İşaret dilleri anlamı karşı tarafa iletmek için görsel kanalı kullanan dillere verilen addır. El işaretlerinin (manual) yanında el dışı işaretler (non-manual) ile ifade edilirler. İşaret dilleri kendilerine ait kelime dağarcığı ve dilbilgisel yapısı olan doğal dillerdir. Evrensel olmamakla beraber, işaret dilleri arasında çarpıcı benzerlikler de bulunur.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgxTHpVMkwwRkNRMTl3YVdOMExuQnVaeTh5TWpCd2VDMUJRa05mY0dsamRDNXdibWM9LnBuZw==.png)
Dilbilimciler hem konuşma yoluyla hem de işaret yoluyla yapılan iletişimi doğal dil sayarlar, bu da şu demektir, her ikisi de soyut, uzun süren bir süreç ve zaman içerisinde titizlikle planlanmamış bir evrim sonucu ortaya çıkmışlardır. İşaret dilleri sözsüz bir iletişim çeşidi olan beden dili ile karıştırılmamalıdır.
Sağırların bulunduğu toplumların olduğu her yerde işaret dilleri kullanışlı bir iletişim yolu olarak gelişmiş ve aynı zamanda yerel sağır kültürlerinin temeli olmuşlardır. İşaret dili genellikle sağırlar ve ağır işitenler tarafından kullanılmasına rağmen fiziksel olarak konuşamayan, sesli dili medikal bir kondisyon ya da engel sebebiyle kullanamayan ya da sağır aile bireyleriyle birlikte bulunan sağır anne-babanın işiten çocukları (children of deaf adults, CODA) gibi işiten bireyler tarafından da kullanılır.
Dünyada kaç tane işaret dili olduğu bilinmemektedir. Genelde her ülkenin kendi işaret dili bulunmakla beraber, bazılarında bu sayı birden fazladır. Ethnologue’un 2013 edisyonunda 137 tane işaret dili sayılmaktadır. Bazı işaret dillerinin yasal statüsü bulunurken diğerlerinin hiçbir statüsü bulunmamaktadır.
Dilbilimciler doğal işaret dillerini onlardan türemiş olan ya da onların öncülleri olan sistemlerden ayırır, bunların içine sözel dillerin işaretlenmiş halleri (manually coded languages) ev işareti (home-sign), bebek işareti (babysign) ve insan olmayan primatların öğrendikleri işaretler girer.
Tarihçe
Sağır topluluklar tarih boyunca işaret dillerini kullanmışlardır. İşaret diline dair en eski yazılı kayıt M.Ö. 5. yüzyıla dayanmaktadır, Platon’un Kratylos diyaloğunda Socrates şöyle der: “Eğer sesimiz veya dilimiz olmasaydı ve birbirimize bir şeyler anlatmak isteseydik, tıpkı şu an ahraz insanların yaptığı gibi ellerimizi, kafamızı ve bedenimizin geri kalanını hareket ettirerek işaretler yapmaya çalışmaz mıydık?”
19. yüzyıla kadar işaret dillerine dair bilinenlerin çoğu dilin dokümantasyonundan ziyade sözel dilden işaret diline kelime aktarımı yapmayı kolaylaştırmak için üretilen el ile yapılan alfabeleri (parmak alfabeleri) ile sınırlıydı. Pedro Ponce’de León’un (1520 – 1584) ilk parmak alfabesini geliştirdiği söylenir.
1620’de Juan Pablo Bonet Madrid’de Reducción de lasletras y arte para enseñar a hablar a losmudos (Dilsiz insanlara konuşmayı öğretmek için harflerin ve sanatın indirgenmesi) adlı kitabı yayımlamıştır. Bu işaret dili sesbilgisi ve parmak alfabesi ile sağır insanlar için oral eğitim metodu sunan ilk modern ilmi eser olarak kabul edilir.
Britanya’da parmak alfabesi gizli iletişim, halka hitap etme ya da sağır insanların iletişimi gibi amaçlar için kullanılıyordu. 1648’de John Bulwer “Usta Babington” adlı kişiyi parmak alfabesinde ehil bir sağır, “parmak eklemlerinde gayet başarılı” ve karısıyla dokunsal işaret yöntemini kullanarak kolaylıkla anlaşabilen birisi olarak tanımlamıştır.
1680’de George Dalgarno kendi sağır eğitim metodunu ve harflerin sol eldeki eklemlere ve avuçtaki bölgelere tekabül ettiği eklemsel bir alfabeyi içeren Didascalocophus, or, The deaf and dumb mans tutor (Didascalocophus ya da Sağır ve dilsizlerin eğitmeni) adlı kitabını yayınlamıştır. Eklemsel sistemler işiten insanlar tarafından bir süre kullanılmıştı; bazıları bu sistemin Ogham alfabesine kadar gittiği hakkında tahminlerde bulunmuştur.
Bu alfabenin sesli harfleri kendilerine İngiliz İşaret Dili (British Sign Language) Avustralya İşaret Dili (Auslan) ve Yeni Zelanda İşaret Dili’nin (New Zealand Sign Language) çağdaş alfabelerinde yer bulmuşlardır. Modern iki elli parmak alfabelerinde sessiz harflerin ilk görünüşü 1698’da anonim bir sağır tarafından yayınlanan Digiti Lingua (Parmakların Dili) kitapçığında bulunur. Parmak alfabesinin gizlilik veya tamamıyla eğlence amaçlı kullanılabileceğini öne sürmüştür. Dokuz harf daha önceki alfabelerde de bulunabiliyorken on yedi tanesi tanımlanan yirmi altı el şeklinin iki setinde bulunabilir.
Charles de La Fin vücutta gösterilen bir yerin baş harfinin bir harfi göstereceği, sesli harflerin de diğer İngiliz sistemlerindeki gibi parmak uçlarından gösterilebileceği bir sistemi sunduğu kitabını 1692’de yayınlamıştır. Bunu hem İngilizce hem de Latince için yapmıştır.
1720’ye geldiğimizde, İngiliz parmak alfabesi şimdiki formuna neredeyse yaklaşmıştı17. Bu alfabenin selefleri Hindistan, Avustralya, Yeni Zelanda, Uganda ve Güney Afrika gibi eski İngiliz kolonilerinde ve Yugoslavya, Karayipler’deki Büyük Kayman Adası, Endonezya, Norveç, Almanya ve Amerika Birleşik Devletleri gibi yerlerde de sağır toplulukları (ya da en azından sınıflarda) tarafından kullanılmıştır.
Fransız Charles-Michel de l’Épée şimdiye kadar Fransa ve Kuzey Amerika’da büyük ölçüde aynı kalan alfabesini 18. yüzyılda yayınladı. 1755’te, Abbé de l’Épée Laurent Clerc’in tartışmalı olarak en ünlü mezunu olduğu sağırlar okulunu Paris’te kurdu. Clerc, Thomas Hopkins Gallaudet ile 1817’de Hartford Connecticut’ta Amerikan Sağır Okulu’nu (American School for the Deaf) kurmak için Amerika’ya gitti. Gallaudet’in oğlu, Edward Miner Gallaudet 1857’de Washington, D.C.’de sağırlar için bir okul kurdu, okul 1864’te Ulusal Sağır-Dilsiz Koleji (National Deaf- Mute College) oldu. Şimdi Gallaudet Üniversitesi olan okul, dünyada sağırlara sosyal bilim alanında eğitim veren tek okuldur.
Türk İşaret Dili’nin (TİD) kökeni kesin olarak bilinmese de varsayımsal olarak kökü Osmanlı saraylarında bulunan sağırlara dayandırılmaktadır. Fatih Sultan Mehmet’ten beri sarayda sağırların olduğu ve bazı işiten insanların kendi aralarında da işaret dilini konuştukları biliniyordu. Eğitim konusunda ise ilk çalışmalar 2. Abdülhamit döneminde yapılmıştır. Bu dönemde sağırlar için çeşitli yerlerde sağır okulları açılmıştır. Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk yıllarında açılan okullar oralist metotla çalışmaktaydı, fakat 2000’li yıllarda bu metodun terkedilmesiyle, Türkiye’de bulunan okullar işaret dilinde eğitime geçti.
İşaret dillerinin genellikle bulunduğu bölgelerdeki konuşma dilleriyle arasında hiçbir dilbilimsel bağ bulunmaz. İşaret dili ve konuşma dili arasındaki ilişki karmaşık ve konuşma dilinden çok bulunduğu ülkeye göre değişim gösteren bir şeydir. Örneğin, Avustralya, Kanada, Yeni Zelanda, Birleşik Krallık ve Amerika Birleşik Devletleri İngilizce konuşmaktadır, fakat Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada’nın İngilizce konuşan kesimlerinin kullandığı Amerikan İşaret Dili (ASL) Fransız İşaret Dili’nden türemiş olup, diğer üç ülkenin kullandığı İngiliz, Avusturya ve Yeni Zelanda İşaret Dilleri’nin varyantlarının Amerikan İşaret Dili’yle bağlantısı yoktur. Aynı şekilde, İspanyolca her iki ülkede de kullanılan dil olmasına rağmen, İspanya ve Meksika’nın işaret dilleri birbirinden farklıdır, ve Bolivya’nın işaret dili diğer İspanyolca konuşan ülkelerin işaret dillerinin aksine Amerikan İşaret Dili temellidir. “Ulusal” işaret dillerinin içerisinde bile konuşma dilinin ağızlarıyla örtüşmekten ziyade genellikle sağır okulunun bulunduğu yere göre farklılık gösterebilen “ağızlar” bulunmaktadır.
Uluslararası İşaret Dili, önceki adıyla Gestuno, genellikle Deaflympics gibi uluslararası sağır etkinliklerinde ve Dünya Sağırlar Federasyonu’nun toplantılarında kullanılmaktadır. Son çalışmalar Uluslararası İşaret’in karma dil (pidgin) olduğunu öne sürse de karma dilden daha kompleks olduğunu ve bir işaret dili olmaya daha yakın olduğu sonucunu gösteriyorlar. [26] Uluslararası İşaret daha yaygın bir terim olsa da bazen Gestuno,Uluslararası İşaret Karma-dili veya International Gesture (IG) terimleri kullanılmaktadır. Uluslararası İşaret, Dünya Sağır Federasyonu (World Federation of the Deaf) ve başka uluslararası organizasyonlar tarafından kullanılan bir terimdir.
Dilbilim
Dilbilimsel anlamda “gerçek dil” olmadıklarına dair genel yanlış kanının aksine işaret dilleri herhangi bir konuşma dil kadar kompleks ve zengindir. Profesyonel dilbilimciler birçok işaret dilini inceleyip bütün dillerdeki temel özelliklere sahip olduklarını bulmuşlardır.
İşaret dilleri “pandomim” değillerdir, diğer bir deyişle işaretler uzlaşımsaldır, genellikle rastgeledir ve konuşma dillerin çoğunun olduğu gibi yansıma kelimelerden oluşmazlar. İkoniklik (iconicity) işaret dillerinde konuşma dillerden daha sistematik ve yaygınken, farklar kategorik değildir. Görsel kanal, anlam ve form arasındaki yakın ilişkilerin daha iyi bir şekilde kurulmasına olanak sağlar. Bu, işaret dillerinin konuşma dillerin görsel yorumu oldukları anlamına gelmez. İşaret dillerinin kendilerine ait kompleks gramerleri vardır ve basit ve somut bir kavramdan daha karmaşık ve soyut bir kavrama kadar her konuyu konuşmaya olanak sağlar.
İşaret dilleri, konuşma dillerinde olduğu gibi, anlamsız ve temel sesbirimleri anlamlı birimler olacak şekilde kullanırlar. (Bunlar daha önceden “chremes” olarak adlandırılıyorlardı, Yunanca “el” anlamına gelen kelimeden konuşma dillerdeki “fonem” kavramına benzeşim yapılacak şekilde türetilmiştir, fakat şu anda “sesbirim/fonem” kavramı da kullanılmaktadır çünkü işlevleri tamamıyla aynıdır.) Bu genellikle ikili örüntüleme olarak adlandırılmaktadır. Konuşma dillerinde olduğu gibi, bu anlamsız birimler özelliklerin kombinasyonları olarak gösterilir, fakat el şekli (hand shape), el yönlenmesi (orientation), yer (ya da sesletim yeri), hareket ve el dışı ifadeler genellikle temel farklılıkları oluştururlar. Genel olarak hem işaret dilleri hem de konuşma diller süreksizlik, anlamsallık, nedensizlik, üretkenlik ve kültürel aktarım gibi dilbilimcilerin her doğal dilde bulduğu temel özellikleri paylaşırlar.
Sınıflandırıcı yapılarının bulunması, hareket değişimiyle gelen çekimlerin fazla olması ve konu-yüklemlik bir sözdizim çoğu işaret dilinin ortak dilbilimsel özelliklerindendir. Uzam kullanımı, iki el eklemleyicisi (two-hand articulator) ve işaretçinin yüzü ve vücudu gibi eşzamanlı yöntemleri kullanarak, işaret dilleri anlamı konuşma dillerden daha fazla çeşitte karşıya iletebilir. Her ne kadar işaret dillerindeki ikoniklik hakkında çokça tartışma dönse de sınıflandırıcılar ziyadesiyle ikonik sayılmaktadır, çünkü bu yapılar “hareket, pozisyon, durum fiili veya kavrama bilgisi yapılarının herhangi birini veya hepsini ifade eden yüklemler olarak kullanılabilir”. Sınıflandırıcı (classifier) teriminin bu yapılarda çalışan herkes tarafından kullanılmadığını da belirtmek gerekir. İşaret dili dilbilimi alanında aynı yapılar farklı şekillerde adlandırılmaktadır.
Günümüzde dilbilimciler işaret dillerini dilbilimin bir parçası olan gerçek diller olarak incelemektedirler. Fakat “işaret dili” kategorisi Linguistic Bibliography / Bibliographie Linguistique’ye işaret dilinin 39 girdi ile yayınlandığı 1988 sayısına kadar girmemiştir.
Konuşma dilleriyle olan ilişkileri
İşaret dillerinin konuşma dillerinin işaret hali olduğu veya işaret dillerinin işiten insanlar tarafından oluşturulduğuna dair nedense yanlış bir kanı mevcuttur. İşaret dili ve konuşma dilleri arasındaki beyinde dili işlemleme benzerlikleri bu yanlış kanıyı daha da güçlendirmiştir. Michel de l’Épée ya da Thomas Hopkins Gallaudet gibi sağır okullarındaki işiten eğitmenler yanlış bir şekilde dilin “kurucuları” olarak adlandırılmışlardır. Halbuki işaret dilleri, tüm doğal diller gibi, onları kullanan insanlar, bu durumda konuşma dil hakkında az bilgisi olan ya da hiç bilgisi olmayan sağırlar, tarafından geliştirilir.
Bir işaret dili gelişirken diğer tüm dillerin ilişkide olduğu dillerden öğe alması gibi konuşma dillerinden öğe alırlar. İşaret dilleri konuşma dillerinden nasıl ve ne kadar öğe aldığına göre değişim gösterir. Çoğu işaret dilinde parmak alfabesi, işaretlenen iletişimde konuşma dilinden alıntı yapmak için kullanılır. Bu genellikle kişi ve yer adları için kullanılır, fakat bazı dillerde o zamanda işareti olmayan konseptler için, özellikle de konuşma dilinde belli bir ölçüde yetkinliği olan insanlar tarafından, kullanılmaktadır. Parmak alfabesi bazen el şeklinin konuşma dilinde aynı anlama gelen kelimenin baş harfiyle kullanıldığı baş harf işareti (initialized signs) gibi yeni işaretlerin oluşturulmasında da kullanılır.
Fakat tümüyle bakıldığında işaret dilleri konuşma dillerden bağımsızlardır ve kendi gelişim yollarını takip ederler. Örneğin, Birleşik Krallık ve Amerika Birleşik Devletleri’nin işiten insanlarının aynı dili konuşmasına rağmen İngiliz İşaret Dili (BSL) ve Amerikan İşaret Dili (ASL) oldukça farklı ve karşılıklı anlaşılamazdır. İşaret dillerinin gramerleri bulunduğu coğrafik bölgenin diline genellikle benzemez, hatta sözdizim açısından Amerikan İşaret Dili İngilizceden daha çok Japoncaya benzer.
Benzer şekilde, genelde tek bir konuşma dilinin olduğu ülkelerde iki veya daha fazla işaret dili olabilir ya da birden fazla konuşma dilinin olduğu ülkelerde bir tek işaret dili olabilir. 11 tane resmi konuşma dili ve yaklaşık aynı sayıda farklı konuşma diline sahip olan Güney Afrika buna güzel bir örnektir. Güney Afrika’da tarihinde iki farklı bölgede iki büyük eğitim kurumunun olması sebebiyle iki farklı diyalekti olan bir işaret dili bulunmaktadır. Türk İşaret Dilinde de farklı diyalektler vardır. Bunların başlıcaları İstanbul, Ankara, İzmir'dir.
Uzamsal gramer ve eşzamanlılık
İşaret dilleri görsel kanalın (görüş) biricik özelliklerini kullanırlar, fakat bazen dokunsal özellikleri de kullanabilirler (dokunsal işaret dilleri). Konuşma dilleri genellikle düzlemseldirler; bir zamanda sadece tek bir ses çıkarılabilir ve anlaşılabilir. Diğer taraftan işaret dilleri görsel olmalarından dolayı eşzamanlı ifadeler kullanabilirler, ama bu da dilbilimsel ve sesletimsel olarak sınırlıdır. Görsel algı eşzamanlı bilginin işlemlenmesine izin verir.
İşaret dillerinin dilin uzamsal doğasından yararlanmalarının bir yolu sınıflandırıcı yapılarıyla gerçekleşir. Sınıflandırıcılar işaretçinin bir göndergenin tipini, boyutunu, şeklini, hareketini veya kapsamını göstermesine olanak sağlar.
Fakat konuşma dillerinin tersine işaret dillerinin eşzamanlılığının sunduğu imkanlara olan büyük odak bazen abartılmaktadır. İşaret dillerinde iki el eklemleyicisinin kullanılması motor becerilerin kısıtlarına tabidir, bu da simetrik işaretlere veya sadece tek elle işaret yapılmasına yol açar. İlaveten, işaret dilleri, tıpkı konuşma dilleri gibi, cümle oluşturmak için işaretlerin düzlemsel olarak kullanılmasına bağlıdır; eşzamanlılığın en fazla kullanımı çoğu zaman biçimbilimde (her bir işaretin iç yapısında) görülmektedir.
El dışı öğeler
İşaret dilleri bürün (prosody) bilgisinin çoğunu el dışı öğeler ile sağlar. Vücudun, kafanın, kaşların, gözlerin, yanakların ve ağzın duruşları ve hareketlerinin kombinasyonları anlamsal farklılıklar, dilbilgisel yapı, sıfat veya belirteç içeriği ve söylem işlevleri gibi bilgi kategorilerinin gösterilmesi için kullanılır.
Anlamsal düzeyde işaretler el öğeleriyle oldukları gibi el dışı öğelerle de nitelendirilebilirler. Örneğin, duygu eylemlerine yüz ifadeleri eşlik edebilirler. El dışı ifadeler aynı zamanda anlamsal olarak fark yaratabilirler, örnek olarak, Amerikan İşaret Dili’nde el işaretine ek olarak “henüz değil” işaret için dil alt dudağa değer ve baş iki yana sallanır. Bunlar olmadan işaret “geç” anlamı taşımaktadır. Konuşma dilinden alınan sözlüksel işaretlere eşlik eden dudak kıpırdatma Hollanda İşaret Dili’nde el işaretleri aynı olan “doktor” ve “pil” gibi örneklerde anlam farkı yaratabilir.
İşaret dilinde bir cümlenin içeriği el işaretleriyle gösterilirken çoğu dilbilgisel işlev el dışı işaretlerle gösterilir (örn. yüzle ve bedenle) [42] Bunlar soru, olumsuzluk, ilgi tümceciği (relative clauses) ve konulaştırma (topicalization) gibi işlevleri içermektedir. Örnek verilecek olursa, Amerikan İşaret Dili ve İngiliz İşaret Dili evet/hayır soruları için benzer el dışı ifadeleri kullanırlar, bunlar yüksek kaşlar (raised eyebrows) ve öne doğru baş itmedir (forward head tilt).
Bazı sıfat ve belirteç bilgileri el dışı öğeler ile ifade edilir, fakat bu öğelerin ne olacağı dilden dile değişim göstermektedir. Örneğin, Amerikan İşaret Dili’nde biraz açık bir ağız ve hafiften dışarı çıkmış ağzın köşesinde bir dil “dikkatsizce” anlamına gelirken, aynı ifade İngiliz İşaret Dili’nde “sıkıcı” veya “tatmin etmeyen” anlamına gelir.
Konuşma sırası (turn taking) gibi söylem işlevleri çoğunlukla baş hareketleri ve göz dikme (eye gaze) ile düzenlenir. İşaret dilinde bir konuşmadaki hitap edilen kişi işaretçiyi izlemek zorunda olduğu için, işaretçi ona bakmayarak hitap edilen kişinin söz almasını engeller ya da ona bakarak konuşma sırasının onda olduğunu belirtir.
İkoniklik
İkoniklik, nedensizliğin aksine, işaretin biçimi ile anlamı arasındaki (dilsel ya da başka türlü) benzeşimdir. Amerikan İşaret Dili’ndeki ikoniklik üzerine yapılan ilk çalışmalar 1970’lerin sonu 1980’lerin başında yayınlanmıştır. Çoğu erken işaret dili dilbilimcisi ikoniklik kavramının dilin önemli bir özelliği olduğunu reddetmiştir. Dile ait bazı özelliklerin ikonik olduklarını düşünseler de bunun tamamıyla dili etkilemeyen dildışı bir özellik olduğunu düşünmüşlerdir. Oysaki, işaret dilinin taklitçi özellikleri (taklit eden ya da temsil eden işaretler) birçok işaret dilinde bulunmaktadır. Örneğin, işaret dilini yeni öğrenen sağır çocuklar işaretini bilmedikleri bir şeyi aktarmaya çalışırken çoğunlukla taklitçi özellikleri gösteren ikonik bir işaret icat ederler. Belirli bir işaret dilinde her zaman bulunmasına rağmen, ikoniklik zaman içerisinde işaret dillerinin formları daha alışılınca ve dile oturdukça (grammaticalize) yavaş yavaş zayıflar. Bir biçim yaygınlaştıkça sesbilimsel olarak işaret dili komünitesinde metodolojik olarak daha yaygın hale gelir. Frishberg 1975’te Amerikan İşaret Dili’nde ikoniklik ve nedensizlik arasındaki ilişkiyi anlatan oldukça etkili bir makale yazdı. Makalede aslen çoğu işarette var olmasına rağmen ikonikliğin dilbilgisel süreçlere maruz kalarak zaman içerisinde etkisinin azaldığı sonucuna varmıştır. Diğer bir deyişle, dilin doğal düzenlileştirme süreçleri zamanla işaretin herhangi bir ikonik nedenli özelliğinin var olmasını engeller.
1978’de psikolog Roger Brown Amerikan İşaret Dili’nin sahip olduğu özelliklerin bellek ve öğrenme açısından avantajlı olduğunu öne süren ilk kişidir. Brown çalışmasında işiten çocukların olduğu altı kişilik bir gruba yüksek ikonik gönderimi olan işaretler öğretildiğinde bu çocukların hatırlama görevlerinde işaretleri ikonik gönderimi daha az ikonik gönderimi olan işaretleri öğrenen çocuklardan daha iyi performans gösterdikleri sonucuna ulaşmıştır. Brown’un aksine, dilbilimci Elissa Newport ve Richard Meier ikonikliğin “Amerikan İşaret Dili’nin ediniminde neredeyse hiçbir etkisi olmadığı” sonucuna ulaşmışlardır.
İşaret dili dilbiliminin öncülleri için en önemli görevlerden biri Amerikan İşaret Dili’nin gerçek bir dil olduğunu, sadece jestlerin bir derlemi ya da “İngilizcenin el versiyonu” olmadığını kanıtlamaya çalışmaktı. O zamanın en önde gelen inançlarından biri “gerçek dillerde” biçim ile anlam arasında nedensiz bir ilişki olması gerektiğiydi. Bu yüzden, eğer Amerikan İşaret Dili’nde ikonik biçim-anlam ilişkisi varsa gerçek bir dil sayılamazdı. Sonuç olarak, bütünüyle ikoniklik işaret dilleri çalışmalarında göz ardı edildi.
Bilişsel dilbilimin bakış açısı ikonikliğin daha geleneksel olan biçim ve somut, gerçek dünya gönderge ilişkisini reddeder. Daha ziyade, bu ilişki bir işaretin biçimi ile anlamı arasındaki örtüşme setidir. Bu görüşte, ikoniklik bir dil kullanıcısının zihinsel temsiline temellendirilmiştir (bilişsel dilbilgisinde “construal” diye geçer). İkoniklik ilişkileri dışsal olaylar olmaktan ziyade bir işaret dilinin merkezinde yer alan dilbilgisel bir özellik olarak tanımlanırlar.
Bilişsel dilbilim bakış açısı bazı işaretlerin biçim ve anlam arasındaki olası parametrelere göre tamamıyla ikonik ya da kısmen ikonik olmasına olanak sağlar. Bu yaklaşımla, İsrail İşaret Dili’nde “sormak” işaretinin ikonik (“ağızdan uzaklaşan hareket” “ağızdan bir şey gelmesi” anlamına gelir) ve nedensiz (el şekli ve el yönelimi) olan parçaları vardır.
Çoğu işaretin mecazi/eğretilemeli gönderimleri olduğu gibi ikonik ya da metonimik (benzemeli) gönderimleri vardır. Bu işaretler için biçim, somut kaynak ve soyut anlam arasında üçlü bir örtüşme ilişkisi bulunur. Amerikan İşaret Dili’ndeki “öğrenme” işareti bu üç yollu örtüşme ilişkisini karşılar. Soyut hedef anlamı “öğrenmek” iken somut kaynak nesneleri kitaptan alıp başa koymaktır. Biçim açık avucun bir şeyi alıp alına gitmesidir. İkonik örtüşüm biçim ve somut kaynak arasında gerçekleşmektedir. Mecazi örtüşüm ise somut kaynak ve soyut hedef anlam arasında gerçekleşir. Somut kaynak iki örtüşüme sahip olduğu için dilbilimciler mecazi işaretlere “çift örtüşümlü (doublemapped)” demektedirler.
Sınıflandırma
İşaret dilleri konuşma dillerinin yanında veya içinde bulunan sağır toplumlarda doğal olarak ortaya çıkmalarına rağmen konuşma dilleriyle aralarında bir bağ yoktur ve temellerinde farklı dilbilgisel yapılar barındırırlar.
İşaret dilleri nasıl ortaya çıktıklarına göre sınıflandırılabilirler.
İşaret dili konuşmayan toplumlarda, ev işareti (homesign) tam bir dil değildir, daha çok bir karma dil özelliği taşır. Ev işareti amorftur ve sağır bir çocuğun eğitim almadığı ve diğer sağırlarla iletişime geçmediği her bir aileye özeldir. Bu sistemler genellikle kuşaktan kuşağa aktarılmazlar. Aktarıldıklarında ise dil yerlileşmesinin (creolization) oluşması beklenir. Fakat, Avusturya Aborjin işaret dilleri ve Kamerun’daki Mofu-Godur gibi jest sistemlerinin bulunduğu Batı Afrika gibi örneklerde olduğu gibi işiten topluluğun jest kullanımı yaygın olursa ev işareti tam teşekküllü bir dil olmaya çok yaklaşır.
Köy işaret dili yüksek sağırlığın olduğu nispeten ayrı kalmış topluluklarda birkaç nesil boyunca ortaya çıkan yerel dildir ve hem sağırlar hem de sağır ailesi ve arkadaşları olan işitenler tarafından kullanılırlar. Bu dillerin belki de en ünlüsü ölü bir dil olan ABD’deki Martha’sVineyard İşaret Dili’dir, fakat Afrika, Asya ve Amerika boyunca dağınık bir şekilde bulunan çeşitli köy işaret dilleri mevcuttur. Türkiye’de Mardin İşaret Dili ve Orta Toroslar İşaret Dili bu dillere örnektir.
Diğer yandan sağır topluluk işaret dilleri sağırların kendi toplumlarını oluşturmak için bir araya geldiği yerlerde ortaya çıkarlar. Bu diller eğitim dili olarak işaret dilini kullanmayan öğrencilerin geliştirdiği Nikaragua İşaret Dili gibi okul işaret dili ve eğitim almamış sağır insanların iş bulmak için bir araya geldiği şehir yerlerinde ortaya çıkan Bamako İşaret Dili gibi topluluk dillerini içerir. İlk başta sağır topluluk işaret dilleri genel olarak işiten nüfus tarafından bilinmezler, çoğu zaman aile üyeleri tarafından bile bilinmezler. Fakat gelişebilirler, bazı durumlarda Amerikan İşaret Dili’nde olduğu gibi eğitim dili haline gelirler ve yasal tanınma elde ederler.
Bu iki dil de konuşma tabusuyla işiten kişiler tarafından ortaya çıkarılan ve sağırlar tarafından ikincil olarak konuşulan Aborjin Avustralya işaret dilleri gibi dillerden farklıdır. Bu dillerin birçoğunun konuşma dilinin el kodlanmasından (manually-coded language) ziyade kendi başlarına bir dil oldukları konusunda şüpheler mevcuttur, fakat içlerinden Yolngu İşaret Dili gibi bazıları herhangi bir konuşma dilinden bağımsızdır. İşiten insanlar da Plains Indian İşaret Dili gibi diğer dillerin konuşucularıyla iletişime geçmek için işaret dili üretebilirler; bu dil o bölgede bulunan sağırlar tarafından konuşulmayan karma bir dildi, fakat tahminlere göre bu dil, ev işaretini etkiledi.
Dil değinimi ve melezleşmesi (creolization) dil ailelerini belirlemeyi zorlaştıran işaret dillerinin gelişiminde sıkça görülen bir süreçtir. Sözlüksel benzerliklerin aktarım veya ortak ana dil (parent language) veya sağır topluluk dillerinde olduğu gibi birkaç köy işaret dilinin bir dile dönüşmesi sebebiyle olup olmadığı kesin olmadığı için ailesel sınıflandırma yapmak zordur. Değinim işaret dilleri arasında, konuşma ve işaret dilleri arasında (değinim işaret dili, bir çeşit karma dil) ve işaret dili ile daha büyük bir topluluk tarafından kullanılan jestler arasında gerçekleşir. Bir yazar Gana’da bir köy işaret dili olan Adamorobe İşaret Dili’nin sözlük ve bürün ile sesbilgisini içeren uzamsal özellikleri ile “Batı Afrika boyunca pazarlarda kullanılan jestler ile bağı olabileceğini” ortaya atmıştır.
- İngiliz İşaret Dili (BSL), Avustralya İşaret Dili (Auslan) ve Yeni Zelanda İşaret Dili (NZSL) genellikle BANZSL diye bilinen bir dil olarak değerlendirilir. Maritime İşaret Dili ve Güney Afrika İşaret dili de BSL ile akrabadır.
- Danimarka İşaret Dili (Danish Sign Language) ve onun kardeş dilleri olan Norveç İşaret Dili ve İzlanda İşaret Dili, İsveç İşaret Dili ile karşılıklı anlaşılır durumdadır. Fin İşaret Dili ve Portekiz İşaret Dili İsveç İşaret Dili’nden türemişlerdir, fakat yerel eklemeler sonucunda karşılıklı anlaşılamaz hale gelmişlerdir. Danimarka İşaret Dili Fransız İşaret Dili’nden etkilenmiştir ve Wittmann (1991) onları aynı aile içine alır, fakat İsveç, Fin, Portekiz İşaret Dillerinin İngiliz İşaret Dili’nin akrabası olduğunu söyler.
- Hint İşaret Dili Pakistan İşaret Dili ile benzerdir. Bazı araştırmacılar bu dile Hint-Pakistan İşaret Dili adını verip, aynı dil olduklarını söylemiştir.
- Japon İşaret Dili (JSL), Tayvan İşaret Dili ve Kore İşaret Dili’nin Japon İşaret Dili ailesine mensup oldukları düşünülmektedir.
- Fransız İşaret Dili’nden (LSF) türemiş ya da Fransız İşaret Dili’nin yerel işaret diliyle değinimi sonucunda ortaya çıkmış birçok işaret dili bulunmaktadır. Bunlar; İtalyan İşaret Dili, Quebec İşaret Dili, Amerikan İşaret Dili (ASL), İrlanda İşaret Dili, Rus İşaret Dili, Flemenk İşaret Dili (NGT), İspanyol İşaret Dili, Meksika İşaret Dili, Brezilya İşaret Dili (Libras), Katalan İşaret Dili, Ukrayna İşaret Dili, Avusturya İşaret Dili (buraya “ikizi” Macar İşaret Dili ve Avusturya İşaret Dili’nden türemiş olan Çek İşaret Dili de eklenebilir).
- Bu ailenin bir alt grubunu Amerikan İşaret Dili’nden etkilenmiş olan ya da Amerikan İşaret Dili’nin bölgesel varyantları olan diller oluşturur. Bolivya İşaret Dili bazen Amerikan İşaret Dili’nin bir diyalekti olarak düşünülür. Amerikan İşaret Dili ve Bangkok ile Chiang Mai’de bulunan yerel işaret dillerinin karışımı olan Tay İşaret Dili, Amerikan İşaret Dili ailesinin bir parçası olarak düşünülebilir. Amerikan İşaret Dili’nin etkilediği diğer diller Uganda İşaret Dili, Kenya İşaret Dili, Filipin İşaret Dili ve Malay İşaret Dili’dir.
- Alman İşaret Dili (DGS) Leh İşaret Dili’nin doğumuna yol açmıştır; ayrıca en azından güçlü bir şekilde İsrail İşaret Dili’ni de etkilemiştir, fakat İsrail İşaret Dili’nin DGS’den mi yoksa Fransız İşaret Dili ailesinden mi türediği kesin değildir.
- Lyons İşaret Dili (LSG) Flaman İşaret Dili’nin (VGT) kaynağı olabilir, fakat bu kesin değildir.
- Bir SIL raporuna göre Rusya, Moldova ve Ukrayna’nın işaret dilleri yüksek ölçüde sözlüksel benzerlik göstermektedir ve aynı işaret dilinin diyalektleri ya da uzaktan ilişkili diller olabilirler. Aynı rapor Çek İşaret Dili, Macar İşaret Dili ve Slovak İşaret Dili’nin bir “demetçik” olduğunu söylemektedir. Bu gruba ayrıca Rumen, Bulgar ve Leh işaret dilleri de dahil olabilir.
- Ürdün, Lübnan, Suriye, Filistin ve Irak’ın (ve bir ihtimalle Suudi Arabistan’ın) işaret dilleri bir dil birliğini (sprach bund) ya da Doğu Arap İşaret Dili’nin diyalektlerini oluşturması mümkündür.
- Bilinen izole diller Nikaragua İşaret Dili, Türk İşaret Dili, Kata Kolok, Al-Sayyid Bedouin İşaret Dili ve Providence Adası İşaret Dili’ni içermektedir.
Bu basit listeleme şeklinde yapılan sınıflandırmanın ötesinde yapılan geniş ölçekli tek sınıflandırma 1991 tarihinde yapılmıştır. Sınıflandırma Ethnologue’un 1988 edisyonunda bulunan 69 işaret dilinden yola çıkarak yapılmıştır.
Wittmann’ın İşaret Dillerini Sınıflandırışı
Ana Dil | Ana Grup | İkincil Dil | İkincil Grup | |
A-Prototipi | 5 | 1 | 7 | 2 |
R-Prototipi | 18 | 1 | 1 | - |
BSL’den Türeyen | 8 | - | - | - |
DGS’den Türeyen | 1 ya da 2 | - | - | - |
JSL’den Türeyen | 2 | - | - | - |
LSF’den Türeyen | 30 | - | - | - |
LSG’den Türeyen | 1? | - | - | - |
Wittmann sınıflandırmasında ana ve ikincil dil ayrımı yaptığı gibi tek dil ve adı birçok dile tekabül edebilecek diller arasında bir ayrım yapmıştır. A-Prototip dil sınıfı başka bir dilden türemediği anlaşılan dilleri barındırır. R-Prototip dilller A-Prototip dillerden herhangi birinden (çoğunlukla Fransız İşaret Dili) Kroeber’ın (1940) deyişiyle “kültürel difüzyon (stimulus diffusion)” bir yöntemle türetilen dillerden oluşur. BSL, DGS, JSL, LSF (ve bir ihtimalle LSG) dil aileleri prototip diller ile gerçekleşen dil melezleşmesi ve yeniden sözcükleştirme (relexification) süreçlerinin bir sonucu olarak ortaya çıkmışlardır. Dil melezleşmesi işaret dillerinde görünen (overt) morfolojiyi zenginleştirirken konuşulan dillerdekini azaltmaktadır.
Tipoloji
Dilbilimsel tipoloji sözcük yapısını temel alır ve dilleri bitişimli (agglutinating/concatenating), bükünlü (infectional), çok bireşimli (polysynthetic), geçişimli (incorporating) ve ayrışkan (isolating) gibi biçimbilimsel sınıflara ayırır.
İşaret dilleri sözcük dizilişi konusunda farklılık gösterirler. Örneğin, Türk, Avusturya, Japon, Hint-Pakistan İşaret Dilleri özne-nesne-yüklem söz dizilişine sahipken, Amerikan İşaret Dili özne-yüklem-nesne dizilişine sahiptir. Bu konuda konuşma dillerinin etkisi ihtimal dışı değildir.
İşaret dilleri sınıflandırıcı el şeklinin bir nesneyi betimlediği ve geçişli bir eylemin buna olanak sağladığı geçişimli sınıflandırıcı diller olmaya yatkındır. Geçişsiz eylemlerde ise (özellikle hareket eylemlerinde) geçişime uğrayan öğe öznedir. Sadece birkaç işaret dilinde (örneğin Japon İşaret Dili) kılıcı (agent) hiç geçişime uğramaz. Bu açıdan işaret dillerindeki geçişimin, geçişsiz eylemlerdeki özne ile geçişli eylemlerdeki nesnede aynı olması sebebiyle, özegeçişli (ergative) bir model gösterdiğini söylemek mümkündür.
Brentari işaret dillerini tek hecelilik (monosyllabic) ve çok biçimbirimlilik (polymorphemic) özelliklerini barındıran, iletişim kanalına (duyumsal yerine görsel) göre belirlenmiş tek bir grup olarak sınıflandırmıştır. Bu da demektir ki, tek hece (yani tek kelime veya işaret) birden çok biçimbirimi ifade edebilir, örneğin bir eylemin özne ve nesnesi eylemin hareket yönünü belirleyebilir (çekim).
İşaret dillerinde tipolojik olarak incelenen başka bir konu da işaret dillerinin sayma sayıları için kullandığı sistemlerdir. Bu konuda işaret dilleri arasında tipolojik olarak önemli farklılıklar bulunmuştur.
Edinim
İşaret diline doğumdan beri maruz bırakılan çocuklar işaret dilini tıpkı işiten çocukların kendi anadillerini edindikleri gibi edinirler.
Kritik Periyod hipotezi (The Critical Period hypothesis) bir dilin, ister işaret ister konuşma dili olsun, çocukların beyninin esnekliği (plasticity) sayesinde çocuklar tarafından yetişkinlerle kıyasla daha hızlı edinildiğini savunur. McGill Üniversitesi’nde yapılan bir çalışmada, araştırmacılar Amerikan İşaret Dili’ni doğuştan edinmeye başlayanların gösterdikleri videodaki işaretleri tekrar etmede daha sonradan edinenlerden daha iyi olduklarını buldular. Ayrıca, iki grup arasında cümle kurarken dilsel biçimbirim (grammatical morphology) açısından farkların olduğunu buldular, bu da işaret dilini edinirken kritik bir periyodun olduğunu göstermiştir.
El dışı işaretlerin edinimi ise ilgi çekici bir model sunmaktadır: Kendisiyle ilgili her zaman belirli bir el dışı işareti bulunan el işaretleri (mesela neden-soruları) edinildiğinde, el dışı işaretler yetişkinlerin kullandığı gibi serbest kullanıma sahip değildir. Bir noktada, el dışı işaretler kullanılmayı bırakır ve işaretle ilgili yüz ifadesi kullanılmaz. Birkaç ay sonra el dışı işaretler tekrar ortaya çıkar ve bu sefer yetişkinlerin kullandığı gibi kullanılmaya başlarlar.
Yazım sistemleri
İşaret dilleri geleneksel ya da resmi bir yazım şekline sahip değillerdir. Çoğu sağır insan kendi dillerinde yazmayı bir ihtiyaç olarak görmez.
İşaret dillerinde yazmak için çeşitli yazım şekilleri geliştirilmiştir.
- Dr. William Stokoe tarafından 1965’te Amerikan İşaret Dili Sözlüğü (Dictionary of American Sign Language) için geliştirilen Stokoe yazımı (Stokoe notation) soyut bir sesbirimsel yazım sistemidir. Ellerin kullanımı üzerine geliştirildiği için yüz ifadelerini ve diğer el dışı işaretleri göstermenin bir yolu yoktur. Fakat, geliştirmesinin arkasındaki sebep özellikle sözlük üzerine olan araştırmalar içindir, genel kullanım için geliştirilmemiştir.
- 1990’ların başında geliştirilen Hamburg Yazım Sistemi (Hamburg Notation System, HamNoSys) detaylı sesbirimsel bir sistemdir, bir işaret diline özel olarak geliştirilmemiş olup pratik bir yazım sistemi olmasından ziyade araştırmacılar için geliştirilmiştir.
- David J. Peterson ASCII’ye uygun İşaret Dili Uluslararası Sesbilgisel Alfabe (Sign Language International PhoneticAlphabet) olarak bilinen sesbilgisel bir çevriyazı (transcription) sistemi geliştirme girişiminde bulunmuştur.
- 1974’te Valerie Sutton tarafından geliştirilen Sign Writing (İşaret Yazı) dudak kıpırdatma, yüz ifadeleri ve hareketin dinamiklerini de içeren işaret dillerini sesbilgisel olarak temsil etmek için kullanılan bir sistemdir. Yazı sistemi işaret dilinde çalışma ve metin yayınlamak için kullanıldığı gibi bazen detaylı araştırma ve dil belgelemek için de kullanılır.
- si5s büyük ölçüde sesbilimsel olan başka bir yazım sistemidir. Fakat, işaret dillerindeki bölgesel farklılıklar sebebiyle bazı işaretler resim-yazı (logograph) ve/ya kavram-yazı halindedir.
- ASL-phabet Dr. Sam Supalla tarafından sağır çocukların eğitimi için geliştirilen ve az sayıdaki sembolü El şekli-Yer-Hareket şeklinde sıralayan bir sistemdir. Çoğu işaret aynı şekilde yazılabilir.
- Ángel Herrero Blanco ile Juan José Alfaro ve Inmacualada Cascales adlı iki sağır araştırmacı tarafından geliştirilen İşaret Dilleri için Alfabetik Yazım Sistemi (Sistema de escritura alfabética, SEA) 2003 yılında bir kitap olarak yayınlanmıştır ve online olarak İspanyol İşaret Dili için erişime açılmıştır. Bu sistem Latin alfabesinin harflerini işareti biçimsel sıralamada gösterebilmek için birkaç vurgu imi ile kullanır. Ortaya çıkan sözcükler işaret ile okunabilir halde olmalıdır. Sistem diğer dillerde küçük uyarlamalarla uygulanabilir ve hiçbir ekipmana ve yazılıma ihtiyaç olmadan çalışabilir halde tasarlanmıştır. El dışı öğeler belli bir ölçüde belirtilebilir fakat araştırmacılar tıpkı konuşma dilinin yazılmasında olduğu gibi bir sistemin pratik olması için bütün öğeleri kapsamak zorunda olmadığını savunmuşlardır. Sisteme kendi Vikipedi sayfasından 12 Ağustos 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde . ulaşılabilecek bazı güncellemeler gelmiştir. The Center for Linguistic Normalization of Spanish Sign Language (İspanyol İşaret Dilini Normalleştirme Merkezi) SEA’yı kendi sözlüklerindeki bütün işaretlerin çevriyazısı olarak kullanmaktadır.
Şimdiye kadar, işaret dilinin yazım şekli konusunda bir mutabakat yoktur. Sign Writing dışında hiçbiri yaygın olarak kullanılmaz.
İşaret algılama
Bir anadil işaret kullananı için, işareti algılama zihnin görsel dil tecrübesini nasıl anlamlı hale getirdiği konusunda oldukça etkilidir. Örneğin, bir el şekli kendisinden önceki veya sonraki işaretlere göre değişim gösterebilir, ama bu değişimler işaretin gelişimi sırasında algısal kategoriler tarafından ayarlanır. Zihin el şeklindeki farklılıkları fark eder fakat benzer el şekillerini aynı kategoride toplar. Farklı el şekilleri diğer kategorilerde toplanır. Zihin farklı algısal kategoriler arasındaki benzerlikleri göz ardı eder, aynı zamanda el şekli değişiminden kaynaklı olan algısal kategorilerin görsel bilgisini de korur.
Toplum
Sağır toplumlar ve sağır kültürü
Sağır insanlar genel nüfusun küçük bir bölümünü oluşturduklarında, sağır toplum kendisini çevreleyen işiten toplumdan farklı şekilde gelişir. Bu sağır toplumlar dünyada, özellikle işaret dili kullanılan şehirlerde ve ülkelerin genelinde, oldukça yaygındırlar ve kendi geliştirdikleri kültürler oldukça zengindir.
Sağır toplumda işaret dilinin farklılık göstermesine bir örnek olarak Black ASL (Afro-Amerikan Amerikan İşaret Dili) gösterilebilir. Bu işaret dili Afro-Amerikan Sağır toplumunda Amerika’daki Afro-Amerikan sağır öğrencilerin ayrı okullarda okumak zorunda bırakıldığı ayrımcılık ve ırkçılık zamanında ortaya çıkmıştır.
İşaret dilinin işiten toplumda kullanılması
Zaman zaman, sağır insanların yaygınlığının yeterli olduğu yerlerde, yerel topluluğun tamamı tarafından bir işaret dili kullanılmaya başlanır ve bu “köy işaret dili” ya da “ortak işaret topluluğu (shared signing community)” oluşmasına yol açar. Genellikle bu süreç küçük, birbiriyle iç içe ve kapalı gen havuzuna sahip topluluklarda gerçekleşir. En çok bilinen örnekler:
- Martha’s Vineyard İşaret Dili, Amerika Birleşik Devletleri
- Al-Sayyid Bedouin İşaret Dili, İsrail
- Kata Kolok, Bali
- Adamorobe İşaret Dili, Gana
- Yucatec Maya İşaret Dili, Meksika
- Mardin İşaret Dili, Türkiye
- Orta Toroslar İşaret Dili, Türkiye
Bu çeşit topluluklarda sağır insanlar genellikle topluluğun geneline entegre olmuşlardır ve sosyal olarak dezavantajlı değillerdir, o kadar ki, ayrı bir “sağır” topluluktan bahsetmek çok zordur.
Çoğu Avustralya Aborjin işaret dilleri yas ve başlatma ritüelleri gibi konuşma tabularının olmasıyla ortaya çıkmıştır. Warlpiri, Warumungu, Dieri, Kaytetye, Arrernte ve Warlmanpa topluluklarında oldukça gelişmiş haldedirler ve kendi konuştukları dilleri temel alırlar.
Karma işaret dili Kuzey Amerika’nın Great Plains bölgesindeki Kızılderili kabileleri arasında ortaya çıkmıştır. Sağır insanlar tarafından kullanıldığı gibi işiten insanlar tarafından farklı konuşma dilleri olan kabilelerle iletişime geçmek amacıyla kullanılmıştır. Bugün bu dili kullanan kabileler Crow, Cheyenne ve Arapaho kabileleridir. Avustralya Aborjin işaret dillerinin aksine, sağır işaret dillerindeki gibi uzamsal gramer yapısına sahiptir. 1500’lerde İspanyol bir seferi olan Cabeza de Vaca günümüzdeki Florida civarında bulunan Kızılderilileri işaret dili kullanarak gözlemlemiştir ve 1600’lerin ortalarında Coronado Tonkawa kabilesiyle bir çevirmen yardımı olmadan iletişimde bulunmanın mümkün olduğunu söylemiştir. Bu jest sistemlerinin tam bir dil olup olmadığı hala bir tartışma konusudur. Kızılderililer arasında sağırlığın ulusal ortalamanın iki katı olan %2 gibi bir ölçüde olduğu düşünülmektedir.
İşaret dili işiten fakat seslerini konuşmak için kullanamayan insanlar tarafından da alternatif bir iletişim yolu olarak kullanılır.
İşaretler aynı zamanda işiten insanlar tarafından avlanma, gürültülü ortamlar, su altı ve uzak mesafelerde kullanılabilirler.
Yasal tanınırlık
Bazı işaret dilleri belli bir ölçüde yasal tanınırlığa ulaşmıştır, fakat bazılarının herhangi bir yasal statüsü bulunmamaktadır. Sarah Batterbury işaret dillerinin sadece sağırlara kolaylaştırıcı özelliği için değil aynı zamanda bir dil topluluğunun iletişim kanalı olduğu için yasal olarak tanınması ve desteklenmesi gerektiğini savunmuştur.
Telekomünikasyon
AT&T görüntülü telefonunu 1964 New York Dünya Fuarı’nda tanıtması işaret dili konuşanlarının birbiriyle iletişime geçmesi için telekomünikasyonun imkanlarının kullanılmasını göstermek açısından ilklerden bir tanesidir. Fuarda, biri fuarda diğeri ise başka bir şehirde olmak üzere iki sağır kullanıcı rahatlıkla iletişime geçtiler. Fakat, videolu iletişim 2000’lerin başlarında bant aralığının video verisini kaldırabilecek ölçüye gelmesine kadar geniş ölçekte kullanılabilir değildi.
Günümüzde internet ya işaret dili için özel geliştirilmiş görüntülü telefonlarla ya da “hazırda bulunan” geniş bant ve bilgisayar kamerası ile kullanılabilen video servisleriyle sağır insanların iletişime geçmesine olanak sağlar. İşaret dili iletişimi için özel olarak geliştirilmiş görüntülü telefonlar “hazırda bulunan” servislerden daha iyi kalite sunabilir ve işaret dilinin anlaşılabilirliğini maksimum düzeye çıkartan sıkıştırma yöntemleri kullanabilirler. Bazı gelişmiş ekipmanlar işaretleri anlamak için kamerayı yakınlaştırma, uzaklaştırma ve kameranın açısını değiştirmek gibi uzaktan kontrol hizmetlerini insanlara sunar.
Çeviri
İşaret dili çevirmenleri işiten ve sağır insanlar arasındaki iletişimi sağlamak için sık sık başvurulan kişilerdir. İşaret dilleri doğal diller oldukları için bu işler çevirmen için fazlasıyla efor gerektiren işlerdir.
Çeviri akışı normalde bir ülke içerisindeki işaret dili ile konuşma dili arasında gerçekleşmektedir. Farklı ülkeler arasındaki işaret dili ve konuşma dilini (örneğin, İngilizce ve Türk İşaret Dili) bir arada bilen çevirmenler de mevcuttur fakat daha az bulunurlar.
Yapay zekadaki yeni gelişmelerle birlikte, işaret dilinde tümce içeren (genellikle tek tümcecikli) kısa videoları yazı diline çeviren derin öğrenme temelli makine çeviri algoritmaları geliştirilmiştir.
Uzaktan çeviri
Çevirmenler fiziki olarak iki tarafın da yanında bulunabilirler, fakat 2000’lerin başındaki teknolojik gelişmeler sayesinde, çevirmenlerin uzak yerlerde olması artık mümkündür. Uzaktan videolu çeviride (VRI) iki taraf (bir işaret dili kullanıcısı ve bir işiten) aynı yerde bulunurken çevirmen farklı bir yerde bulunabilmektedir. Çevirmen işaret dili kullanan kişiyle video görüşmesi yaparken işiten kişiyle sesli görüşme yapmaktadır. VRI ortamda hiçbir çevirmenin olmadığı durumlarda kullanılabilir.
Fakat, VRI tüm tarafların sadece telefon kullandığı bir durumda kullanılamayabilir. Video röle servisi (Video Relay Service) sayesinde, işaret dili kullanan, çevirmen ve işiten kişi üç farklı konumdadır, böylece iki tarafın çevirmen yoluyla iletişimde olmasına olanak sağlanmış olur.
Televizyonda çeviri
İşaret dili çevirisi bazen konuşma içeren televizyon programları için sağlanmaktadır. İşaret dili çevirmeni genellikle ekranın köşesinde bulunurken program tam ekran ya da biraz küçültülmüş olarak devam eder. Basın toplantılarında işaret dili kullanan kişi sahnenin sağında ya da solunda durur, bu şekilde hem konuşan kişi hem de işaret dili çevirmeni aynı kare içerisinde bulunmuş olur.
Paddy Ladd 1980’lerde Britanya televizyonunda sağırlar için bir program başlattı ve kendisi işaret dilini televizyona taşıyan ve sağır çocukların işaret dilinde eğitim görmesini sağlayan kişi olarak bilinir.
Geleneksel analog yayıncılıkta çoğu program genellikle sabah saatlerinde işaret dilini kullanan kişiyle beraber tekrar edilir, işaret dilini kullanan kişi ana yayında bulunmaz. Bunun sebebi olarak işaret diline çeviri yapan kişinin dikkat dağıtması gösterilir. BBC’de gece geç ya da sabah erken saatlerde yayınlanan programlar işaret diliyle birlikte yayınlanır. Yeni gelişen televizyon teknolojileri işaret yapan kişiyi, tıpkı altyazılarda olduğu gibi, kapatma imkânı sunmaktadır.
İşaret dilinin televizyonda bulunması için gerekli olan yasal zorunluluklar ülkeden ülkeye değişim göstermektedir.
Tehlike altındaki diller ve yok olma
Tehlike altındaki diller
- Adamorobe İşaret Dili
- Ban Khor İşaret Dili
- Benkala İşaret Dili
- Hawaii İşaret Dili
- Inuit İşaret Dili
- Jamaika Kır İşaret Dili
- Maritime İşaret Dili
- Eski Bangkok İşaret Dili
- Eski Chiangmai İşaret Dili
- Plains Kızılderili İşaret Dili
- Providencia İşaret Dili
- Rennellesse İşaret Dili
Yok olmuş işaret dilleri
- Angami Naga
- Belçika İşaret Dili
- Henniker İşaret Dili
- Martha’s Vineyard İşaret Dili
- Ngarrindjeri İşaret Dili
- Eski Fransız İşaret Dili
- Eski Kent İşaret Dili
- Pitta Pitta İşaret Dili
- Plato İşaret Dili
- Sandy Nehir Vadisi İşaret Dili
- Warluwarra İşaret Dili
İşaret diline benzeyen iletişim sistemleri
Başta gramer yapısı olmak üzere tam işaret dili özelliklerini taşımayan fakat işaret dillerine belli ölçütlerde benzeyen birtakım iletişim sistemi bulunmaktadır. Bunların çoğu ya işaret dilinin öncüsüdür ya da işaret dillerinden türetilmişlerdir.
Konuşma dili için el kodlaması (Manually coded spoken languages)
Sağır ve işiten insanlar etkileşime geçtiğinde grameri konuşma dilinden işaretleri ise işaret dilinden alınan işaret sistemleri gelişebilir. Özellikle insanlar konuşma dilindeki kelimeler ve işaret dilindeki işaretler arasında birebir uyuşma oluşturduğunda bu bir doğal işaret dili olmaktan ziyade konuşulan dilin el yoluyla aktarılmasına yol açar. Bu sistemler genellikle sağır çocuklara konuşma dilini öğretmede yardımcı olması için gelişir ve eğitim bağlamı dışında kullanılmaz.
İşiten çocuklarla “Bebek işaret dili”
Bazı işiten ebeveynler işiten genç çocuklara işaret öğretirler. Bebeklerin ellerindeki kaslar ağızlarından daha erken geliştiği için, işaretler daha iyi bir iletişim için yararlı bir seçenek olarak görülür. Bebekler genellikle işaretleri daha erken kullanmaya başlarlar. Bu bebeklerin ne istediği konusunda ebeveynlerin kafa karışıklığını gidermeye yardımcı olur. Çocuk konuşmaya başladığında işaretler genellikle terk edilir, böylece çocuk işaret dilinin gramerini edinmeye devam etmez.
Bu sağır ebeveynlerin işiten çocuklarının tam tersi bir durumdur, onlar sağır ebeveynlerin sağır çocuklarıyla aynı şekilde işaret dilini birinci dil olarak öğrenirler.
Ev işareti
Ölçüsüz, tam gelişmemiş işaret sistemleri bazen tek bir aile içerisinde gelişebilir. Örneğin, işaret dili hakkında bir bilgisi olmayan işiten ebeveynler sağır bir çocuk sahibi olduğunda çocuk ebeveynler tarafından baskıya uğramadığı sürece doğal olarak bir işaret sistemi geliştirebilir. Bu mini-diller için kullanılan terim ev işaretidir.
Ev işareti başka bir iletişim yolunun olmamasıyla ortaya çıkar. Hayatı boyunca bir topluluk tarafından destek ya da dönüt olmayınca, çocuk kendi ihtiyaçlarını karşılamak için işaretler üretir, hatta kısa tümceleri birleştirmek için kendi dilbilgisel kurallarını bile oluşturabilir. Ama, bu çeşit bir sistem bir çocuğun zihinsel gelişimi için yetersizdir ve bu dil dilbilimcilerin tam bir dil için belirledikleri standartların hiçbirini karşılayamaz. Hiçbir ev işareti tam bir dil olarak tanınmamıştır.
Primatlarda kullanım
İnsanlarla iletişime geçmeleri için bilim insanlarının şempanzeler, goriller ve orangutanlar gibi insan olmayan primatlara işaret dili öğretme girişimleri olmuştur. Fakat, dilbilimciler genellikle bunun bir insan dili bilgisine ulaştıramadığını, sadece işaretler/kelimeler olduğunu söylerler. İşaret dilini öğrenen önemli hayvanlar aşağıdakileri içermektedir:
- Şempanzeler: Washoe, Nim Chimpsky ve Loulis
- Goriller: Koko ve Michael
İnsan Dilinin Kökeni ve Jest Teorisi
İnsan dilinin evrimiyle alakalı bir teori insan dilinin ilk başta bir jest sistemi olarak ortaya çıktığını sonradan bunun konuşmaya evrildiğini öne sürer. Bu jest teorisi için en önemli sorulardan biri, sesletime geçişe neyin sebep olduğudur.
Ayrıca bakınız
Kaynakça
Wikimedia Commons'ta İşaret dili ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır. |
- ^ a b Sandler, Wendy, 1949- (2006). Sign language and linguistic universals (İngilizce). Lillo-Martin, Diane C. (Diane Carolyn), 1959-. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN . OCLC 61425229.
- ^ . www.linguisticsociety.org. 17 Ağustos 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ . web.archive.org. 26 Kasım 2013. 26 Aralık 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ Wheatley, Mark. Sign language legislation in the European Union (İngilizce). Pabsch, Annika., European Union of the Deaf. Brüksel: European Union of the Deaf. ISBN . OCLC 731389673.
- ^ H-Dirksen L. Bauman (2008). Open your eyes : deaf studies talking (İngilizce). Bauman, H-Dirksen L., 1964-. Minneapolis: University of Minnesota Press. ISBN . OCLC 370810753.
- ^ Nielsen, Kim E. (2012). A disability history of the United States. Boston: Beacon Press. ISBN . OCLC 773021834.
- ^ . archive.org (İngilizce). 26 Mayıs 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ a b Wilkins, John (1 Ocak 1984). Mercury: or the Secret and Swift Messenger: Shewing how a Man may with Privacy and Speed communicate his Thoughts to a Friend at any distance. Reprinted from the third edition (1708) (İngilizce). John Benjamins. doi:10.1075/fos.6. ISBN . 3 Haziran 2018 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ Bulwer, John. (2004). Chirologia: or the natural language of the hand (İngilizce). Whitefish: Kessinger Publishing. ISBN . OCLC 249702088.
- ^ "Philocopus; or, The Deaf and Dumb Man's Friend | work by Bulwer". Encyclopedia Britannica (İngilizce). 13 Eylül 2015 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ Dalgarno, George, 1626?-1687. (2001). George Dalgarno on universal language : the art of signs (1661), the deaf and dumb man's tutor (1680), and the unpublished papers (İngilizce). Cram, David., Maat, Jaap., Dalgarno, George, 1626?-1687., Dalgarno, George, 1626?-1687., Dalgarno, George, 1626?-1687. Oxford: Oxford University Press. ISBN . OCLC 45735133.
- ^ . web.archive.org. 2 Haziran 2010. 7 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ Montgomery, George (2002). "The Ancient Origins of Sign Handshapes". Sign Language Studies. 2 (3): 322-334. ISSN 0302-1475. 16 Nisan 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ Moser Henry M.; O’Neill John J.; Oyer Herbert J.; Wolfe Susan M.; Abernathy Edward A.; Schowe Ben M. (1 Mayıs 1960). "Historical Aspects of Manual Communication". Journal of Speech and Hearing Disorders. 25 (2): 145-151. doi:10.1044/jshd.2502.145.
- ^ "Sermo mirabilis: or The silent language. Whereby one may learn prefectly [sic] in the space of six hours, how to impart his mind to any friend in any language, English, French, Dutch, &c. tho never so deep and dangerous a secret, without the least noise, word or voice; and without the knowledge of any in company. Being a wonderful art kept secret for several ages, in Padua, and now only published to the wise and prudent, who will not expose it, as a prostitute, to every foolish, and ignorant fellow. / By Monsieur La Fin, once secretary to his Eminence the Cardinal of Richlieu". quod.lib.umich.edu. 24 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ a b . www.iheart.com. 11 Eylül 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ . tr-ent. doi:10.5606/kbbihtisas.2012.013. 20 Şubat 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ "British Sign Language". Ethnologue (İngilizce). 7 Mart 2013 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ (PDF). web.archive.org. 20 Ekim 2012. 23 Mart 2020 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ (PDF). web.archive.org. 15 Eylül 2012. 23 Mart 2020 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ Lucas, Ceil. (2001). Sociolinguistic variation in American sign language. Bayley, Robert, 1943-, Valli, Clayton., Rose, Mary (Mary Aleene). Washington, D.C.: Gallaudet University Press. ISBN . OCLC 57352334.
- ^ Lucas, Ceil. (2003). What's your sign for pizza? : an introduction to variation in American Sign Language (İngilizce). Bayley, Robert, 1943-, Valli, Clayton. Washington, D.C: Gallaudet University Press. ISBN . OCLC 68127716.
- ^ World Federation of the Deaf. Unification of Signs Commission. (1975). Gestuno : international sign language of the deaf = langage gestuel international des sourds : the revised and enlarged book of signs agreed and adopted by the Unification of Signs Commission of the World Federation of the Deaf = le livre révisé des signes acceptés et adoptés par la Commission d'unification des signes de la Federation mondiale des sourds (İngilizce). Carlisle: British Deaf Association [for] the World Federation of the Deaf. ISBN . OCLC 2930517.
- ^ McKee, Rachel Locker; Napier, Jemina (1 Ocak 2002). "Interpreting into International Sign Pidgin: An analysis". Sign Language & Linguistics (İngilizce). 5 (1): 27-54. doi:10.1075/sll.5.1.04mck. ISSN 1387-9316. 3 Haziran 2018 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ . www.theinterpretersfriend.org. 24 Kasım 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ a b c Klima, Edward S., 1931-2008. (1979). The signs of language (İngilizce). Bellugi, Ursula, 1931-. Cambridge, Mass. ISBN . OCLC 4569939.
- ^ Anne Baker; Beppie van den Bogaerde; Roland Pfau; Trude Schermer (1980). The linguistics of sign languages : an introduction (İngilizce). Baker, Anne. Amsterdam: John Benjamins Publishing Company. ISBN . OCLC 936433607.
- ^ Marie-Anne, Sallandre; Cuxac, Christian (2002). Wachsmuth, Ipke; Sowa, Timo (Ed.). "Iconicity in Sign Language: A Theoretical and Methodological Point of View". Gesture and Sign Language in Human-Computer Interaction. Lecture Notes in Computer Science (İngilizce). Berlin, Heidelberg: Springer: 173-180. doi:10.1007/3-540-47873-6_18. ISBN . 9 Haziran 2018 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ Muir, Laura J.; Richardson, Iain E. G. (1 Ekim 2005). "Perception of Sign Language and Its Application to Visual Communications for Deaf People". The Journal of Deaf Studies and Deaf Education (İngilizce). 10 (4): 390-401. doi:10.1093/deafed/eni037. ISSN 1081-4159. 7 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ . web.archive.org. 17 Mart 2018. 7 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ a b Emmorey, Karen. (2002). Language, cognition, and the brain : insights from sign language research. Mahwah, N.J.: Lawrence Erlbaum Associates. ISBN . OCLC 49570210.
- ^ Linguistic bibliography for the year 1988 and supplement for previous years. Janse, Mark., Tol, Sijmen., Permanent International Committee of Linguists., International Council for Philosophy and Humanistic Studies. Dordrecht: Kluwer Academic Publishers. 1990. ISBN . OCLC 32667734.
- ^ (PDF). web.archive.org. 12 Nisan 2014. 12 Nisan 2014 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ . www.deaflibrary.org. 10 Ocak 1998 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ Kubuş, O. (2016). Relative Clause Constructions in Turkish Sign Language (PDF) (Almanca). 10 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından (PDF).
- ^ Battison, Robbin. (1978). Lexical borrowing in American sign language (İngilizce). Baird, Elizabeth, 1937-. Silver Spring, MD.: Linstok Press. ISBN . OCLC 4517501.
- ^ Liddell, Scott K., 1946- (2003). Grammar, gesture, and meaning in American Sign Language. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN . OCLC 57371438.
- ^ Josep Quer; Carlo Cecchetto; Caterina Donati; Carlo Geraci; Meltem Kelepir; Roland Pfau; Markus Steinbach (20 Kasım 2017). SignGram blueprint : a guide to sign language grammar writing (İngilizce). Quer i Carbonell, Josep, 1962-, Costello, Brendan,, Ãttir, Rannveig Sverrisd,. Boston: Walter de Gruyter GmbH & Co KG. ISBN . OCLC 1012688117.
- ^ Boudreault, Patrick; Mayberry, Rachel I. (Ağustos 2006). "Grammatical processing in American Sign Language: Age of first-language acquisition effects in relation to syntactic structure". Language and Cognitive Processes (İngilizce). 21 (5): 608-635. doi:10.1080/01690960500139363. ISSN 0169-0965. 4 Haziran 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ Baker-Shenk, Charlotte Lee. (1991). American sign language : a teacher's resource text on grammar and culture (İngilizce). Cokely, Dennis. Washington, DC: Clerc Books, Gallaudet University Press. ISBN . OCLC 24120797.
- ^ a b Sutton-Spence, Rachel. (1999). The linguistics of British Sign Language : an introduction. Woll, B. (Bencie). Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN . OCLC 39122926.
- ^ Baker, C. (1977). "Regulators and turn-taking in american sign language discourse". www.semanticscholar.org (İngilizce). 7 Ekim 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ Frishberg, Nancy (1975). "Arbitrariness and Iconicity: Historical Change in American Sign Language". Language. 51 (3): 696-719. doi:10.2307/412894. ISSN 0097-8507. 20 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ Sign languages. Brentari, Diane. Cambridge: Cambridge University Press. 2010. ISBN . OCLC 648747138.
- ^ Brown, Roger (Aralık 1978). "Why Are Signed Languages Easier to Learn than Spoken Languages? Part Two". Bulletin of the American Academy of Arts and Sciences. 32 (3): 25. doi:10.2307/3823113. 25 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ Dan Isaac Slobin (1985). The Crosslinguistic study of language acquisition (İngilizce). Hillsdale, N.J.: L. Erlbaum Associates. ISBN . OCLC 12809986.
- ^ a b Taub, Sarah F. (2001). Language from the Body: Iconicity and Metaphor in American Sign Language (İngilizce). Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/cbo9780511509629. ISBN . 11 Ocak 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ a b c Meir, Irit (2010). "Iconicity and metaphor: Constraints on metaphorical extension of iconic forms". Language (İngilizce). 86 (4): 865-896. doi:10.1353/lan.2010.0044. ISSN 1535-0665. 19 Aralık 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ a b Wilcox, Sherman (28 Ocak 2004). "Cognitive iconicity: Conceptual spaces, meaning, and gesture in signed language". Cognitive Linguistics. 15 (2). doi:10.1515/cogl.2004.005. ISSN 0936-5907. 29 Haziran 2018 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ Meir, I., Sandler, W., Padden, C. & Aranoff, M. (2010). (PDF). 25 Mart 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
- ^ Zeshan, Ulrike; Dikyuva, Hasan (2013), Jones, Mari C.; Ogilvie, Sarah (Ed.), "Documentation of endangered sign languages: The case of Mardin Sign Language", Keeping Languages Alive: Documentation, Pedagogy and Revitalization (İngilizce), Cambridge: Cambridge University Press, ss. 29-41, doi:10.1017/cbo9781139245890.005, ISBN , 9 Haziran 2018 tarihinde kaynağından , erişim tarihi: 5 Eylül 2020
- ^ . Rabia Ergin, Ph.D. (İngilizce). 4 Ekim 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ a b Wittmann, H. (1991). (PDF). 12 Nisan 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
- ^ . web.archive.org. 4 Haziran 2011. 7 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ Zeshan, Ulrike. (2000). Sign language in Indo-Pakistan : a description of a signed language (İngilizce). Philadelphia: John Benjamins Pub. Co. ISBN . OCLC 70767058.
- ^ Fischer, S.D. ve diğerleri. (2010). Variation in East Asian Sign Language Structures. Sign languages. Brentari, Diane. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN . OCLC 648747138.
- ^ Fischer, Susan (1 Ocak 2008). "Sign language and linguistic universals". Sign Language & Linguistics (İngilizce). 11 (2): 241-264. doi:10.1075/sll.11.2.05fis. ISSN 1387-9316. 27 Ekim 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ Brentari, Diane (2002), Quinto-Pozos, David; Cormier, Kearsy; Meier, Richard P. (Ed.), "Modality differences in sign language phonology and morphophonemics", Modality and Structure in Signed and Spoken Languages (İngilizce), Cambridge: Cambridge University Press, ss. 35-64, doi:10.1017/cbo9780511486777.003, ISBN , 16 Haziran 2018 tarihinde kaynağından , erişim tarihi: 5 Eylül 2020
- ^ Brentari, Diane. (1998). A prosodic model of sign language phonology. Cambridge, Mass.: MIT Press. ISBN . OCLC 43475384.
- ^ Ulrike, Zeshan; Delgado, Cesar Ernesto Escobedo; Dikyuva, Hasan; Panda, Sibaji; Vos, Connie de (25 Kasım 2013). "Cardinal numerals in rural sign languages: Approaching cross-modal typology". Linguistic Typology (İngilizce). 17 (3): 357-396. doi:10.1515/lity-2013-0019. ISSN 1613-415X.
- ^ (PDF). web.archive.org. 1 Aralık 2017. 23 Mart 2020 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ Brenda Schick; Marc Marschark; Patricia Elizabeth Spencer (2006). Advances in the sign language development of deaf children (İngilizce). Schick, Brenda S. (Brenda Sue), 1952-, Marschark, Marc., Spencer, Patricia Elizabeth. Oxford: Oxford University Press. ISBN . OCLC 62333154.
- ^ Hopkins, Jason (1 Temmuz 2008). "Choosing how to write sign language: a sociolinguistic perspective". International Journal of the Sociology of Language (İngilizce). 2008 (192): 75-89. doi:10.1515/IJSL.2008.036. ISSN 0165-2516. 12 Kasım 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ Stokoe, William C. (1965). A dictionary of American sign language on linguistic principles. New ed (İngilizce). Casterline, Dorothy C., Croneberg, Carl G. [Silver Spring, Md.]: Linstok Press. ISBN . OCLC 855307958.
- ^ Herrero Blanco, Ángel L., (2003). Escritura alfabética de la Lengua de Signos Española : once lecciones. Alfaro, Juan José,, Cascales, Inmaculada,. San Vicente del Raspeig [Alicante]: Publicaciones de la Universidad de Alicante. ISBN . OCLC 643124997.
- ^ "Biblioteca de signos - Materiales". www.cervantesvirtual.com. 6 Eylül 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ https://sid.usal.es, Servicio de Informacion sobre Discapacidad-sid@sid usal es-. . sid.usal.es (İspanyolca). 1 Mart 2000 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ Jill P. Morford. (PDF). 11 Ocak 2012 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
- ^ Kuhl, Patricia K. (1 Mart 1991). "Human adults and human infants show a "perceptual magnet effect" for the prototypes of speech categories, monkeys do not". Perception & Psychophysics (İngilizce). 50 (2): 93-107. doi:10.3758/BF03212211. ISSN 1532-5962.
- ^ Morford, Jill P.; Grieve-Smith, Angus B.; MacFarlane, James; Staley, Joshua; Waters, Gabriel (1 Ekim 2008). "Effects of language experience on the perception of American Sign Language". Cognition (İngilizce). 109 (1): 41-53. doi:10.1016/j.cognition.2008.07.016. ISSN 0010-0277. (PMC) 2639215 $2. (PMID) 18834975. 11 Nisan 2012 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ a b CAROL NEWSOM; Professor of Old Testament Carol A Newsom (2003). Oxford handbook of deaf studies, language, and education (İngilizce). Marschark, Marc., Spencer, Patricia Elizabeth. Oxford: Oxford University Press. ISBN . OCLC 50143669.
- ^ Carolyn McCaskill (2011). The hidden treasure of Black ASL : its history and structure (İngilizce). McCaskill, Carolyn. Washington, D.C.: Gallaudet University Press. ISBN . OCLC 682895112.
- ^ Zeshan, Ulrike. (2012). Sign Languages in Village Communities : Anthropological and Linguistic Insights (İngilizce). De Vos, Connie. Boston: De Gruyter. ISBN . OCLC 994502315.
- ^ Kisch, Shifra (1 Ağustos 2008). ""Deaf Discourse": The Social Construction of Deafness in a Bedouin Community". Medical Anthropology. 27 (3): 283-313. doi:10.1080/01459740802222807. ISSN 0145-9740. (PMID) 18663641. 2 Mayıs 2024 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ Batterbury, Sarah C. E. (1 Ağustos 2012). "Language justice for Sign Language Peoples: the UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities". Language Policy (İngilizce). 11 (3): 253-272. doi:10.1007/s10993-012-9245-8. ISSN 1573-1863.
- ^ (PDF). web.archive.org. 23 Haziran 2012. 23 Mart 2020 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ (PDF). web.archive.org. 29 Mart 2018. 29 Mart 2018 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ . web.archive.org. 10 Eylül 2014. 7 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ a b . web.archive.org. 17 Nisan 2009. 7 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ Taylor-DiLeva, Kim. (2011). Once upon a sign : using American Sign Language to engage, entertain, and teach all children (İngilizce). Santa Barbara, Calif.: Libraries Unlimited. ISBN . OCLC 724021931.
- ^ ISO 639-3. SIL International (PDF). 11 Aralık 2019 tarihinde kaynağından (PDF).
- ^ Pika, Simone; Mitani, John (Mart 2006). "Referential gestural communication in wild chimpanzees (Pan troglodytes)". Current Biology (İngilizce). 16 (6): R191-R192. doi:10.1016/j.cub.2006.02.037. 26 Nisan 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ Nishida, Toshisada (1 Eylül 1968). "The social group of wild chimpanzees in the Mahali Mountains". Primates (İngilizce). 9 (3): 167-224. doi:10.1007/BF01730971. ISSN 1610-7365.
- ^ Premack, David (Ocak 1985). ""Gavagai!" or the future history of the animal language controversy". Cognition (İngilizce). 19 (3): 207-296. doi:10.1016/0010-0277(85)90036-8. 25 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ Gardner, R. A.; Gardner, B. T. (15 Ağustos 1969). "Teaching Sign Language to a Chimpanzee". Science (İngilizce). 165 (3894): 664-672. doi:10.1126/science.165.3894.664. ISSN 0036-8075.
- ^ Patterson, Francine. (1981). The education of Koko. 1st ed (İngilizce). Linden, Eugene. New York: Holt, Rinehart, and Winston. ISBN . OCLC 7283799.
- ^ Miles, H. Lyn White (1990), Gibson, Kathleen Rita; Parker, Sue Taylor (Ed.), "The cognitive foundations for reference in a signing orangutan", 'Language' and Intelligence in Monkeys and Apes: Comparative Developmental Perspectives (İngilizce), Cambridge: Cambridge University Press, ss. 511-539, doi:10.1017/cbo9780511665486.021, ISBN , 4 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından , erişim tarihi: 5 Eylül 2020
- ^ Premack, David. (1983). The mind of an ape. 1st ed (İngilizce). Premack, Ann J. New York: Norton. ISBN . OCLC 8846697.
- ^ Wallman, Joel. (1992). Aping language. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN . OCLC 24376489.
- ^ . web.archive.org. 7 Şubat 2008. 7 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ Ohio State University. Department of Linguisticsh (2001). Language files : materials for an introduction to language & linguistics. 8th ed (İngilizce). Stewart, Thomas W., 1967-, Vaillette, Nathan. Columbus: Ohio State University Press. ISBN . OCLC 45835574.
- ^ Fromkin, Victoria. (2007). An introduction to language. 8th ed (İngilizce). Rodman, Robert., Hyams, Nina, 1952-. Boston, MA: Thomson Wadsworth. ISBN . OCLC 70216957.
- ^ Hewes, Gordon W.; Andrew, R. J.; Carini, Louis; Choe, Hackeny; Gardner, R. Allen; Kortlandt, A.; Krantz, Grover S.; McBride, Glen; Nottebohm, Fernando; Pfeiffer, John; Rumbaugh, Duane G. (1973). "Primate Communication and the Gestural Origin of Language [and Comments and Reply]". Current Anthropology. 14 (1/2): 5-24. ISSN 0011-3204. 8 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
- ^ Kolb, Bryan, 1947- (2009). Fundamentals of human neuropsychology. 6th ed (İngilizce). Whishaw, Ian Q., 1939-. New York, NY: Worth Publishers. ISBN . OCLC 226966364. 10 Şubat 2010 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Eylül 2020.
wikipedia, wiki, viki, vikipedia, oku, kitap, kütüphane, kütübhane, ara, ara bul, bul, herşey, ne arasanız burada,hikayeler, makale, kitaplar, öğren, wiki, bilgi, tarih, yukle, izle, telefon için, turk, türk, türkçe, turkce, nasıl yapılır, ne demek, nasıl, yapmak, yapılır, indir, ücretsiz, ücretsiz indir, bedava, bedava indir, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, resim, müzik, şarkı, film, film, oyun, oyunlar, mobil, cep telefonu, telefon, android, ios, apple, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, pc, web, computer, bilgisayar
Isaret dilleri anlami karsi tarafa iletmek icin gorsel kanali kullanan dillere verilen addir El isaretlerinin manual yaninda el disi isaretler non manual ile ifade edilirler Isaret dilleri kendilerine ait kelime dagarcigi ve dilbilgisel yapisi olan dogal dillerdir Evrensel olmamakla beraber isaret dilleri arasinda carpici benzerlikler de bulunur Amerikan isaret dilinde harfler Turk isaret dilinde harflerin gosterimi farklidir source source source source Preservation of the Sign Language 1913 Dilbilimciler hem konusma yoluyla hem de isaret yoluyla yapilan iletisimi dogal dil sayarlar bu da su demektir her ikisi de soyut uzun suren bir surec ve zaman icerisinde titizlikle planlanmamis bir evrim sonucu ortaya cikmislardir Isaret dilleri sozsuz bir iletisim cesidi olan beden dili ile karistirilmamalidir Sagirlarin bulundugu toplumlarin oldugu her yerde isaret dilleri kullanisli bir iletisim yolu olarak gelismis ve ayni zamanda yerel sagir kulturlerinin temeli olmuslardir Isaret dili genellikle sagirlar ve agir isitenler tarafindan kullanilmasina ragmen fiziksel olarak konusamayan sesli dili medikal bir kondisyon ya da engel sebebiyle kullanamayan ya da sagir aile bireyleriyle birlikte bulunan sagir anne babanin isiten cocuklari children of deaf adults CODA gibi isiten bireyler tarafindan da kullanilir Dunyada kac tane isaret dili oldugu bilinmemektedir Genelde her ulkenin kendi isaret dili bulunmakla beraber bazilarinda bu sayi birden fazladir Ethnologue un 2013 edisyonunda 137 tane isaret dili sayilmaktadir Bazi isaret dillerinin yasal statusu bulunurken digerlerinin hicbir statusu bulunmamaktadir Dilbilimciler dogal isaret dillerini onlardan turemis olan ya da onlarin onculleri olan sistemlerden ayirir bunlarin icine sozel dillerin isaretlenmis halleri manually coded languages ev isareti home sign bebek isareti babysign ve insan olmayan primatlarin ogrendikleri isaretler girer TarihceSagir topluluklar tarih boyunca isaret dillerini kullanmislardir Isaret diline dair en eski yazili kayit M O 5 yuzyila dayanmaktadir Platon un Kratylos diyalogunda Socrates soyle der Eger sesimiz veya dilimiz olmasaydi ve birbirimize bir seyler anlatmak isteseydik tipki su an ahraz insanlarin yaptigi gibi ellerimizi kafamizi ve bedenimizin geri kalanini hareket ettirerek isaretler yapmaya calismaz miydik 19 yuzyila kadar isaret dillerine dair bilinenlerin cogu dilin dokumantasyonundan ziyade sozel dilden isaret diline kelime aktarimi yapmayi kolaylastirmak icin uretilen el ile yapilan alfabeleri parmak alfabeleri ile sinirliydi Pedro Ponce de Leon un 1520 1584 ilk parmak alfabesini gelistirdigi soylenir 1620 de Juan Pablo Bonet Madrid de Reduccion de lasletras y arte para ensenar a hablar a losmudos Dilsiz insanlara konusmayi ogretmek icin harflerin ve sanatin indirgenmesi adli kitabi yayimlamistir Bu isaret dili sesbilgisi ve parmak alfabesi ile sagir insanlar icin oral egitim metodu sunan ilk modern ilmi eser olarak kabul edilir Britanya da parmak alfabesi gizli iletisim halka hitap etme ya da sagir insanlarin iletisimi gibi amaclar icin kullaniliyordu 1648 de John Bulwer Usta Babington adli kisiyi parmak alfabesinde ehil bir sagir parmak eklemlerinde gayet basarili ve karisiyla dokunsal isaret yontemini kullanarak kolaylikla anlasabilen birisi olarak tanimlamistir 1680 de George Dalgarno kendi sagir egitim metodunu ve harflerin sol eldeki eklemlere ve avuctaki bolgelere tekabul ettigi eklemsel bir alfabeyi iceren Didascalocophus or The deaf and dumb mans tutor Didascalocophus ya da Sagir ve dilsizlerin egitmeni adli kitabini yayinlamistir Eklemsel sistemler isiten insanlar tarafindan bir sure kullanilmisti bazilari bu sistemin Ogham alfabesine kadar gittigi hakkinda tahminlerde bulunmustur Bu alfabenin sesli harfleri kendilerine Ingiliz Isaret Dili British Sign Language Avustralya Isaret Dili Auslan ve Yeni Zelanda Isaret Dili nin New Zealand Sign Language cagdas alfabelerinde yer bulmuslardir Modern iki elli parmak alfabelerinde sessiz harflerin ilk gorunusu 1698 da anonim bir sagir tarafindan yayinlanan Digiti Lingua Parmaklarin Dili kitapciginda bulunur Parmak alfabesinin gizlilik veya tamamiyla eglence amacli kullanilabilecegini one surmustur Dokuz harf daha onceki alfabelerde de bulunabiliyorken on yedi tanesi tanimlanan yirmi alti el seklinin iki setinde bulunabilir Charles de La Fin vucutta gosterilen bir yerin bas harfinin bir harfi gosterecegi sesli harflerin de diger Ingiliz sistemlerindeki gibi parmak uclarindan gosterilebilecegi bir sistemi sundugu kitabini 1692 de yayinlamistir Bunu hem Ingilizce hem de Latince icin yapmistir 1720 ye geldigimizde Ingiliz parmak alfabesi simdiki formuna neredeyse yaklasmisti17 Bu alfabenin selefleri Hindistan Avustralya Yeni Zelanda Uganda ve Guney Afrika gibi eski Ingiliz kolonilerinde ve Yugoslavya Karayipler deki Buyuk Kayman Adasi Endonezya Norvec Almanya ve Amerika Birlesik Devletleri gibi yerlerde de sagir topluluklari ya da en azindan siniflarda tarafindan kullanilmistir Fransiz Charles Michel de l Epee simdiye kadar Fransa ve Kuzey Amerika da buyuk olcude ayni kalan alfabesini 18 yuzyilda yayinladi 1755 te Abbe de l Epee Laurent Clerc in tartismali olarak en unlu mezunu oldugu sagirlar okulunu Paris te kurdu Clerc Thomas Hopkins Gallaudet ile 1817 de Hartford Connecticut ta Amerikan Sagir Okulu nu American School for the Deaf kurmak icin Amerika ya gitti Gallaudet in oglu Edward Miner Gallaudet 1857 de Washington D C de sagirlar icin bir okul kurdu okul 1864 te Ulusal Sagir Dilsiz Koleji National Deaf Mute College oldu Simdi Gallaudet Universitesi olan okul dunyada sagirlara sosyal bilim alaninda egitim veren tek okuldur Turk Isaret Dili nin TID kokeni kesin olarak bilinmese de varsayimsal olarak koku Osmanli saraylarinda bulunan sagirlara dayandirilmaktadir Fatih Sultan Mehmet ten beri sarayda sagirlarin oldugu ve bazi isiten insanlarin kendi aralarinda da isaret dilini konustuklari biliniyordu Egitim konusunda ise ilk calismalar 2 Abdulhamit doneminde yapilmistir Bu donemde sagirlar icin cesitli yerlerde sagir okullari acilmistir Turkiye Cumhuriyeti nin ilk yillarinda acilan okullar oralist metotla calismaktaydi fakat 2000 li yillarda bu metodun terkedilmesiyle Turkiye de bulunan okullar isaret dilinde egitime gecti Isaret dillerinin genellikle bulundugu bolgelerdeki konusma dilleriyle arasinda hicbir dilbilimsel bag bulunmaz Isaret dili ve konusma dili arasindaki iliski karmasik ve konusma dilinden cok bulundugu ulkeye gore degisim gosteren bir seydir Ornegin Avustralya Kanada Yeni Zelanda Birlesik Krallik ve Amerika Birlesik Devletleri Ingilizce konusmaktadir fakat Amerika Birlesik Devletleri ve Kanada nin Ingilizce konusan kesimlerinin kullandigi Amerikan Isaret Dili ASL Fransiz Isaret Dili nden turemis olup diger uc ulkenin kullandigi Ingiliz Avusturya ve Yeni Zelanda Isaret Dilleri nin varyantlarinin Amerikan Isaret Dili yle baglantisi yoktur Ayni sekilde Ispanyolca her iki ulkede de kullanilan dil olmasina ragmen Ispanya ve Meksika nin isaret dilleri birbirinden farklidir ve Bolivya nin isaret dili diger Ispanyolca konusan ulkelerin isaret dillerinin aksine Amerikan Isaret Dili temellidir Ulusal isaret dillerinin icerisinde bile konusma dilinin agizlariyla ortusmekten ziyade genellikle sagir okulunun bulundugu yere gore farklilik gosterebilen agizlar bulunmaktadir Uluslararasi Isaret Dili onceki adiyla Gestuno genellikle Deaflympics gibi uluslararasi sagir etkinliklerinde ve Dunya Sagirlar Federasyonu nun toplantilarinda kullanilmaktadir Son calismalar Uluslararasi Isaret in karma dil pidgin oldugunu one surse de karma dilden daha kompleks oldugunu ve bir isaret dili olmaya daha yakin oldugu sonucunu gosteriyorlar 26 Uluslararasi Isaret daha yaygin bir terim olsa da bazen Gestuno Uluslararasi Isaret Karma dili veya International Gesture IG terimleri kullanilmaktadir Uluslararasi Isaret Dunya Sagir Federasyonu World Federation of the Deaf ve baska uluslararasi organizasyonlar tarafindan kullanilan bir terimdir DilbilimDilbilimsel anlamda gercek dil olmadiklarina dair genel yanlis kaninin aksine isaret dilleri herhangi bir konusma dil kadar kompleks ve zengindir Profesyonel dilbilimciler bircok isaret dilini inceleyip butun dillerdeki temel ozelliklere sahip olduklarini bulmuslardir Isaret dilleri pandomim degillerdir diger bir deyisle isaretler uzlasimsaldir genellikle rastgeledir ve konusma dillerin cogunun oldugu gibi yansima kelimelerden olusmazlar Ikoniklik iconicity isaret dillerinde konusma dillerden daha sistematik ve yayginken farklar kategorik degildir Gorsel kanal anlam ve form arasindaki yakin iliskilerin daha iyi bir sekilde kurulmasina olanak saglar Bu isaret dillerinin konusma dillerin gorsel yorumu olduklari anlamina gelmez Isaret dillerinin kendilerine ait kompleks gramerleri vardir ve basit ve somut bir kavramdan daha karmasik ve soyut bir kavrama kadar her konuyu konusmaya olanak saglar Isaret dilleri konusma dillerinde oldugu gibi anlamsiz ve temel sesbirimleri anlamli birimler olacak sekilde kullanirlar Bunlar daha onceden chremes olarak adlandiriliyorlardi Yunanca el anlamina gelen kelimeden konusma dillerdeki fonem kavramina benzesim yapilacak sekilde turetilmistir fakat su anda sesbirim fonem kavrami da kullanilmaktadir cunku islevleri tamamiyla aynidir Bu genellikle ikili oruntuleme olarak adlandirilmaktadir Konusma dillerinde oldugu gibi bu anlamsiz birimler ozelliklerin kombinasyonlari olarak gosterilir fakat el sekli hand shape el yonlenmesi orientation yer ya da sesletim yeri hareket ve el disi ifadeler genellikle temel farkliliklari olustururlar Genel olarak hem isaret dilleri hem de konusma diller sureksizlik anlamsallik nedensizlik uretkenlik ve kulturel aktarim gibi dilbilimcilerin her dogal dilde buldugu temel ozellikleri paylasirlar Siniflandirici yapilarinin bulunmasi hareket degisimiyle gelen cekimlerin fazla olmasi ve konu yuklemlik bir sozdizim cogu isaret dilinin ortak dilbilimsel ozelliklerindendir Uzam kullanimi iki el eklemleyicisi two hand articulator ve isaretcinin yuzu ve vucudu gibi eszamanli yontemleri kullanarak isaret dilleri anlami konusma dillerden daha fazla cesitte karsiya iletebilir Her ne kadar isaret dillerindeki ikoniklik hakkinda cokca tartisma donse de siniflandiricilar ziyadesiyle ikonik sayilmaktadir cunku bu yapilar hareket pozisyon durum fiili veya kavrama bilgisi yapilarinin herhangi birini veya hepsini ifade eden yuklemler olarak kullanilabilir Siniflandirici classifier teriminin bu yapilarda calisan herkes tarafindan kullanilmadigini da belirtmek gerekir Isaret dili dilbilimi alaninda ayni yapilar farkli sekillerde adlandirilmaktadir Gunumuzde dilbilimciler isaret dillerini dilbilimin bir parcasi olan gercek diller olarak incelemektedirler Fakat isaret dili kategorisi Linguistic Bibliography Bibliographie Linguistique ye isaret dilinin 39 girdi ile yayinlandigi 1988 sayisina kadar girmemistir Konusma dilleriyle olan iliskileri Isaret dillerinin konusma dillerinin isaret hali oldugu veya isaret dillerinin isiten insanlar tarafindan olusturulduguna dair nedense yanlis bir kani mevcuttur Isaret dili ve konusma dilleri arasindaki beyinde dili islemleme benzerlikleri bu yanlis kaniyi daha da guclendirmistir Michel de l Epee ya da Thomas Hopkins Gallaudet gibi sagir okullarindaki isiten egitmenler yanlis bir sekilde dilin kuruculari olarak adlandirilmislardir Halbuki isaret dilleri tum dogal diller gibi onlari kullanan insanlar bu durumda konusma dil hakkinda az bilgisi olan ya da hic bilgisi olmayan sagirlar tarafindan gelistirilir Bir isaret dili gelisirken diger tum dillerin iliskide oldugu dillerden oge almasi gibi konusma dillerinden oge alirlar Isaret dilleri konusma dillerinden nasil ve ne kadar oge aldigina gore degisim gosterir Cogu isaret dilinde parmak alfabesi isaretlenen iletisimde konusma dilinden alinti yapmak icin kullanilir Bu genellikle kisi ve yer adlari icin kullanilir fakat bazi dillerde o zamanda isareti olmayan konseptler icin ozellikle de konusma dilinde belli bir olcude yetkinligi olan insanlar tarafindan kullanilmaktadir Parmak alfabesi bazen el seklinin konusma dilinde ayni anlama gelen kelimenin bas harfiyle kullanildigi bas harf isareti initialized signs gibi yeni isaretlerin olusturulmasinda da kullanilir Fakat tumuyle bakildiginda isaret dilleri konusma dillerden bagimsizlardir ve kendi gelisim yollarini takip ederler Ornegin Birlesik Krallik ve Amerika Birlesik Devletleri nin isiten insanlarinin ayni dili konusmasina ragmen Ingiliz Isaret Dili BSL ve Amerikan Isaret Dili ASL oldukca farkli ve karsilikli anlasilamazdir Isaret dillerinin gramerleri bulundugu cografik bolgenin diline genellikle benzemez hatta sozdizim acisindan Amerikan Isaret Dili Ingilizceden daha cok Japoncaya benzer Benzer sekilde genelde tek bir konusma dilinin oldugu ulkelerde iki veya daha fazla isaret dili olabilir ya da birden fazla konusma dilinin oldugu ulkelerde bir tek isaret dili olabilir 11 tane resmi konusma dili ve yaklasik ayni sayida farkli konusma diline sahip olan Guney Afrika buna guzel bir ornektir Guney Afrika da tarihinde iki farkli bolgede iki buyuk egitim kurumunun olmasi sebebiyle iki farkli diyalekti olan bir isaret dili bulunmaktadir Turk Isaret Dilinde de farkli diyalektler vardir Bunlarin baslicalari Istanbul Ankara Izmir dir Uzamsal gramer ve eszamanlilik Isaret dilleri gorsel kanalin gorus biricik ozelliklerini kullanirlar fakat bazen dokunsal ozellikleri de kullanabilirler dokunsal isaret dilleri Konusma dilleri genellikle duzlemseldirler bir zamanda sadece tek bir ses cikarilabilir ve anlasilabilir Diger taraftan isaret dilleri gorsel olmalarindan dolayi eszamanli ifadeler kullanabilirler ama bu da dilbilimsel ve sesletimsel olarak sinirlidir Gorsel algi eszamanli bilginin islemlenmesine izin verir Isaret dillerinin dilin uzamsal dogasindan yararlanmalarinin bir yolu siniflandirici yapilariyla gerceklesir Siniflandiricilar isaretcinin bir gondergenin tipini boyutunu seklini hareketini veya kapsamini gostermesine olanak saglar Fakat konusma dillerinin tersine isaret dillerinin eszamanliliginin sundugu imkanlara olan buyuk odak bazen abartilmaktadir Isaret dillerinde iki el eklemleyicisinin kullanilmasi motor becerilerin kisitlarina tabidir bu da simetrik isaretlere veya sadece tek elle isaret yapilmasina yol acar Ilaveten isaret dilleri tipki konusma dilleri gibi cumle olusturmak icin isaretlerin duzlemsel olarak kullanilmasina baglidir eszamanliligin en fazla kullanimi cogu zaman bicimbilimde her bir isaretin ic yapisinda gorulmektedir El disi ogeler Isaret dilleri burun prosody bilgisinin cogunu el disi ogeler ile saglar Vucudun kafanin kaslarin gozlerin yanaklarin ve agzin duruslari ve hareketlerinin kombinasyonlari anlamsal farkliliklar dilbilgisel yapi sifat veya belirtec icerigi ve soylem islevleri gibi bilgi kategorilerinin gosterilmesi icin kullanilir Anlamsal duzeyde isaretler el ogeleriyle olduklari gibi el disi ogelerle de nitelendirilebilirler Ornegin duygu eylemlerine yuz ifadeleri eslik edebilirler El disi ifadeler ayni zamanda anlamsal olarak fark yaratabilirler ornek olarak Amerikan Isaret Dili nde el isaretine ek olarak henuz degil isaret icin dil alt dudaga deger ve bas iki yana sallanir Bunlar olmadan isaret gec anlami tasimaktadir Konusma dilinden alinan sozluksel isaretlere eslik eden dudak kipirdatma Hollanda Isaret Dili nde el isaretleri ayni olan doktor ve pil gibi orneklerde anlam farki yaratabilir Isaret dilinde bir cumlenin icerigi el isaretleriyle gosterilirken cogu dilbilgisel islev el disi isaretlerle gosterilir orn yuzle ve bedenle 42 Bunlar soru olumsuzluk ilgi tumcecigi relative clauses ve konulastirma topicalization gibi islevleri icermektedir Ornek verilecek olursa Amerikan Isaret Dili ve Ingiliz Isaret Dili evet hayir sorulari icin benzer el disi ifadeleri kullanirlar bunlar yuksek kaslar raised eyebrows ve one dogru bas itmedir forward head tilt Bazi sifat ve belirtec bilgileri el disi ogeler ile ifade edilir fakat bu ogelerin ne olacagi dilden dile degisim gostermektedir Ornegin Amerikan Isaret Dili nde biraz acik bir agiz ve hafiften disari cikmis agzin kosesinde bir dil dikkatsizce anlamina gelirken ayni ifade Ingiliz Isaret Dili nde sikici veya tatmin etmeyen anlamina gelir Konusma sirasi turn taking gibi soylem islevleri cogunlukla bas hareketleri ve goz dikme eye gaze ile duzenlenir Isaret dilinde bir konusmadaki hitap edilen kisi isaretciyi izlemek zorunda oldugu icin isaretci ona bakmayarak hitap edilen kisinin soz almasini engeller ya da ona bakarak konusma sirasinin onda oldugunu belirtir Ikoniklik Ikoniklik nedensizligin aksine isaretin bicimi ile anlami arasindaki dilsel ya da baska turlu benzesimdir Amerikan Isaret Dili ndeki ikoniklik uzerine yapilan ilk calismalar 1970 lerin sonu 1980 lerin basinda yayinlanmistir Cogu erken isaret dili dilbilimcisi ikoniklik kavraminin dilin onemli bir ozelligi oldugunu reddetmistir Dile ait bazi ozelliklerin ikonik olduklarini dusunseler de bunun tamamiyla dili etkilemeyen dildisi bir ozellik oldugunu dusunmuslerdir Oysaki isaret dilinin taklitci ozellikleri taklit eden ya da temsil eden isaretler bircok isaret dilinde bulunmaktadir Ornegin isaret dilini yeni ogrenen sagir cocuklar isaretini bilmedikleri bir seyi aktarmaya calisirken cogunlukla taklitci ozellikleri gosteren ikonik bir isaret icat ederler Belirli bir isaret dilinde her zaman bulunmasina ragmen ikoniklik zaman icerisinde isaret dillerinin formlari daha alisilinca ve dile oturdukca grammaticalize yavas yavas zayiflar Bir bicim yayginlastikca sesbilimsel olarak isaret dili komunitesinde metodolojik olarak daha yaygin hale gelir Frishberg 1975 te Amerikan Isaret Dili nde ikoniklik ve nedensizlik arasindaki iliskiyi anlatan oldukca etkili bir makale yazdi Makalede aslen cogu isarette var olmasina ragmen ikonikligin dilbilgisel sureclere maruz kalarak zaman icerisinde etkisinin azaldigi sonucuna varmistir Diger bir deyisle dilin dogal duzenlilestirme surecleri zamanla isaretin herhangi bir ikonik nedenli ozelliginin var olmasini engeller 1978 de psikolog Roger Brown Amerikan Isaret Dili nin sahip oldugu ozelliklerin bellek ve ogrenme acisindan avantajli oldugunu one suren ilk kisidir Brown calismasinda isiten cocuklarin oldugu alti kisilik bir gruba yuksek ikonik gonderimi olan isaretler ogretildiginde bu cocuklarin hatirlama gorevlerinde isaretleri ikonik gonderimi daha az ikonik gonderimi olan isaretleri ogrenen cocuklardan daha iyi performans gosterdikleri sonucuna ulasmistir Brown un aksine dilbilimci Elissa Newport ve Richard Meier ikonikligin Amerikan Isaret Dili nin ediniminde neredeyse hicbir etkisi olmadigi sonucuna ulasmislardir Isaret dili dilbiliminin onculleri icin en onemli gorevlerden biri Amerikan Isaret Dili nin gercek bir dil oldugunu sadece jestlerin bir derlemi ya da Ingilizcenin el versiyonu olmadigini kanitlamaya calismakti O zamanin en onde gelen inanclarindan biri gercek dillerde bicim ile anlam arasinda nedensiz bir iliski olmasi gerektigiydi Bu yuzden eger Amerikan Isaret Dili nde ikonik bicim anlam iliskisi varsa gercek bir dil sayilamazdi Sonuc olarak butunuyle ikoniklik isaret dilleri calismalarinda goz ardi edildi Bilissel dilbilimin bakis acisi ikonikligin daha geleneksel olan bicim ve somut gercek dunya gonderge iliskisini reddeder Daha ziyade bu iliski bir isaretin bicimi ile anlami arasindaki ortusme setidir Bu goruste ikoniklik bir dil kullanicisinin zihinsel temsiline temellendirilmistir bilissel dilbilgisinde construal diye gecer Ikoniklik iliskileri dissal olaylar olmaktan ziyade bir isaret dilinin merkezinde yer alan dilbilgisel bir ozellik olarak tanimlanirlar Bilissel dilbilim bakis acisi bazi isaretlerin bicim ve anlam arasindaki olasi parametrelere gore tamamiyla ikonik ya da kismen ikonik olmasina olanak saglar Bu yaklasimla Israil Isaret Dili nde sormak isaretinin ikonik agizdan uzaklasan hareket agizdan bir sey gelmesi anlamina gelir ve nedensiz el sekli ve el yonelimi olan parcalari vardir Cogu isaretin mecazi egretilemeli gonderimleri oldugu gibi ikonik ya da metonimik benzemeli gonderimleri vardir Bu isaretler icin bicim somut kaynak ve soyut anlam arasinda uclu bir ortusme iliskisi bulunur Amerikan Isaret Dili ndeki ogrenme isareti bu uc yollu ortusme iliskisini karsilar Soyut hedef anlami ogrenmek iken somut kaynak nesneleri kitaptan alip basa koymaktir Bicim acik avucun bir seyi alip alina gitmesidir Ikonik ortusum bicim ve somut kaynak arasinda gerceklesmektedir Mecazi ortusum ise somut kaynak ve soyut hedef anlam arasinda gerceklesir Somut kaynak iki ortusume sahip oldugu icin dilbilimciler mecazi isaretlere cift ortusumlu doublemapped demektedirler Siniflandirma Isaret dilleri konusma dillerinin yaninda veya icinde bulunan sagir toplumlarda dogal olarak ortaya cikmalarina ragmen konusma dilleriyle aralarinda bir bag yoktur ve temellerinde farkli dilbilgisel yapilar barindirirlar Isaret dilleri nasil ortaya ciktiklarina gore siniflandirilabilirler Isaret dili konusmayan toplumlarda ev isareti homesign tam bir dil degildir daha cok bir karma dil ozelligi tasir Ev isareti amorftur ve sagir bir cocugun egitim almadigi ve diger sagirlarla iletisime gecmedigi her bir aileye ozeldir Bu sistemler genellikle kusaktan kusaga aktarilmazlar Aktarildiklarinda ise dil yerlilesmesinin creolization olusmasi beklenir Fakat Avusturya Aborjin isaret dilleri ve Kamerun daki Mofu Godur gibi jest sistemlerinin bulundugu Bati Afrika gibi orneklerde oldugu gibi isiten toplulugun jest kullanimi yaygin olursa ev isareti tam tesekkullu bir dil olmaya cok yaklasir Koy isaret dili yuksek sagirligin oldugu nispeten ayri kalmis topluluklarda birkac nesil boyunca ortaya cikan yerel dildir ve hem sagirlar hem de sagir ailesi ve arkadaslari olan isitenler tarafindan kullanilirlar Bu dillerin belki de en unlusu olu bir dil olan ABD deki Martha sVineyard Isaret Dili dir fakat Afrika Asya ve Amerika boyunca daginik bir sekilde bulunan cesitli koy isaret dilleri mevcuttur Turkiye de Mardin Isaret Dili ve Orta Toroslar Isaret Dili bu dillere ornektir Diger yandan sagir topluluk isaret dilleri sagirlarin kendi toplumlarini olusturmak icin bir araya geldigi yerlerde ortaya cikarlar Bu diller egitim dili olarak isaret dilini kullanmayan ogrencilerin gelistirdigi Nikaragua Isaret Dili gibi okul isaret dili ve egitim almamis sagir insanlarin is bulmak icin bir araya geldigi sehir yerlerinde ortaya cikan Bamako Isaret Dili gibi topluluk dillerini icerir Ilk basta sagir topluluk isaret dilleri genel olarak isiten nufus tarafindan bilinmezler cogu zaman aile uyeleri tarafindan bile bilinmezler Fakat gelisebilirler bazi durumlarda Amerikan Isaret Dili nde oldugu gibi egitim dili haline gelirler ve yasal taninma elde ederler Bu iki dil de konusma tabusuyla isiten kisiler tarafindan ortaya cikarilan ve sagirlar tarafindan ikincil olarak konusulan Aborjin Avustralya isaret dilleri gibi dillerden farklidir Bu dillerin bircogunun konusma dilinin el kodlanmasindan manually coded language ziyade kendi baslarina bir dil olduklari konusunda supheler mevcuttur fakat iclerinden Yolngu Isaret Dili gibi bazilari herhangi bir konusma dilinden bagimsizdir Isiten insanlar da Plains Indian Isaret Dili gibi diger dillerin konusuculariyla iletisime gecmek icin isaret dili uretebilirler bu dil o bolgede bulunan sagirlar tarafindan konusulmayan karma bir dildi fakat tahminlere gore bu dil ev isaretini etkiledi Dil deginimi ve melezlesmesi creolization dil ailelerini belirlemeyi zorlastiran isaret dillerinin gelisiminde sikca gorulen bir surectir Sozluksel benzerliklerin aktarim veya ortak ana dil parent language veya sagir topluluk dillerinde oldugu gibi birkac koy isaret dilinin bir dile donusmesi sebebiyle olup olmadigi kesin olmadigi icin ailesel siniflandirma yapmak zordur Deginim isaret dilleri arasinda konusma ve isaret dilleri arasinda deginim isaret dili bir cesit karma dil ve isaret dili ile daha buyuk bir topluluk tarafindan kullanilan jestler arasinda gerceklesir Bir yazar Gana da bir koy isaret dili olan Adamorobe Isaret Dili nin sozluk ve burun ile sesbilgisini iceren uzamsal ozellikleri ile Bati Afrika boyunca pazarlarda kullanilan jestler ile bagi olabilecegini ortaya atmistir Ingiliz Isaret Dili BSL Avustralya Isaret Dili Auslan ve Yeni Zelanda Isaret Dili NZSL genellikle BANZSL diye bilinen bir dil olarak degerlendirilir Maritime Isaret Dili ve Guney Afrika Isaret dili de BSL ile akrabadir Danimarka Isaret Dili Danish Sign Language ve onun kardes dilleri olan Norvec Isaret Dili ve Izlanda Isaret Dili Isvec Isaret Dili ile karsilikli anlasilir durumdadir Fin Isaret Dili ve Portekiz Isaret Dili Isvec Isaret Dili nden turemislerdir fakat yerel eklemeler sonucunda karsilikli anlasilamaz hale gelmislerdir Danimarka Isaret Dili Fransiz Isaret Dili nden etkilenmistir ve Wittmann 1991 onlari ayni aile icine alir fakat Isvec Fin Portekiz Isaret Dillerinin Ingiliz Isaret Dili nin akrabasi oldugunu soyler Hint Isaret Dili Pakistan Isaret Dili ile benzerdir Bazi arastirmacilar bu dile Hint Pakistan Isaret Dili adini verip ayni dil olduklarini soylemistir Japon Isaret Dili JSL Tayvan Isaret Dili ve Kore Isaret Dili nin Japon Isaret Dili ailesine mensup olduklari dusunulmektedir Fransiz Isaret Dili nden LSF turemis ya da Fransiz Isaret Dili nin yerel isaret diliyle deginimi sonucunda ortaya cikmis bircok isaret dili bulunmaktadir Bunlar Italyan Isaret Dili Quebec Isaret Dili Amerikan Isaret Dili ASL Irlanda Isaret Dili Rus Isaret Dili Flemenk Isaret Dili NGT Ispanyol Isaret Dili Meksika Isaret Dili Brezilya Isaret Dili Libras Katalan Isaret Dili Ukrayna Isaret Dili Avusturya Isaret Dili buraya ikizi Macar Isaret Dili ve Avusturya Isaret Dili nden turemis olan Cek Isaret Dili de eklenebilir Bu ailenin bir alt grubunu Amerikan Isaret Dili nden etkilenmis olan ya da Amerikan Isaret Dili nin bolgesel varyantlari olan diller olusturur Bolivya Isaret Dili bazen Amerikan Isaret Dili nin bir diyalekti olarak dusunulur Amerikan Isaret Dili ve Bangkok ile Chiang Mai de bulunan yerel isaret dillerinin karisimi olan Tay Isaret Dili Amerikan Isaret Dili ailesinin bir parcasi olarak dusunulebilir Amerikan Isaret Dili nin etkiledigi diger diller Uganda Isaret Dili Kenya Isaret Dili Filipin Isaret Dili ve Malay Isaret Dili dir Alman Isaret Dili DGS Leh Isaret Dili nin dogumuna yol acmistir ayrica en azindan guclu bir sekilde Israil Isaret Dili ni de etkilemistir fakat Israil Isaret Dili nin DGS den mi yoksa Fransiz Isaret Dili ailesinden mi turedigi kesin degildir Lyons Isaret Dili LSG Flaman Isaret Dili nin VGT kaynagi olabilir fakat bu kesin degildir Bir SIL raporuna gore Rusya Moldova ve Ukrayna nin isaret dilleri yuksek olcude sozluksel benzerlik gostermektedir ve ayni isaret dilinin diyalektleri ya da uzaktan iliskili diller olabilirler Ayni rapor Cek Isaret Dili Macar Isaret Dili ve Slovak Isaret Dili nin bir demetcik oldugunu soylemektedir Bu gruba ayrica Rumen Bulgar ve Leh isaret dilleri de dahil olabilir Urdun Lubnan Suriye Filistin ve Irak in ve bir ihtimalle Suudi Arabistan in isaret dilleri bir dil birligini sprach bund ya da Dogu Arap Isaret Dili nin diyalektlerini olusturmasi mumkundur Bilinen izole diller Nikaragua Isaret Dili Turk Isaret Dili Kata Kolok Al Sayyid Bedouin Isaret Dili ve Providence Adasi Isaret Dili ni icermektedir Bu basit listeleme seklinde yapilan siniflandirmanin otesinde yapilan genis olcekli tek siniflandirma 1991 tarihinde yapilmistir Siniflandirma Ethnologue un 1988 edisyonunda bulunan 69 isaret dilinden yola cikarak yapilmistir Wittmann in Isaret Dillerini Siniflandirisi Ana Dil Ana Grup Ikincil Dil Ikincil GrupA Prototipi 5 1 7 2R Prototipi 18 1 1 BSL den Tureyen 8 DGS den Tureyen 1 ya da 2 JSL den Tureyen 2 LSF den Tureyen 30 LSG den Tureyen 1 Wittmann siniflandirmasinda ana ve ikincil dil ayrimi yaptigi gibi tek dil ve adi bircok dile tekabul edebilecek diller arasinda bir ayrim yapmistir A Prototip dil sinifi baska bir dilden turemedigi anlasilan dilleri barindirir R Prototip dilller A Prototip dillerden herhangi birinden cogunlukla Fransiz Isaret Dili Kroeber in 1940 deyisiyle kulturel difuzyon stimulus diffusion bir yontemle turetilen dillerden olusur BSL DGS JSL LSF ve bir ihtimalle LSG dil aileleri prototip diller ile gerceklesen dil melezlesmesi ve yeniden sozcuklestirme relexification sureclerinin bir sonucu olarak ortaya cikmislardir Dil melezlesmesi isaret dillerinde gorunen overt morfolojiyi zenginlestirirken konusulan dillerdekini azaltmaktadir Tipoloji Dilbilimsel tipoloji sozcuk yapisini temel alir ve dilleri bitisimli agglutinating concatenating bukunlu infectional cok biresimli polysynthetic gecisimli incorporating ve ayriskan isolating gibi bicimbilimsel siniflara ayirir Isaret dilleri sozcuk dizilisi konusunda farklilik gosterirler Ornegin Turk Avusturya Japon Hint Pakistan Isaret Dilleri ozne nesne yuklem soz dizilisine sahipken Amerikan Isaret Dili ozne yuklem nesne dizilisine sahiptir Bu konuda konusma dillerinin etkisi ihtimal disi degildir Isaret dilleri siniflandirici el seklinin bir nesneyi betimledigi ve gecisli bir eylemin buna olanak sagladigi gecisimli siniflandirici diller olmaya yatkindir Gecissiz eylemlerde ise ozellikle hareket eylemlerinde gecisime ugrayan oge oznedir Sadece birkac isaret dilinde ornegin Japon Isaret Dili kilici agent hic gecisime ugramaz Bu acidan isaret dillerindeki gecisimin gecissiz eylemlerdeki ozne ile gecisli eylemlerdeki nesnede ayni olmasi sebebiyle ozegecisli ergative bir model gosterdigini soylemek mumkundur Brentari isaret dillerini tek hecelilik monosyllabic ve cok bicimbirimlilik polymorphemic ozelliklerini barindiran iletisim kanalina duyumsal yerine gorsel gore belirlenmis tek bir grup olarak siniflandirmistir Bu da demektir ki tek hece yani tek kelime veya isaret birden cok bicimbirimi ifade edebilir ornegin bir eylemin ozne ve nesnesi eylemin hareket yonunu belirleyebilir cekim Isaret dillerinde tipolojik olarak incelenen baska bir konu da isaret dillerinin sayma sayilari icin kullandigi sistemlerdir Bu konuda isaret dilleri arasinda tipolojik olarak onemli farkliliklar bulunmustur Edinim Isaret diline dogumdan beri maruz birakilan cocuklar isaret dilini tipki isiten cocuklarin kendi anadillerini edindikleri gibi edinirler Kritik Periyod hipotezi The Critical Period hypothesis bir dilin ister isaret ister konusma dili olsun cocuklarin beyninin esnekligi plasticity sayesinde cocuklar tarafindan yetiskinlerle kiyasla daha hizli edinildigini savunur McGill Universitesi nde yapilan bir calismada arastirmacilar Amerikan Isaret Dili ni dogustan edinmeye baslayanlarin gosterdikleri videodaki isaretleri tekrar etmede daha sonradan edinenlerden daha iyi olduklarini buldular Ayrica iki grup arasinda cumle kurarken dilsel bicimbirim grammatical morphology acisindan farklarin oldugunu buldular bu da isaret dilini edinirken kritik bir periyodun oldugunu gostermistir El disi isaretlerin edinimi ise ilgi cekici bir model sunmaktadir Kendisiyle ilgili her zaman belirli bir el disi isareti bulunan el isaretleri mesela neden sorulari edinildiginde el disi isaretler yetiskinlerin kullandigi gibi serbest kullanima sahip degildir Bir noktada el disi isaretler kullanilmayi birakir ve isaretle ilgili yuz ifadesi kullanilmaz Birkac ay sonra el disi isaretler tekrar ortaya cikar ve bu sefer yetiskinlerin kullandigi gibi kullanilmaya baslarlar Yazim sistemleri Isaret dilleri geleneksel ya da resmi bir yazim sekline sahip degillerdir Cogu sagir insan kendi dillerinde yazmayi bir ihtiyac olarak gormez Isaret dillerinde yazmak icin cesitli yazim sekilleri gelistirilmistir Dr William Stokoe tarafindan 1965 te Amerikan Isaret Dili Sozlugu Dictionary of American Sign Language icin gelistirilen Stokoe yazimi Stokoe notation soyut bir sesbirimsel yazim sistemidir Ellerin kullanimi uzerine gelistirildigi icin yuz ifadelerini ve diger el disi isaretleri gostermenin bir yolu yoktur Fakat gelistirmesinin arkasindaki sebep ozellikle sozluk uzerine olan arastirmalar icindir genel kullanim icin gelistirilmemistir 1990 larin basinda gelistirilen Hamburg Yazim Sistemi Hamburg Notation System HamNoSys detayli sesbirimsel bir sistemdir bir isaret diline ozel olarak gelistirilmemis olup pratik bir yazim sistemi olmasindan ziyade arastirmacilar icin gelistirilmistir David J Peterson ASCII ye uygun Isaret Dili Uluslararasi Sesbilgisel Alfabe Sign Language International PhoneticAlphabet olarak bilinen sesbilgisel bir cevriyazi transcription sistemi gelistirme girisiminde bulunmustur 1974 te Valerie Sutton tarafindan gelistirilen Sign Writing Isaret Yazi dudak kipirdatma yuz ifadeleri ve hareketin dinamiklerini de iceren isaret dillerini sesbilgisel olarak temsil etmek icin kullanilan bir sistemdir Yazi sistemi isaret dilinde calisma ve metin yayinlamak icin kullanildigi gibi bazen detayli arastirma ve dil belgelemek icin de kullanilir si5s buyuk olcude sesbilimsel olan baska bir yazim sistemidir Fakat isaret dillerindeki bolgesel farkliliklar sebebiyle bazi isaretler resim yazi logograph ve ya kavram yazi halindedir ASL phabet Dr Sam Supalla tarafindan sagir cocuklarin egitimi icin gelistirilen ve az sayidaki sembolu El sekli Yer Hareket seklinde siralayan bir sistemdir Cogu isaret ayni sekilde yazilabilir Angel Herrero Blanco ile Juan Jose Alfaro ve Inmacualada Cascales adli iki sagir arastirmaci tarafindan gelistirilen Isaret Dilleri icin Alfabetik Yazim Sistemi Sistema de escritura alfabetica SEA 2003 yilinda bir kitap olarak yayinlanmistir ve online olarak Ispanyol Isaret Dili icin erisime acilmistir Bu sistem Latin alfabesinin harflerini isareti bicimsel siralamada gosterebilmek icin birkac vurgu imi ile kullanir Ortaya cikan sozcukler isaret ile okunabilir halde olmalidir Sistem diger dillerde kucuk uyarlamalarla uygulanabilir ve hicbir ekipmana ve yazilima ihtiyac olmadan calisabilir halde tasarlanmistir El disi ogeler belli bir olcude belirtilebilir fakat arastirmacilar tipki konusma dilinin yazilmasinda oldugu gibi bir sistemin pratik olmasi icin butun ogeleri kapsamak zorunda olmadigini savunmuslardir Sisteme kendi Vikipedi sayfasindan 12 Agustos 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde ulasilabilecek bazi guncellemeler gelmistir The Center for Linguistic Normalization of Spanish Sign Language Ispanyol Isaret Dilini Normallestirme Merkezi SEA yi kendi sozluklerindeki butun isaretlerin cevriyazisi olarak kullanmaktadir Simdiye kadar isaret dilinin yazim sekli konusunda bir mutabakat yoktur Sign Writing disinda hicbiri yaygin olarak kullanilmaz Isaret algilama Bir anadil isaret kullanani icin isareti algilama zihnin gorsel dil tecrubesini nasil anlamli hale getirdigi konusunda oldukca etkilidir Ornegin bir el sekli kendisinden onceki veya sonraki isaretlere gore degisim gosterebilir ama bu degisimler isaretin gelisimi sirasinda algisal kategoriler tarafindan ayarlanir Zihin el seklindeki farkliliklari fark eder fakat benzer el sekillerini ayni kategoride toplar Farkli el sekilleri diger kategorilerde toplanir Zihin farkli algisal kategoriler arasindaki benzerlikleri goz ardi eder ayni zamanda el sekli degisiminden kaynakli olan algisal kategorilerin gorsel bilgisini de korur ToplumSagir toplumlar ve sagir kulturu Sagir insanlar genel nufusun kucuk bir bolumunu olusturduklarinda sagir toplum kendisini cevreleyen isiten toplumdan farkli sekilde gelisir Bu sagir toplumlar dunyada ozellikle isaret dili kullanilan sehirlerde ve ulkelerin genelinde oldukca yaygindirlar ve kendi gelistirdikleri kulturler oldukca zengindir Sagir toplumda isaret dilinin farklilik gostermesine bir ornek olarak Black ASL Afro Amerikan Amerikan Isaret Dili gosterilebilir Bu isaret dili Afro Amerikan Sagir toplumunda Amerika daki Afro Amerikan sagir ogrencilerin ayri okullarda okumak zorunda birakildigi ayrimcilik ve irkcilik zamaninda ortaya cikmistir Isaret dilinin isiten toplumda kullanilmasi Zaman zaman sagir insanlarin yayginliginin yeterli oldugu yerlerde yerel toplulugun tamami tarafindan bir isaret dili kullanilmaya baslanir ve bu koy isaret dili ya da ortak isaret toplulugu shared signing community olusmasina yol acar Genellikle bu surec kucuk birbiriyle ic ice ve kapali gen havuzuna sahip topluluklarda gerceklesir En cok bilinen ornekler Martha s Vineyard Isaret Dili Amerika Birlesik Devletleri Al Sayyid Bedouin Isaret Dili Israil Kata Kolok Bali Adamorobe Isaret Dili Gana Yucatec Maya Isaret Dili Meksika Mardin Isaret Dili Turkiye Orta Toroslar Isaret Dili Turkiye Bu cesit topluluklarda sagir insanlar genellikle toplulugun geneline entegre olmuslardir ve sosyal olarak dezavantajli degillerdir o kadar ki ayri bir sagir topluluktan bahsetmek cok zordur Cogu Avustralya Aborjin isaret dilleri yas ve baslatma rituelleri gibi konusma tabularinin olmasiyla ortaya cikmistir Warlpiri Warumungu Dieri Kaytetye Arrernte ve Warlmanpa topluluklarinda oldukca gelismis haldedirler ve kendi konustuklari dilleri temel alirlar Karma isaret dili Kuzey Amerika nin Great Plains bolgesindeki Kizilderili kabileleri arasinda ortaya cikmistir Sagir insanlar tarafindan kullanildigi gibi isiten insanlar tarafindan farkli konusma dilleri olan kabilelerle iletisime gecmek amaciyla kullanilmistir Bugun bu dili kullanan kabileler Crow Cheyenne ve Arapaho kabileleridir Avustralya Aborjin isaret dillerinin aksine sagir isaret dillerindeki gibi uzamsal gramer yapisina sahiptir 1500 lerde Ispanyol bir seferi olan Cabeza de Vaca gunumuzdeki Florida civarinda bulunan Kizilderilileri isaret dili kullanarak gozlemlemistir ve 1600 lerin ortalarinda Coronado Tonkawa kabilesiyle bir cevirmen yardimi olmadan iletisimde bulunmanin mumkun oldugunu soylemistir Bu jest sistemlerinin tam bir dil olup olmadigi hala bir tartisma konusudur Kizilderililer arasinda sagirligin ulusal ortalamanin iki kati olan 2 gibi bir olcude oldugu dusunulmektedir Isaret dili isiten fakat seslerini konusmak icin kullanamayan insanlar tarafindan da alternatif bir iletisim yolu olarak kullanilir Isaretler ayni zamanda isiten insanlar tarafindan avlanma gurultulu ortamlar su alti ve uzak mesafelerde kullanilabilirler Yasal taninirlik Bazi isaret dilleri belli bir olcude yasal taninirliga ulasmistir fakat bazilarinin herhangi bir yasal statusu bulunmamaktadir Sarah Batterbury isaret dillerinin sadece sagirlara kolaylastirici ozelligi icin degil ayni zamanda bir dil toplulugunun iletisim kanali oldugu icin yasal olarak taninmasi ve desteklenmesi gerektigini savunmustur Telekomunikasyon AT amp T goruntulu telefonunu 1964 New York Dunya Fuari nda tanitmasi isaret dili konusanlarinin birbiriyle iletisime gecmesi icin telekomunikasyonun imkanlarinin kullanilmasini gostermek acisindan ilklerden bir tanesidir Fuarda biri fuarda digeri ise baska bir sehirde olmak uzere iki sagir kullanici rahatlikla iletisime gectiler Fakat videolu iletisim 2000 lerin baslarinda bant araliginin video verisini kaldirabilecek olcuye gelmesine kadar genis olcekte kullanilabilir degildi Gunumuzde internet ya isaret dili icin ozel gelistirilmis goruntulu telefonlarla ya da hazirda bulunan genis bant ve bilgisayar kamerasi ile kullanilabilen video servisleriyle sagir insanlarin iletisime gecmesine olanak saglar Isaret dili iletisimi icin ozel olarak gelistirilmis goruntulu telefonlar hazirda bulunan servislerden daha iyi kalite sunabilir ve isaret dilinin anlasilabilirligini maksimum duzeye cikartan sikistirma yontemleri kullanabilirler Bazi gelismis ekipmanlar isaretleri anlamak icin kamerayi yakinlastirma uzaklastirma ve kameranin acisini degistirmek gibi uzaktan kontrol hizmetlerini insanlara sunar Ceviri Isaret dili cevirmenleri isiten ve sagir insanlar arasindaki iletisimi saglamak icin sik sik basvurulan kisilerdir Isaret dilleri dogal diller olduklari icin bu isler cevirmen icin fazlasiyla efor gerektiren islerdir Ceviri akisi normalde bir ulke icerisindeki isaret dili ile konusma dili arasinda gerceklesmektedir Farkli ulkeler arasindaki isaret dili ve konusma dilini ornegin Ingilizce ve Turk Isaret Dili bir arada bilen cevirmenler de mevcuttur fakat daha az bulunurlar Yapay zekadaki yeni gelismelerle birlikte isaret dilinde tumce iceren genellikle tek tumcecikli kisa videolari yazi diline ceviren derin ogrenme temelli makine ceviri algoritmalari gelistirilmistir Uzaktan ceviri Cevirmenler fiziki olarak iki tarafin da yaninda bulunabilirler fakat 2000 lerin basindaki teknolojik gelismeler sayesinde cevirmenlerin uzak yerlerde olmasi artik mumkundur Uzaktan videolu ceviride VRI iki taraf bir isaret dili kullanicisi ve bir isiten ayni yerde bulunurken cevirmen farkli bir yerde bulunabilmektedir Cevirmen isaret dili kullanan kisiyle video gorusmesi yaparken isiten kisiyle sesli gorusme yapmaktadir VRI ortamda hicbir cevirmenin olmadigi durumlarda kullanilabilir Fakat VRI tum taraflarin sadece telefon kullandigi bir durumda kullanilamayabilir Video role servisi Video Relay Service sayesinde isaret dili kullanan cevirmen ve isiten kisi uc farkli konumdadir boylece iki tarafin cevirmen yoluyla iletisimde olmasina olanak saglanmis olur Televizyonda ceviri Isaret dili cevirisi bazen konusma iceren televizyon programlari icin saglanmaktadir Isaret dili cevirmeni genellikle ekranin kosesinde bulunurken program tam ekran ya da biraz kucultulmus olarak devam eder Basin toplantilarinda isaret dili kullanan kisi sahnenin saginda ya da solunda durur bu sekilde hem konusan kisi hem de isaret dili cevirmeni ayni kare icerisinde bulunmus olur Paddy Ladd 1980 lerde Britanya televizyonunda sagirlar icin bir program baslatti ve kendisi isaret dilini televizyona tasiyan ve sagir cocuklarin isaret dilinde egitim gormesini saglayan kisi olarak bilinir Geleneksel analog yayincilikta cogu program genellikle sabah saatlerinde isaret dilini kullanan kisiyle beraber tekrar edilir isaret dilini kullanan kisi ana yayinda bulunmaz Bunun sebebi olarak isaret diline ceviri yapan kisinin dikkat dagitmasi gosterilir BBC de gece gec ya da sabah erken saatlerde yayinlanan programlar isaret diliyle birlikte yayinlanir Yeni gelisen televizyon teknolojileri isaret yapan kisiyi tipki altyazilarda oldugu gibi kapatma imkani sunmaktadir Isaret dilinin televizyonda bulunmasi icin gerekli olan yasal zorunluluklar ulkeden ulkeye degisim gostermektedir Tehlike altindaki diller ve yok olma Tehlike altindaki diller Adamorobe Isaret Dili Ban Khor Isaret Dili Benkala Isaret Dili Hawaii Isaret Dili Inuit Isaret Dili Jamaika Kir Isaret Dili Maritime Isaret Dili Eski Bangkok Isaret Dili Eski Chiangmai Isaret Dili Plains Kizilderili Isaret Dili Providencia Isaret Dili Rennellesse Isaret DiliYok olmus isaret dilleri Angami Naga Belcika Isaret Dili Henniker Isaret Dili Martha s Vineyard Isaret Dili Ngarrindjeri Isaret Dili Eski Fransiz Isaret Dili Eski Kent Isaret Dili Pitta Pitta Isaret Dili Plato Isaret Dili Sandy Nehir Vadisi Isaret Dili Warluwarra Isaret DiliIsaret diline benzeyen iletisim sistemleriBasta gramer yapisi olmak uzere tam isaret dili ozelliklerini tasimayan fakat isaret dillerine belli olcutlerde benzeyen birtakim iletisim sistemi bulunmaktadir Bunlarin cogu ya isaret dilinin oncusudur ya da isaret dillerinden turetilmislerdir Konusma dili icin el kodlamasi Manually coded spoken languages Sagir ve isiten insanlar etkilesime gectiginde grameri konusma dilinden isaretleri ise isaret dilinden alinan isaret sistemleri gelisebilir Ozellikle insanlar konusma dilindeki kelimeler ve isaret dilindeki isaretler arasinda birebir uyusma olusturdugunda bu bir dogal isaret dili olmaktan ziyade konusulan dilin el yoluyla aktarilmasina yol acar Bu sistemler genellikle sagir cocuklara konusma dilini ogretmede yardimci olmasi icin gelisir ve egitim baglami disinda kullanilmaz Isiten cocuklarla Bebek isaret dili Bazi isiten ebeveynler isiten genc cocuklara isaret ogretirler Bebeklerin ellerindeki kaslar agizlarindan daha erken gelistigi icin isaretler daha iyi bir iletisim icin yararli bir secenek olarak gorulur Bebekler genellikle isaretleri daha erken kullanmaya baslarlar Bu bebeklerin ne istedigi konusunda ebeveynlerin kafa karisikligini gidermeye yardimci olur Cocuk konusmaya basladiginda isaretler genellikle terk edilir boylece cocuk isaret dilinin gramerini edinmeye devam etmez Bu sagir ebeveynlerin isiten cocuklarinin tam tersi bir durumdur onlar sagir ebeveynlerin sagir cocuklariyla ayni sekilde isaret dilini birinci dil olarak ogrenirler Ev isareti Olcusuz tam gelismemis isaret sistemleri bazen tek bir aile icerisinde gelisebilir Ornegin isaret dili hakkinda bir bilgisi olmayan isiten ebeveynler sagir bir cocuk sahibi oldugunda cocuk ebeveynler tarafindan baskiya ugramadigi surece dogal olarak bir isaret sistemi gelistirebilir Bu mini diller icin kullanilan terim ev isaretidir Ev isareti baska bir iletisim yolunun olmamasiyla ortaya cikar Hayati boyunca bir topluluk tarafindan destek ya da donut olmayinca cocuk kendi ihtiyaclarini karsilamak icin isaretler uretir hatta kisa tumceleri birlestirmek icin kendi dilbilgisel kurallarini bile olusturabilir Ama bu cesit bir sistem bir cocugun zihinsel gelisimi icin yetersizdir ve bu dil dilbilimcilerin tam bir dil icin belirledikleri standartlarin hicbirini karsilayamaz Hicbir ev isareti tam bir dil olarak taninmamistir Primatlarda kullanim Insanlarla iletisime gecmeleri icin bilim insanlarinin sempanzeler goriller ve orangutanlar gibi insan olmayan primatlara isaret dili ogretme girisimleri olmustur Fakat dilbilimciler genellikle bunun bir insan dili bilgisine ulastiramadigini sadece isaretler kelimeler oldugunu soylerler Isaret dilini ogrenen onemli hayvanlar asagidakileri icermektedir Sempanzeler Washoe Nim Chimpsky ve Loulis Goriller Koko ve MichaelInsan Dilinin Kokeni ve Jest Teorisi Insan dilinin evrimiyle alakali bir teori insan dilinin ilk basta bir jest sistemi olarak ortaya ciktigini sonradan bunun konusmaya evrildigini one surer Bu jest teorisi icin en onemli sorulardan biri sesletime gecise neyin sebep oldugudur Ayrica bakinizAmerikan Isaret Dili Parmak alfabesi Turk Isaret Dili Nikaragua isaret dili Italyan Isaret DiliKaynakcaWikimedia Commons ta Isaret dili ile ilgili ortam dosyalari bulunmaktadir a b Sandler Wendy 1949 2006 Sign language and linguistic universals Ingilizce Lillo Martin Diane C Diane Carolyn 1959 Cambridge UK Cambridge University Press ISBN 0 521 48248 8 OCLC 61425229 KB1 bakim Birden fazla ad yazar listesi link www linguisticsociety org 17 Agustos 2014 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 5 Eylul 2020 web archive org 26 Kasim 2013 26 Aralik 2019 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 5 Eylul 2020 Wheatley Mark Sign language legislation in the European Union Ingilizce Pabsch Annika European Union of the Deaf Bruksel European Union of the Deaf ISBN 978 90 816339 0 1 OCLC 731389673 H Dirksen L Bauman 2008 Open your eyes deaf studies talking Ingilizce Bauman H Dirksen L 1964 Minneapolis University of Minnesota Press ISBN 978 0 8166 4618 0 OCLC 370810753 Nielsen Kim E 2012 A disability history of the United States Boston Beacon Press ISBN 978 0 8070 2202 3 OCLC 773021834 archive org Ingilizce 26 Mayis 2017 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 5 Eylul 2020 a b Wilkins John 1 Ocak 1984 Mercury or the Secret and Swift Messenger Shewing how a Man may with Privacy and Speed communicate his Thoughts to a Friend at any distance Reprinted from the third edition 1708 Ingilizce John Benjamins doi 10 1075 fos 6 ISBN 978 90 272 8010 7 3 Haziran 2018 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Eylul 2020 Bulwer John 2004 Chirologia or the natural language of the hand Ingilizce Whitefish Kessinger Publishing ISBN 0 7661 6765 8 OCLC 249702088 Philocopus or The Deaf and Dumb Man s Friend work by Bulwer Encyclopedia Britannica Ingilizce 13 Eylul 2015 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Eylul 2020 Dalgarno George 1626 1687 2001 George Dalgarno on universal language the art of signs 1661 the deaf and dumb man s tutor 1680 and the unpublished papers Ingilizce Cram David Maat Jaap Dalgarno George 1626 1687 Dalgarno George 1626 1687 Dalgarno George 1626 1687 Oxford Oxford University Press ISBN 0 19 823732 4 OCLC 45735133 KB1 bakim Birden fazla ad yazar listesi link web archive org 2 Haziran 2010 7 Ekim 2020 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 5 Eylul 2020 Montgomery George 2002 The Ancient Origins of Sign Handshapes Sign Language Studies 2 3 322 334 ISSN 0302 1475 16 Nisan 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Eylul 2020 Moser Henry M O Neill John J Oyer Herbert J Wolfe Susan M Abernathy Edward A Schowe Ben M 1 Mayis 1960 Historical Aspects of Manual Communication Journal of Speech and Hearing Disorders 25 2 145 151 doi 10 1044 jshd 2502 145 Sermo mirabilis or The silent language Whereby one may learn prefectly sic in the space of six hours how to impart his mind to any friend in any language English French Dutch amp c tho never so deep and dangerous a secret without the least noise word or voice and without the knowledge of any in company Being a wonderful art kept secret for several ages in Padua and now only published to the wise and prudent who will not expose it as a prostitute to every foolish and ignorant fellow By Monsieur La Fin once secretary to his Eminence the Cardinal of Richlieu quod lib umich edu 24 Temmuz 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Eylul 2020 a b www iheart com 11 Eylul 2018 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 5 Eylul 2020 tr ent doi 10 5606 kbbihtisas 2012 013 20 Subat 2018 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 5 Eylul 2020 British Sign Language Ethnologue Ingilizce 7 Mart 2013 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Eylul 2020 PDF web archive org 20 Ekim 2012 23 Mart 2020 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 5 Eylul 2020 PDF web archive org 15 Eylul 2012 23 Mart 2020 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 5 Eylul 2020 Lucas Ceil 2001 Sociolinguistic variation in American sign language Bayley Robert 1943 Valli Clayton Rose Mary Mary Aleene Washington D C Gallaudet University Press ISBN 1 56368 177 3 OCLC 57352334 Lucas Ceil 2003 What s your sign for pizza an introduction to variation in American Sign Language Ingilizce Bayley Robert 1943 Valli Clayton Washington D C Gallaudet University Press ISBN 1 56368 299 0 OCLC 68127716 World Federation of the Deaf Unification of Signs Commission 1975 Gestuno international sign language of the deaf langage gestuel international des sourds the revised and enlarged book of signs agreed and adopted by the Unification of Signs Commission of the World Federation of the Deaf le livre revise des signes acceptes et adoptes par la Commission d unification des signes de la Federation mondiale des sourds Ingilizce Carlisle British Deaf Association for the World Federation of the Deaf ISBN 0 9504187 0 6 OCLC 2930517 McKee Rachel Locker Napier Jemina 1 Ocak 2002 Interpreting into International Sign Pidgin An analysis Sign Language amp Linguistics Ingilizce 5 1 27 54 doi 10 1075 sll 5 1 04mck ISSN 1387 9316 3 Haziran 2018 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Eylul 2020 www theinterpretersfriend org 24 Kasim 2009 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 5 Eylul 2020 a b c Klima Edward S 1931 2008 1979 The signs of language Ingilizce Bellugi Ursula 1931 Cambridge Mass ISBN 0 674 80795 2 OCLC 4569939 KB1 bakim Birden fazla ad yazar listesi link Anne Baker Beppie van den Bogaerde Roland Pfau Trude Schermer 1980 The linguistics of sign languages an introduction Ingilizce Baker Anne Amsterdam John Benjamins Publishing Company ISBN 978 90 272 6734 4 OCLC 936433607 Marie Anne Sallandre Cuxac Christian 2002 Wachsmuth Ipke Sowa Timo Ed Iconicity in Sign Language A Theoretical and Methodological Point of View Gesture and Sign Language in Human Computer Interaction Lecture Notes in Computer Science Ingilizce Berlin Heidelberg Springer 173 180 doi 10 1007 3 540 47873 6 18 ISBN 978 3 540 47873 7 9 Haziran 2018 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Eylul 2020 Muir Laura J Richardson Iain E G 1 Ekim 2005 Perception of Sign Language and Its Application to Visual Communications for Deaf People The Journal of Deaf Studies and Deaf Education Ingilizce 10 4 390 401 doi 10 1093 deafed eni037 ISSN 1081 4159 7 Temmuz 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Eylul 2020 web archive org 17 Mart 2018 7 Ekim 2020 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 5 Eylul 2020 a b Emmorey Karen 2002 Language cognition and the brain insights from sign language research Mahwah N J Lawrence Erlbaum Associates ISBN 978 0 585 39060 4 OCLC 49570210 Linguistic bibliography for the year 1988 and supplement for previous years Janse Mark Tol Sijmen Permanent International Committee of Linguists International Council for Philosophy and Humanistic Studies Dordrecht Kluwer Academic Publishers 1990 ISBN 0 7923 0936 7 OCLC 32667734 PDF web archive org 12 Nisan 2014 12 Nisan 2014 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 5 Eylul 2020 www deaflibrary org 10 Ocak 1998 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 5 Eylul 2020 Kubus O 2016 Relative Clause Constructions in Turkish Sign Language PDF Almanca 10 Temmuz 2020 tarihinde kaynagindan PDF Battison Robbin 1978 Lexical borrowing in American sign language Ingilizce Baird Elizabeth 1937 Silver Spring MD Linstok Press ISBN 0 932130 02 X OCLC 4517501 Liddell Scott K 1946 2003 Grammar gesture and meaning in American Sign Language Cambridge Cambridge University Press ISBN 0 511 06516 7 OCLC 57371438 KB1 bakim Birden fazla ad yazar listesi link Josep Quer Carlo Cecchetto Caterina Donati Carlo Geraci Meltem Kelepir Roland Pfau Markus Steinbach 20 Kasim 2017 SignGram blueprint a guide to sign language grammar writing Ingilizce Quer i Carbonell Josep 1962 Costello Brendan Attir Rannveig Sverrisd Boston Walter de Gruyter GmbH amp Co KG ISBN 978 1 5015 1180 6 OCLC 1012688117 Boudreault Patrick Mayberry Rachel I Agustos 2006 Grammatical processing in American Sign Language Age of first language acquisition effects in relation to syntactic structure Language and Cognitive Processes Ingilizce 21 5 608 635 doi 10 1080 01690960500139363 ISSN 0169 0965 4 Haziran 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Eylul 2020 Baker Shenk Charlotte Lee 1991 American sign language a teacher s resource text on grammar and culture Ingilizce Cokely Dennis Washington DC Clerc Books Gallaudet University Press ISBN 0 930323 84 X OCLC 24120797 a b Sutton Spence Rachel 1999 The linguistics of British Sign Language an introduction Woll B Bencie Cambridge UK Cambridge University Press ISBN 0 521 63142 4 OCLC 39122926 Baker C 1977 Regulators and turn taking in american sign language discourse www semanticscholar org Ingilizce 7 Ekim 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Eylul 2020 Frishberg Nancy 1975 Arbitrariness and Iconicity Historical Change in American Sign Language Language 51 3 696 719 doi 10 2307 412894 ISSN 0097 8507 20 Agustos 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Eylul 2020 Sign languages Brentari Diane Cambridge Cambridge University Press 2010 ISBN 978 0 511 71301 9 OCLC 648747138 Brown Roger Aralik 1978 Why Are Signed Languages Easier to Learn than Spoken Languages Part Two Bulletin of the American Academy of Arts and Sciences 32 3 25 doi 10 2307 3823113 25 Mayis 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Eylul 2020 Dan Isaac Slobin 1985 The Crosslinguistic study of language acquisition Ingilizce Hillsdale N J L Erlbaum Associates ISBN 0 89859 367 0 OCLC 12809986 a b Taub Sarah F 2001 Language from the Body Iconicity and Metaphor in American Sign Language Ingilizce Cambridge Cambridge University Press doi 10 1017 cbo9780511509629 ISBN 978 0 521 77062 0 11 Ocak 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Eylul 2020 a b c Meir Irit 2010 Iconicity and metaphor Constraints on metaphorical extension of iconic forms Language Ingilizce 86 4 865 896 doi 10 1353 lan 2010 0044 ISSN 1535 0665 19 Aralik 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Eylul 2020 a b Wilcox Sherman 28 Ocak 2004 Cognitive iconicity Conceptual spaces meaning and gesture in signed language Cognitive Linguistics 15 2 doi 10 1515 cogl 2004 005 ISSN 0936 5907 29 Haziran 2018 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Eylul 2020 Meir I Sandler W Padden C amp Aranoff M 2010 PDF 25 Mart 2019 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Zeshan Ulrike Dikyuva Hasan 2013 Jones Mari C Ogilvie Sarah Ed Documentation of endangered sign languages The case of Mardin Sign Language Keeping Languages Alive Documentation Pedagogy and Revitalization Ingilizce Cambridge Cambridge University Press ss 29 41 doi 10 1017 cbo9781139245890 005 ISBN 978 1 107 02906 4 9 Haziran 2018 tarihinde kaynagindan erisim tarihi 5 Eylul 2020 Rabia Ergin Ph D Ingilizce 4 Ekim 2018 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 5 Eylul 2020 a b Wittmann H 1991 PDF 12 Nisan 2019 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi web archive org 4 Haziran 2011 7 Ekim 2020 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 5 Eylul 2020 Zeshan Ulrike 2000 Sign language in Indo Pakistan a description of a signed language Ingilizce Philadelphia John Benjamins Pub Co ISBN 978 90 272 9852 2 OCLC 70767058 Fischer S D ve digerleri 2010 Variation in East Asian Sign Language Structures Sign languages Brentari Diane Cambridge Cambridge University Press ISBN 978 0 511 71301 9 OCLC 648747138 Fischer Susan 1 Ocak 2008 Sign language and linguistic universals Sign Language amp Linguistics Ingilizce 11 2 241 264 doi 10 1075 sll 11 2 05fis ISSN 1387 9316 27 Ekim 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Eylul 2020 Brentari Diane 2002 Quinto Pozos David Cormier Kearsy Meier Richard P Ed Modality differences in sign language phonology and morphophonemics Modality and Structure in Signed and Spoken Languages Ingilizce Cambridge Cambridge University Press ss 35 64 doi 10 1017 cbo9780511486777 003 ISBN 978 0 521 80385 4 16 Haziran 2018 tarihinde kaynagindan erisim tarihi 5 Eylul 2020 Brentari Diane 1998 A prosodic model of sign language phonology Cambridge Mass MIT Press ISBN 0 585 07846 7 OCLC 43475384 Ulrike Zeshan Delgado Cesar Ernesto Escobedo Dikyuva Hasan Panda Sibaji Vos Connie de 25 Kasim 2013 Cardinal numerals in rural sign languages Approaching cross modal typology Linguistic Typology Ingilizce 17 3 357 396 doi 10 1515 lity 2013 0019 ISSN 1613 415X PDF web archive org 1 Aralik 2017 23 Mart 2020 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 5 Eylul 2020 Brenda Schick Marc Marschark Patricia Elizabeth Spencer 2006 Advances in the sign language development of deaf children Ingilizce Schick Brenda S Brenda Sue 1952 Marschark Marc Spencer Patricia Elizabeth Oxford Oxford University Press ISBN 978 0 19 803996 9 OCLC 62333154 Hopkins Jason 1 Temmuz 2008 Choosing how to write sign language a sociolinguistic perspective International Journal of the Sociology of Language Ingilizce 2008 192 75 89 doi 10 1515 IJSL 2008 036 ISSN 0165 2516 12 Kasim 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Eylul 2020 Stokoe William C 1965 A dictionary of American sign language on linguistic principles New ed Ingilizce Casterline Dorothy C Croneberg Carl G Silver Spring Md Linstok Press ISBN 0 932130 01 1 OCLC 855307958 Herrero Blanco Angel L 2003 Escritura alfabetica de la Lengua de Signos Espanola once lecciones Alfaro Juan Jose Cascales Inmaculada San Vicente del Raspeig Alicante Publicaciones de la Universidad de Alicante ISBN 978 1 282 57496 0 OCLC 643124997 KB1 bakim Birden fazla ad yazar listesi link Biblioteca de signos Materiales www cervantesvirtual com 6 Eylul 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Eylul 2020 https sid usal es Servicio de Informacion sobre Discapacidad sid sid usal es sid usal es Ispanyolca 1 Mart 2000 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 5 Eylul 2020 Jill P Morford PDF 11 Ocak 2012 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Kuhl Patricia K 1 Mart 1991 Human adults and human infants show a perceptual magnet effect for the prototypes of speech categories monkeys do not Perception amp Psychophysics Ingilizce 50 2 93 107 doi 10 3758 BF03212211 ISSN 1532 5962 Morford Jill P Grieve Smith Angus B MacFarlane James Staley Joshua Waters Gabriel 1 Ekim 2008 Effects of language experience on the perception of American Sign Language Cognition Ingilizce 109 1 41 53 doi 10 1016 j cognition 2008 07 016 ISSN 0010 0277 PMC 2639215 2 PMID 18834975 11 Nisan 2012 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Eylul 2020 KB1 bakim PMC bicimi link a b CAROL NEWSOM Professor of Old Testament Carol A Newsom 2003 Oxford handbook of deaf studies language and education Ingilizce Marschark Marc Spencer Patricia Elizabeth Oxford Oxford University Press ISBN 0 19 514997 1 OCLC 50143669 Carolyn McCaskill 2011 The hidden treasure of Black ASL its history and structure Ingilizce McCaskill Carolyn Washington D C Gallaudet University Press ISBN 978 1 56368 489 0 OCLC 682895112 Zeshan Ulrike 2012 Sign Languages in Village Communities Anthropological and Linguistic Insights Ingilizce De Vos Connie Boston De Gruyter ISBN 1 61451 203 5 OCLC 994502315 Kisch Shifra 1 Agustos 2008 Deaf Discourse The Social Construction of Deafness in a Bedouin Community Medical Anthropology 27 3 283 313 doi 10 1080 01459740802222807 ISSN 0145 9740 PMID 18663641 2 Mayis 2024 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Eylul 2020 Batterbury Sarah C E 1 Agustos 2012 Language justice for Sign Language Peoples the UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities Language Policy Ingilizce 11 3 253 272 doi 10 1007 s10993 012 9245 8 ISSN 1573 1863 PDF web archive org 23 Haziran 2012 23 Mart 2020 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 5 Eylul 2020 PDF web archive org 29 Mart 2018 29 Mart 2018 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 5 Eylul 2020 web archive org 10 Eylul 2014 7 Ekim 2020 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 5 Eylul 2020 a b web archive org 17 Nisan 2009 7 Ekim 2020 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 5 Eylul 2020 Taylor DiLeva Kim 2011 Once upon a sign using American Sign Language to engage entertain and teach all children Ingilizce Santa Barbara Calif Libraries Unlimited ISBN 978 1 59884 477 1 OCLC 724021931 ISO 639 3 SIL International PDF 11 Aralik 2019 tarihinde kaynagindan PDF Pika Simone Mitani John Mart 2006 Referential gestural communication in wild chimpanzees Pan troglodytes Current Biology Ingilizce 16 6 R191 R192 doi 10 1016 j cub 2006 02 037 26 Nisan 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Eylul 2020 Nishida Toshisada 1 Eylul 1968 The social group of wild chimpanzees in the Mahali Mountains Primates Ingilizce 9 3 167 224 doi 10 1007 BF01730971 ISSN 1610 7365 Premack David Ocak 1985 Gavagai or the future history of the animal language controversy Cognition Ingilizce 19 3 207 296 doi 10 1016 0010 0277 85 90036 8 25 Mayis 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Eylul 2020 Gardner R A Gardner B T 15 Agustos 1969 Teaching Sign Language to a Chimpanzee Science Ingilizce 165 3894 664 672 doi 10 1126 science 165 3894 664 ISSN 0036 8075 Patterson Francine 1981 The education of Koko 1st ed Ingilizce Linden Eugene New York Holt Rinehart and Winston ISBN 0 03 046101 4 OCLC 7283799 Miles H Lyn White 1990 Gibson Kathleen Rita Parker Sue Taylor Ed The cognitive foundations for reference in a signing orangutan Language and Intelligence in Monkeys and Apes Comparative Developmental Perspectives Ingilizce Cambridge Cambridge University Press ss 511 539 doi 10 1017 cbo9780511665486 021 ISBN 978 0 521 45969 3 4 Agustos 2020 tarihinde kaynagindan erisim tarihi 5 Eylul 2020 Premack David 1983 The mind of an ape 1st ed Ingilizce Premack Ann J New York Norton ISBN 0 393 01581 5 OCLC 8846697 Wallman Joel 1992 Aping language Cambridge Cambridge University Press ISBN 0 521 40487 8 OCLC 24376489 web archive org 7 Subat 2008 7 Ekim 2020 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 5 Eylul 2020 Ohio State University Department of Linguisticsh 2001 Language files materials for an introduction to language amp linguistics 8th ed Ingilizce Stewart Thomas W 1967 Vaillette Nathan Columbus Ohio State University Press ISBN 0 8142 0876 2 OCLC 45835574 Fromkin Victoria 2007 An introduction to language 8th ed Ingilizce Rodman Robert Hyams Nina 1952 Boston MA Thomson Wadsworth ISBN 1 4130 1773 8 OCLC 70216957 Hewes Gordon W Andrew R J Carini Louis Choe Hackeny Gardner R Allen Kortlandt A Krantz Grover S McBride Glen Nottebohm Fernando Pfeiffer John Rumbaugh Duane G 1973 Primate Communication and the Gestural Origin of Language and Comments and Reply Current Anthropology 14 1 2 5 24 ISSN 0011 3204 8 Agustos 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Eylul 2020 Kolb Bryan 1947 2009 Fundamentals of human neuropsychology 6th ed Ingilizce Whishaw Ian Q 1939 New York NY Worth Publishers ISBN 978 0 7167 9586 5 OCLC 226966364 10 Subat 2010 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Eylul 2020 KB1 bakim Birden fazla ad yazar listesi link