Çift gezegen (aynı zamanda ikili gezegen ), astronomide iki adet gezegen veya gezegen kütleli nesneden oluştuğu ve bunların ortak ağırlık merkezinin her iki cismin de dışında yer aldığı ikili bir uydu sistemidir.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTg1THpsakwxQnNkWFJ2WHlVeU5sOURhR0Z5YjI0bE1rTmZSV0Z5ZEdoZmMybDZaVjlqYjIxd1lYSnBjMjl1TG1wd1p5OHlNakJ3ZUMxUWJIVjBiMThsTWpaZlEyaGhjbTl1SlRKRFgwVmhjblJvWDNOcGVtVmZZMjl0Y0dGeWFYTnZiaTVxY0djPS5qcGc=.jpg)
Samanyolu'ndaki yıldız sistemlerinden üçte birinin çift yıldız sistemi olmasına rağmen, tipik olarak gezegen-uydu kütle oranının yaklaşık 1:10.000 olması, ikili uydu sistemlerinin ana yıldızın kütle çekiminden büyük ölçüde etkilenmeleri ve dev çarpma hipotezine göre yalnızca belirli koşullar altında kütle çekimi açısından kararlı olmaları nedenleriyle çift gezegen sistemlerine nadiren rastlanılmaktadır.
Güneş Sistemi bünyesinde resmi olarak tanımlanmış bir çift gezegen sistemi bulunmamaktadır, ancak Dünya - Ay sistemi bazen bir çift gezegen sistemi olarak kabul edilir. Avrupa Uzay Ajansı tarafından, misyonunun tanıtım materyallerinde Dünya-Ay sisteminden çift gezegen olarak bahsedilmiştir.
Cüce gezegen adaylarından bazıları ikili gezegen sistemi olarak tanımlanabilmektedir. Uluslararası Astronomi Birliği, 2006 Genel Kurulunda Plüton ve Charon'un çift gezegen olarak yeniden sınıflandırılması önerisini gündemine almış, ancak bahse konu öneri IAU'nun mevcut gezegen tanımı lehine kabul edilmemiştir. Gezegen kütlesine sahip uydulara sahip diğer Neptün ötesi sistemler arasında Eris – Dysnomia, Orcus – Vanth ve Varda – Ilmarë bulunur.
Üyeleri yaklaşık olarak eşit kütleye sahip olan ikili asteroitler ise kimi zaman ikili küçük gezegen olarak sınıflandırılmaktadır. Bunlar arasında ikili asteroitler ve ve ikili Kuiper kuşağı nesneleri (KBO'lar) ve yer almaktadır.
"Çift gezegen" tanımı
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgxTHpVNEwwNUlMVkJzZFhSdlEyaGhjbTl1TFVOdmJHOXlMVTVsZDBodmNtbDZiMjV6TFRJd01UVXdOekV4TG1wd1p5OHlNelZ3ZUMxT1NDMVFiSFYwYjBOb1lYSnZiaTFEYjJ4dmNpMU9aWGRJYjNKcGVtOXVjeTB5TURFMU1EY3hNUzVxY0djPS5qcGc=.jpg)
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTltTDJZNUwwMXZiMjRsTWtOZlJXRnlkR2hmYzJsNlpWOWpiMjF3WVhKcGMyOXVMbXB3Wnk4eU16VndlQzFOYjI5dUpUSkRYMFZoY25Sb1gzTnBlbVZmWTI5dGNHRnlhWE52Ymk1cWNHYz0uanBn.jpg)
Bir "çift gezegen" ile "uydu sistemi"ni ayırt etmek için hangi ölçütlerin kullanılması gerektiği konusunda çeşitli tartışmalar bulunmaktadır. Aşağıda bu konudaki temel argümanlara yer verilmiştir.
Her iki cismin de gezegen kriterini karşılaması
Astronomical Journal'da önerilen bir tanıma göre, iki nesnenin çift gezegen olarak adlandırılabilmesi için her iki cismin de, ayrı ayrı olarak yörünge temizleme kriterini karşılaması gerekmektedir.
Kütle oranları 1'e yakın olanlar
"Çift gezegen" tanımlamasında kullanılmakta olan önemli bir kriter, iki cismin kütlelerinin birbirine olan oranıdır. Oran olarak 1 değerini alan kütle oranı, eşit kütleye sahip iki cisim bulunduğunu ifade eder. Bu nedenle bu oranın 1'e yakın olduğu cisimlerin "çift gezegen" olarak tanımlanabilmesi daha olasıdır. Bu tanımı kullanarak, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün'ün doğal uyduları çift gezegen tanımının dışında bırakılabilir. Bazı cüce gezegenlerin uyduları da benzer şekilde ana cisme göre çok daha küçük kütlelere sahiptir.
Bu kapsamda yer alan en dikkat çekici istisna Plüton-Charon sistemidir. Charon-Plüton'un 0,122 (≈1⁄8 ) değerli kütle oranı 1'e o kadar yakındır ki Plüton ve Charon birçok bilim insanı tarafından sıklıkla "çift cüce gezegen" ("gezegenin 2006 tanımından önce" "çift gezegen") olarak tanımlanmıştır. Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) daha önce Charon'u Plüton'un uydusu olarak sınıflandırmış olmasına rağmen, ilerleyen dönemlerde bu gök cisimlerinin bir çift cüce gezegen olarak yeniden sınıflandırılabileceği ifade edilmiştir. Öte yandan, 2006 tarihli bir IAU raporunda Charon-Plüton ikilisi bir çift gezegen olarak sınıflandırılmıştır.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTg0THpoaEwwVlRUeTFNTGw5RFlXd2xRek1sUVRkaFpHRmZMVjlGYzI4eE1UUXlZMThsTWpoaWVTVXlPUzVxY0djdk1qSXdjSGd0UlZOUExVd3VYME5oYkNWRE15VkJOMkZrWVY4dFgwVnpiekV4TkRKalh5VXlPR0o1SlRJNUxtcHdadz09LmpwZw==.jpg)
0,01230 (≈1⁄81 ) düzeyindeki Ay-Dünya kütle oranı ise Güneş Sistemi bünyesindeki diğer tüm uydu-gezegen oranlarıyla karşılaştırıldığında 1 oranına oldukça yakındır. (Diğer gezegenlerin uydularıyla olan kütle oranlarının tümü 0,0025 seviyesinin altındadır.) Sonuç olarak, azınlıkta da olsa, bazı bilim insanları Dünya-Ay sistemini de bir çift gezegen olarak sınıflandırmaktadır. Eris'in tek uydusu Dysnomia'nın yarıçapı Eris'in yarıçapının neredeyse 1⁄4'i düzeyindedir; benzer yoğunlukları olduğu varsayıldığında (Dysnomia'nın iç bileşen yapısı Eris'inkinden önemli ölçüde farklı olabilir veya olmayabilir), iki nesnenin kütle oranı , Ay-Dünya ve Charon-Plüton oranlarına yakın bir değer olan 1⁄40 seviyesine yakın olmalıdır.
Çift merkezi konumu
Halihazırda, çift gezegen sistemi için önerilen en yaygın tanım, cisimlerin çevresinde dönmekte olduğu çift merkezinin her iki cismin de kütlesinin dışında yer almasıdır. Bu tanıma göre Plüton ve Charon Haziran 2015'te New Horizons uzay aracının görüntülerinden oluşturulan animasyonlar uyarınca çift cüce gezegenlerdir.
Bu tanıma göre, Dünya-Ay sistemi şu anda bir çift gezegen değildir. Bunun nedeni ise Ay'ın sistem içinde ortak bir nokta çevresinde gözle görülür bir dönüş yapmasına yetecek kadar büyük olmasına rağmen, sistemin çift merkezinin Dünya'nın kütlesinin oldukça içinde yer almasıdır. Ay sürekli olarak her yıl Dünya'dan yaklaşık 3,8 cm (1,5 in) oranında dışarı doğru hareket ettiği göz önüne alındığında; birkaç milyar yıl içinde, Dünya-Ay sisteminin kütle merkezinin Dünya'nın kütlesinin dışında yer alması ve bir çift gezegen sistemi haline gelmesi beklenmektedir.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh5THpKbUwxQnNkWFJ2TFVOb1lYSnZibDl6ZVhOMFpXMHRibVYzTG1kcFppOHlNakJ3ZUMxUWJIVjBieTFEYUdGeWIyNWZjM2x6ZEdWdExXNWxkeTVuYVdZPS5naWY=.gif)
Jüpiter-Güneş sisteminin kütle merkezi Güneş'in yüzeyinin dışında yer almasına rağmen,;Jüpiter'in olamayacak kadar hafif olması nedeniyle bir çift yıldız olarak kabul edilemez. Jüpiter'in on üç kat daha ağır olması halinde, gerçekleşebilir ve Jüpiter bir kahverengi cüce olarak sınıflandırılabilirdi.
Astronomik çekme değeri
Isaac Asimov, kısmen " astronomik çekişme" (İng. tug-of-war) değeri olarak adlandırdığı ve cisimlerin göreceli boyutlarını dikkate almayan bir değere dayanarak gezegen-uydu ve çift gezegen yapıları arasında bir ayrım yapılmasını önermiştir. Bu nicelik, daha büyük (birincil) cismin daha küçük cisme uyguladığı kuvvetin, Güneş'in daha küçük cisme uyguladığı kuvvete olan oranıdır. Bunun eşit olduğu aşağıdaki biçimde gösterilebilir;
bu formülde mp birincil (daha büyük) cismin kütlesini, ms Güneş'in kütlesini, ds küçük cisim ile Güneş arasındaki mesafeyi ve dp ise küçük cisim ile birincil cisim arasındaki mesafeyi göstermektedir. Astronomik çekme değeri uydunun (daha küçük olan cismin) kütlesine bağlı değildir.
Bu formül aslında büyük cismin ve Güneş'in küçük cisim üzerindeki kütle çekim etkileri arasındaki ilişkiyi göstermektedir. Örneğin, Satürn'ün uydusu Titan için bu oran 380'dir, bu da Satürn'ün Titan üzerindeki etkisinin Güneş'in Titan üzerindeki etkisinden 380 katı fazla olduğu anlamına gelmektedir. Titan için hesaplanan bu değer, sadece 3,5'luk bir çekme değerine sahip olan Satürn'ün uydusu Phoebe ile karşılaştırılabilir; bunun anlamı Satürn'ün Phoebe üzerindeki etkisi, Güneş'in Phoebe üzerindeki etkisinin sadece 3,5 katı olduğudur.
Asimov, gezegenlerin kütleçekimsel olarak bağlı olduğu çeşitli uydular için çekme değerlerini hesaplamıştır. Bu kapsamda, Güneş Sistemi'ndeki en büyük gaz devi Jüpiter'in bile, daha dış kısımlarında yakalanmış uyduları üzerinde Güneş'ten yalnızca biraz daha fazla bir çekme değerine sahip olduğu, bazılarının ise çekme değerlerinin 1 değerinden çok daha yüksek olmadığını göstermiştir. Asimov'un hesaplamalarının hemen hepsinde çekme değerinin 1'den büyük olduğu, dolayısıyla Güneş'in bu cisimler üzerinde gezegenlerden daha az bir çekme kuvveti olduğu görülmektedir. Bu durumun tek istisnası, Güneş'in 0,46'lık bir değerle çekmekte olduğu Ay'dır; bu da Dünya'nın Ay üzerindeki tutuşunun Güneş'in tutuşunun yarısından daha az güçlü olduğu anlamına gelmektedir. Asimov, Dünya ve Ay'ın ikili gezegen olarak kabul edilmesi gerektiği yönündeki diğer argümanlarına bunu da dahil etmiştir.
O halde Ay'a ne Dünya'nın gerçek bir uydusu ne de yakalanmış bir uydu olarak değil, Dünya ile birlikte Güneş'in etrafında dikkatli adımlarla hareket eden kendi başına bir gezegen olarak bakabiliriz. Dünya-Ay sistemi içinde durumu resmetmenin en basit yolu Ay'ın Dünya etrafında döndüğünü düşünmektir; ancak Dünya ve Ay'ın Güneş etrafındaki yörüngelerinin tam ölçekli bir resmini çizecek olursanız, Ay'ın yörüngesinin her yerde Güneş'e doğru içbükey olduğunu görürsünüz. Yani Ay her zaman Güneş'e doğru "düşmektedir". İstisnasız diğer tüm uydular, yörüngelerinin bir bölümünde Güneş'ten "uzaklaşırlar", ana gezegenlerinin üstün çekimine kapılırlar – ama Ay öyle değildir.
— Isaac Asimov
Çift gezegen tanımı, çiftin Güneş'e olan uzaklığına göre değişiklik arz etmektedir. Eğer Dünya-Ay sistemi Güneş'e şimdikinden daha uzak bir mesafede yer alan bir yörüngede bulunsaydı, o zaman Dünya Güneş'e oranla Ay'ı daha kuvvetli bir biçimde çekecektir. Örneğin, Mars'ın yörüngesinde Ay'ın çekme değeri 1,05 düzeyinde olurdu. Ayrıca Asimov'un önerisinden bu yana keşfedilen birkaç minik uydu da bu argümana göre çift gezegen olarak tanımlanabilmektedir. Örneğin, Neptün'ün küçük dış uyduları Neso ve Psamathe'nin çekme değerleri 0,42 ve 0,44'tür; bu değerler Dünya'nın uydusu Ay'ınkinden daha düşüktür. Ancak kütleleri Neptün'ünkiyle karşılaştırıldığında çok küçüktür ve tahmini olarak Neptün'e göre 1,5 ×10-9 (1⁄700,000,000 ) ve 0,4 ×10-9 (1⁄2,500,000,000 ) oranındadır.
Sistemin oluşumu
Son olarak, iki cismin bir sistem oluşturabilmesinin hem Dünya-Ay hem de Plüton-Charon sistemleri göz önüne alındığında büyük çarpışmalar sonucunda ortaya çıktığı düşünülmektedir: Buna göre, bir gök cisminin diğer bir gök cismiyle çarpışması sonucu bir enkaz diski oluşmuş ve birikme yoluyla ya iki ayrı gök cisminde birikmesi biçiminde gerçekleşmiştir. Çarpma olayları sonucunda iki ayrı cisim ortaya çıkabileceği gibi daha büyük tek bir cisim de meydana gelebilir. Ancak, iki cismin "çift gezegen" olması için devasa bir çarpışma yeterli bir koşul değildir; çünkü bu tür çarpışmalar, Plüton'un dört küçük dış uydusu gibi, çok daha küçük uydular da meydana getirebilir.
Ay'ın kökenine ilişkin günümüzde terk edilmiş bir hipotez "çift gezegen hipotezi" olarak adlandırılmaktadır; bu hipoteze göre Dünya ve Ay; Güneş Sistemi'nin ön-gezegen diskinin aynı bölgesinde oluşmuş ve kütle çekimsel etkileşim altında bir sistem oluşturmuşlardır. Bu hipotez günümüzde kabul görmemektedir, çünkü gezegenler kütle çekimsel etkileşim yoluyla uyduları "yakalayabilmektedirler". Örneğin Mars'ın uydularının (Phobos ve Deimos) Mars tarafından uzun zaman önce yakalanmış asteroitler olduğu düşünülmektedir. Böyle bir tanımlama, Triton'un Plüton ile aynı büyüklükte ve benzer yapıda bir Kuiper kuşağı cismi olması ve daha sonra Neptün tarafından yakalanması nedeniyle, Neptün-Triton'un da bir çift gezegen olarak sınıflandırılmasını gerektirecektir.
Ayrıca bakınız
Kaynakça
Bilgi notları
- ^ Asimov, Güneş etrafındaki Dünya-Ay yörünge modelini tanımlamak için "içbükey" terimini kullanırken, Aslaksen aynı modeli tanımlamak için "dışbükey" terimini kullanmaktadır. Hangi terimin kullanılacağı yalnızca gözlemcinin bakış açısına bağlıdır. Güneş'in bakış açısından Ay'ın yörüngesi içbükeydir; fakat Ay'ın yörüngesinin dışından, örneğin Mars gezegeninden, dışbükeydir.
Alıntılar
- ^ Most Milky Way Stars Are Single, Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics
- ^ Canup, Robin M.; Ward, William R. (June 2006). "A common mass scaling for satellite systems of gaseous planets". Nature (İngilizce). 441 (7095): 834-839. doi:10.1038/nature04860. ISSN 1476-4687. (PMID) 16778883.
- ^ a b "Welcome to the double planet". ESA. 5 Ekim 2003. Erişim tarihi: 12 Kasım 2009.
- ^ "The IAU draft definition of "planet" and "plutons"". International Astronomical Union. 16 Ağustos 2006. Erişim tarihi: 17 Mayıs 2008.
- ^ Margot, J.L. (2015). "A Quantitative Criterion for Defining Planets". Astronomical Journal. 150 (6): 185. arXiv:1507.06300 $2. doi:10.1088/0004-6256/150/6/185.
- ^ "International Astronomical Union | IAU". www.iau.org. Erişim tarihi: 11 Eylül 2021.
- ^ "The Public Communication Activities at the 2006 General Assembly (GA)" (PDF). International Astronomical Union: 45. 1 Mayıs 2013 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
- ^ Guenther, Eike; Stecklum, Bringfried; Klose, Sylvio, (Ed.) (1999). "Star Formation and Extrasolar Planet Studies with Near-Infrared Interferometry on the LBT". Optical and Infrared Spectroscopy of Circumstellar Matter, ASP Conference Series, Vol. 188. Optical and Infrared Spectroscopy of Circumstellar Matter. 188. San Francisco, Calif.: . ss. 341-350. ISBN .
- ^ a b c d Asimov, Isaac (1975). "Just Mooning Around", Of Time and Space, and Other Things. Avon. Formül kitabın 56'ncı sayfasından türetilmiştir.
- ^ Aslaksen, Helmer (2010). "The Orbit of the Moon around the Sun is Convex!". National University of Singapore: Department of Mathematics. 16 Ocak 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ocak 2012.
Bibliyografya
- Stern, S. Alan (27 Şubat 1997). "Clyde Tombaugh (1906–97) Astronomer who discovered the Solar System's ninth planet". Nature. 385 (6619): 778. doi:10.1038/385778a0.
- Lissauer, Jack J. (25 Eylül 1997). "It's not easy to make the Moon". Nature. 389 (6649): 327-328. doi:10.1038/38596.
İlave okuma
- Asimov, Isaac (1960). The Double Planet. New York: Abelard-Schuman.
- Asimov, Isaac (1990). Pluto: A Double Planet?. Milwaukee: G. Stevens. ISBN .
- Cabrera, J.; Schneider, J. (2007). "Detecting companions to extrasolar planets using mutual events". Astronomy and Astrophysics. 464 (3): 1133-1138. arXiv:astro-ph/0703609 $2. doi:10.1051/0004-6361:20066111.
Dış bağlantılar
Vikisözlük'te Çift gezegen ile ilgili tanım bulabilirsiniz.
wikipedia, wiki, viki, vikipedia, oku, kitap, kütüphane, kütübhane, ara, ara bul, bul, herşey, ne arasanız burada,hikayeler, makale, kitaplar, öğren, wiki, bilgi, tarih, yukle, izle, telefon için, turk, türk, türkçe, turkce, nasıl yapılır, ne demek, nasıl, yapmak, yapılır, indir, ücretsiz, ücretsiz indir, bedava, bedava indir, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, resim, müzik, şarkı, film, film, oyun, oyunlar, mobil, cep telefonu, telefon, android, ios, apple, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, pc, web, computer, bilgisayar
Cift gezegen ayni zamanda ikili gezegen astronomide iki adet gezegen veya gezegen kutleli nesneden olustugu ve bunlarin ortak agirlik merkezinin her iki cismin de disinda yer aldigi ikili bir uydu sistemidir Dunya ve Ay in ustte sagda ve Pluton Charon un altta sagda boyutlarinin gorsel karsilastirmasi Samanyolu ndaki yildiz sistemlerinden ucte birinin cift yildiz sistemi olmasina ragmen tipik olarak gezegen uydu kutle oraninin yaklasik 1 10 000 olmasi ikili uydu sistemlerinin ana yildizin kutle cekiminden buyuk olcude etkilenmeleri ve dev carpma hipotezine gore yalnizca belirli kosullar altinda kutle cekimi acisindan kararli olmalari nedenleriyle cift gezegen sistemlerine nadiren rastlanilmaktadir Gunes Sistemi bunyesinde resmi olarak tanimlanmis bir cift gezegen sistemi bulunmamaktadir ancak Dunya Ay sistemi bazen bir cift gezegen sistemi olarak kabul edilir Avrupa Uzay Ajansi tarafindan misyonunun tanitim materyallerinde Dunya Ay sisteminden cift gezegen olarak bahsedilmistir Cuce gezegen adaylarindan bazilari ikili gezegen sistemi olarak tanimlanabilmektedir Uluslararasi Astronomi Birligi 2006 Genel Kurulunda Pluton ve Charon un cift gezegen olarak yeniden siniflandirilmasi onerisini gundemine almis ancak bahse konu oneri IAU nun mevcut gezegen tanimi lehine kabul edilmemistir Gezegen kutlesine sahip uydulara sahip diger Neptun otesi sistemler arasinda Eris Dysnomia Orcus Vanth ve Varda Ilmare bulunur Uyeleri yaklasik olarak esit kutleye sahip olan ikili asteroitler ise kimi zaman ikili kucuk gezegen olarak siniflandirilmaktadir Bunlar arasinda ikili asteroitler ve ve ikili Kuiper kusagi nesneleri KBO lar ve yer almaktadir Cift gezegen tanimiPluton Charon sistemi Dunya Ay sistemine gore ikili yapiya daha yakindir Uzakliklar olcekli degildir Dunya Ay sistemi zaman zaman resmi olmayan bicimde cift gezegen olarak tanimlanabilmektedir Kutleler yuzey alanlarina gore degil kabaca hacimlerine gore oranlanmistir Bir cift gezegen ile uydu sistemi ni ayirt etmek icin hangi olcutlerin kullanilmasi gerektigi konusunda cesitli tartismalar bulunmaktadir Asagida bu konudaki temel argumanlara yer verilmistir Her iki cismin de gezegen kriterini karsilamasi Astronomical Journal da onerilen bir tanima gore iki nesnenin cift gezegen olarak adlandirilabilmesi icin her iki cismin de ayri ayri olarak yorunge temizleme kriterini karsilamasi gerekmektedir Kutle oranlari 1 e yakin olanlar Cift gezegen tanimlamasinda kullanilmakta olan onemli bir kriter iki cismin kutlelerinin birbirine olan oranidir Oran olarak 1 degerini alan kutle orani esit kutleye sahip iki cisim bulundugunu ifade eder Bu nedenle bu oranin 1 e yakin oldugu cisimlerin cift gezegen olarak tanimlanabilmesi daha olasidir Bu tanimi kullanarak Mars Jupiter Saturn Uranus ve Neptun un dogal uydulari cift gezegen taniminin disinda birakilabilir Bazi cuce gezegenlerin uydulari da benzer sekilde ana cisme gore cok daha kucuk kutlelere sahiptir Bu kapsamda yer alan en dikkat cekici istisna Pluton Charon sistemidir Charon Pluton un 0 122 1 8 degerli kutle orani 1 e o kadar yakindir ki Pluton ve Charon bircok bilim insani tarafindan siklikla cift cuce gezegen gezegenin 2006 tanimindan once cift gezegen olarak tanimlanmistir Uluslararasi Astronomi Birligi IAU daha once Charon u Pluton un uydusu olarak siniflandirmis olmasina ragmen ilerleyen donemlerde bu gok cisimlerinin bir cift cuce gezegen olarak yeniden siniflandirilabilecegi ifade edilmistir Ote yandan 2006 tarihli bir IAU raporunda Charon Pluton ikilisi bir cift gezegen olarak siniflandirilmistir Eris Dysnomia sistemine dair sanatsal bir izlenim 0 01230 1 81 duzeyindeki Ay Dunya kutle orani ise Gunes Sistemi bunyesindeki diger tum uydu gezegen oranlariyla karsilastirildiginda 1 oranina oldukca yakindir Diger gezegenlerin uydulariyla olan kutle oranlarinin tumu 0 0025 seviyesinin altindadir Sonuc olarak azinlikta da olsa bazi bilim insanlari Dunya Ay sistemini de bir cift gezegen olarak siniflandirmaktadir Eris in tek uydusu Dysnomia nin yaricapi Eris in yaricapinin neredeyse 1 4 i duzeyindedir benzer yogunluklari oldugu varsayildiginda Dysnomia nin ic bilesen yapisi Eris inkinden onemli olcude farkli olabilir veya olmayabilir iki nesnenin kutle orani Ay Dunya ve Charon Pluton oranlarina yakin bir deger olan 1 40 seviyesine yakin olmalidir Cift merkezi konumu Halihazirda cift gezegen sistemi icin onerilen en yaygin tanim cisimlerin cevresinde donmekte oldugu cift merkezinin her iki cismin de kutlesinin disinda yer almasidir Bu tanima gore Pluton ve Charon Haziran 2015 te New Horizons uzay aracinin goruntulerinden olusturulan animasyonlar uyarinca cift cuce gezegenlerdir Bu tanima gore Dunya Ay sistemi su anda bir cift gezegen degildir Bunun nedeni ise Ay in sistem icinde ortak bir nokta cevresinde gozle gorulur bir donus yapmasina yetecek kadar buyuk olmasina ragmen sistemin cift merkezinin Dunya nin kutlesinin oldukca icinde yer almasidir Ay surekli olarak her yil Dunya dan yaklasik 3 8 cm 1 5 in oraninda disari dogru hareket ettigi goz onune alindiginda birkac milyar yil icinde Dunya Ay sisteminin kutle merkezinin Dunya nin kutlesinin disinda yer almasi ve bir cift gezegen sistemi haline gelmesi beklenmektedir Pluton Charon sistemi kutle merkezi Pluton un disinda yer alir Jupiter Gunes sisteminin kutle merkezi Gunes in yuzeyinin disinda yer almasina ragmen Jupiter in olamayacak kadar hafif olmasi nedeniyle bir cift yildiz olarak kabul edilemez Jupiter in on uc kat daha agir olmasi halinde gerceklesebilir ve Jupiter bir kahverengi cuce olarak siniflandirilabilirdi Astronomik cekme degeri Isaac Asimov kismen astronomik cekisme Ing tug of war degeri olarak adlandirdigi ve cisimlerin goreceli boyutlarini dikkate almayan bir degere dayanarak gezegen uydu ve cift gezegen yapilari arasinda bir ayrim yapilmasini onermistir Bu nicelik daha buyuk birincil cismin daha kucuk cisme uyguladigi kuvvetin Gunes in daha kucuk cisme uyguladigi kuvvete olan oranidir Bunun esit oldugu asagidaki bicimde gosterilebilir tug of war value mpms dsdp 2 displaystyle text tug of war value frac m mathrm p m mathrm s cdot left frac d mathrm s d mathrm p right 2 bu formulde mp birincil daha buyuk cismin kutlesini ms Gunes in kutlesini ds kucuk cisim ile Gunes arasindaki mesafeyi ve dp ise kucuk cisim ile birincil cisim arasindaki mesafeyi gostermektedir Astronomik cekme degeri uydunun daha kucuk olan cismin kutlesine bagli degildir Bu formul aslinda buyuk cismin ve Gunes in kucuk cisim uzerindeki kutle cekim etkileri arasindaki iliskiyi gostermektedir Ornegin Saturn un uydusu Titan icin bu oran 380 dir bu da Saturn un Titan uzerindeki etkisinin Gunes in Titan uzerindeki etkisinden 380 kati fazla oldugu anlamina gelmektedir Titan icin hesaplanan bu deger sadece 3 5 luk bir cekme degerine sahip olan Saturn un uydusu Phoebe ile karsilastirilabilir bunun anlami Saturn un Phoebe uzerindeki etkisi Gunes in Phoebe uzerindeki etkisinin sadece 3 5 kati oldugudur Asimov gezegenlerin kutlecekimsel olarak bagli oldugu cesitli uydular icin cekme degerlerini hesaplamistir Bu kapsamda Gunes Sistemi ndeki en buyuk gaz devi Jupiter in bile daha dis kisimlarinda yakalanmis uydulari uzerinde Gunes ten yalnizca biraz daha fazla bir cekme degerine sahip oldugu bazilarinin ise cekme degerlerinin 1 degerinden cok daha yuksek olmadigini gostermistir Asimov un hesaplamalarinin hemen hepsinde cekme degerinin 1 den buyuk oldugu dolayisiyla Gunes in bu cisimler uzerinde gezegenlerden daha az bir cekme kuvveti oldugu gorulmektedir Bu durumun tek istisnasi Gunes in 0 46 lik bir degerle cekmekte oldugu Ay dir bu da Dunya nin Ay uzerindeki tutusunun Gunes in tutusunun yarisindan daha az guclu oldugu anlamina gelmektedir Asimov Dunya ve Ay in ikili gezegen olarak kabul edilmesi gerektigi yonundeki diger argumanlarina bunu da dahil etmistir O halde Ay a ne Dunya nin gercek bir uydusu ne de yakalanmis bir uydu olarak degil Dunya ile birlikte Gunes in etrafinda dikkatli adimlarla hareket eden kendi basina bir gezegen olarak bakabiliriz Dunya Ay sistemi icinde durumu resmetmenin en basit yolu Ay in Dunya etrafinda dondugunu dusunmektir ancak Dunya ve Ay in Gunes etrafindaki yorungelerinin tam olcekli bir resmini cizecek olursaniz Ay in yorungesinin her yerde Gunes e dogru icbukey oldugunu gorursunuz Yani Ay her zaman Gunes e dogru dusmektedir Istisnasiz diger tum uydular yorungelerinin bir bolumunde Gunes ten uzaklasirlar ana gezegenlerinin ustun cekimine kapilirlar ama Ay oyle degildir Isaac Asimov Cift gezegen tanimi ciftin Gunes e olan uzakligina gore degisiklik arz etmektedir Eger Dunya Ay sistemi Gunes e simdikinden daha uzak bir mesafede yer alan bir yorungede bulunsaydi o zaman Dunya Gunes e oranla Ay i daha kuvvetli bir bicimde cekecektir Ornegin Mars in yorungesinde Ay in cekme degeri 1 05 duzeyinde olurdu Ayrica Asimov un onerisinden bu yana kesfedilen birkac minik uydu da bu argumana gore cift gezegen olarak tanimlanabilmektedir Ornegin Neptun un kucuk dis uydulari Neso ve Psamathe nin cekme degerleri 0 42 ve 0 44 tur bu degerler Dunya nin uydusu Ay inkinden daha dusuktur Ancak kutleleri Neptun unkiyle karsilastirildiginda cok kucuktur ve tahmini olarak Neptun e gore 1 5 10 9 1 700 000 000 ve 0 4 10 9 1 2 500 000 000 oranindadir Sistemin olusumu Son olarak iki cismin bir sistem olusturabilmesinin hem Dunya Ay hem de Pluton Charon sistemleri goz onune alindiginda buyuk carpismalar sonucunda ortaya ciktigi dusunulmektedir Buna gore bir gok cisminin diger bir gok cismiyle carpismasi sonucu bir enkaz diski olusmus ve birikme yoluyla ya iki ayri gok cisminde birikmesi biciminde gerceklesmistir Carpma olaylari sonucunda iki ayri cisim ortaya cikabilecegi gibi daha buyuk tek bir cisim de meydana gelebilir Ancak iki cismin cift gezegen olmasi icin devasa bir carpisma yeterli bir kosul degildir cunku bu tur carpismalar Pluton un dort kucuk dis uydusu gibi cok daha kucuk uydular da meydana getirebilir Ay in kokenine iliskin gunumuzde terk edilmis bir hipotez cift gezegen hipotezi olarak adlandirilmaktadir bu hipoteze gore Dunya ve Ay Gunes Sistemi nin on gezegen diskinin ayni bolgesinde olusmus ve kutle cekimsel etkilesim altinda bir sistem olusturmuslardir Bu hipotez gunumuzde kabul gormemektedir cunku gezegenler kutle cekimsel etkilesim yoluyla uydulari yakalayabilmektedirler Ornegin Mars in uydularinin Phobos ve Deimos Mars tarafindan uzun zaman once yakalanmis asteroitler oldugu dusunulmektedir Boyle bir tanimlama Triton un Pluton ile ayni buyuklukte ve benzer yapida bir Kuiper kusagi cismi olmasi ve daha sonra Neptun tarafindan yakalanmasi nedeniyle Neptun Triton un da bir cift gezegen olarak siniflandirilmasini gerektirecektir Ayrica bakiniz2006 yeni gezegen tanimi 3753 Cruithne Esyorungesel hareket Tutulum Hill kuresi Dogal uydu Ay in yorungesi Sanki uydu Uydu sistemiKaynakcaBilgi notlari Asimov Gunes etrafindaki Dunya Ay yorunge modelini tanimlamak icin icbukey terimini kullanirken Aslaksen ayni modeli tanimlamak icin disbukey terimini kullanmaktadir Hangi terimin kullanilacagi yalnizca gozlemcinin bakis acisina baglidir Gunes in bakis acisindan Ay in yorungesi icbukeydir fakat Ay in yorungesinin disindan ornegin Mars gezegeninden disbukeydir Alintilar Most Milky Way Stars Are Single Harvard Smithsonian Center for Astrophysics Canup Robin M Ward William R June 2006 A common mass scaling for satellite systems of gaseous planets Nature Ingilizce 441 7095 834 839 doi 10 1038 nature04860 ISSN 1476 4687 PMID 16778883 a b Welcome to the double planet ESA 5 Ekim 2003 Erisim tarihi 12 Kasim 2009 Arsivlenmesi gereken baglantiya sahip kaynak sablonu iceren maddeler link The IAU draft definition of planet and plutons International Astronomical Union 16 Agustos 2006 Erisim tarihi 17 Mayis 2008 Arsivlenmesi gereken baglantiya sahip kaynak sablonu iceren maddeler link Margot J L 2015 A Quantitative Criterion for Defining Planets Astronomical Journal 150 6 185 arXiv 1507 06300 2 doi 10 1088 0004 6256 150 6 185 International Astronomical Union IAU www iau org Erisim tarihi 11 Eylul 2021 Arsivlenmesi gereken baglantiya sahip kaynak sablonu iceren maddeler link The Public Communication Activities at the 2006 General Assembly GA PDF International Astronomical Union 45 1 Mayis 2013 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Guenther Eike Stecklum Bringfried Klose Sylvio Ed 1999 Star Formation and Extrasolar Planet Studies with Near Infrared Interferometry on the LBT Optical and Infrared Spectroscopy of Circumstellar Matter ASP Conference Series Vol 188 Optical and Infrared Spectroscopy of Circumstellar Matter 188 San Francisco Calif ss 341 350 ISBN 1 58381 014 5 KB1 bakim Editorler parametresini kullanan link a b c d Asimov Isaac 1975 Just Mooning Around Of Time and Space and Other Things Avon Formul kitabin 56 nci sayfasindan turetilmistir Aslaksen Helmer 2010 The Orbit of the Moon around the Sun is Convex National University of Singapore Department of Mathematics 16 Ocak 2013 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 23 Ocak 2012 Bibliyografya Stern S Alan 27 Subat 1997 Clyde Tombaugh 1906 97 Astronomer who discovered the Solar System s ninth planet Nature 385 6619 778 doi 10 1038 385778a0 Lissauer Jack J 25 Eylul 1997 It s not easy to make the Moon Nature 389 6649 327 328 doi 10 1038 38596 Ilave okuma Asimov Isaac 1960 The Double Planet New York Abelard Schuman Asimov Isaac 1990 Pluto A Double Planet Milwaukee G Stevens ISBN 9781555323738 Cabrera J Schneider J 2007 Detecting companions to extrasolar planets using mutual events Astronomy and Astrophysics 464 3 1133 1138 arXiv astro ph 0703609 2 doi 10 1051 0004 6361 20066111 Dis baglantilarVikisozluk te Cift gezegen ile ilgili tanim bulabilirsiniz