I. Dünya Savaşında Ermeni İsyanları, Taşnak, Armenakan, Hınçak Ermeni partilerinin faaliyetleridir. Bu dönemde Osmanlı İmparatorluğu karşısına Ermeni ulusal örgütleri Ermeni milisleri (partizan gerilla müfrezeleri) ile karşı faaliyetler yürütmüş, ayrıca Rus İmparatorluğunda oluşan Ermeni gönüllü birliklerine katılarak Rus Kafkasya Ordusu'na destek vermiştir. 14 Kasım 1922 tarihli New York Times gazetesi, Birinci Dünya Savaşı'nda 200.000 Ermeni'nin İtilaf Devletleri ordularında veya İtilaf Devletleri tarafında savaşan bağımsız birliklerde savaştığını yazdı.
I. Dünya Savaşı Ermeni İsyanları | |||||
---|---|---|---|---|---|
Osmanlı Cephesi | |||||
![]() Ermeniler ele geçirdikleri toplarda, Nisan 1915 | |||||
| |||||
Taraflar | |||||
![]() | Taşnak, Armenakan, Hınçak partizanları | ||||
Güçler | |||||
Üçüncü Ordu'ya bağlı Jandarma birimleri |
1914-1918 yılları arasında ayaklanmalar sonucunda halklar arasında çıkan çatışmalarda Doğu Anadolu Bölgesi ve Kafkasya’dan 1.200.000 Müslüman göçmen durumuna düşmüş.[] 1.000.000 Kafkasya Müslümanlarından Anadolu'ya gelen 130.000 sivil ölmüştür.[] Yolda salgın hastalık, açlık, sefalet ve Ermeni çeteleri yüzünden kırılanlar tahmini olarak eklendiğinde ölü miktarı 2,5–3 milyon Müslüman Türk arasında değişmektedir.[]
Önceler
'a göre, bütün dünyada, Fransız İhtilali'nden sonra belirginleşen milliyetçilik hareketleri Osmanlı İmparatorluğu'nda etkisini gösterir. Bunun sonucu olarak, önce Sırplar, Rumlar, Araplar ve sonra Arnavutlar kendi millî toplumunu devlet olarak kurmak için hem birbirleriyle hem de Osmanlı Devleti ile fikren ve fiilen çatışmaya girdi. 19. yy.'dan 20. yy.'a geçildiği yıllarda Rumlar Sırplar, Bulgarlar Balkan Savaşları'nın ardından Osmanlı İmparatorluğu'ndan siyasi olarak tamamen ayrıldılar. Müslüman olmayan topluluklardan, fiziki olarak Osmanlı İmparatorluğu'nun Türkiye topraklarına yakın olmaları nedeniyle, yalnızca Ermeniler bu anlamda bağımsız olamadılar. Ermeniler gelişen milliyetçilik hareketlerinin etkisinde bağımsızlıklarını kazanmak için Hınçak ve Taşnak millî teşkilatlarını kurdu. Bu teşkilatların yöntemleri ve amacı önce Müslümanlarla Ermenileri birbirine düşürmek, isyan çıkarmak ve böylece Avrupa devletlerini silahlı müdahaleye zorlayarak, onların müdahalesi ve yardımı ile Doğu Anadolu'da Ermeni Devleti kurmaktı.
Amacı
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTloTDJFekwxQnliM0J2YzJWa1gwRnliV1Z1YVdGdVgzTjBZWFJsWDJsdVgwRnphV0ZmVFdsdWIzSXVjRzVuTHpJd01IQjRMVkJ5YjNCdmMyVmtYMEZ5YldWdWFXRnVYM04wWVhSbFgybHVYMEZ6YVdGZlRXbHViM0l1Y0c1bi5wbmc=.png)
Osmanlı Devleti Doğu Anadolu'dan başlayarak Kafkaslara uzanan Kafkas Cephesindeki amacı 93 Harbi'nden beri Rusya’nın elinde olan Kars, Ardahan, Artvin ve Batum illerini geri almaktı. Ayrıca Rusları bu cepheye güç transferi yapmak zorunda bırakarak Almanların Doğu Cephesi'ndeki hareketlerini hafifletmek amacı gütmüştü. Ermeni İsyanları 3. Ordunun bir bölümünü Ruslara karşı kullanmak yerine iç sorunlara ayırmasına ve Rusların bu cephede hareketlerini hafifletmesine yardımcı olmuştur.
Ermeni Ulusal Hareketi, Ermeni devrimci hareketi veya Ermeni ulusal kurtuluş hareketi olarak bilinen Ermeni milliyetçiliğini savunan Ermenilerin tarihte kurulmuş olan Ermeni devletlerinin kapsadığı bölgelerde, bunlar Doğu Anadolu ve Kafkasya'da, yeniden bir Ermeni devleti kurma amacıdır. Osmanlı İmparatorluğu'nda milliyetçilik duygularının yükselişiyle ilk olarak Yunan hareketinden başlayarak diğer grupların katılmasıyla genişlerken, doğuran faktörler açısından Ermeni ulusal hareketi Yunan ulusal hareketine, diğer etnik gruplardan daha benzer şekilde gelişmiştir.Ermeni sorununa Avrupalı güçlerin katılımı Ermeni ulusal kurtuluş ideolojisini Ermeniler arasında bastırılmış haklar fikri üzerinde sağlamış ve Ermeni ulusal kimliğinin dönüşümünü "Ermeni halkının özgürlüğü (freedom)" yönünde etkilemiştir.
I. Dünya Savaşı öncesi Ermeni isyanları
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTltTDJaa0wwUmlYMEpoYm10ZlQzUjBiMjFoYm1sZmEzSmhkbTFoYmw5dFlYTnVZV2QwYzJGa2VsOW1aV1JoZVdsdVpYSmZUV0Z5YzJWcGJHeGxYekV1YW5Cbkx6SXdNSEI0TFVSaVgwSmhibXRmVDNSMGIyMWhibWxmYTNKaGRtMWhibDl0WVhOdVlXZDBjMkZrZWw5bVpXUmhlV2x1WlhKZlRXRnljMlZwYkd4bFh6RXVhbkJuLmpwZw==.jpg)
1780 Zeytun Ermenileri, Osmanlı İmparatorluğu yönetimine karşı ilk silahlı isyanında bulunmuştur.
Armenekan Partisi, 1885 yılında 1880 yılında kurulan Ermeni Yurttaşlar Birliği adlı gizli bir Ermeni derneğinin de kurucusu olan Ermeni Mıgırdiç Portakalyan tarafından Van merkezli olmak üzere kurulmuştur. Bu organizasyon "Kan dökmeden hürriyet elde edilemez" sloganını benimsemiş ve ihtilal yolu ile bağımsız Ermeni devletini kurmayı amaçlamıştır. Zaman içinde öne çıkan Taşnak ve Hınçak Komiteleri bu organizasyondan eleman transferi yapmıştır.
Ermeni Devrimci Federasyonu (Tashnagtsutiun, Taşnaksutyun) Ermeni radikal milliyetçi Ermeni bağımsızlığını sağlamak amacıyla 1890'da kurulan örgüt. 1894'te Federasyon Diyarbakır'a bağlı Sason'da Osmanlı yönetimine karşı silahlı bir direniş örgütledi. 1895'te aynı amaçla Van kentinde bir ayaklanma düzenlendi. 26 Ağustos 1896'da Papken Süni önderliğinde bir grup fedai İstanbul'da Osmanlı Bankası'nı basarak dünya kamuoyunun ilgisini çekmeyi denediler. Bu olaylar sayesinde daha önceden etkin olan Hınçak ve Armenakan gibi örgütleri kenara iterek Ermeni ulusal hareketinin önderliğini ele geçirdi. 21 Temmuz 1905 Yıldız suikast teşebbüsü II. Abdülhamit'e karşı günü Ermeni sempatizanı Belçikalı Edward Jorris önderliğinde Taşnak örgütü tarafından Cuma selamlığından önce Yıldız Camii önünde düzenlenen suikast girişiminde bulunmuştur.
Yaşananlar
Bu alt başlığın genişletilmesi gerekiyor. Sayfayı düzenleyerek yardımcı olabilirsiniz. |
1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'ndan Birinci Dünya Savaşı'na kadar olan sürede Ermenilerin fail veya mağdur sıfatıyla dahil oldukları çeşitli şiddet olayları ve bunlara bağlı gelişmeler yaşandı:
- 20 Haziran 1890: Katolik Ermenilerden gelen ihbar üzerine Ermeni kilisesinde ve Sansaryan Okulu'nda silah araması yapıldı. Bu sırada iki asker öldürüldü, üç asker yaralandı. Bunun üzerine Ermeniler ve Müslümanlar arasında kavga çıktı; 8 Ermeni ve 2 Müslüman öldü, 60 Ermeni ve 45 Müslüman yaralandı.
- 15 Temmuz 1890: İstanbul, Kumkapı'da haç yortusu için toplanan Ermeni cemaati, Hınçak üyelerinden Harutyun Cangülyan'ın yönlendirmesiyle Yıldız Sarayı'na yürümeye başladı. Kalabalığı durdurmak isteyen iki asker öldürüldü; öldürenler hapse atıldı.
- 1891 başı: Sultan II. Abdülhamit, Ermeniler için genel af ilan etti ve 76 Ermeni serbest kaldı.
- Aralık 1892: Hınçak üyeleri, Van Valisine suikast girişiminde bulundu. Aynı ay Hamparsun Boyacıyan adlı Hınçak üyesinin önderliğindeki grup Muş'un Avzim köyüne baskın düzenledi ve İshak Çavuş adlı bir Türkü öldürdü.
- Nisan 1893: Ermeniler için yeniden genel af ilan edildi ve tutuklu olanlar serbest bırakıldı.
- Haziran 1893: Hamparsun Boyacıyan adlı Hınçak üyesinin önderliğindeki grup Hayanlı aşiretine saldırdı, aşiretten bir kişi öldü,. Taraflar arasında çatışma çıkınca bölgeye asker gönderildi. Yaralı olarak yakalanan Boyacıyan tutuklanarak götürüldüğü İstanbul'da serbest bırakıldı.
- Eylül 1893: Merzifon'da Ermenilerin silah depoladığı düşünülen bir evi aramak isteyen askerlere evin içinden ateş açıldı ve bomba atıldı. 25 asker hayatını kaybetti ve yaralandı. İçeridekilerin dördü ölü, dördü sağ olarak ele geçirildi.
- 27 Nisan 1894: Bir Ermeni, İstanbul'da Ermeni Patriği Horen Aşıkyan'a suikast girişiminde bulundu. Saldırgan yakalandı, Aşıkyan istifa etti.
- Ağustos 1894: Batman'ın Sason ilçesinde Taşnak örgütü önderliğinde isyan başladı.
- Aralık 1894: Yozgat'ta bir Ermeni ayaklanması oldu.
- 1 Temmuz 1895: Hınçak örgütü, Ermeni zenginlerinden Karabet Kuyumcuyan'ı Merzifon'da öldürdü.
- 30 Eylül 1895: Hınçak örgütü önderliğinde İstanbul'da Kumkapı'dan Babıali'ye yürüyüş düzenlendi. İzin alınmadan yapılan yürüyüşü polis ve jandarma durdurmak istedi. Güvenlik güçlerine açılan ateşle bir binbaşı ve bazı erler öldürüldü. Taraflar arasında çatışma çıktı.
- 2 Ekim 1895: Van eski valisi Bahri Paraş ve Trabzon Komutanı Hamdi Paraş, Trabzon'da düzenlenen suikast girişiminden yaralı kurtuldular.
- 24 Ekim 1895: Zeytun Ayaklanması
- 25 Ekim 1895: Bitlis'teki bir Cuma namazına Ermeni gruplar tarafından saldırı düzenlendi.
- 30 Ekim 1895: Ermeni gruplar Erzurum Vilayet Konağı'nı bastılar ve jandarma erleri öldürdüler.
- 2 Kasım 1895: Diyarbakır'daki bir Cuma namazına Ermeni gruplar tarafından saldırı düzenlendi.
- 1895 son çeyreği: Divriği, Trabzon, Eğin, Develi, Akhisar (İzmit), Erzincan, Gümüşhane, Zeytun, Bitlis, Bayburt, Maraş, Urfa, Erzurum, Diyarbakır, Malatya, Harput, Arapkir, Sivas, Merzifon, Antep, Maraş, Muş, Kayseri, Yozgat ve İstanbul'da ayaklanmalar oldu.
- 26 Ağustos 1896: Taşnak örgütü üyesi Papken Süni'nin liderliği altında 26 Ermeni el bombası, dinamit ve tabancalarla birlikte İstanbul'un Galata semtindeki Osmanlı Bankası binasını bastı ve memurları rehin aldı.
- Temmuz 1897: İkinci Sasun Ayaklanması
- 21 Temmuz 1905: Taşnak örgütü, Sultan II. Abdülhamit'i Cuma selamlığından çıktıktan sonra öldürmek üzere yola bomba yüklü araç yerleştirdiler. Sultan saldırıdan yara almadan kurtulurken, civarda bulunan 26 kişi öldü ve 58 kişi yaralandı. Failler yakalandı ama Sultan tarafından affedildi.
Güçler
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgxTHpWbUwxWmhibDh4T1RFMVgwRnliV1Z1YVdGdVgzQnlaWEJoY21GMGFXOXVjeTV3Ym1jdk1qQXdjSGd0Vm1GdVh6RTVNVFZmUVhKdFpXNXBZVzVmY0hKbGNHRnlZWFJwYjI1ekxuQnVadz09LnBuZw==.png)
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTloTDJGaUwxWmhibDlCY0hKcGJGOHhPVEUxWDBGeWJXVnVhV0Z1WDJkeWIzVndMbkJ1Wnk4eU1EQndlQzFXWVc1ZlFYQnlhV3hmTVRreE5WOUJjbTFsYm1saGJsOW5jbTkxY0M1d2JtYz0ucG5n.png)
Osmanlı Devleti Doğu Anadolu bölgesiyle sorumlu olan Üçüncü Orduyu bulundurmaktaydı. Kasım ayında Osmanlı devleti savaşa girince Osmanlı Jandarma birimlerinin (yerel güvenlik aygıtı) komutasında el değişimine gitti. Yerel güvenlik birimlerinin yönetim ve kontrolü daha önce Valilerin altında iken askeri yönetime geçti. Bölgede bulunan jandarma birimleri buna Van Jandarma bölümü ve yedek süvari tümeni dahil olmak üzere Üçüncü Ordu ya bağlandı.
Ermeni Ulusal Hareketi veya Ermeni devrimci hareketi ve Ermeni ulusal kurtuluş hareketi nin parçası olan Taşnak, Armenakan, Hınçak altında Ermeni milisleri (çeteleri, fedaileri veya gönüllüleri (Kamavor)) olarak bilinen ailelerinin terk ederek "gerilla birlikleri" oluşturmuşlardır. Bu küçük ve gizli birlikler Osmanlının düzenli ordusuna cephede ve cephe gerisinde yıpratma savaşı taktiği uygulamışlardır. Ayrıca bu dömende Ermeni Gönüllü Tugayları Rus Kafkas Ordusuna destek vermiş (detachment birimleri olarak) ve bu güçler Osmanlı devletine karşı savaşmışlardır.
I. Dünya Savaşı
Öncül
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh5THpKa0x6RTVNVFV0YW5Wc2VTMHlNQzFCY20xbGJtbGhibDkyYjJ4MWJuUmxaWEpmZFc1cGRITXVhbkJuTHpJd01IQjRMVEU1TVRVdGFuVnNlUzB5TUMxQmNtMWxibWxoYmw5MmIyeDFiblJsWlhKZmRXNXBkSE11YW5Cbi5qcGc=.jpg)
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgwTHpReUwxZHZjbXhrWDFkaGNsOUpYME5oZFdOaGMzVnpYME5oYlhCaGFXZHVYeTF0WlcxdmNua3ViRzlqTG1kdmRpNXdibWN2TWpBd2NIZ3RWMjl5YkdSZlYyRnlYMGxmUTJGMVkyRnpkWE5mUTJGdGNHRnBaMjVmTFcxbGJXOXllUzVzYjJNdVoyOTJMbkJ1Wnc9PS5wbmc=.png)
1913 baharında, Ermeni siyasi örgütlerinin mektupları (yazışmaları) ele geçirilir. Bu yazışmalarda Osmanlı İmparatorluğu'nun artık yaklaşan savaşta tarafsız kalamayacağı, bu durumda Ermenilerin endişeleri ve olası seçenekleri dile getirilmektedir. Bu belgelerde Taşnaklar Ruslardan silah talep eder.
28 Temmuz-14 Ağustos tarihleri arasında Erzurum'da Taşnakların liderliğinde bir kongre düzenlenmiş ve İttihat ve Terakki özel bir heyet göndermiştir. Kongrenin amacı Ermenilerin olası savaş çıktığında takınacakları tavrın kararlaştırılmasıydı. Osmanlı devletinde hükûmet olan İttihat ve Terakki önemli isimlerinden ve Bahattin Şakir'i bu kongreye yollar. İttihat ve Terakki Ermenilerden bazı taleplerde bulunur. İsteklerin başında Ermenilerin savaş çıkması durumunda sadık kalacağına dair söz vermesi. Ruslara karşı savaşacak Ermeni askerleri ikinci istekti. Rusya'da Ermenilerin cephe gerisinde Osmalılara yardım etmesi bulunmaktaydı. Ermenilerin cevabı ise Osmanlı Ermenilerin Osmanlı Devletine sadık olduklarını ama İttihat ve Terakki hükûmetinden bağımsız hareket edecekleri, çünkü aynı görüşde olmadıkları yönündeydi. Kafkaslardaki ayaklanma teklifini kabul edemeyeceklerini, çünkü Rusya’daki Ermenilerin Rusya’ya sadık olduklarını ilettiler. Bahattin Şakir “Ama bu ihanettir” diye bağırdı. Hovannisian'a göre Taşnaklar Osmanlı vatandaşları olarak vatan savunmasında üzerine düşeni yapma kararı almıştır. Askeri tarihçi Erikson bu toplantı sonrası İttihat ve Terakki partisinin Osmanlı Ermenilerin güçlü ve detaylı planlarla Rusya ile bağlantıda olduklarını ve amaçlarının Osmanlı İmparatorluğu'ndan bölgeyi ayırmak olduğu sonucuna vardı.Ahmet Esat Uras'a göre Taşnaklar ayaklanma kararını gizlice almıştır ve Taşnakların bu ayaklanma kararı daha sonra Osmanlı Devletinin Tehcir Kanununu çıkarmasına yol açacaktır.
1914'ün Ağustos ayında Rus Kafkas Ordusu'nda Ermeni Gönüllü Tugayları kuruldu. Tiflis'te Ağustos boyunca bir Ermeni temsilciler meclisi toplandı. Rus Çarı II. Nikolay Rusya altında bir özerk Ermenistan kurulmasını önerdi. Çar Osmanlı'da bulunan (Batı Ermenistan vilayetleri diye adlandırılan) altı vilayetin yanı sıra iki Rus Ermeni iline özerklik sözü verdi. Bir Çarlık dışişleri bakanı Rusya'nın gerçek amacını "Biz Ermenistan (topraklarını) istiyoruz, (but without) ama Ermeniler olmadan" sözüyle dile getirdi. Ermeni Millî Konseyi, Rusya'nın ortakları olan Fransa ve İngiltere'ye de bu konuda güvendiği için Çar II. Nikolay'ın teklifini kabul etti. Rusya'da yaşayan Ermeniler bu ülkeye olan askerlik zorunlulukları dolayısıyla Rusya'nın savaşa girmesinden sonra Rusya'nın Avrupa Cephesindeki birliklerine gönderilmişti. "Gönüllü" birliklerin oluşturulmasında hizmet zorunluluğu olmayan veya Rusya'da yaşamayan Ermenilerden yararlanılmıştır. Ermeni General Andranik Toros Ozanyan bu birliklerin genel komutanı idi. Osmanlı Temsilciler Meclisi üyesi Pastırmacıyan Karekin Efendi gibi komutanları vardır. Ermeni kaynakları yüzbinleri bulan bu askerlerin dünyanın değişik ülkelerinden geldiklerini söylemektedir. Osmanlı kaynakları bu askerlerin Osmanlı'da ayaklanan Ermeni nüfusundan oluştuğunu savunmaktadır. Ermeni Gönüllü Tugaylarının Rus kuvvetlerinin katıldığı başarılarda küçük sayılamayacak ölçüde etkili olmuş olmalarında karşılarındaki düşmana karşı kararlı mücadele etmek için gerçek teşvikleri olması, bölgenin yerlileri olduklarından iklim ve coğrafi koşullara alışık, yol ve dağ yollarını bilmeleri etkendir.
17 Ağustos Zeytun İsyanı, Zeytun Fedai Alayı kurularak çıkarılan isyandır. Bu isyanda Zeytun'da 100 kişi ölmüştür. İsyan 30 Ağustos'ta sona ermiştir.
1914
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh6THpNNEwxQmxjblpoZVdGZlFYSnRlV0Z1YzJ0aGVXRmZSSEoxYW1sdVlWODBYMkpoZEhSaGJHbHZibDh4T1RFMExuQnVaeTh5TURCd2VDMVFaWEoyWVhsaFgwRnliWGxoYm5OcllYbGhYMFJ5ZFdwcGJtRmZORjlpWVhSMFlXeHBiMjVmTVRreE5DNXdibWM9LnBuZw==.png)
1 Kasım'da Osmanlı Devleti Rusya'ya karşı savaşa girmiştir. Ruslar sınırı Bergmann Atağı ile geçti. Rusların bu atağı sadece güney omuzu boyunca Ermeni Gönüllü Tugaylarının etkili olduğunu yerlerde Karaköse ve Doğubayazıt'ı almasıyla bitti. Doğubeyazıt Osmanlının Van ilinin kuzey komşusu idi.
Aralık ayında Rus Çarı 2. Nicholas, Kafkasya Cephesi'ni ziyaret etti. Tiflis'ten Ermeni Ulusal Bürosu başkanı (1918'de Ermeni devletinin Dışilişkiler Bakanı) ve Ermeni Kilisesi Başına (Patriak) hitaben:
Ermeniler, şanlı Rus Ordusu saflarına girmek için aceleyle tüm ülkelerden, Rus Ordusuna hizmet etmek için geldiler... Bayraklarımızı serbestçe Çanakkale ve Boğaz içinde sallayalım, buranın halkları Ermeni olacaktır. Haydi yeni bir yaşam için diriliş ve Türkiye'de İsa'ya inanan Ermeni halkı...
—Nicholas II of Russia
Aralık, Sarıkamış Harekâtında Ermeni Gönüllü Tugaylarının Rus kuvvetlerinin başarısında onemli etkileri olmuştur. Kıritik zamanlarda Osmanlı cephe hareketlerine meydan okudular: "Osmanlının gecikmesi Sarıkamış etrafında Rus Kafkasya Ordusuna yeterli kuvvet konumlandırmak için zaman kazandırmıştır."
İzmit ve Adapazarı olayları
Birinci Dünya Savaşı’nda Rus gemilerinin Ereğli’yi topa tutması ile Osmanlı kuvvetlerini zayıflatmak için Ermeni çetecilerin çıkardıkları olaylardır.
Osmanlı Devleti, Balkan Savaşları sonucunda büyük askerî birliklerini kaybetmiş ve mali açıdan ağır bir yük altında kalmıştı. İmparatorluk, bu savaşların üstüne 1914 yılında Birinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesiyle Karadeniz’de Rus Donanması’nın şiddetli hücumu ile de karşı karşıya gelmiş oldu. 1878’den bu yana Ermeni komitecilerin, gelişen milliyetçi fikirlerinin sonucu olarak, bağımsız Ermenistan Devleti istekleri, bu saldırı ile biraz daha pekişti. misyonerlerinden öğrendikleri silah yapım teknikleri ve Rus yardımı silahlarla Ruslara destek amaçlı olaylar çıkartma kararı aldılar.
Olaylar
Ruslara destek olmak adına bombardımanla birlikte, Ermenilerin şenlikleri de başlamış oldu. Kutsal günleri olmamasına rağmen gruplar halinde kiliselerde ayinler yapmaya, evlerde toplanarak eğlenceler tertip etmeye başladılar.
İstanbul’a çok yakın bir bölgede bu kadar açık ve ayan beyan seyreden bu düşmanlık, hükûmeti arama yapmaya şevketti. Yapılan aramalar sonucunda sadece Adapazarı'nda; yerli ve yabancı yapım yüzlerce fitilli bomba, mavzer ve tabancalar, binlerce cephane ve mühimmat, bomba yapımında kullanılan malzemeler ele geçirildi.
İzmit’te yüzlerce silah, büyük tahrip gücüne sahip olan on-on beş kadar bomba ile patlayıcı maddeler, bol miktarda ateşli silah ve tüfekler ele geçirildi. Arslanbey, Ovacık, Bahçecik gibi Ermeni köylerinde de birçok mavzer, gras marka tüfekler ile tabancalar bulundu.
Büyük Ruhban Okulu’nun bulunduğu Armişe bucağında okul kilisesinin baş rahip odasında çok büyük ve tahrip gücü çok fazla üç-dört bomba ile, dolaplarda çok sayıda silah ve cephane bulundu.
Sonuç
Bu olaylar Kilise ve yabancı devletlerin örgütlü olaylarda nasıl devreye girdiklerini göstermesi açısından önemlidir. Kumkapı, Babıali ve İzmit olaylarının kilisedeki ayinler esnasında başlaması bir tesadüf değildir. İngiltere, Amerika ve Fransa gibi devletlerin American Board yahut Fransız Katolik Kilisesi aracılığıyla yaptığı misyonerlik faaliyetleri, bölgede çıkan olaylardaki etkinliklerini gösterir niteliktedir.[]
1915
Yozgat Olayları
![]() | Bu maddede belli bir etnik grubun bakış açısının ağırlıkta olduğu bir tür sistemik yanlılık sorununun bulunduğu düşünülmektedir. Maddenin evrenselleştirilmesi ve uygun hâle getirilmesi için lütfen katılınız. Şablonu maddeden çıkarmadan önce şablonun lütfen inceleyiniz. | ![]() |
Olayların gelişimi
Yozgat ili, Ermeni nüfus açısından Anadolu toprakları içerisinde en yüksek nüfuslu bölge idi. Seferberliğin ilanından sonra Kilise ve Misyoner okullarının Ermeni halka, büyük devletlerin özellikle de Rusya’nın yardıma geleceğini ve onları bağımsızlığa kavuşturacaklarına dair yaptıkları telkinler sonucunda birçok olaylar yaşandı.
Merkezdeki ayaklanma
Boğazlıyan’ın Orih adlı Ermeni köyünün Ermenileri, Akdağ merkezi Çayırşeyhi köyünün üç yerine dinamit yerleştirmişler ve bu dinamitlerden birinin infilak etmesi sonucu küçük yaştaki bir çocuk ağır yaralanmıştı. Bu olay üzerine yapılan aramada Orih, Menteşe ve İğdeli Ermeni köylerinde birkaç bomba, dinamit, 27 adet gra ve martin tüfeğiyle birçok silah ve cephane bulunmuştur.
Yine aynı bölgede asker almak için köylere çıkan jandarma kumandanı ile emrindeki müfrezenin yolu kesilerek ateş açıldı. Boğazlıyanlı Mihran ve Ohanis adındaki iki kardeşin evinde silahlar bulundu. Gevançlı köyünden Katip Matyes’in evinde tüm parçaları ile birlikte dinamit bulundu.
Boğazlıyan ayaklanması
Yozgat’ın Boğazlıyan ilçesine bağlı Çakmak köyü ile Yazbir dağında dolaşan yetmiş kişilik silahlı Ermeni çetesi ile Ankara’nın Bala, Haymana hudutlarındaki Yeknam ormanlarında silahlı ve sayıca fazla Ermeni çeteleri tarafından yönetilen ve birkaç kola ayrılmış üç yüz kadar silahlı Ermeni görüldü.
Yozgat’ın Kumkuyu köyünde saklanmış üç yüz kadar silahlı Ermeni çetesi, 2 Eylül 1915 günü çevredeki Türk köylerini ateşe verdiler. Özel olarak inşa edilmiş siperlerden, mazgal deliklerinden asker ve jandarmalar üzerine ateş açtılar. Çat-Kebir köyü ormanına sığınmış sekiz yüze yakın silahlı Ermeni, orman içindeki Akdağ geçidinde, hazırladıkları siperlerden asker, jandarma ve ahaliye karşı taarruz ettiler. Günlerce süren çatışmalardan sonra bu grup Kızılcaova’ya doğru kaçtılar.
Sonuç
Bu olaylar dışında Yozgat ve Boğazlıyan’da tehcir gerçekleşene kadar birçok irili ufaklı olaylar yaşanmıştır. Merzifon Amerikan Koleji, Ermeni Kilisesi ve Ermeni komitelerinin çalışmaları Birinci Dünya Savaşı sonuna kadar devam etmiştir. Ayrıca bu süreçte suçlu bulunan Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey’de Divan-ı Harbi Örfi’de yargılanmış ve idam edilmiştir.
Ocak - Nisan
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTloTDJFNUwxZHZkVzVrWldSZlRYVnpiR2x0WDNKbFpuVm5aV1Z6WDJGMFgzUm9aVjlJWVhOaGJtdGhiR1ZmWTI5dVpteHBZM1JmYjJaZlEyRjFZMkZ6ZFhOZlEyRnRjR0ZwWjI1ZmFXNWZWMWRKTG1wd1p5OHlNREJ3ZUMxWGIzVnVaR1ZrWDAxMWMyeHBiVjl5WldaMVoyVmxjMTloZEY5MGFHVmZTR0Z6WVc1cllXeGxYMk52Ym1ac2FXTjBYMjltWDBOaGRXTmhjM1Z6WDBOaGJYQmhhV2R1WDJsdVgxZFhTUzVxY0djPS5qcGc=.jpg)
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh5THpJNEwwRnlZVzFmVFdGdWIyOW5hV0Z1TG1kcFppOHlNREJ3ZUMxQmNtRnRYMDFoYm05dloybGhiaTVuYVdZPS5naWY=.gif)
Osmanlıların bütün Doğu Anadolu bölgesinde güvenliği sağlamak için yeterli güçleri yoktu. 1. ve 2. Ordulardan 3. Orduya gelen takviyeler bir bölüğü geçmemekteydi. Gelibolu daha aktif çatışmalar başlamadan Osmanlı kaynaklarını eritmeye başlamıştı.
3. Ordu cephe gerisi ayaklanmalarla uğraşıyordu. 27 Şubat Adilcevaz’daki Ermeniler 30 kadar Siirtli askerin Arin köyünde geceyi geçirmelerine silahla karşı çıktılar. Çıkan çatışmada Van'ın Erciş’teki jandarma müfrezesi ile karşılık verildi. Çatışma sonucunda Adilcevaz'daki bu Ermeni güçleri yelkenli gemilerle Van Gölü’ne açılarak kurtuldular. 27 Şubat itibarıyla Osmanlı ordusundaki Ermeniler silahsızlandırılıp cephe gerisi birimlere aktarıldı.
Osmanlı Devleti, herhangi bir önleme başvurmadan önce[]Ermeni Patriği, Ermeni milletvekilleri ve Ermeni cemaatinin ileri gelenlerine "Ermenilerin Müslümanları arkadan vurmaya ve katletmeye devam etmeleri halinde gerekli önlemleri alacağını" bildirmiştir. Ancak, olaylar durmak yerine giderek yoğunlaşınca[], Osmanlı Hükûmeti ordunun birçok cephede savaş halinde bulunması nedeniyle cephe gerisini de emniyete alma çabası içine girmiştir.
15 Mart Van Mahmudiye kaymakamı Ermenilerin Mahmudiye'de Müslümanlarını toplu halde katlederek camileri kendi atlarını barındırmak üzere kullanıma aldığını (ahıra çevirmişlerdir) İstanbula telegramla rapor etmiştir. Ayrıca Van ili Saray kazası Kavlik (Keçikayası), Heretil (Kapıköy), Şezuhane, Yamanyurt, Belecek ve Özalp kazası Perâkal (Boyaldı) köylerindeki katliamlarla ilgili tutanak s:Ermeni faaliyetleri - Tutanak (Mahmûdî köylerindeki katliamlar - 15 Mart 1915) dökümünde öğrencilere zorla Hristiyanlık kabul ettirilmek istendiği ayrıca Perâkal’de Nezu Hatun gördüklerin den etkilenerek delirdiği yazılmıştır.
25 Mart'ta, Van valisi Cevdet Bey Rusların Van'ı işgalini kolaylaştırmak için Ermeni yerli güçlerin hazırlık içinde bulunduklarını ve bunun koordineli bir şekilde birden isyan edeceklerini bildirmiştir. 25 Mart Zeytun İsyanınında Maraş Jandarma Bölük Komutanı Süleyman Efendi komutasında askerî birlik çarpışma sonucunda Süleyman Efendi dahil, askerlerden 8 kişiyi öldürüp, 26 kişiyi de yaralamışlardı. Zeytun Ermeni milisleri çevredeki halktan yardım gördüklerinden dolayı yakalanamaz.
18 Nisan Bitlis Bitlis ili içindeki Ermeni vatandaşlarının çıkardıkları olaylar Bitlis ili dahilinde düşük sıcaklıkda Ocak 1915 başlasa da merkezdeki çatışmalar zamanı göz önüne alınırsa 18 Nisan 1915 kabul edilmektedir.
15 Nisan'da önce Van ilinin kuzeyinde ve nispeten yoğun olduğu ilçelerinde, 17 Nisan'da Şatak'ta (Çatak), 20 Nisan'da Van'ın merkezinde büyük bir ayaklanma başlatmışlardır. 20 Nisan günü Van kentinde ayaklanma başladı. Ermeni isyancıları 300 tüfek ve 1.000 tabanca ile 1.500 gönüllü Ermeni ile 30.000'i bulan Ermeni Vanlılar ve 15.000 Ermeni mültecinin korunmasını üstlenmiş. Van Valisi’nin daha önceki yardım çağrılarına Bitlis’te bulunan Kâzım Bey komutasındaki birkaç tabur Van’a gönderildi. General Yudeniç onlara destek olmak için üç haftadan fazla süren çatışmalardan sonra döndü. Käthe Ehrhold Van'daki ayaklanmada Ermeni köylülerini korudu. General Yudeniç saldırı planlamasında Van şehrine bir bölük ayırdı. Bu askerler General Truhin'in komutası altında olan Baykal Kazakları ve bir Ermeni gönüllü tugayından oluşmaktaydı. Osmanlı güçleri ile çatışsan Ermeni halkı rahatlatmak için bir kanat oldu. Bölgede Osmanlı memurlara suikast ve jandarmalar şehit edilmiş; karakollar ve Müslüman yerleşim birimleri saldırıya uğramış; devlet binaları yakılmıştır. Van jandarma tümeninin bir kısmı ile bir takım aşiretler Ermenilere karşı savaştılarsa da ayaklanmayı bastıramamışlardır. Çatışmalar Van bölgesine yayılmıştır Ermeni olmayan Hristiyan Nasturiler Çölemerik'de ayaklanmışlardır.
24 Nisan, tarihinde Dahiliye Nezaretince, o zaman Dahiliye Nazırı olan Mehmed Talat Paşa, Ermeni Komite merkezlerinin kapatılması, elebaşlarının tutuklanması ve her türlü belgelerine el konulması kararı alındı. Bu karar bütün vilayetlere iletildi. Bu karar üzerine devlet aleyhine faaliyette bulunmak suçundan İstanbul'dan başlayarak diğer merkezlerdeki Ermeni liderler tutuklanmıştır.
Mayıs - Ağustos
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTltTDJZNUwxWmhibDlFWldabGJtUmxjbk11YW5Cbkx6SXdNSEI0TFZaaGJsOUVaV1psYm1SbGNuTXVhbkJuLmpwZw==.jpg)
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh3THpBMEwxWmhibDlpYVhKa0pVVXlKVGd3SlRrNWMxOWxlV1ZmZG1sbGQxOHhPVEUxTG5CdVp5OHlNREJ3ZUMxV1lXNWZZbWx5WkNWRk1pVTRNQ1U1T1hOZlpYbGxYM1pwWlhkZk1Ua3hOUzV3Ym1jPS5wbmc=.png)
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTg0THpoaUwwRnliV1Z1YVdGdVgxSmxjMmx6ZEdGdVkyVmZMVjlWY21aaFh5MWZTblZzZVY4eE9URTFMbkJ1Wnk4eU1EQndlQzFCY20xbGJtbGhibDlTWlhOcGMzUmhibU5sWHkxZlZYSm1ZVjh0WDBwMWJIbGZNVGt4TlM1d2JtYz0ucG5n.png)
Şehir ve kalenin anahtarları Ermeniler tarafından kendisine sunuldu. Rus Çarı, 18 Mayıs'ta Van'ın Rus ve Ermenilerin güçlerinin kontrolünde olmasından dolayı "Van halkına fedakarlıkları dolayısıyla teşekkür ettiğini" ve Rus İçişleri Bakanı Sazanof ise "Bu başarıda bölge halkına teşekkür" eden beyannamesi yayınlanmıştır. Ermeni gazeteleri ve bazı batılı gazeteler; Osmanlı ya karşı başarılarını büyük bir sevinçle manşetlerine çıkarmışlardır. Bu hükûmetin başına Van Valisi olarak Aram Manukyan atandı. Van ili elinde tutan Rusya, karşı savaşa bu derece parlak bir biçimde katılmış olan Ermeni unsurunu memnun etmek için Aram Manukyan Van işyanının başından beri silaha sarılmış ve bu grupların başına olan yeni kurulan yönetime vali yaptı. General Yudeniç daha önce kurulan Ermeni geçici hükûmetini Rusya adına onadı. Van güvene alınca General Yudeniç mücadeleye yaz boyunca Van Gölü'nün batısında devam etti.
3. Ordunun Haziran itibarı ile Van isyanına ayırdığı birimler | |
---|---|
Van Jandarma Bölüğü | 2.500 |
36. Bölük | 5.400 |
1. Öncül Güç | 7.500 |
Bağdat Tümeni | 560 |
Toplam | 15.960 |
3. Ordu'nun Haziran itibarı ile Van isyanına ayırdığı birimler 15,960. 3. Ordu bu yılın sonbaharında 60.000 askeri var. Van İsyanı Osmanlının bu cephede Ruslar ilerlerken güçlerinin %25 bağlamıştır.
Musa Dağ İsyanı, İskenderun Bölgesi Samandağ Bucağına bağlı yedi Ermeni köyü halkı Musa Dağı'nda toplanmış durumdayken yollar kontrol altına alındığı halde İskenderun kıyılarında bulunan bir Fransız harp gemisinin Ermeni milisleri ve diğerlerini gemiye aldıkları olay.
27 Mayıs tarihinde "Tehcir Kanunu" olarak bilinen asıl adı "Savaş zamanında hükümet uygulamalarına karşı gelenler için asker tarafından uygulanacak önlemler hakkında geçici kanun" kabul edilmiştir. Erzurum, Van ve Bitlis vilayetlerinde bulunan Ermenilerin, Musul'un güney kısmı, Zor ve Urfa sancağına; Adana, Halep, Maraş civarında bulunan Ermeniler ise Suriye'nin doğu kısmı ile Halep'in doğu ve güneydoğusuna nakledilmesi planlanmıştır.
6 Haziran'da Arapkir Ermenileri tehcir edildiler. Fırat kıyısında Arapkir’den çıkan kervanlar kurşunlandılar. 7 Haziran'da Erzincan ve Akn şehirlerinde, 10 Haziran'da Mardin şehrinde, 11 Haziran'da Hotoçur şehrinde, 14 Haziran'da Erzurum'da tehcir başladı.
15 Haziran'da Şebinkarahisar İsyanı Sivaslı Murat (Hamparsum Boyacıyan) adında bir Ermeni çete reisi, 500 kadar adamıyla Şebinkarahisar'ı basmış, Kafkas Cephesi'nin ana ikmal yolu buradan geçtiği için Osmanlı ordusunun ikmal ve geri hizmetleri aksayacak, Rus ordusunun ileri harekâtı kolaylaşacaktı. Hızla şehirdekilerin çoğunu dışarı sürdüler ve şehri Osmanlı askerlerine karşı kale yaptılar. Birkaç Müslüman öldürüldü. Ancak, Osmanlı birlikleri kaleye saldırdı. Müslüman köylüler silahlanarak Şebinkârahisar yakınlarındaki kırsalda Ermeni milislerini öldürdü.
22 Haziran'da Kayseri'de, 26 Haziran'da Harput, Trabzon, Merzifon ve Samsun'da, 24 Haziran'da Şebinkârahisar'da tehcir başladı.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh4THpGbEwxZHZkVzVrWldSZlRYVnpiR2x0WDNKbFpuVm5aV1Z6WDJaeWIyMWZRV3gyWVhKZlZtbHNiR0ZuWlY5RmNucDFjblZ0WDJGMFgwTmhkV05oYzNWelgwTmhiWEJoYVdkdVgybHVYMWRYU1M1cWNHY3ZNakF3Y0hndFYyOTFibVJsWkY5TmRYTnNhVzFmY21WbWRXZGxaWE5mWm5KdmJWOUJiSFpoY2w5V2FXeHNZV2RsWDBWeWVuVnlkVzFmWVhSZlEyRjFZMkZ6ZFhOZlEyRnRjR0ZwWjI1ZmFXNWZWMWRKTG1wd1p3PT0uanBn.jpg)
Eylül - Aralık
Bu alt başlığın genişletilmesi gerekiyor. Sayfayı düzenleyerek yardımcı olabilirsiniz. |
1916
Bu alt başlığın genişletilmesi gerekiyor. Sayfayı düzenleyerek yardımcı olabilirsiniz. |
1917
Bu alt başlığın genişletilmesi gerekiyor. Sayfayı düzenleyerek yardımcı olabilirsiniz. |
1918
30 Mart'ta başlayan Mart Olayları'nda Ermeni Devrimci Federasyonu kuvvetleri çatışmalar sırasında Azeri sivillere yönelik katliam rapor edilmiş, Azeri ve diğer Müslüman halk mensuplarından 3.000 ila 12.000 kişinin öldürüldüğü aktarılmıştır.
25 Nisan 1918 tarihinde Kars'ın Subatan köyünde Ermenilerin Türklere karşı yaptığı iddia edilen saldırılarda 550'nin üzerinde kişinin ölmüştür.
Sonrası
Nemesis Harekâtı
1920'de Ermeni Devrimci Federasyonu gizli bir operasyon planlayarak bir suikast grubu oluşturmuştur. Plan ve operasyonu yürütme ile görevlendirilen Shahan Natalie ve Soghomon Tehlirian'dır. Soğomon Tehliryan 24 Nisan 1915 tarihinde Dahiliye Nezareti'nce, o zaman Dahiliye Nazırı olan Mehmed Talat Paşa'nın Ermeni Komite merkezlerinin kapatılması ve elebaşılarının tutuklanması kararında tutuklananlar arasındadır.[] Bu birim 1920-1922 yıllarında aralarında Azerbaycan ve Osmanlı Ermenilerinden Osmanlılar yanında olan siyasi ve askeri kişileri öldürdü. Soghomon Tehlirian 1921 yılında Mehmed Talat Paşa'yı öldürecektir.
Kültürel
Iğdır Soykırım Anıtı ve Müzesi 1915-1920 tarihleri arasında Ermeni çetelerin Türklere karşı uyguladığı saldırıları, soykırım iddiasını sembolize etmektedir ve ilgili belgeler bulundurulmaktadır. Her ay 4000 civarında ziyaretçi müzeyi gezmektedir.
Ayrıca bakınız
Kaynakça
- ^ Armenia and the president; A Letter to Mr. Harding on the Problem of Effective Protection of Christian Minorities Under Turkish Rule 31 Aralık 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde ., New York Times, 14 Kasım 1922 tarihli makale.
- ^ a b c Hüdavendigar Onur: Milleti Sadıkadan Hayk’ın Çocuklarına, İstanbul, 1999, s.126.
- ^ Louise Nalbandian, Armenian Revolutionary Movement, California University Press, 1963, s.110
- ^ "Asia: Journal of the American Asiatic Association", 1919, Published by Asia Pub. Co., Volume.19 page 327
- ^ a b c d Hinterhoff, Marshall Cavendish Illustrated Encyclopedia, pp. 499-503 Kaynak hatası: Geçersiz
<ref>
etiketi: "caven" adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış (Bkz: ) - ^ The Armenian Genocide: History, Politics, Ethics By Richard G. Hovannisian p. 129
- ^ Arman J. Kirakossian, British Diplomacy and the Armenian Question, from the 1830s to 1914, s.58, .
- ^ a b . FORSNET. 18 Temmuz 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Mart 2020.
- ^ Şimşir, Bilal (2000). Şehit Diplomatlarımız (1973-1994) (2015 bas.). Ankara: Bilgi Yayınevi. ISBN .
- ^ Ussher 1917, ss. 254
- ^ Erickson 2001, ss. 42
- ^ Erickson 2001, ss. 97
- ^ Erickson 2001, ss. 98
- ^ a b c d e f g Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, 244
- ^ Richard G. Hovvanisian, Armenia on the Road to Independence 1918, Berkley, Los Angels, 1967, s.41-43.
- ^ Erickson, Edward J. (2001), Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War. Greenwood Publishing Group. , s.97
- ^ Ahmet Esat Uras, The Armenians in History and the Armenian Question, Belge Yayınları, İstanbul, 1987, s.596-600.
- ^ David Starr Jordan, War and Waste: A Series of Discussions of War and War Accessories, s.172.
- ^ Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times s.280.
- ^ The Encyclopedia Americana, 1920, v.28, s.412.
- ^ a b c Joseph L. Grabill, Protestant Diplomacy and the Near East: Missionary Influence on American Policy, 1810-1927, 1971, s.59, .
- ^ Hugh Chisholm, Encyclopedia Britannica, Encyclopedia Britannica, Company ltd., twelve edition, 1920, s.198.
- ^ The Washington Post Cuma, Kasim 12, 1914. Başlık: "ARMENIANS JOIN RUSSIANS AND 20,000 SCATTER TURKS NEAR ZEITUN".
- ^ "Arşivlenmiş kopya". 17 Mart 2010 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Kasım 2009.
- ^ a b Garegin Pasdermadjian, "Why Armenia Should be Free" p. 21
- ^ Shaw 1977, ss. 314-315
- ^ Mazıcı, Nurşen, Uluslararası Rekabette Ermeni Sorununun Kökeni, İstanbul: 1987;44
- ^ Öney, Celal, II. Abdülhamid Döneminde Anadolu’da Meydana Gelen Ermeni İsyanlarında Amerikan Board Okullarının Rolü, Balıkesir: Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2004;46.
- ^ Karayumak, Ömer, Ermeniler – Ermeni İsyanları, Ankara: Vadi Yayınları, 2007;239
- ^ Cengiz, Erdoğan, Ermeni Komitelerinin A’mal ve Harekat-ı İhtilaliyyeleri, Ankara: Başbakanlık Basımevi, 1983;293
- ^ İpek, Nurdan, Armaş Ermenileri, Kocaeli: Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2004;67
- ^ Yalçınkaya, Alaeddin, Ermeni Patrikliği’nin ‘’Uluslararası Aktör’’leşmesi, Ermeni Araştırmaları 2. Türkiye Kongresi Bildirileri II.Cilt, Ankara: ASAM, 2007;760.
- ^ Hocaoğlu, Mehmet, Tarihte Ermeniler, İstanbul: Anda Dağıtım, 1976;582.
- ^ Cengiz, Erdoğan (haz.), Ermeni Komitelerinin A’mal ve Harekat-ı İhtilaliyyesi, Ankara: Başbakanlık Basımevi, 1985;282.
- ^ Akdoğan, Berna, 19. Ve 20. Yüzyılda Arşiv Vesikalarına Göre Boğazlıyan, Niğde: Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2006;56.
- ^ Ussher 1917, s. 288
- ^ a b c Serdar, Törehan (Temmuz 1996). . ATATÜRK ARAŞTIRMA MERKEZİ DERGİSİ, Sayı 35, Cilt: XII: TTK. 10 Aralık 2011 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ekim 2009.
- ^ ATBD., Nisan 1987, sayı 86, belge 2051.
- ^ ATBD., Nisan 1987, sayı 86, belge 2052.
- ^ Sakarya 1984, ss. 190-192
- ^ ATBD, Ekim 1985, sayı 85, belge 2003, 2005.
- ^ Erickson 2001, ss. 106
- ^ ÇAR Allen ve Paul Muratoff, Kafkas Battlefields, Türk tarihinde Wars-A History of Kafkas Sınır, 1828-1921, 320.
- ^ Sakarya 1984, ss. 245-246
- ^ Sakarya 1984, ss. 227
- ^ The New York Times marks a less number: "2000 killed and 3000 wounded in struggle between Russians and Mussulmans. Mussulmans and Bolshevist forces are engaged in a deadly conflict at Baku, on the Caspian Sea." Baku in flames as battle rages (Associated press) // New York Times, May 20, 1918, Monday, page 2. query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50D11FC3D5A11738DDDA90A94DD405B888DF1D3
- ^ . YouTube. 13 Ağustos 2013. 24 Nisan 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Aralık 2023.
- ^ "Arşivlenmiş kopya". 26 Mart 2016 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 20 Mart 2016.
- ^ "Arşivlenmiş kopya". 1 Nisan 2016 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 20 Mart 2016.
- ^ "Arşivlenmiş kopya". 30 Mart 2016 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 20 Mart 2016.
- ^ a b c d Alexander, Edward (2000). A Crime of Vengeance. Backinprint.com. ISBN .
- ^ . 23 Temmuz 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Kasım 2009.
Konuyla ilgili yayınlar
- Erickson, Edward J. (2001). Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the I World War. Greenwood Publishing Group. ISBN .
- Shaw, Stanford Jay (1977). History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge University Press.
- Sakarya, İhsan (1984). Belgelerle Ermeni sorunu (Gnkur. Basımevi bas.). Turkey: Gnkur. Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı yayınları. s. 492.
- Hinterhoff, Eugene (1984). Persia: The Stepping Stone To India. Marshall Cavendish Illustrated Encyclopedia of World War I, vol iv. New York: Marshall Cavendish Corporation. ISBN .
- Méndez, Rafael Méndez (1926). Four yıls beneath the Crescent. Londra: Charles Scribner's Sons. ISBN .
- Pastırmacıyan, Karekin (1918). Why Armenia Should be Free: Armenia's Role in the Present War. Hairenik Pub. Co. s. 45. 11 Ocak 2014 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Kasım 2009.
- İhsan Bal, Ermeni Terörü ve Dış bağlantıları, Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi'nde sunduğu bildirisi
- Sedat Laçiner, Türkler ve Ermeniler, (Ankara U.S.A.K. Yayınları, 2005).
- Samuel Weems, Ermenistan: Terörist “Hristiyan” Ülkenin Sırları, (Armenia: Secrets of A “Christian” Terrorist State), Azeri Türkçesinden çeviren Hüseyin Adıgüzel (İstanbul: İleri Yayınları, March 2006), , 392 sayfa.
Dış bağlantılar
- Tetik, Dr. Alb. Ahmet (2005). "I". (PDF). Anakara,Turkey: Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari. 5 Mart 2009 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2009.
- Tetik, Dr. Alb. Ahmet (2005). "II". (PDF). Anakara,Turkey: Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari. 5 Mart 2009 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2009.
- Tetik, Dr. Alb. Ahmet (2005). "III". (PDF). Anakara,Turkey: Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari. 5 Mart 2009 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2009.
- Tetik, Dr. Alb. Ahmet (2005). "IV". (PDF). Anakara,Turkey: Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari. 5 Mart 2009 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2009.
- Tetik, Dr. Alb. Ahmet (2005). "V". Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914-1918 (PDF). Anakara,Turkey: Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari.[].
- Tetik, Dr. Alb. Ahmet (2005). "VI". Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914-1918 (PDF). Anakara,Turkey: Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari.[].
- Tetik, Dr. Alb. Ahmet (2005). "VII". Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914-1918 (PDF). Anakara,Turkey: Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari.[].
wikipedia, wiki, viki, vikipedia, oku, kitap, kütüphane, kütübhane, ara, ara bul, bul, herşey, ne arasanız burada,hikayeler, makale, kitaplar, öğren, wiki, bilgi, tarih, yukle, izle, telefon için, turk, türk, türkçe, turkce, nasıl yapılır, ne demek, nasıl, yapmak, yapılır, indir, ücretsiz, ücretsiz indir, bedava, bedava indir, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, resim, müzik, şarkı, film, film, oyun, oyunlar, mobil, cep telefonu, telefon, android, ios, apple, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, pc, web, computer, bilgisayar
I Dunya Savasinda Ermeni Isyanlari Tasnak Armenakan Hincak Ermeni partilerinin faaliyetleridir Bu donemde Osmanli Imparatorlugu karsisina Ermeni ulusal orgutleri Ermeni milisleri partizan gerilla mufrezeleri ile karsi faaliyetler yurutmus ayrica Rus Imparatorlugunda olusan Ermeni gonullu birliklerine katilarak Rus Kafkasya Ordusu na destek vermistir 14 Kasim 1922 tarihli New York Times gazetesi Birinci Dunya Savasi nda 200 000 Ermeni nin Itilaf Devletleri ordularinda veya Itilaf Devletleri tarafinda savasan bagimsiz birliklerde savastigini yazdi I Dunya Savasi Ermeni IsyanlariOsmanli CephesiErmeniler ele gecirdikleri toplarda Nisan 1915BolgeDogu Anadolu BolgesiSonuc24 Nisan 1915 te Ermeni Kirimi nin baslamasi Ankara ve Gumru antlasmalariTaraflarOsmanli ImparatorluguTasnak Armenakan Hincak partizanlariGuclerUcuncu Ordu ya bagli Jandarma birimleriErmeni Gonullu Tugaylari Ermeni milisleri 1914 1918 yillari arasinda ayaklanmalar sonucunda halklar arasinda cikan catismalarda Dogu Anadolu Bolgesi ve Kafkasya dan 1 200 000 Musluman gocmen durumuna dusmus kaynak guvenilir mi 1 000 000 Kafkasya Muslumanlarindan Anadolu ya gelen 130 000 sivil olmustur kaynak guvenilir mi Yolda salgin hastalik aclik sefalet ve Ermeni ceteleri yuzunden kirilanlar tahmini olarak eklendiginde olu miktari 2 5 3 milyon Musluman Turk arasinda degismektedir kaynak guvenilir mi Onceler a gore butun dunyada Fransiz Ihtilali nden sonra belirginlesen milliyetcilik hareketleri Osmanli Imparatorlugu nda etkisini gosterir Bunun sonucu olarak once Sirplar Rumlar Araplar ve sonra Arnavutlar kendi milli toplumunu devlet olarak kurmak icin hem birbirleriyle hem de Osmanli Devleti ile fikren ve fiilen catismaya girdi 19 yy dan 20 yy a gecildigi yillarda Rumlar Sirplar Bulgarlar Balkan Savaslari nin ardindan Osmanli Imparatorlugu ndan siyasi olarak tamamen ayrildilar Musluman olmayan topluluklardan fiziki olarak Osmanli Imparatorlugu nun Turkiye topraklarina yakin olmalari nedeniyle yalnizca Ermeniler bu anlamda bagimsiz olamadilar Ermeniler gelisen milliyetcilik hareketlerinin etkisinde bagimsizliklarini kazanmak icin Hincak ve Tasnak milli teskilatlarini kurdu Bu teskilatlarin yontemleri ve amaci once Muslumanlarla Ermenileri birbirine dusurmek isyan cikarmak ve boylece Avrupa devletlerini silahli mudahaleye zorlayarak onlarin mudahalesi ve yardimi ile Dogu Anadolu da Ermeni Devleti kurmakti Amaci4 Aralik 1918 da Paris Baris Konferansi na onerilen Ermeni Devleti Osmanli Devleti Dogu Anadolu dan baslayarak Kafkaslara uzanan Kafkas Cephesindeki amaci 93 Harbi nden beri Rusya nin elinde olan Kars Ardahan Artvin ve Batum illerini geri almakti Ayrica Ruslari bu cepheye guc transferi yapmak zorunda birakarak Almanlarin Dogu Cephesi ndeki hareketlerini hafifletmek amaci gutmustu Ermeni Isyanlari 3 Ordunun bir bolumunu Ruslara karsi kullanmak yerine ic sorunlara ayirmasina ve Ruslarin bu cephede hareketlerini hafifletmesine yardimci olmustur Ermeni Ulusal Hareketi Ermeni devrimci hareketi veya Ermeni ulusal kurtulus hareketi olarak bilinen Ermeni milliyetciligini savunan Ermenilerin tarihte kurulmus olan Ermeni devletlerinin kapsadigi bolgelerde bunlar Dogu Anadolu ve Kafkasya da yeniden bir Ermeni devleti kurma amacidir Osmanli Imparatorlugu nda milliyetcilik duygularinin yukselisiyle ilk olarak Yunan hareketinden baslayarak diger gruplarin katilmasiyla genislerken doguran faktorler acisindan Ermeni ulusal hareketi Yunan ulusal hareketine diger etnik gruplardan daha benzer sekilde gelismistir Ermeni sorununa Avrupali guclerin katilimi Ermeni ulusal kurtulus ideolojisini Ermeniler arasinda bastirilmis haklar fikri uzerinde saglamis ve Ermeni ulusal kimliginin donusumunu Ermeni halkinin ozgurlugu freedom yonunde etkilemistir I Dunya Savasi oncesi Ermeni isyanlariOsmanli Bankasini Basan Ermeniler Fransa da 1780 Zeytun Ermenileri Osmanli Imparatorlugu yonetimine karsi ilk silahli isyaninda bulunmustur Armenekan Partisi 1885 yilinda 1880 yilinda kurulan Ermeni Yurttaslar Birligi adli gizli bir Ermeni derneginin de kurucusu olan Ermeni Migirdic Portakalyan tarafindan Van merkezli olmak uzere kurulmustur Bu organizasyon Kan dokmeden hurriyet elde edilemez sloganini benimsemis ve ihtilal yolu ile bagimsiz Ermeni devletini kurmayi amaclamistir Zaman icinde one cikan Tasnak ve Hincak Komiteleri bu organizasyondan eleman transferi yapmistir Ermeni Devrimci Federasyonu Tashnagtsutiun Tasnaksutyun Ermeni radikal milliyetci Ermeni bagimsizligini saglamak amaciyla 1890 da kurulan orgut 1894 te Federasyon Diyarbakir a bagli Sason da Osmanli yonetimine karsi silahli bir direnis orgutledi 1895 te ayni amacla Van kentinde bir ayaklanma duzenlendi 26 Agustos 1896 da Papken Suni onderliginde bir grup fedai Istanbul da Osmanli Bankasi ni basarak dunya kamuoyunun ilgisini cekmeyi denediler Bu olaylar sayesinde daha onceden etkin olan Hincak ve Armenakan gibi orgutleri kenara iterek Ermeni ulusal hareketinin onderligini ele gecirdi 21 Temmuz 1905 Yildiz suikast tesebbusu II Abdulhamit e karsi gunu Ermeni sempatizani Belcikali Edward Jorris onderliginde Tasnak orgutu tarafindan Cuma selamligindan once Yildiz Camii onunde duzenlenen suikast girisiminde bulunmustur Yasananlar Bu alt basligin genisletilmesi gerekiyor Sayfayi duzenleyerek yardimci olabilirsiniz 1877 1878 Osmanli Rus Savasi ndan Birinci Dunya Savasi na kadar olan surede Ermenilerin fail veya magdur sifatiyla dahil olduklari cesitli siddet olaylari ve bunlara bagli gelismeler yasandi 20 Haziran 1890 Katolik Ermenilerden gelen ihbar uzerine Ermeni kilisesinde ve Sansaryan Okulu nda silah aramasi yapildi Bu sirada iki asker olduruldu uc asker yaralandi Bunun uzerine Ermeniler ve Muslumanlar arasinda kavga cikti 8 Ermeni ve 2 Musluman oldu 60 Ermeni ve 45 Musluman yaralandi 15 Temmuz 1890 Istanbul Kumkapi da hac yortusu icin toplanan Ermeni cemaati Hincak uyelerinden Harutyun Cangulyan in yonlendirmesiyle Yildiz Sarayi na yurumeye basladi Kalabaligi durdurmak isteyen iki asker olduruldu oldurenler hapse atildi 1891 basi Sultan II Abdulhamit Ermeniler icin genel af ilan etti ve 76 Ermeni serbest kaldi Aralik 1892 Hincak uyeleri Van Valisine suikast girisiminde bulundu Ayni ay Hamparsun Boyaciyan adli Hincak uyesinin onderligindeki grup Mus un Avzim koyune baskin duzenledi ve Ishak Cavus adli bir Turku oldurdu Nisan 1893 Ermeniler icin yeniden genel af ilan edildi ve tutuklu olanlar serbest birakildi Haziran 1893 Hamparsun Boyaciyan adli Hincak uyesinin onderligindeki grup Hayanli asiretine saldirdi asiretten bir kisi oldu Taraflar arasinda catisma cikinca bolgeye asker gonderildi Yarali olarak yakalanan Boyaciyan tutuklanarak goturuldugu Istanbul da serbest birakildi Eylul 1893 Merzifon da Ermenilerin silah depoladigi dusunulen bir evi aramak isteyen askerlere evin icinden ates acildi ve bomba atildi 25 asker hayatini kaybetti ve yaralandi Iceridekilerin dordu olu dordu sag olarak ele gecirildi 27 Nisan 1894 Bir Ermeni Istanbul da Ermeni Patrigi Horen Asikyan a suikast girisiminde bulundu Saldirgan yakalandi Asikyan istifa etti Agustos 1894 Batman in Sason ilcesinde Tasnak orgutu onderliginde isyan basladi Aralik 1894 Yozgat ta bir Ermeni ayaklanmasi oldu 1 Temmuz 1895 Hincak orgutu Ermeni zenginlerinden Karabet Kuyumcuyan i Merzifon da oldurdu 30 Eylul 1895 Hincak orgutu onderliginde Istanbul da Kumkapi dan Babiali ye yuruyus duzenlendi Izin alinmadan yapilan yuruyusu polis ve jandarma durdurmak istedi Guvenlik guclerine acilan atesle bir binbasi ve bazi erler olduruldu Taraflar arasinda catisma cikti 2 Ekim 1895 Van eski valisi Bahri Paras ve Trabzon Komutani Hamdi Paras Trabzon da duzenlenen suikast girisiminden yarali kurtuldular 24 Ekim 1895 Zeytun Ayaklanmasi 25 Ekim 1895 Bitlis teki bir Cuma namazina Ermeni gruplar tarafindan saldiri duzenlendi 30 Ekim 1895 Ermeni gruplar Erzurum Vilayet Konagi ni bastilar ve jandarma erleri oldurduler 2 Kasim 1895 Diyarbakir daki bir Cuma namazina Ermeni gruplar tarafindan saldiri duzenlendi 1895 son ceyregi Divrigi Trabzon Egin Develi Akhisar Izmit Erzincan Gumushane Zeytun Bitlis Bayburt Maras Urfa Erzurum Diyarbakir Malatya Harput Arapkir Sivas Merzifon Antep Maras Mus Kayseri Yozgat ve Istanbul da ayaklanmalar oldu 26 Agustos 1896 Tasnak orgutu uyesi Papken Suni nin liderligi altinda 26 Ermeni el bombasi dinamit ve tabancalarla birlikte Istanbul un Galata semtindeki Osmanli Bankasi binasini basti ve memurlari rehin aldi Temmuz 1897 Ikinci Sasun Ayaklanmasi 21 Temmuz 1905 Tasnak orgutu Sultan II Abdulhamit i Cuma selamligindan ciktiktan sonra oldurmek uzere yola bomba yuklu arac yerlestirdiler Sultan saldiridan yara almadan kurtulurken civarda bulunan 26 kisi oldu ve 58 kisi yaralandi Failler yakalandi ama Sultan tarafindan affedildi GuclerErmenilerden el yapimi kartuslariSehir carpismasinda binalar arasinda siper almis Ermeni fedaileri Osmanli Devleti Dogu Anadolu bolgesiyle sorumlu olan Ucuncu Orduyu bulundurmaktaydi Kasim ayinda Osmanli devleti savasa girince Osmanli Jandarma birimlerinin yerel guvenlik aygiti komutasinda el degisimine gitti Yerel guvenlik birimlerinin yonetim ve kontrolu daha once Valilerin altinda iken askeri yonetime gecti Bolgede bulunan jandarma birimleri buna Van Jandarma bolumu ve yedek suvari tumeni dahil olmak uzere Ucuncu Ordu ya baglandi Ermeni Ulusal Hareketi veya Ermeni devrimci hareketi ve Ermeni ulusal kurtulus hareketi nin parcasi olan Tasnak Armenakan Hincak altinda Ermeni milisleri ceteleri fedaileri veya gonulluleri Kamavor olarak bilinen ailelerinin terk ederek gerilla birlikleri olusturmuslardir Bu kucuk ve gizli birlikler Osmanlinin duzenli ordusuna cephede ve cephe gerisinde yipratma savasi taktigi uygulamislardir Ayrica bu domende Ermeni Gonullu Tugaylari Rus Kafkas Ordusuna destek vermis detachment birimleri olarak ve bu gucler Osmanli devletine karsi savasmislardir I Dunya SavasiOncul Ermeni Gonullu TugaylariKafkaslarda Duzensiz Atli birlik 1913 baharinda Ermeni siyasi orgutlerinin mektuplari yazismalari ele gecirilir Bu yazismalarda Osmanli Imparatorlugu nun artik yaklasan savasta tarafsiz kalamayacagi bu durumda Ermenilerin endiseleri ve olasi secenekleri dile getirilmektedir Bu belgelerde Tasnaklar Ruslardan silah talep eder 28 Temmuz 14 Agustos tarihleri arasinda Erzurum da Tasnaklarin liderliginde bir kongre duzenlenmis ve Ittihat ve Terakki ozel bir heyet gondermistir Kongrenin amaci Ermenilerin olasi savas ciktiginda takinacaklari tavrin kararlastirilmasiydi Osmanli devletinde hukumet olan Ittihat ve Terakki onemli isimlerinden ve Bahattin Sakir i bu kongreye yollar Ittihat ve Terakki Ermenilerden bazi taleplerde bulunur Isteklerin basinda Ermenilerin savas cikmasi durumunda sadik kalacagina dair soz vermesi Ruslara karsi savasacak Ermeni askerleri ikinci istekti Rusya da Ermenilerin cephe gerisinde Osmalilara yardim etmesi bulunmaktaydi Ermenilerin cevabi ise Osmanli Ermenilerin Osmanli Devletine sadik olduklarini ama Ittihat ve Terakki hukumetinden bagimsiz hareket edecekleri cunku ayni gorusde olmadiklari yonundeydi Kafkaslardaki ayaklanma teklifini kabul edemeyeceklerini cunku Rusya daki Ermenilerin Rusya ya sadik olduklarini ilettiler Bahattin Sakir Ama bu ihanettir diye bagirdi Hovannisian a gore Tasnaklar Osmanli vatandaslari olarak vatan savunmasinda uzerine duseni yapma karari almistir Askeri tarihci Erikson bu toplanti sonrasi Ittihat ve Terakki partisinin Osmanli Ermenilerin guclu ve detayli planlarla Rusya ile baglantida olduklarini ve amaclarinin Osmanli Imparatorlugu ndan bolgeyi ayirmak oldugu sonucuna vardi Ahmet Esat Uras a gore Tasnaklar ayaklanma kararini gizlice almistir ve Tasnaklarin bu ayaklanma karari daha sonra Osmanli Devletinin Tehcir Kanununu cikarmasina yol acacaktir 1914 un Agustos ayinda Rus Kafkas Ordusu nda Ermeni Gonullu Tugaylari kuruldu Tiflis te Agustos boyunca bir Ermeni temsilciler meclisi toplandi Rus Cari II Nikolay Rusya altinda bir ozerk Ermenistan kurulmasini onerdi Car Osmanli da bulunan Bati Ermenistan vilayetleri diye adlandirilan alti vilayetin yani sira iki Rus Ermeni iline ozerklik sozu verdi Bir Carlik disisleri bakani Rusya nin gercek amacini Biz Ermenistan topraklarini istiyoruz but without ama Ermeniler olmadan sozuyle dile getirdi Ermeni Milli Konseyi Rusya nin ortaklari olan Fransa ve Ingiltere ye de bu konuda guvendigi icin Car II Nikolay in teklifini kabul etti Rusya da yasayan Ermeniler bu ulkeye olan askerlik zorunluluklari dolayisiyla Rusya nin savasa girmesinden sonra Rusya nin Avrupa Cephesindeki birliklerine gonderilmisti Gonullu birliklerin olusturulmasinda hizmet zorunlulugu olmayan veya Rusya da yasamayan Ermenilerden yararlanilmistir Ermeni General Andranik Toros Ozanyan bu birliklerin genel komutani idi Osmanli Temsilciler Meclisi uyesi Pastirmaciyan Karekin Efendi gibi komutanlari vardir Ermeni kaynaklari yuzbinleri bulan bu askerlerin dunyanin degisik ulkelerinden geldiklerini soylemektedir Osmanli kaynaklari bu askerlerin Osmanli da ayaklanan Ermeni nufusundan olustugunu savunmaktadir Ermeni Gonullu Tugaylarinin Rus kuvvetlerinin katildigi basarilarda kucuk sayilamayacak olcude etkili olmus olmalarinda karsilarindaki dusmana karsi kararli mucadele etmek icin gercek tesvikleri olmasi bolgenin yerlileri olduklarindan iklim ve cografi kosullara alisik yol ve dag yollarini bilmeleri etkendir 17 Agustos Zeytun Isyani Zeytun Fedai Alayi kurularak cikarilan isyandir Bu isyanda Zeytun da 100 kisi olmustur Isyan 30 Agustos ta sona ermistir 1914 4 Ermeni Tumeni Sarikamisa dogru ilerleyen gucleri Barduz Gecidinde karsilamis ve bu gucun cephedeki yerine gecikmesine sebep olmustur 1 Kasim da Osmanli Devleti Rusya ya karsi savasa girmistir Ruslar siniri Bergmann Atagi ile gecti Ruslarin bu atagi sadece guney omuzu boyunca Ermeni Gonullu Tugaylarinin etkili oldugunu yerlerde Karakose ve Dogubayazit i almasiyla bitti Dogubeyazit Osmanlinin Van ilinin kuzey komsusu idi Aralik ayinda Rus Cari 2 Nicholas Kafkasya Cephesi ni ziyaret etti Tiflis ten Ermeni Ulusal Burosu baskani 1918 de Ermeni devletinin Disiliskiler Bakani ve Ermeni Kilisesi Basina Patriak hitaben Ermeniler sanli Rus Ordusu saflarina girmek icin aceleyle tum ulkelerden Rus Ordusuna hizmet etmek icin geldiler Bayraklarimizi serbestce Canakkale ve Bogaz icinde sallayalim buranin halklari Ermeni olacaktir Haydi yeni bir yasam icin dirilis ve Turkiye de Isa ya inanan Ermeni halki Nicholas II of Russia Aralik Sarikamis Harekatinda Ermeni Gonullu Tugaylarinin Rus kuvvetlerinin basarisinda onemli etkileri olmustur Kiritik zamanlarda Osmanli cephe hareketlerine meydan okudular Osmanlinin gecikmesi Sarikamis etrafinda Rus Kafkasya Ordusuna yeterli kuvvet konumlandirmak icin zaman kazandirmistir Izmit ve Adapazari olaylari Birinci Dunya Savasi nda Rus gemilerinin Eregli yi topa tutmasi ile Osmanli kuvvetlerini zayiflatmak icin Ermeni cetecilerin cikardiklari olaylardir Osmanli Devleti Balkan Savaslari sonucunda buyuk askeri birliklerini kaybetmis ve mali acidan agir bir yuk altinda kalmisti Imparatorluk bu savaslarin ustune 1914 yilinda Birinci Dunya Savasi nin patlak vermesiyle Karadeniz de Rus Donanmasi nin siddetli hucumu ile de karsi karsiya gelmis oldu 1878 den bu yana Ermeni komitecilerin gelisen milliyetci fikirlerinin sonucu olarak bagimsiz Ermenistan Devleti istekleri bu saldiri ile biraz daha pekisti misyonerlerinden ogrendikleri silah yapim teknikleri ve Rus yardimi silahlarla Ruslara destek amacli olaylar cikartma karari aldilar Olaylar Ruslara destek olmak adina bombardimanla birlikte Ermenilerin senlikleri de baslamis oldu Kutsal gunleri olmamasina ragmen gruplar halinde kiliselerde ayinler yapmaya evlerde toplanarak eglenceler tertip etmeye basladilar Istanbul a cok yakin bir bolgede bu kadar acik ve ayan beyan seyreden bu dusmanlik hukumeti arama yapmaya sevketti Yapilan aramalar sonucunda sadece Adapazari nda yerli ve yabanci yapim yuzlerce fitilli bomba mavzer ve tabancalar binlerce cephane ve muhimmat bomba yapiminda kullanilan malzemeler ele gecirildi Izmit te yuzlerce silah buyuk tahrip gucune sahip olan on on bes kadar bomba ile patlayici maddeler bol miktarda atesli silah ve tufekler ele gecirildi Arslanbey Ovacik Bahcecik gibi Ermeni koylerinde de bircok mavzer gras marka tufekler ile tabancalar bulundu Buyuk Ruhban Okulu nun bulundugu Armise bucaginda okul kilisesinin bas rahip odasinda cok buyuk ve tahrip gucu cok fazla uc dort bomba ile dolaplarda cok sayida silah ve cephane bulundu Sonuc Bu olaylar Kilise ve yabanci devletlerin orgutlu olaylarda nasil devreye girdiklerini gostermesi acisindan onemlidir Kumkapi Babiali ve Izmit olaylarinin kilisedeki ayinler esnasinda baslamasi bir tesaduf degildir Ingiltere Amerika ve Fransa gibi devletlerin American Board yahut Fransiz Katolik Kilisesi araciligiyla yaptigi misyonerlik faaliyetleri bolgede cikan olaylardaki etkinliklerini gosterir niteliktedir kaynak belirtilmeli 1915 Yozgat Olaylari Bu maddede belli bir etnik grubun bakis acisinin agirlikta oldugu bir tur sistemik yanlilik sorununun bulundugu dusunulmektedir Maddenin evrensellestirilmesi ve uygun hale getirilmesi icin lutfen tartismaya katiliniz Sablonu maddeden cikarmadan once sablonun yardim sayfasini lutfen inceleyiniz Olaylarin gelisimi Yozgat ili Ermeni nufus acisindan Anadolu topraklari icerisinde en yuksek nufuslu bolge idi Seferberligin ilanindan sonra Kilise ve Misyoner okullarinin Ermeni halka buyuk devletlerin ozellikle de Rusya nin yardima gelecegini ve onlari bagimsizliga kavusturacaklarina dair yaptiklari telkinler sonucunda bircok olaylar yasandi Merkezdeki ayaklanma Bogazliyan in Orih adli Ermeni koyunun Ermenileri Akdag merkezi Cayirseyhi koyunun uc yerine dinamit yerlestirmisler ve bu dinamitlerden birinin infilak etmesi sonucu kucuk yastaki bir cocuk agir yaralanmisti Bu olay uzerine yapilan aramada Orih Mentese ve Igdeli Ermeni koylerinde birkac bomba dinamit 27 adet gra ve martin tufegiyle bircok silah ve cephane bulunmustur Yine ayni bolgede asker almak icin koylere cikan jandarma kumandani ile emrindeki mufrezenin yolu kesilerek ates acildi Bogazliyanli Mihran ve Ohanis adindaki iki kardesin evinde silahlar bulundu Gevancli koyunden Katip Matyes in evinde tum parcalari ile birlikte dinamit bulundu Bogazliyan ayaklanmasi Yozgat in Bogazliyan ilcesine bagli Cakmak koyu ile Yazbir daginda dolasan yetmis kisilik silahli Ermeni cetesi ile Ankara nin Bala Haymana hudutlarindaki Yeknam ormanlarinda silahli ve sayica fazla Ermeni ceteleri tarafindan yonetilen ve birkac kola ayrilmis uc yuz kadar silahli Ermeni goruldu Yozgat in Kumkuyu koyunde saklanmis uc yuz kadar silahli Ermeni cetesi 2 Eylul 1915 gunu cevredeki Turk koylerini atese verdiler Ozel olarak insa edilmis siperlerden mazgal deliklerinden asker ve jandarmalar uzerine ates actilar Cat Kebir koyu ormanina siginmis sekiz yuze yakin silahli Ermeni orman icindeki Akdag gecidinde hazirladiklari siperlerden asker jandarma ve ahaliye karsi taarruz ettiler Gunlerce suren catismalardan sonra bu grup Kizilcaova ya dogru kactilar Sonuc Bu olaylar disinda Yozgat ve Bogazliyan da tehcir gerceklesene kadar bircok irili ufakli olaylar yasanmistir Merzifon Amerikan Koleji Ermeni Kilisesi ve Ermeni komitelerinin calismalari Birinci Dunya Savasi sonuna kadar devam etmistir Ayrica bu surecte suclu bulunan Bogazliyan Kaymakami Kemal Bey de Divan i Harbi Orfi de yargilanmis ve idam edilmistir Ocak Nisan Hasankale deki catismalardan kacan Musluman multeciler 1915 Aram Manukyan Van Isyaninda yonetici idi ve General Yudenic sehre geldiginde olarak atadi Osmanlilarin butun Dogu Anadolu bolgesinde guvenligi saglamak icin yeterli gucleri yoktu 1 ve 2 Ordulardan 3 Orduya gelen takviyeler bir bolugu gecmemekteydi Gelibolu daha aktif catismalar baslamadan Osmanli kaynaklarini eritmeye baslamisti 3 Ordu cephe gerisi ayaklanmalarla ugrasiyordu 27 Subat Adilcevaz daki Ermeniler 30 kadar Siirtli askerin Arin koyunde geceyi gecirmelerine silahla karsi ciktilar Cikan catismada Van in Ercis teki jandarma mufrezesi ile karsilik verildi Catisma sonucunda Adilcevaz daki bu Ermeni gucleri yelkenli gemilerle Van Golu ne acilarak kurtuldular 27 Subat itibariyla Osmanli ordusundaki Ermeniler silahsizlandirilip cephe gerisi birimlere aktarildi Osmanli Devleti herhangi bir onleme basvurmadan once kaynak belirtilmeli Ermeni Patrigi Ermeni milletvekilleri ve Ermeni cemaatinin ileri gelenlerine Ermenilerin Muslumanlari arkadan vurmaya ve katletmeye devam etmeleri halinde gerekli onlemleri alacagini bildirmistir Ancak olaylar durmak yerine giderek yogunlasinca kaynak belirtilmeli Osmanli Hukumeti ordunun bircok cephede savas halinde bulunmasi nedeniyle cephe gerisini de emniyete alma cabasi icine girmistir 15 Mart Van Mahmudiye kaymakami Ermenilerin Mahmudiye de Muslumanlarini toplu halde katlederek camileri kendi atlarini barindirmak uzere kullanima aldigini ahira cevirmislerdir Istanbula telegramla rapor etmistir Ayrica Van ili Saray kazasi Kavlik Kecikayasi Heretil Kapikoy Sezuhane Yamanyurt Belecek ve Ozalp kazasi Perakal Boyaldi koylerindeki katliamlarla ilgili tutanak s Ermeni faaliyetleri Tutanak Mahmudi koylerindeki katliamlar 15 Mart 1915 dokumunde ogrencilere zorla Hristiyanlik kabul ettirilmek istendigi ayrica Perakal de Nezu Hatun gorduklerin den etkilenerek delirdigi yazilmistir 25 Mart ta Van valisi Cevdet Bey Ruslarin Van i isgalini kolaylastirmak icin Ermeni yerli guclerin hazirlik icinde bulunduklarini ve bunun koordineli bir sekilde birden isyan edeceklerini bildirmistir 25 Mart Zeytun Isyanininda Maras Jandarma Boluk Komutani Suleyman Efendi komutasinda askeri birlik carpisma sonucunda Suleyman Efendi dahil askerlerden 8 kisiyi oldurup 26 kisiyi de yaralamislardi Zeytun Ermeni milisleri cevredeki halktan yardim gorduklerinden dolayi yakalanamaz 18 Nisan Bitlis Bitlis ili icindeki Ermeni vatandaslarinin cikardiklari olaylar Bitlis ili dahilinde dusuk sicaklikda Ocak 1915 baslasa da merkezdeki catismalar zamani goz onune alinirsa 18 Nisan 1915 kabul edilmektedir 15 Nisan da once Van ilinin kuzeyinde ve nispeten yogun oldugu ilcelerinde 17 Nisan da Satak ta Catak 20 Nisan da Van in merkezinde buyuk bir ayaklanma baslatmislardir 20 Nisan gunu Van kentinde ayaklanma basladi Ermeni isyancilari 300 tufek ve 1 000 tabanca ile 1 500 gonullu Ermeni ile 30 000 i bulan Ermeni Vanlilar ve 15 000 Ermeni multecinin korunmasini ustlenmis Van Valisi nin daha onceki yardim cagrilarina Bitlis te bulunan Kazim Bey komutasindaki birkac tabur Van a gonderildi General Yudenic onlara destek olmak icin uc haftadan fazla suren catismalardan sonra dondu Kathe Ehrhold Van daki ayaklanmada Ermeni koylulerini korudu General Yudenic saldiri planlamasinda Van sehrine bir boluk ayirdi Bu askerler General Truhin in komutasi altinda olan Baykal Kazaklari ve bir Ermeni gonullu tugayindan olusmaktaydi Osmanli gucleri ile catissan Ermeni halki rahatlatmak icin bir kanat oldu Bolgede Osmanli memurlara suikast ve jandarmalar sehit edilmis karakollar ve Musluman yerlesim birimleri saldiriya ugramis devlet binalari yakilmistir Van jandarma tumeninin bir kismi ile bir takim asiretler Ermenilere karsi savastilarsa da ayaklanmayi bastiramamislardir Catismalar Van bolgesine yayilmistir Ermeni olmayan Hristiyan Nasturiler Colemerik de ayaklanmislardir 24 Nisan tarihinde Dahiliye Nezaretince o zaman Dahiliye Naziri olan Mehmed Talat Pasa Ermeni Komite merkezlerinin kapatilmasi elebaslarinin tutuklanmasi ve her turlu belgelerine el konulmasi karari alindi Bu karar butun vilayetlere iletildi Bu karar uzerine devlet aleyhine faaliyette bulunmak sucundan Istanbul dan baslayarak diger merkezlerdeki Ermeni liderler tutuklanmistir Mayis Agustos 20 Nisan Van isyaninda Ermenilerin savunma hattiVan Sehrinin catismalardan sonraki haliHaziran bir grup Fedayi 21 Mayis ta General Yudenic Van sehrine geldi Sehir ve kalenin anahtarlari Ermeniler tarafindan kendisine sunuldu Rus Cari 18 Mayis ta Van in Rus ve Ermenilerin guclerinin kontrolunde olmasindan dolayi Van halkina fedakarliklari dolayisiyla tesekkur ettigini ve Rus Icisleri Bakani Sazanof ise Bu basarida bolge halkina tesekkur eden beyannamesi yayinlanmistir Ermeni gazeteleri ve bazi batili gazeteler Osmanli ya karsi basarilarini buyuk bir sevincle mansetlerine cikarmislardir Bu hukumetin basina Van Valisi olarak Aram Manukyan atandi Van ili elinde tutan Rusya karsi savasa bu derece parlak bir bicimde katilmis olan Ermeni unsurunu memnun etmek icin Aram Manukyan Van isyaninin basindan beri silaha sarilmis ve bu gruplarin basina olan yeni kurulan yonetime vali yapti General Yudenic daha once kurulan Ermeni gecici hukumetini Rusya adina onadi Van guvene alinca General Yudenic mucadeleye yaz boyunca Van Golu nun batisinda devam etti 3 Ordunun Haziran itibari ile Van isyanina ayirdigi birimlerVan Jandarma Bolugu 2 50036 Boluk 5 4001 Oncul Guc 7 500Bagdat Tumeni 560Toplam 15 960 3 Ordu nun Haziran itibari ile Van isyanina ayirdigi birimler 15 960 3 Ordu bu yilin sonbaharinda 60 000 askeri var Van Isyani Osmanlinin bu cephede Ruslar ilerlerken guclerinin 25 baglamistir Musa Dag Isyani Iskenderun Bolgesi Samandag Bucagina bagli yedi Ermeni koyu halki Musa Dagi nda toplanmis durumdayken yollar kontrol altina alindigi halde Iskenderun kiyilarinda bulunan bir Fransiz harp gemisinin Ermeni milisleri ve digerlerini gemiye aldiklari olay 27 Mayis tarihinde Tehcir Kanunu olarak bilinen asil adi Savas zamaninda hukumet uygulamalarina karsi gelenler icin asker tarafindan uygulanacak onlemler hakkinda gecici kanun kabul edilmistir Erzurum Van ve Bitlis vilayetlerinde bulunan Ermenilerin Musul un guney kismi Zor ve Urfa sancagina Adana Halep Maras civarinda bulunan Ermeniler ise Suriye nin dogu kismi ile Halep in dogu ve guneydogusuna nakledilmesi planlanmistir 6 Haziran da Arapkir Ermenileri tehcir edildiler Firat kiyisinda Arapkir den cikan kervanlar kursunlandilar 7 Haziran da Erzincan ve Akn sehirlerinde 10 Haziran da Mardin sehrinde 11 Haziran da Hotocur sehrinde 14 Haziran da Erzurum da tehcir basladi 15 Haziran da Sebinkarahisar Isyani Sivasli Murat Hamparsum Boyaciyan adinda bir Ermeni cete reisi 500 kadar adamiyla Sebinkarahisar i basmis Kafkas Cephesi nin ana ikmal yolu buradan gectigi icin Osmanli ordusunun ikmal ve geri hizmetleri aksayacak Rus ordusunun ileri harekati kolaylasacakti Hizla sehirdekilerin cogunu disari surduler ve sehri Osmanli askerlerine karsi kale yaptilar Birkac Musluman olduruldu Ancak Osmanli birlikleri kaleye saldirdi Musluman koyluler silahlanarak Sebinkarahisar yakinlarindaki kirsalda Ermeni milislerini oldurdu 22 Haziran da Kayseri de 26 Haziran da Harput Trabzon Merzifon ve Samsun da 24 Haziran da Sebinkarahisar da tehcir basladi Erzurum olaylari esnasinda Alvar Koyu nden Musluman multecilerEylul Aralik Bu alt basligin genisletilmesi gerekiyor Sayfayi duzenleyerek yardimci olabilirsiniz 1916 Bu alt basligin genisletilmesi gerekiyor Sayfayi duzenleyerek yardimci olabilirsiniz 1917 Bu alt basligin genisletilmesi gerekiyor Sayfayi duzenleyerek yardimci olabilirsiniz 1918 30 Mart ta baslayan Mart Olaylari nda Ermeni Devrimci Federasyonu kuvvetleri catismalar sirasinda Azeri sivillere yonelik katliam rapor edilmis Azeri ve diger Musluman halk mensuplarindan 3 000 ila 12 000 kisinin olduruldugu aktarilmistir 25 Nisan 1918 tarihinde Kars in Subatan koyunde Ermenilerin Turklere karsi yaptigi iddia edilen saldirilarda 550 nin uzerinde kisinin olmustur SonrasiNemesis Harekati 1920 de Ermeni Devrimci Federasyonu gizli bir operasyon planlayarak bir suikast grubu olusturmustur Plan ve operasyonu yurutme ile gorevlendirilen Shahan Natalie ve Soghomon Tehlirian dir Sogomon Tehliryan 24 Nisan 1915 tarihinde Dahiliye Nezareti nce o zaman Dahiliye Naziri olan Mehmed Talat Pasa nin Ermeni Komite merkezlerinin kapatilmasi ve elebasilarinin tutuklanmasi kararinda tutuklananlar arasindadir kaynak belirtilmeli Bu birim 1920 1922 yillarinda aralarinda Azerbaycan ve Osmanli Ermenilerinden Osmanlilar yaninda olan siyasi ve askeri kisileri oldurdu Soghomon Tehlirian 1921 yilinda Mehmed Talat Pasa yi oldurecektir Kulturel Igdir Soykirim Aniti ve Muzesi 1915 1920 tarihleri arasinda Ermeni cetelerin Turklere karsi uyguladigi saldirilari soykirim iddiasini sembolize etmektedir ve ilgili belgeler bulundurulmaktadir Her ay 4000 civarinda ziyaretci muzeyi gezmektedir Ayrica bakinizMusluman Turk katliamlari Ermeni KirimiKaynakca Armenia and the president A Letter to Mr Harding on the Problem of Effective Protection of Christian Minorities Under Turkish Rule 31 Aralik 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde New York Times 14 Kasim 1922 tarihli makale a b c Hudavendigar Onur Milleti Sadikadan Hayk in Cocuklarina Istanbul 1999 s 126 Louise Nalbandian Armenian Revolutionary Movement California University Press 1963 s 110 Asia Journal of the American Asiatic Association 1919 Published by Asia Pub Co Volume 19 page 327 a b c d Hinterhoff Marshall Cavendish Illustrated Encyclopedia pp 499 503 Kaynak hatasi Gecersiz lt ref gt etiketi caven adi farkli icerikte birden fazla tanimlanmis Bkz Kaynak gosterme The Armenian Genocide History Politics Ethics By Richard G Hovannisian p 129 Arman J Kirakossian British Diplomacy and the Armenian Question from the 1830s to 1914 s 58 ISBN 1 884630 07 3 a b FORSNET 18 Temmuz 2014 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 22 Mart 2020 Simsir Bilal 2000 Sehit Diplomatlarimiz 1973 1994 2015 bas Ankara Bilgi Yayinevi ISBN 975 494 924 7 Ussher 1917 ss 254 Erickson 2001 ss 42 Erickson 2001 ss 97 Erickson 2001 ss 98 a b c d e f g Richard G Hovannisian The Armenian People from Ancient to Modern Times 244 Richard G Hovvanisian Armenia on the Road to Independence 1918 Berkley Los Angels 1967 s 41 43 Erickson Edward J 2001 Ordered to Die A History of the Ottoman Army in the First World War Greenwood Publishing Group ISBN 978 0 313 31516 9 s 97 Ahmet Esat Uras The Armenians in History and the Armenian Question Belge Yayinlari Istanbul 1987 s 596 600 David Starr Jordan War and Waste A Series of Discussions of War and War Accessories s 172 Hovannisian The Armenian People from Ancient to Modern Times s 280 The Encyclopedia Americana 1920 v 28 s 412 a b c Joseph L Grabill Protestant Diplomacy and the Near East Missionary Influence on American Policy 1810 1927 1971 s 59 ISBN 978 0 8166 0575 0 Hugh Chisholm Encyclopedia Britannica Encyclopedia Britannica Company ltd twelve edition 1920 s 198 The Washington Post Cuma Kasim 12 1914 Baslik ARMENIANS JOIN RUSSIANS AND 20 000 SCATTER TURKS NEAR ZEITUN Arsivlenmis kopya 17 Mart 2010 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Kasim 2009 a b Garegin Pasdermadjian Why Armenia Should be Free p 21 Shaw 1977 ss 314 315 Mazici Nursen Uluslararasi Rekabette Ermeni Sorununun Kokeni Istanbul 1987 44 Oney Celal II Abdulhamid Doneminde Anadolu da Meydana Gelen Ermeni Isyanlarinda Amerikan Board Okullarinin Rolu Balikesir Basilmamis Yuksek Lisans Tezi 2004 46 Karayumak Omer Ermeniler Ermeni Isyanlari Ankara Vadi Yayinlari 2007 239 Cengiz Erdogan Ermeni Komitelerinin A mal ve Harekat i Ihtilaliyyeleri Ankara Basbakanlik Basimevi 1983 293 Ipek Nurdan Armas Ermenileri Kocaeli Basilmamis Yuksek Lisans Tezi 2004 67 Yalcinkaya Alaeddin Ermeni Patrikligi nin Uluslararasi Aktor lesmesi Ermeni Arastirmalari 2 Turkiye Kongresi Bildirileri II Cilt Ankara ASAM 2007 760 Hocaoglu Mehmet Tarihte Ermeniler Istanbul Anda Dagitim 1976 582 Cengiz Erdogan haz Ermeni Komitelerinin A mal ve Harekat i Ihtilaliyyesi Ankara Basbakanlik Basimevi 1985 282 Akdogan Berna 19 Ve 20 Yuzyilda Arsiv Vesikalarina Gore Bogazliyan Nigde Basilmamis Yuksek Lisans Tezi 2006 56 Ussher 1917 s 288 a b c Serdar Torehan Temmuz 1996 ATATURK ARASTIRMA MERKEZI DERGISI Sayi 35 Cilt XII TTK 10 Aralik 2011 tarihinde kaynagindan html arsivlendi Erisim tarihi 24 Ekim 2009 ATBD Nisan 1987 sayi 86 belge 2051 ATBD Nisan 1987 sayi 86 belge 2052 Sakarya 1984 ss 190 192 ATBD Ekim 1985 sayi 85 belge 2003 2005 Erickson 2001 ss 106 CAR Allen ve Paul Muratoff Kafkas Battlefields Turk tarihinde Wars A History of Kafkas Sinir 1828 1921 320 ISBN 0 89839 296 9 Sakarya 1984 ss 245 246 Sakarya 1984 ss 227 The New York Times marks a less number 2000 killed and 3000 wounded in struggle between Russians and Mussulmans Mussulmans and Bolshevist forces are engaged in a deadly conflict at Baku on the Caspian Sea Baku in flames as battle rages Associated press New York Times May 20 1918 Monday page 2 query nytimes com gst abstract html res F50D11FC3D5A11738DDDA90A94DD405B888DF1D3 YouTube 13 Agustos 2013 24 Nisan 2022 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 17 Aralik 2023 Arsivlenmis kopya 26 Mart 2016 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 20 Mart 2016 Arsivlenmis kopya 1 Nisan 2016 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 20 Mart 2016 Arsivlenmis kopya 30 Mart 2016 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 20 Mart 2016 a b c d Alexander Edward 2000 A Crime of Vengeance Backinprint com ISBN 0595088856 23 Temmuz 2009 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 5 Kasim 2009 Konuyla ilgili yayinlarErickson Edward J 2001 Ordered to Die A History of the Ottoman Army in the I World War Greenwood Publishing Group ISBN 9780313315169 Shaw Stanford Jay 1977 History of the Ottoman Empire and Modern Turkey Cambridge University Press Sakarya Ihsan 1984 Belgelerle Ermeni sorunu Gnkur Basimevi bas Turkey Gnkur Askeri Tarih ve Stratejik Etut Baskanligi yayinlari s 492 Hinterhoff Eugene 1984 Persia The Stepping Stone To India Marshall Cavendish Illustrated Encyclopedia of World War I vol iv New York Marshall Cavendish Corporation ISBN 0 86307 181 3 Mendez Rafael Mendez 1926 Four yils beneath the Crescent Londra Charles Scribner s Sons ISBN 1 903656 19 2 Pastirmaciyan Karekin 1918 Why Armenia Should be Free Armenia s Role in the Present War Hairenik Pub Co s 45 11 Ocak 2014 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Kasim 2009 Ihsan Bal Ermeni Teroru ve Dis baglantilari Ermeni Arastirmalari 1 Turkiye Kongresi nde sundugu bildirisi Sedat Laciner Turkler ve Ermeniler Ankara U S A K Yayinlari 2005 Samuel Weems Ermenistan Terorist Hristiyan Ulkenin Sirlari Armenia Secrets of A Christian Terrorist State Azeri Turkcesinden ceviren Huseyin Adiguzel Istanbul Ileri Yayinlari March 2006 ISBN 975 6288 82 5 392 sayfa Dis baglantilarTetik Dr Alb Ahmet 2005 I PDF Anakara Turkey Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari 5 Mart 2009 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 27 Ekim 2009 Tetik Dr Alb Ahmet 2005 II PDF Anakara Turkey Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari 5 Mart 2009 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 27 Ekim 2009 Tetik Dr Alb Ahmet 2005 III PDF Anakara Turkey Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari 5 Mart 2009 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 27 Ekim 2009 Tetik Dr Alb Ahmet 2005 IV PDF Anakara Turkey Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari 5 Mart 2009 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 27 Ekim 2009 Tetik Dr Alb Ahmet 2005 V Arsiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914 1918 PDF Anakara Turkey Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari olu kirik baglanti Tetik Dr Alb Ahmet 2005 VI Arsiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914 1918 PDF Anakara Turkey Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari olu kirik baglanti Tetik Dr Alb Ahmet 2005 VII Arsiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914 1918 PDF Anakara Turkey Genelkurmay ATASE ve Genelkurmay Denetleme Baskanligi Yayinlari olu kirik baglanti