Surtsey (IPA: 'sør̥tsɛi), İzlanda'nın güney kıyıları yakınında bulunan volkanik bir ada. Adı, İzlandaca "Surtur'ün adası" anlamına gelir. 63.30° Kuzey, 20.62° Batı koordinatlarında bulunan ada, İzlanda'nın en güneydeki ve en genç toprak parçasıdır.
Surtsey | |
---|---|
![]() | |
![]() | |
Coğrafya | |
![]() | |
![]() Surtsey | |
Koordinatlar | |
Takımadası | Vestmann Adaları |
Denizi | Atlas Okyanusu |
Yüzölçümü | 1,4 km2 |
Zirve | 155 |
Siyasi | |
Adadaki ülke(ler) | |
Yerleşim yerleri |
|
Demografi | |
Nüfus | 0 |
Etnik grup(lar) | |
Konum | |
(Kriter) | Doğal: ix |
Referans | 1267 |
Tescil | 2008 (32. oturum) |
Bölge | Avrupa ve Kuzey Amerika |
Ada, 130 metre derinlikte okyanus tabanından başlayarak 14 Kasım 1963 tarihinde yüzeye ulaşan bir volkanik hareketlenme sonucunda oluşmuştur. Hareketliliğin yüzeye yansımasından birkaç gün kadar önce başladığı tahmin edilmektedir. Ada, püskürmenin durduğu 5 Haziran 1967 tarihinde, 2,7 km²'lik yüzölçümü en geniş durumuna ulaşmıştır. O günden bu yana bölgede sık sık görülen (dalga) ve (rüzgâr erozyonu) nedeniyle adacığın boyutları hızla küçülmektedir. 2002'de ada yüzölçümü 1,4 km², 2012 itibarıyla adanın ise sadece 1,3 km²'dir. En güncel ölçümlere göre (2007) en yüksek noktası deniz seviyesinden 155 m yüksekliktedir.
Ada adını İskandinav mitolojisindeki ateş devi (jötunn) Surtr'dan alaktadır. Yeni oluşan ada, hareketlenmenin yaşandığı süre boyunca tarafından ilgiyle izlendi. Yanardağın sönmesinin ardından ada, botanikçiler ile biyoloji araştırmacılarının yoğun ilgisiyle karşı karşıya kaldı. Bütünüyle çorak ve boş olan adada sıfırdan başlayarak yavaş yavaş oluşmaya başlayan doğal yaşamın gelişmesi, bilim adamlarınca izlendi.
Surtsey'i oluşturan denizaltı yarıkları, Vestmannaeyjar (Vestmann Adaları) denizaltı volkan sisteminin parçalarıdır. Deniz tabanında bulunan bu büyük çatlaklar Orta Atlantik Yükselimi (İng. İngilizce: Mid-Atlantic Ridge) olarak adlandırılır. Vestmannaeyjar'ın oluşturduğu bir başka büyük volkan patlaması ise 1973 yılında Heimaey Adası'ndaki Eldfell'dir. Surtsey'in oluşmasında etkili olan püskürme, bu volkanik zincir boyunca Jólnir Adası ve adlandırılmamış birçok küçük tepeciğin yanı sıra daha küçük çapta birçok başka adacık daha oluşturmuş, ancak bunların pek çoğu kısa süre içinde aşınarak küçülmüş ve su altında kalmışlardır.
Hareketlenme öncesi ilk belirtiler
14 Kasım 1963 tarihinde saat 07:15'te (UTC+0), İzlanda'nın güney kıyılarında, Vestmannaeyjar takımadalarının yakınındaki Ísleifur II adlı trol gemisinin aşçısı, teknelerinin güneybatısında havaya yükselmekte olan siyah dumanları gördü. İlk önce ne olduğu anlaşılamayan nesneleri yakından görmek için yönünü değiştiren geminin kaptanı, bunun yanmakta olan bir diğer balıkçı teknesi olabileceğini düşündü, ancak bölgeye vardıklarında patlamaya hazır volkanın küllerinden yükselen dumanlar ile karşılaştılar.
Hareketlenme hiç beklenmedik bir anda gelmesine karşın püskürmesinin oldukça yakın olduğuna ilişkin pek çok ipucu vermiştir. Olayın bir hafta öncesinde başkent Reykjavík'de bir araştırmacı küçük yer sarsıntıları kaydetmiş, ancak merkez üslerini saptayamamıştır. Püskürmenin başlamasından iki gün önce bir denizaltı araştırma gemisi, deniz suyu sıcaklığının olağandan daha yüksek olduğunu belirtmiş, aynı zamanda ana kıyıdan 80 kilometre uzaklıkta bulunan bir ada köyü olan Vík'de yaşayanlar, havada hidrojen sülfür kokusu duyumsadıklarını bildirmişlerdir.
Hareketlenmenin su yüzeyine yansıdığı yerde okyanusun derinliği 130 metre kadardır. Bu derinlikte suyun basıncı, püskürme biçiminde ortaya çıkabilecek bir hareketlenmeye olanak vermeyeceğinden ilk hareketlenmenin su yüzeyinde 14 Kasım'dan birkaç gün öncesinde başladığı düşünülmektedir. Yanardağ, tabandan başlayarak deniz yüzeyine kadar yavaş yavaş yükselerek konik bir biçim oluşturmuş ve yükseltinin su yüzeyine çıktığı andan sonra da suyun püskürme ve patlamaları durdurması olanaksız hâle gelmiştir.
Olayın ilk günleri
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlsTDJVMkwxTjFjblJ6WlhsZlpYSjFjSFJwYjI1Zk1pNXFjR2N2TWpVd2NIZ3RVM1Z5ZEhObGVWOWxjblZ3ZEdsdmJsOHlMbXB3Wnc9PS5qcGc=.jpg)
14 Kasım 1963 gününde yüzeyde başlayan ilk hareketlenmenin yaşandığı gün, sabah saat 11:00'e kadar püskürmenin oluşturduğu sıcak kül ve dumanlar birkaç kilometre yüksekliğe ulaştı. İlk önce kuzeydoğu - güneybatı doğrultusunda üç ayrı noktadan yüzeye çıkmaya başlayan püskürmeler, akşama doğru birleşerek tek bir yarıkta toplandı. Bir sonraki hafta içinde patlama ve püskürmeler sürekli bir hâl aldı ve birkaç günde bütünüyle cüruftan oluşmuş olan ada, 500 metre genişliğe ve 45 metre yüksekliğe ulaştı. Ortaya çıkan yeni adaya İzlandalılarca İskandinav Mitolojisi'nde ateş devi olan Surtur'den ilham alarak Surtur'ün Adası anlamına gelen Surtsey adı verildi. Patlamalar sürerken tek bir noktada yoğunlaşarak yüzeye çıkmakta olan lavlar, adaya daha yuvarlak bir biçim vermeye başladılar. 24 Kasım'da adanın boyutları 900×655 metrekareyi bulmuştu. Durmadan akmayı sürdüren sıcak lavlar ile deniz suyunun karşılaşmasından kaynaklanan şiddetli patlamaların oluşturduğu gevşek volkanik arazi, içinde bulunulan kış aylarında Atlas Okyanusu'nda yaşanan fırtına ve büyük dalgalar nedeniyle hızla aşınarak küçüldü.
Adada volkanik hareketlilik hâlâ sürmekteyken 6 Aralık 1963 günü Paris Match adlı dergiyi temsilen adaya üç Fransız gazeteci ayak bastı. Büyük patlamalar yaşanabilir kaygısı ile adadan 15 dakika içinde ayrılan gazeteciler, mizahî bir biçimde adada Fransa egemenliğini ilan ettiler, ancak İzlanda Hükûmeti hemen yanıt vererek adanın kendi karasuları sınırları içinde kaldığını belirterek adanın kendisine ait olduğunu duyurdu. Yine bir volkanik hareketlenme sonucu oluşan Sicilya yakınlarındaki Ferdinandea, üzerinde Fransa da dahil birçok devletin hak iddia ettiği bir başka ada olmuştur.
İlerleyen günlerdeki hareketlilikler
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTltTDJZMkwxTjFjblJ6WlhsZlpYSjFjSFJwYjI1Zk1UazJNeTVxY0djdk1qVXdjSGd0VTNWeWRITmxlVjlsY25Wd2RHbHZibDh4T1RZekxtcHdadz09LmpwZw==.jpg)
Yeraltından gelen lavların doğrudan deniz suyu ile birleşmesinden kaynaklanan ve şiddetli patlamalar biçiminde oluşan püskürmeler taş ve kaya parçalarını bir kilometre uzaklığa kadar fırlatmış, kül bulutları atmosferde 10 kilometre yüksekliğe ulaşmıştır. Yeraltından çıkan ve henüz katılaşmamış olan malzemelerin dalgalarca hızla taşınmış olması taze magmanın miktarını azaltmış ve adada bunlardan çıkan büyük kül ve duman bulutları volkanik hareketlenmenin sonuna dek sık sık görülmüştür.
1964 başlarında süregelen püskürmelerden dolayı adanın boyutları iyiden iyiye büyümüştü ve artık deniz suları, lavların yeryüzüne çıktığı noktaya ulaşamıyordu; bu nedenle deniz suyu ile lavların buluşmasında ortaya çıkan şiddetli patlamalar büyük ölçüde azaldı. Bunların yerine akan lavlar ve diğer püskürükler, adanın oluşumunda etkili olmaya başladı. Gevşek volkanik arazinin üzerini büyük ölçüde kaplayan, kraterin etrafı başta olmak üzere adanın büyük bir bölümünde aşınmaya dayanıklı sert bir tabaka oluşunca adanın rüzgâr ya da dalgalar nedeniyle küçülmesini azaldı. Hız kesmeden süren püskürmeler, 1965 yılında sona erdi. Volkanizma hareketlerinin bütünüyle durduğu anda adanın toplam yüzölçümü 2½ kilometrekareye ulaşmıştı.
28 Aralık 1963 günü Surtsey'in 2½ kilometre kuzeydoğusunda, denizaltında başlayarak 100 metre yüksekliğinde bir tepe oluşturan bir başka volkanik hareketlenme başladı. Yeni yeni oluşmaya başlayan bu tepeciğe de Surtla adı verildi ama bu tepecik, hiçbir zaman yüzeye erişemedi. Surtla'daki hareketlilik 6 Ocak 1964 günü bitti. Hep deniz altında kalmış olan ada, denizin aşındırma gücü ile günden güne küçülmeye başladı.
Yanardağın sönmesi
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlrTDJRekwxTjFjblJ6WlhsZlkzSmhkR1Z5Y3k1cWNHY3ZNalV3Y0hndFUzVnlkSE5sZVY5amNtRjBaWEp6TG1wd1p3PT0uanBn.jpg)
1965 yılında Surtsey'deki hareketlenmeler azaldı ancak aynı yılın Mayıs ayında adanın 600 metre kuzeyinde başka bir yarıkta yeni bir hareketlilik başladı. Deniz tabanından bir tepecik oluşturmaya başlayarak yükselmeyi sürdüren bu yarık 28 Mayıs günü yüzeye çıktı. Bu adaya da Syrtlingur adı verildi. Buradaki püskürmeler 1965 Ekim başlarına dek sürdü. Tüm hareketlenme durduğunda bu adanın boyutları 150 metrekareye ulaşmıştı ancak püskürmelerin durduğu günden sonra erozyon nedeni ile bu ada da hızla küçülerek 24 Ekim günü su altında kaldı.
Çok geçmeden Aralık 1965'te Surtsey'in yaklaşık 900 metre güneybatısında bir başka hareketlenme başladı ve yeni bir ada oluştu. Jólnir olarak adlandırılan bu ada, sonraki sekiz ay içerisinde 70 metre yüksekliği ve 300 metrekare yüzölçümüne ulaştı. Syrtlingur örneğinde olduğu gibi bu ada da hareketliliğin sona erdiği 8 Ağustos 1966 gününden sonra hızla aşınarak küçüldü ve Ekim 1966'da tümüyle su altında kaldı.
19 Ağustos 1966 günü Surtsey üzerindeki püskürmeler yeniden başladı ve aşınarak küçülmesi bir kez daha büyük ölçüde azaldı. Ancak bu hareketlenme kısa süre içinde yavaşlayıp 5 Haziran 1967 tarihinde tümüyle durdu. Yanardağ, o günden bu yana sönüktür. Püskürmelerin başladığı günden itibaren 3½ yıl boyunca yanardağın çıkarttığı malzemelerin toplamı 1 kilometreküptür. Yanardağ söndüğünde adanın en yüksek noktası, deniz seviyesinden tam 174 metre yükseklikteydi.
Püskürmelerin durması ile birlikte dalga ve rüzgâr erozyonu adanın boyutlarında büyük azalmalara neden oldu. Güneydoğu bölümünde oldukça geniş bir alan tümüyle aşınarak yok olurken kuzeyde Norðurtangi (Kuzey noktası) adı verilen bir kum tepeciği oluştu. Erozyon nedeni ile taşınan madde miktarının yaklaşık 0,024 km³ olduğu sanılmaktadır.
Ada üzerindeki doğal yaşam
Biyoloji ve doğa araştırmaları için oldukça elverişli bir ortam olan Surtsey, pek çok bilim insanının ilgisini çekti. Volkanik hareketlilik sürmekteyken 1965 yılında doğal koruma alanı ilan edildi. Dışarıdan gelen kurucu ögeler ile doğal yaşamın başlaması gözlemlenerek kayıt altına alındı. Bugün sadece birkaç bilim insanının Surtsey'e girme izni vardır. Başka kişiler için adayı yakından görmenin tek yolu bir hava taşıdı kullanmaktır. Elli yıl içinde adayı ziyaret izni alanların sayısı yüz civarındadır.
Bitki oluşumları
Bütünüyle boş bir volkanik arazi olan Surtsey'de ilk yaşam belirtileri 1965 yılının başlarında yosun ve likenlerin görülmesi ile başlamıştır. Bugün bu yosun ve likenler adanın büyük bir bölümünü kaplamış durumdadır. Adanın oluşmasını izleyen 20 yıl içinde yirmi bitki türü saptanmış, ancak bunların sadece onu adanın verimi düşük, kumlu toprağında kalıcı olabilmiştir.
Adayı yavaş yavaş kuşların yuva edinmeye başlamasıyla toprak koşullarında iyileşme gözlenmiş ve daha gelişmiş bitki türleri adada yaşamaya başlamıştır. 1998 yılında adada dört metreye kadar büyüyebilen çay yapraklı söğüt (Latince: Salix phylicifolia) adlı ilk çalı türü bitki bulunmuştur. Toplamda Surtsey üzerinde bulunan bitki türlerinin sayısı altmışı bulmuş, bunlardan yaklaşık otuzu adanın ekosisteminde kalıcı olabilmiştir. Adaya her yıl ortalama 2-5 yeni tür giriş yapmaktadır.
Kuşlar
Adaya kuşların gelişi, bitki örtüsünün var oluşuyla alakalıdır ve bitki örtüsünün daha da genişlemesine olanak sağlamıştır. Kuşlar bitkileri yuvalarını hazırlamada kullandıkları gibi tohumların da taşınmasına yardımcı olmuş, dışkıları adanın verimsiz toprağına gübre olmuştur. Kuşların adaya ilk uğrayışları, oluşumundan üç yıl sonra görülmüştür. İlk gelen kuşlar, fulmar ve dalıcı martılar olmuştur. Bugün ise ada üzerinde tam sekiz tür kalıcı olarak bulunmaktadır.
Oluşumundan sadece birkaç hafta sonra adanın kıyılarına kısa süreliğine uğramalarına karşın, ilk kalıcı dalıcı martı grubu 1986 yılında görüldü. Bu dalıcı martı kolonisi, adada bulunan diğer türler ile karşılaştırıldığında sayılarının bolluğu nedeniyle Surtsey'in bitki örtüsünün gelişim ve biçimlenmesine çok daha büyük katkılar sağlamıştır. 2004 yılında adada kuluçkaya yatan ilk bayağı deniz papağanı türü bulundu. Bu deniz papağanları takımadaların kalan bölümlerinde de oldukça yaygındır.
Pek çok kuş türüne yuva olmasının yanında Surtsey, İzlanda ile Büyük Britanya adaları arasında yer değiştiren göçmen kuşlar için de bir durak yeri olmuştur. Bugüne dek adanın kıyılarında görülen diğer kuş türleri kuğular, kaz ve kargalardır. Britanya'daki adalardan İzlanda'ya doğru yola çıkan kuşların rotasına göre biraz daha doğuda kalan ada, bitki örtüsü hızla geliştiği için giderek daha yaygın bir duraklama noktası olmaktadır. Surtsey adasında üreyen kuş türleri:
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTg0THpnNUwxQjFabVpwYmpJdWFuQm5MekUxTUhCNExWQjFabVpwYmpJdWFuQm4uanBn.jpg)
Üreyen türler | Bilimsel adı | İlk tespit yılı | 1990'daki çift sayısı | 2003'teki çift sayısı |
---|---|---|---|---|
Kara dalıcı martı | Latince: Cepphus grylle | 1970 | 15 | 35-40 |
Kuzey fulmarı | Latince: Fulmarus glacialis | 1970 | 120 | 350-400 |
Büyük kara sırtlı martı | Latince: Larus marinus | 1974 | 35 | 35 |
Kara bacaklı martı | Latince: Rissa tridactyla | 1975 | 4 | 130 |
Kuzey sumrusu | Latince: Sterna paradisaea | 1975 | 0 | 0 |
Kuzey gümüş martı | Latince: Larus argentatus | 1981 | 25 | 35-40 |
Kara sırtlı martı | Latince: Larus fuscus | 1985 | 120 | 150-200 |
Kutup martısı | Latince: Larus hyperboreus | 1993 | 4-5 | |
Kar kiraz kuşu | Latince: Plectrophenax nivalis | 1996 | 11 | |
Ak kuyruksallayan | Latince: Motacilla alba | 2002 | 1 | |
Boz kaz | Latince: Anser anser | 2002 | 2 | |
Çayır incir kuşu | Latince: Anthus pratensis | 2002 | 2 | |
Bayağı deniz papağanı | Latince: Fratercula arctica | 2004 |
Bölgedeki deniz canlıları
Adanın oluşumunun hemen sonrasında bölgede foklar görüldü. Volkanik hareketliliğin tümüyle durduğu zamanlardan sonra çevrede görülen foklar adanın kıyılarında, özellikle de kuzeydeki kum tepeciğinin yakınlarında güneşlenmeye başladılar. 1983 yılında ilk kez fokların adada yavruladığı gözlemlendi. 70 bireyden oluşan bir fok grubu, adayı yavrulama noktaları hâline getirmişti. Gri foklar bayağı foklardan sayıca daha fazla olmasına karşın bugün her iki türü de ada ekosistemine kalıcı olarak yerleşmişlerdir. Adadaki fokların varlığı, genelde Vestmannaeyjar takımadaları dolaylarında görülen katil balinaların ilgisini çekmektedir. Bu nedenle son yıllarda adanın çevresinde bu balinalara sık sık rastlanmaktadır.
Ada çevresindeki denizaltı yaşamında da birçok deniz bitkisi bulunmuştur. Denizkestanesi, denizminaresi ve denizyıldızı en çok görülen canlılardır. Birçok kayaç, algler ile kaplıdır ve yosunlar volkanın deniz yüzeyinden deniz tabanına kadar olan eğimli bölümlerini sarmıştır. Yosunların en yoğun yetiştiği bölümler, denizin 10-20 metre derinliğindeki yerleridir.
Başka türler
Böcekler, Surtsey'e oluşmasının hemen ardından varmışlardır. Adada ilk böcek 1964 yılında bulunmuştur. Adaya ilk uğrayan türler, rüzgârın sürüklediği ya da bilinçli olarak buraya gelen uçan böcekler olmuştur. Adaya Avrupa ana karasından da böceklerin geldiği sanılmaktadır. Yürüyen böcekler de adaya deniz yoluyla yüzerek gelen tahta parçalarıyla ulaşmıştır. 1974 yılında ada kıyılarına, adadaki araştırmacıların inceleme amacıyla yarısını aldığı büyük bir ot öbeği vurmuştur. Yapılan incelemeler sonucunda bu yığın içinde çoğunluğu kene ve yaykuyruklular olan toplam 663 kara omurgasızı bulunmuş, geri kalan bölümde bulunan canlıların birçoğu adada tutunabilmiştir.
Surtsey'de böcek yaşamının yerleşmesiyle kuşların başlıca besin kaynaklarından biri oluşturmuştur. Ölen kuşların bedenleri etçil böcekler için besin kaynağı olurken, toprak için de gübre olmuş ve bitki örtüsünün gelişimine katkıda bulunarak otçul böceklerin de dengeli biçimde çoğalmasına elverişli ortam sağlamıştır.
Ada topraklarında artık daha gelişmiş canlı oluşumlarına rastlanmaktadır. Adadaki ilk solucan, 1993 yılında incelenmek üzere alınmış bir toprak örneği içinde tesadüfen bulunmuştur. Heimaey Adası'ndan gelen bir kuşun gagasından düştüğü sanılan solucanın yanı sıra adada 1998 yılında İzlanda'daki türlerle benzerlik gösteren bir de sümüklü böcek görülmüştür. Bunlarla birlikte adada yerleşmiş olan birçok örümcek ve kın kanatlı türü vardır.
Surtsey'in geleceği
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTloTDJGa0wxTjFjblJ6WlhsZlpuSnZiVjl3YkdGdVpTVXlRMTh4T1RrNUxtcHdaeTh6TURCd2VDMVRkWEowYzJWNVgyWnliMjFmY0d4aGJtVWxNa05mTVRrNU9TNXFjR2M9LmpwZw==.jpg)
Püskürmelerin durmasının sonrasında araştırmacılar, adanın boyutlarında oluşacak değişmeleri gözlemleyebilmek için bir işaretleme sistemi oluşturdular. Belirli yerlere konulan sabit noktalardan oluşan bu sistem, daha sonra yanardağdaki hareketliliğin durduğu zamandan başlayarak dağın dikey olarak hızla toprak yitirdiğini ortaya çıkardı. Verilere göre 20 yıl içinde dağın yüksekliğinin bir metre kadar alçaldı. Başlangıçtaki aşınma yılda 20 cm olarak ölçülmüşse de bu sayı 1990'lı yıllara gelindiğinde yıllık 1–2 cm'ye kadar gerilemiştir. Bunun birkaç nedeni vardır: yerin derinliklerinden gelen gevşek malzemenin zamanla sıkılaşıp iyice oturması; adanın altında, deniz tabanındaki tortuların sıkışması ve adanın ağırlığından dolayı litosferin aşağı doğru eğilmesi.
Vestmannaeyjar takımadasında gerçekleşen volkanik hareketliliklerin ortak özelliği, her bir yarıkta sadece bir püskürme olmasıdır. Bu da ortaya çıkan adaların gelecekte yeni patlamalarla daha da genişlemeyeceği anlamına gelir. Bu nedenle oluşan adalar, daha ilk aşamada bile okyanusun güçlü dalgalarıyla hızla aşınmaya başlar ve püskürmelerin durduğu zamana dek sahip olduğu toprağın yarısına yakınını yitirir. Surtsey de ölçümlere göre her yıl 10.000 metrekare toprağını yitirmektedir.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh4THpFNUwxTnRZV3hzWDJsemJHRnVaSE5mYVc1ZmRHaGxYMVpsYzNSdFlXNXVZV1Y1YW1GeVgyRnlZMmhwY0dWc1lXZHZKVEpEWDBsalpXeGhibVF1YW5Cbkx6STFNSEI0TFZOdFlXeHNYMmx6YkdGdVpITmZhVzVmZEdobFgxWmxjM1J0WVc1dVlXVjVhbUZ5WDJGeVkyaHBjR1ZzWVdkdkpUSkRYMGxqWld4aGJtUXVhbkJuLmpwZw==.jpg)
Adanın gidişatına bakıldığında yakın gelecekte yok olmayacağı anlaşılabilir. İlk dönemlerde hızla güçlü dalga ve rüzgârlarla aşınarak ortadan kaybolan bölümler, adanın gevşek bölümleridir. Bugün adayı oluşturan toprak oldukça sertleşmiştir ve ada, aşınmaya karşı büyük direnç gösteren taşlaşmış lavlar ile kaplanmıştır. Bununla birlikte çeşitli kimyasal tepkimeler sonucunda yeraltından gelen püskürükler, aşınmaya karşı koyabilen sert yapılar oluşturmuştur. Patlamadan sonra Surtsey, %70 tefradan meydana gelmekteyken yanardağ faaliyetlerinin bitmesinden iki sene sonra malzemenin sıkılaşması, araştırmalara göre krater ve çevresi bölgelerde uzun süre devam eden 55 C üzerindeki sıcaklıktan dolayı olmuş, bu şartlarda tefra palagonite dönüşmüştür. Araştırmacılar, uzun vadede bu bölgeler dışında adanın erozyonla tekrar yok olacağını sanmaktadırlar. Bu tepkime süreci, Surtsey üzerinde yeraltındaki ısı yüksekliğinden dolayı olağandan biraz daha hızlı gelişmiştir.
Adanın boyutlarının giderek ufaldığı kesinken, bütünüyle kaybolmasının büyük olasılıkla birkaç yüzyıl alacağı görüşü de mevcuttur. Bu süreç boyunca adanın, Vestmannaeyjar takımadasının Surtsey'den yüzyıllar hatta binyıllar önce oluşan diğer üyelerinin geçtiği evrelerden geçeceği düşünülmektedir. 2001 yılında İzlanda Hükûmeti adanın UNESCO'nun Dünya Kültür Mirası listesine girmesi için öneri vermiştir. Dünya Miras Listesi İzlanda Komitesi, 2007 yılında Surtsey adasının Dünya Mirası listesine girebilmesi için tekrar resmi başvuruda bulunmuştur. Bu başvurudan sonra 2008 yılında UNESCO, adayı yüksek bilimsel değerinden dolayı Dünya Mirası olarak ilan etmiştir
Kaynakça
- ^ "A visit to the Surtsey Visitor Centre allows you to travel back in time". Icelandmag (İngilizce). 24 Haziran 2017 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 17 Temmuz 2017.
- ^ (İngilizce). The Surtsey Research Society. 13 Ocak 2018 tarihinde kaynağından (HTML) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Kasım 2013.
- ^ Surtsey Island 50 Percent Original Size, Iceland Rewiew online, 13 Ağustos 2013, 19 Mart 2018 tarihinde kaynağından , erişim tarihi: 29 Ocak 2020
- ^ Vésteinsson, Árni (2009), "Surveying and charting the Surtsey area from 1964 to 2007", Surtsey Research Progress Report XII, s. 52 (Figure 11), 24 Kasım 2019 tarihinde kaynağından , erişim tarihi: 15 Ağustos 2014
- ^ Time-Life books, (Ed.) (1986), Folk och länder, Norden, Höganäs: Bokorama, s. 38, ISBN
- ^ (İngilizce). NASA - Goddard Space Flight Center. 25 Ekim 2006 tarihinde kaynağından (HTML) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Kasım 2013.
- ^ (Almanca). TVTHEK. 9 Kasım 2013. 12 Kasım 2013 tarihinde kaynağından (HTML) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Kasım 2013.
Surtsey wird noch während der Eruptionen unter Naturschutz gestellt. Seitdem haben nur knapp 100 Menschen die Insel betreten. Forscher und einige wenige Journalisten.
|yayıncı=
dış bağlantı () - ^ (Almanca). TVTHEK. 9 Kasım 2013. 11 Kasım 2013 tarihinde kaynağından (HTML) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Kasım 2013.
Surtsey wird noch während der Eruptionen unter Naturschutz gestellt. Seitdem haben nur knapp 100 Menschen die Insel betreten. Forscher und einige wenige Journalisten.
|yayıncı=
dış bağlantı () - ^ (İngilizce). The Surtsey Research Society. 20 Ocak 2018 tarihinde kaynağından (HTML) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Kasım 2013.
- ^ (İngilizce). The Surtsey Research Society. 20 Ocak 2018 tarihinde kaynağından (HTML) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Kasım 2013.
- ^ a b c Snorri Baldursson and Álfheiður Ingadóttir (eds.) 2007, Nomination of Surtsey for the UNESCO World Heritage List, Icelandic Institute of Natural History, Reykjavík, 123 sayfa, Sayfa 43 27 Eylül 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde . (İngilizce)
- ^ (İngilizce). The Surtsey Research Society. 20 Ocak 2018 tarihinde kaynağından (HTML) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Kasım 2013.
- ^ (2 Ağustos 1978). The development of the land-arthropod fauna on Surtsey, Iceland, during 1971-1976 with notes on terrestrial Oligochaeta [Kara toprak ve tatlısu halkalı solucanları notlarıyla beraber 1971-1976 yılları arasında İzlanda'daki Surtsey adasende kara eklembacaklı hayvanlar âleminin gelişmesi.] (PDF) (İngilizce). SURTSEY - The Surtsey Research Society. ss. 41-46. 4 Mart 2006 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 10 Kasım 2013.
- ^ (İngilizce). The Surtsey Research Society. 20 Ocak 2018 tarihinde kaynağından (HTML) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Kasım 2013.
- ^ Finnur Gudmundsson (2000), Surtsey Research Report No. XI, Museum of Natural History, Reykjavik, Iceland.
- ^ JG Moore, Sveinn Jakobsson, Josef Holmjarn (1992), Subsidence of Surtsey volcano, 1967–1991, Bulletin of Volcanology, v. 55, p 17-24
- ^ a b Jakobssen, SP (2005) Erosion of the Island, [1] 27 Eylül 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde ., 17 Mayıs 2007 tarihinde erişildi
- ^ (Almanca). TVTHEK. 9 Kasım 2013. 12 Kasım 2013 tarihinde kaynağından (HTML) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Kasım 2013.
"Nach der Eruption 1963 bestand Surtsey zu 70% aus Tefra, einem sehr losen Material das sehr schnell erodiert. … Dann aber begann Lava zu fließen … und schützen von weiterer Erosion." Doch auch eine Lavaschicht schützt nicht dauerhaft und erodiert. Was hat dazugeführt, dass Surtsey immer noch existiert? [Asbjörnsdottir]: "Wenn ausreichend vulkanische Erdwärme vorhanden ist, wandelt sich das weiche Tefra in das sogenannte Pallagonit, das sehr hart ist, und so kann es der Erosion durch Wellen wiederstehen. Dr. Sven Jakobsson, Geologe am Naturkundeinstitut, hat den Wandel von Pallagonit erforscht und er war sehr überrascht, dass sich auf Surtsey schon zwei Jahre nach Ende der Eruptionen Pallagonit gebildet hatte, weil die Wissenschaftler damals noch glaubten, es würde wesentlich länger dauern." … Sven Jakobsson fand heraus, dass sich das Pallagonit ab einer Tempartur von 55 Grad bildet. Nur unter dem Krater und an den Vulkankegeln diese Bedingunen längerfristig gegeben sind. Und damit sind diese Stellen die einzigen, die überleben werden.
|yayıncı=
dış bağlantı () - ^ Jakobssen, SP (2005) The Formation of Palagonite Tuffs, [2] 12 Haziran 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde ., 17 Mayıs 2007 tarihinde erişildi
- ^ "Arşivlenmiş kopya". 7 Eylül 2008 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 17 Mayıs 2007.
- ^ 27 Alan tescil edildi., UNESCO, 13 Şubat 2015 tarihinde kaynağından , erişim tarihi: 13 Şubat 2015
Ayrıca bakınız
Dış bağlantılar
- (İngilizce)
- (İngilizce) Surtsey Topogragisi25 Ekim 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde .
- (İngilizce) Adayı yöneten Surtsey Araştırma Topluluğu 4 Mart 2006 tarihinde sitesinde arşivlendi
- (İngilizce) A notice from the Environmental & Food Agency, Surtsey'in koruma alanı ilan edilişi
- (İngilizce) Explore North site illustrates postage stamps 31 Mayıs 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde .
- (İngilizce)
- (İngilizce) Extensive information about plant and bird life on the island 19 Mayıs 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde .
Wikimedia Commons'ta Surtsey ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur.
wikipedia, wiki, viki, vikipedia, oku, kitap, kütüphane, kütübhane, ara, ara bul, bul, herşey, ne arasanız burada,hikayeler, makale, kitaplar, öğren, wiki, bilgi, tarih, yukle, izle, telefon için, turk, türk, türkçe, turkce, nasıl yapılır, ne demek, nasıl, yapmak, yapılır, indir, ücretsiz, ücretsiz indir, bedava, bedava indir, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, resim, müzik, şarkı, film, film, oyun, oyunlar, mobil, cep telefonu, telefon, android, ios, apple, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, pc, web, computer, bilgisayar
Surtsey IPA sor tsɛi Izlanda nin guney kiyilari yakininda bulunan volkanik bir ada Adi Izlandaca Surtur un adasi anlamina gelir 63 30 Kuzey 20 62 Bati koordinatlarinda bulunan ada Izlanda nin en guneydeki ve en genc toprak parcasidir SurtseyCografyaSurtsey Adasi nin topografik haritasiSurtsey Adasi nin topografik haritasiSurtseySurtsey Adasi nin topografik haritasiKoordinatlarKoordinatlar 63 18 10 8 N 20 36TakimadasiVestmann AdalariDeniziAtlas OkyanusuYuzolcumu amp 0000000000000001 400000 1 4 km2Zirve 155SiyasiAdadaki ulke ler IzlandaYerlesim yerleriMeskun degilDemografiNufus amp 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 000000 0Etnik grup lar UNESCO Dunya MirasiKonum IzlandaKriterDogal ixReferans1267Tescil2008 32 oturum BolgeAvrupa ve Kuzey Amerika Ada 130 metre derinlikte okyanus tabanindan baslayarak 14 Kasim 1963 tarihinde yuzeye ulasan bir volkanik hareketlenme sonucunda olusmustur Hareketliligin yuzeye yansimasindan birkac gun kadar once basladigi tahmin edilmektedir Ada puskurmenin durdugu 5 Haziran 1967 tarihinde 2 7 km lik yuzolcumu en genis durumuna ulasmistir O gunden bu yana bolgede sik sik gorulen dalga ve ruzgar erozyonu nedeniyle adacigin boyutlari hizla kuculmektedir 2002 de ada yuzolcumu 1 4 km 2012 itibariyla adanin ise sadece 1 3 km dir En guncel olcumlere gore 2007 en yuksek noktasi deniz seviyesinden 155 m yuksekliktedir Ada adini Iskandinav mitolojisindeki ates devi jotunn Surtr dan alaktadir Yeni olusan ada hareketlenmenin yasandigi sure boyunca tarafindan ilgiyle izlendi Yanardagin sonmesinin ardindan ada botanikciler ile biyoloji arastirmacilarinin yogun ilgisiyle karsi karsiya kaldi Butunuyle corak ve bos olan adada sifirdan baslayarak yavas yavas olusmaya baslayan dogal yasamin gelismesi bilim adamlarinca izlendi Surtsey i olusturan denizalti yariklari Vestmannaeyjar Vestmann Adalari denizalti volkan sisteminin parcalaridir Deniz tabaninda bulunan bu buyuk catlaklar Orta Atlantik Yukselimi Ing Ingilizce Mid Atlantic Ridge olarak adlandirilir Vestmannaeyjar in olusturdugu bir baska buyuk volkan patlamasi ise 1973 yilinda Heimaey Adasi ndaki Eldfell dir Surtsey in olusmasinda etkili olan puskurme bu volkanik zincir boyunca Jolnir Adasi ve adlandirilmamis bircok kucuk tepecigin yani sira daha kucuk capta bircok baska adacik daha olusturmus ancak bunlarin pek cogu kisa sure icinde asinarak kuculmus ve su altinda kalmislardir Hareketlenme oncesi ilk belirtilerSurtsey in Izlanda haritasindaki yeri 14 Kasim 1963 tarihinde saat 07 15 te UTC 0 Izlanda nin guney kiyilarinda Vestmannaeyjar takimadalarinin yakinindaki Isleifur II adli trol gemisinin ascisi teknelerinin guneybatisinda havaya yukselmekte olan siyah dumanlari gordu Ilk once ne oldugu anlasilamayan nesneleri yakindan gormek icin yonunu degistiren geminin kaptani bunun yanmakta olan bir diger balikci teknesi olabilecegini dusundu ancak bolgeye vardiklarinda patlamaya hazir volkanin kullerinden yukselen dumanlar ile karsilastilar Hareketlenme hic beklenmedik bir anda gelmesine karsin puskurmesinin oldukca yakin olduguna iliskin pek cok ipucu vermistir Olayin bir hafta oncesinde baskent Reykjavik de bir arastirmaci kucuk yer sarsintilari kaydetmis ancak merkez uslerini saptayamamistir Puskurmenin baslamasindan iki gun once bir denizalti arastirma gemisi deniz suyu sicakliginin olagandan daha yuksek oldugunu belirtmis ayni zamanda ana kiyidan 80 kilometre uzaklikta bulunan bir ada koyu olan Vik de yasayanlar havada hidrojen sulfur kokusu duyumsadiklarini bildirmislerdir Hareketlenmenin su yuzeyine yansidigi yerde okyanusun derinligi 130 metre kadardir Bu derinlikte suyun basinci puskurme biciminde ortaya cikabilecek bir hareketlenmeye olanak vermeyeceginden ilk hareketlenmenin su yuzeyinde 14 Kasim dan birkac gun oncesinde basladigi dusunulmektedir Yanardag tabandan baslayarak deniz yuzeyine kadar yavas yavas yukselerek konik bir bicim olusturmus ve yukseltinin su yuzeyine ciktigi andan sonra da suyun puskurme ve patlamalari durdurmasi olanaksiz hale gelmistir Olayin ilk gunleriYeni olusmaya baslayan adadan kalkan duman ve kul kutleleri 14 Kasim 1963 gununde yuzeyde baslayan ilk hareketlenmenin yasandigi gun sabah saat 11 00 e kadar puskurmenin olusturdugu sicak kul ve dumanlar birkac kilometre yukseklige ulasti Ilk once kuzeydogu guneybati dogrultusunda uc ayri noktadan yuzeye cikmaya baslayan puskurmeler aksama dogru birleserek tek bir yarikta toplandi Bir sonraki hafta icinde patlama ve puskurmeler surekli bir hal aldi ve birkac gunde butunuyle curuftan olusmus olan ada 500 metre genislige ve 45 metre yukseklige ulasti Ortaya cikan yeni adaya Izlandalilarca Iskandinav Mitolojisi nde ates devi olan Surtur den ilham alarak Surtur un Adasi anlamina gelen Surtsey adi verildi Patlamalar surerken tek bir noktada yogunlasarak yuzeye cikmakta olan lavlar adaya daha yuvarlak bir bicim vermeye basladilar 24 Kasim da adanin boyutlari 900 655 metrekareyi bulmustu Durmadan akmayi surduren sicak lavlar ile deniz suyunun karsilasmasindan kaynaklanan siddetli patlamalarin olusturdugu gevsek volkanik arazi icinde bulunulan kis aylarinda Atlas Okyanusu nda yasanan firtina ve buyuk dalgalar nedeniyle hizla asinarak kuculdu Adada volkanik hareketlilik hala surmekteyken 6 Aralik 1963 gunu Paris Match adli dergiyi temsilen adaya uc Fransiz gazeteci ayak basti Buyuk patlamalar yasanabilir kaygisi ile adadan 15 dakika icinde ayrilan gazeteciler mizahi bir bicimde adada Fransa egemenligini ilan ettiler ancak Izlanda Hukumeti hemen yanit vererek adanin kendi karasulari sinirlari icinde kaldigini belirterek adanin kendisine ait oldugunu duyurdu Yine bir volkanik hareketlenme sonucu olusan Sicilya yakinlarindaki Ferdinandea uzerinde Fransa da dahil bircok devletin hak iddia ettigi bir baska ada olmustur Ilerleyen gunlerdeki hareketliliklerHareketliligin 16 gununde Surtsey Yeraltindan gelen lavlarin dogrudan deniz suyu ile birlesmesinden kaynaklanan ve siddetli patlamalar biciminde olusan puskurmeler tas ve kaya parcalarini bir kilometre uzakliga kadar firlatmis kul bulutlari atmosferde 10 kilometre yukseklige ulasmistir Yeraltindan cikan ve henuz katilasmamis olan malzemelerin dalgalarca hizla tasinmis olmasi taze magmanin miktarini azaltmis ve adada bunlardan cikan buyuk kul ve duman bulutlari volkanik hareketlenmenin sonuna dek sik sik gorulmustur 1964 baslarinda suregelen puskurmelerden dolayi adanin boyutlari iyiden iyiye buyumustu ve artik deniz sulari lavlarin yeryuzune ciktigi noktaya ulasamiyordu bu nedenle deniz suyu ile lavlarin bulusmasinda ortaya cikan siddetli patlamalar buyuk olcude azaldi Bunlarin yerine akan lavlar ve diger puskurukler adanin olusumunda etkili olmaya basladi Gevsek volkanik arazinin uzerini buyuk olcude kaplayan kraterin etrafi basta olmak uzere adanin buyuk bir bolumunde asinmaya dayanikli sert bir tabaka olusunca adanin ruzgar ya da dalgalar nedeniyle kuculmesini azaldi Hiz kesmeden suren puskurmeler 1965 yilinda sona erdi Volkanizma hareketlerinin butunuyle durdugu anda adanin toplam yuzolcumu 2 kilometrekareye ulasmisti 28 Aralik 1963 gunu Surtsey in 2 kilometre kuzeydogusunda denizaltinda baslayarak 100 metre yuksekliginde bir tepe olusturan bir baska volkanik hareketlenme basladi Yeni yeni olusmaya baslayan bu tepecige de Surtla adi verildi ama bu tepecik hicbir zaman yuzeye erisemedi Surtla daki hareketlilik 6 Ocak 1964 gunu bitti Hep deniz altinda kalmis olan ada denizin asindirma gucu ile gunden gune kuculmeye basladi Yanardagin sonmesiYanardag agizlarinin krater bugunku durumlari 1965 yilinda Surtsey deki hareketlenmeler azaldi ancak ayni yilin Mayis ayinda adanin 600 metre kuzeyinde baska bir yarikta yeni bir hareketlilik basladi Deniz tabanindan bir tepecik olusturmaya baslayarak yukselmeyi surduren bu yarik 28 Mayis gunu yuzeye cikti Bu adaya da Syrtlingur adi verildi Buradaki puskurmeler 1965 Ekim baslarina dek surdu Tum hareketlenme durdugunda bu adanin boyutlari 150 metrekareye ulasmisti ancak puskurmelerin durdugu gunden sonra erozyon nedeni ile bu ada da hizla kuculerek 24 Ekim gunu su altinda kaldi Cok gecmeden Aralik 1965 te Surtsey in yaklasik 900 metre guneybatisinda bir baska hareketlenme basladi ve yeni bir ada olustu Jolnir olarak adlandirilan bu ada sonraki sekiz ay icerisinde 70 metre yuksekligi ve 300 metrekare yuzolcumune ulasti Syrtlingur orneginde oldugu gibi bu ada da hareketliligin sona erdigi 8 Agustos 1966 gununden sonra hizla asinarak kuculdu ve Ekim 1966 da tumuyle su altinda kaldi 19 Agustos 1966 gunu Surtsey uzerindeki puskurmeler yeniden basladi ve asinarak kuculmesi bir kez daha buyuk olcude azaldi Ancak bu hareketlenme kisa sure icinde yavaslayip 5 Haziran 1967 tarihinde tumuyle durdu Yanardag o gunden bu yana sonuktur Puskurmelerin basladigi gunden itibaren 3 yil boyunca yanardagin cikarttigi malzemelerin toplami 1 kilometrekuptur Yanardag sondugunde adanin en yuksek noktasi deniz seviyesinden tam 174 metre yukseklikteydi Puskurmelerin durmasi ile birlikte dalga ve ruzgar erozyonu adanin boyutlarinda buyuk azalmalara neden oldu Guneydogu bolumunde oldukca genis bir alan tumuyle asinarak yok olurken kuzeyde Nordurtangi Kuzey noktasi adi verilen bir kum tepecigi olustu Erozyon nedeni ile tasinan madde miktarinin yaklasik 0 024 km oldugu sanilmaktadir Ada uzerindeki dogal yasamBiyoloji ve doga arastirmalari icin oldukca elverisli bir ortam olan Surtsey pek cok bilim insaninin ilgisini cekti Volkanik hareketlilik surmekteyken 1965 yilinda dogal koruma alani ilan edildi Disaridan gelen kurucu ogeler ile dogal yasamin baslamasi gozlemlenerek kayit altina alindi Bugun sadece birkac bilim insaninin Surtsey e girme izni vardir Baska kisiler icin adayi yakindan gormenin tek yolu bir hava tasidi kullanmaktir Elli yil icinde adayi ziyaret izni alanlarin sayisi yuz civarindadir Bitki olusumlari Butunuyle bos bir volkanik arazi olan Surtsey de ilk yasam belirtileri 1965 yilinin baslarinda yosun ve likenlerin gorulmesi ile baslamistir Bugun bu yosun ve likenler adanin buyuk bir bolumunu kaplamis durumdadir Adanin olusmasini izleyen 20 yil icinde yirmi bitki turu saptanmis ancak bunlarin sadece onu adanin verimi dusuk kumlu topraginda kalici olabilmistir Adayi yavas yavas kuslarin yuva edinmeye baslamasiyla toprak kosullarinda iyilesme gozlenmis ve daha gelismis bitki turleri adada yasamaya baslamistir 1998 yilinda adada dort metreye kadar buyuyebilen cay yaprakli sogut Latince Salix phylicifolia adli ilk cali turu bitki bulunmustur Toplamda Surtsey uzerinde bulunan bitki turlerinin sayisi altmisi bulmus bunlardan yaklasik otuzu adanin ekosisteminde kalici olabilmistir Adaya her yil ortalama 2 5 yeni tur giris yapmaktadir Kuslar Adaya kuslarin gelisi bitki ortusunun var olusuyla alakalidir ve bitki ortusunun daha da genislemesine olanak saglamistir Kuslar bitkileri yuvalarini hazirlamada kullandiklari gibi tohumlarin da tasinmasina yardimci olmus diskilari adanin verimsiz topragina gubre olmustur Kuslarin adaya ilk ugrayislari olusumundan uc yil sonra gorulmustur Ilk gelen kuslar fulmar ve dalici martilar olmustur Bugun ise ada uzerinde tam sekiz tur kalici olarak bulunmaktadir Olusumundan sadece birkac hafta sonra adanin kiyilarina kisa sureligine ugramalarina karsin ilk kalici dalici marti grubu 1986 yilinda goruldu Bu dalici marti kolonisi adada bulunan diger turler ile karsilastirildiginda sayilarinin bollugu nedeniyle Surtsey in bitki ortusunun gelisim ve bicimlenmesine cok daha buyuk katkilar saglamistir 2004 yilinda adada kuluckaya yatan ilk bayagi deniz papagani turu bulundu Bu deniz papaganlari takimadalarin kalan bolumlerinde de oldukca yaygindir Pek cok kus turune yuva olmasinin yaninda Surtsey Izlanda ile Buyuk Britanya adalari arasinda yer degistiren gocmen kuslar icin de bir durak yeri olmustur Bugune dek adanin kiyilarinda gorulen diger kus turleri kugular kaz ve kargalardir Britanya daki adalardan Izlanda ya dogru yola cikan kuslarin rotasina gore biraz daha doguda kalan ada bitki ortusu hizla gelistigi icin giderek daha yaygin bir duraklama noktasi olmaktadir Surtsey adasinda ureyen kus turleri Ilk bayagi deniz papagani yuvalari 2004 yilinda Surtsey de bulundu Ureyen turler Bilimsel adi Ilk tespit yili 1990 daki cift sayisi 2003 teki cift sayisiKara dalici marti Latince Cepphus grylle 1970 15 35 40Kuzey fulmari Latince Fulmarus glacialis 1970 120 350 400Buyuk kara sirtli marti Latince Larus marinus 1974 35 35Kara bacakli marti Latince Rissa tridactyla 1975 4 130Kuzey sumrusu Latince Sterna paradisaea 1975 0 0Kuzey gumus marti Latince Larus argentatus 1981 25 35 40Kara sirtli marti Latince Larus fuscus 1985 120 150 200Kutup martisi Latince Larus hyperboreus 1993 4 5Kar kiraz kusu Latince Plectrophenax nivalis 1996 11Ak kuyruksallayan Latince Motacilla alba 2002 1Boz kaz Latince Anser anser 2002 2Cayir incir kusu Latince Anthus pratensis 2002 2Bayagi deniz papagani Latince Fratercula arctica 2004Bolgedeki deniz canlilari Adanin olusumunun hemen sonrasinda bolgede foklar goruldu Volkanik hareketliligin tumuyle durdugu zamanlardan sonra cevrede gorulen foklar adanin kiyilarinda ozellikle de kuzeydeki kum tepeciginin yakinlarinda guneslenmeye basladilar 1983 yilinda ilk kez foklarin adada yavruladigi gozlemlendi 70 bireyden olusan bir fok grubu adayi yavrulama noktalari haline getirmisti Gri foklar bayagi foklardan sayica daha fazla olmasina karsin bugun her iki turu de ada ekosistemine kalici olarak yerlesmislerdir Adadaki foklarin varligi genelde Vestmannaeyjar takimadalari dolaylarinda gorulen katil balinalarin ilgisini cekmektedir Bu nedenle son yillarda adanin cevresinde bu balinalara sik sik rastlanmaktadir Ada cevresindeki denizalti yasaminda da bircok deniz bitkisi bulunmustur Denizkestanesi denizminaresi ve denizyildizi en cok gorulen canlilardir Bircok kayac algler ile kaplidir ve yosunlar volkanin deniz yuzeyinden deniz tabanina kadar olan egimli bolumlerini sarmistir Yosunlarin en yogun yetistigi bolumler denizin 10 20 metre derinligindeki yerleridir Baska turler Bocekler Surtsey e olusmasinin hemen ardindan varmislardir Adada ilk bocek 1964 yilinda bulunmustur Adaya ilk ugrayan turler ruzgarin surukledigi ya da bilincli olarak buraya gelen ucan bocekler olmustur Adaya Avrupa ana karasindan da boceklerin geldigi sanilmaktadir Yuruyen bocekler de adaya deniz yoluyla yuzerek gelen tahta parcalariyla ulasmistir 1974 yilinda ada kiyilarina adadaki arastirmacilarin inceleme amaciyla yarisini aldigi buyuk bir ot obegi vurmustur Yapilan incelemeler sonucunda bu yigin icinde cogunlugu kene ve yaykuyruklular olan toplam 663 kara omurgasizi bulunmus geri kalan bolumde bulunan canlilarin bircogu adada tutunabilmistir Surtsey de bocek yasaminin yerlesmesiyle kuslarin baslica besin kaynaklarindan biri olusturmustur Olen kuslarin bedenleri etcil bocekler icin besin kaynagi olurken toprak icin de gubre olmus ve bitki ortusunun gelisimine katkida bulunarak otcul boceklerin de dengeli bicimde cogalmasina elverisli ortam saglamistir Ada topraklarinda artik daha gelismis canli olusumlarina rastlanmaktadir Adadaki ilk solucan 1993 yilinda incelenmek uzere alinmis bir toprak ornegi icinde tesadufen bulunmustur Heimaey Adasi ndan gelen bir kusun gagasindan dustugu sanilan solucanin yani sira adada 1998 yilinda Izlanda daki turlerle benzerlik gosteren bir de sumuklu bocek gorulmustur Bunlarla birlikte adada yerlesmis olan bircok orumcek ve kin kanatli turu vardir Surtsey in gelecegiSurtsey Adasi nin 1999 daki hali Puskurmelerin durmasinin sonrasinda arastirmacilar adanin boyutlarinda olusacak degismeleri gozlemleyebilmek icin bir isaretleme sistemi olusturdular Belirli yerlere konulan sabit noktalardan olusan bu sistem daha sonra yanardagdaki hareketliligin durdugu zamandan baslayarak dagin dikey olarak hizla toprak yitirdigini ortaya cikardi Verilere gore 20 yil icinde dagin yuksekliginin bir metre kadar alcaldi Baslangictaki asinma yilda 20 cm olarak olculmusse de bu sayi 1990 li yillara gelindiginde yillik 1 2 cm ye kadar gerilemistir Bunun birkac nedeni vardir yerin derinliklerinden gelen gevsek malzemenin zamanla sikilasip iyice oturmasi adanin altinda deniz tabanindaki tortularin sikismasi ve adanin agirligindan dolayi litosferin asagi dogru egilmesi Vestmannaeyjar takimadasinda gerceklesen volkanik hareketliliklerin ortak ozelligi her bir yarikta sadece bir puskurme olmasidir Bu da ortaya cikan adalarin gelecekte yeni patlamalarla daha da genislemeyecegi anlamina gelir Bu nedenle olusan adalar daha ilk asamada bile okyanusun guclu dalgalariyla hizla asinmaya baslar ve puskurmelerin durdugu zamana dek sahip oldugu topragin yarisina yakinini yitirir Surtsey de olcumlere gore her yil 10 000 metrekare topragini yitirmektedir Asinmanin iyice kuculttugu takimadanin diger uyeleri Adanin gidisatina bakildiginda yakin gelecekte yok olmayacagi anlasilabilir Ilk donemlerde hizla guclu dalga ve ruzgarlarla asinarak ortadan kaybolan bolumler adanin gevsek bolumleridir Bugun adayi olusturan toprak oldukca sertlesmistir ve ada asinmaya karsi buyuk direnc gosteren taslasmis lavlar ile kaplanmistir Bununla birlikte cesitli kimyasal tepkimeler sonucunda yeraltindan gelen puskurukler asinmaya karsi koyabilen sert yapilar olusturmustur Patlamadan sonra Surtsey 70 tefradan meydana gelmekteyken yanardag faaliyetlerinin bitmesinden iki sene sonra malzemenin sikilasmasi arastirmalara gore krater ve cevresi bolgelerde uzun sure devam eden 55 C uzerindeki sicakliktan dolayi olmus bu sartlarda tefra palagonite donusmustur Arastirmacilar uzun vadede bu bolgeler disinda adanin erozyonla tekrar yok olacagini sanmaktadirlar Bu tepkime sureci Surtsey uzerinde yeraltindaki isi yuksekliginden dolayi olagandan biraz daha hizli gelismistir Adanin boyutlarinin giderek ufaldigi kesinken butunuyle kaybolmasinin buyuk olasilikla birkac yuzyil alacagi gorusu de mevcuttur Bu surec boyunca adanin Vestmannaeyjar takimadasinin Surtsey den yuzyillar hatta binyillar once olusan diger uyelerinin gectigi evrelerden gececegi dusunulmektedir 2001 yilinda Izlanda Hukumeti adanin UNESCO nun Dunya Kultur Mirasi listesine girmesi icin oneri vermistir Dunya Miras Listesi Izlanda Komitesi 2007 yilinda Surtsey adasinin Dunya Mirasi listesine girebilmesi icin tekrar resmi basvuruda bulunmustur Bu basvurudan sonra 2008 yilinda UNESCO adayi yuksek bilimsel degerinden dolayi Dunya Mirasi olarak ilan etmistirKaynakca A visit to the Surtsey Visitor Centre allows you to travel back in time Icelandmag Ingilizce 24 Haziran 2017 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 17 Temmuz 2017 Ingilizce The Surtsey Research Society 13 Ocak 2018 tarihinde kaynagindan HTML arsivlendi Erisim tarihi 10 Kasim 2013 Surtsey Island 50 Percent Original Size Iceland Rewiew online 13 Agustos 2013 19 Mart 2018 tarihinde kaynagindan erisim tarihi 29 Ocak 2020 Vesteinsson Arni 2009 Surveying and charting the Surtsey area from 1964 to 2007 Surtsey Research Progress Report XII s 52 Figure 11 24 Kasim 2019 tarihinde kaynagindan erisim tarihi 15 Agustos 2014 Time Life books Ed 1986 Folk och lander Norden Hoganas Bokorama s 38 ISBN 978 91 7024 256 4 Ingilizce NASA Goddard Space Flight Center 25 Ekim 2006 tarihinde kaynagindan HTML arsivlendi Erisim tarihi 10 Kasim 2013 Almanca TVTHEK 9 Kasim 2013 12 Kasim 2013 tarihinde kaynagindan HTML arsivlendi Erisim tarihi 10 Kasim 2013 Surtsey wird noch wahrend der Eruptionen unter Naturschutz gestellt Seitdem haben nur knapp 100 Menschen die Insel betreten Forscher und einige wenige Journalisten yayinci dis baglanti yardim Almanca TVTHEK 9 Kasim 2013 11 Kasim 2013 tarihinde kaynagindan HTML arsivlendi Erisim tarihi 10 Kasim 2013 Surtsey wird noch wahrend der Eruptionen unter Naturschutz gestellt Seitdem haben nur knapp 100 Menschen die Insel betreten Forscher und einige wenige Journalisten yayinci dis baglanti yardim Ingilizce The Surtsey Research Society 20 Ocak 2018 tarihinde kaynagindan HTML arsivlendi Erisim tarihi 10 Kasim 2013 Ingilizce The Surtsey Research Society 20 Ocak 2018 tarihinde kaynagindan HTML arsivlendi Erisim tarihi 10 Kasim 2013 a b c Snorri Baldursson and Alfheidur Ingadottir eds 2007 Nomination of Surtsey for the UNESCO World Heritage List Icelandic Institute of Natural History Reykjavik 123 sayfa Sayfa 43 27 Eylul 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde ISBN 978 9979 9335 6 4 Ingilizce Ingilizce The Surtsey Research Society 20 Ocak 2018 tarihinde kaynagindan HTML arsivlendi Erisim tarihi 10 Kasim 2013 2 Agustos 1978 The development of the land arthropod fauna on Surtsey Iceland during 1971 1976 with notes on terrestrial Oligochaeta Kara toprak ve tatlisu halkali solucanlari notlariyla beraber 1971 1976 yillari arasinda Izlanda daki Surtsey adasende kara eklembacakli hayvanlar aleminin gelismesi PDF Ingilizce SURTSEY The Surtsey Research Society ss 41 46 4 Mart 2006 tarihinde kaynagindan arsivlendi PDF Erisim tarihi 10 Kasim 2013 Ingilizce The Surtsey Research Society 20 Ocak 2018 tarihinde kaynagindan HTML arsivlendi Erisim tarihi 10 Kasim 2013 Finnur Gudmundsson 2000 Surtsey Research Report No XI Museum of Natural History Reykjavik Iceland JG Moore Sveinn Jakobsson Josef Holmjarn 1992 Subsidence of Surtsey volcano 1967 1991 Bulletin of Volcanology v 55 p 17 24 a b Jakobssen SP 2005 Erosion of the Island 1 27 Eylul 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde 17 Mayis 2007 tarihinde erisildi Almanca TVTHEK 9 Kasim 2013 12 Kasim 2013 tarihinde kaynagindan HTML arsivlendi Erisim tarihi 10 Kasim 2013 Nach der Eruption 1963 bestand Surtsey zu 70 aus Tefra einem sehr losen Material das sehr schnell erodiert Dann aber begann Lava zu fliessen und schutzen von weiterer Erosion Doch auch eine Lavaschicht schutzt nicht dauerhaft und erodiert Was hat dazugefuhrt dass Surtsey immer noch existiert Asbjornsdottir Wenn ausreichend vulkanische Erdwarme vorhanden ist wandelt sich das weiche Tefra in das sogenannte Pallagonit das sehr hart ist und so kann es der Erosion durch Wellen wiederstehen Dr Sven Jakobsson Geologe am Naturkundeinstitut hat den Wandel von Pallagonit erforscht und er war sehr uberrascht dass sich auf Surtsey schon zwei Jahre nach Ende der Eruptionen Pallagonit gebildet hatte weil die Wissenschaftler damals noch glaubten es wurde wesentlich langer dauern Sven Jakobsson fand heraus dass sich das Pallagonit ab einer Tempartur von 55 Grad bildet Nur unter dem Krater und an den Vulkankegeln diese Bedingunen langerfristig gegeben sind Und damit sind diese Stellen die einzigen die uberleben werden yayinci dis baglanti yardim Jakobssen SP 2005 The Formation of Palagonite Tuffs 2 12 Haziran 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde 17 Mayis 2007 tarihinde erisildi Arsivlenmis kopya 7 Eylul 2008 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 17 Mayis 2007 27 Alan tescil edildi UNESCO 13 Subat 2015 tarihinde kaynagindan erisim tarihi 13 Subat 2015 Ayrica bakinizIzlanda nin yanardaglarinin listesi Izlanda nin en uc noktalari Izlanda nin fiyortlariDis baglantilar Ingilizce Ingilizce Surtsey Topogragisi25 Ekim 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde Ingilizce Adayi yoneten Surtsey Arastirma Toplulugu4 Mart 2006 tarihinde sitesinde arsivlendi Ingilizce A notice from the Environmental amp Food Agency Surtsey in koruma alani ilan edilisi Ingilizce Explore North site illustrates postage stamps 31 Mayis 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde Ingilizce Ingilizce Extensive information about plant and bird life on the island 19 Mayis 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde Wikimedia Commons ta Surtsey ile ilgili coklu ortam belgeleri bulunur