Orchard Operasyonu (İbranice: מבצע מחוץ לקופסה,Mivtza MiHutz LaKufsa ), aynı zamanda Operation Outside the Box (Kutu Dışı Operasyon) olarak da bilinir, Suriye'nin Deir ez-Zor bölgesinde, Al Kibar sahası (IAEA belgelerinde Dair Alzour olarak da anılır) olarak anılan, şüpheli bir nükleer reaktöre, 6 Eylül 2007'de (yerel saatle) gece yarısından hemen sonra meydana gelen İsrail hava saldırısıydı. İsrail ve ABD hükûmetleri yedi ay boyunca bu gizli baskınlarını açıklamadılar.Beyaz Saray ve Merkezi İstihbarat Teşkilatı (CIA) daha sonra Amerikan istihbaratının sitenin askeri amaçlı bir nükleer tesis olduğunu belirttiğini doğruladı, ancak Suriye bunu reddetti. 2009 Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) soruşturması, uranyum ve grafitin kanıtlarını bildirdi ve sitenin bildirilmemiş bir nükleer reaktöre benzeyen özellikler taşıdığı sonucuna vardı. IAEA başlangıçta sitenin yapısını onaylayamadı veya reddedemedi çünkü, IAEA'ya göre Suriye, IAEA soruşturmasıyla gerekli işbirliğini sağlayamadı. Suriye bu iddialara itiraz etti. Yaklaşık dört yıl sonra, Nisan 2011'de Suriye İç Savaşı sırasında IAEA, tesisin bir nükleer reaktör olduğunu resmen doğruladı. İsrail, 2018 yılına kadar saldırıyı kabul etmedi.
Orchard/Bustan | |||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
İran-İsrail vekil(proxy) savaşı | |||||||||
![]() ABD hükümeti tarafından yayınlanan hedefin öncesi ve sonrası fotoğrafı | |||||||||
|
Saldırının, İsrail'in Bush Yönetimi ile yaptığı üst düzey istişareleri takip ettiği bildirildi. ABD Başkanı George W. Bush'un Suriye misillemesi konusunda ciddi endişelerini söylemesi üzerine ABD'nin bölgeyi bombalamak istemediğini anlayan dönemin İsrail Başbakanı Ehud Olmert, 1981 Begin Doktrini'ne bağlı kalmaya ve Suriye'nin nükleer silah kapasitesini önlemek için tek taraflı saldırıya geçmeye karar verdi. Irak'a karşı daha önce kullanılan doktrinin tam tersine, Suriye'ye yönelik hava saldırısı uluslararası tepkilere yol açmadı. Bunun ana nedeni, İsrail'in saldırıyla ilgili tam bir sessizliğini koruması ve Suriye'nin sahadaki faaliyetlerini örtbas etmesi ve IAEA ile tam işbirliği yapmamasıdır. Uluslararası sessizlik, "gizli nükleer programların ilk aşamalarında" önleyici saldırıların kaçınılmazlığının zımnen bir kabulü olabilir. Eğer doğruysa, Begin Doktrini bu küresel algının şekillenmesinde şüphesiz bir rol oynamıştır.
21 Mart 2018 tarihli resmi hükûmet onayına göre, baskın İsrail Hava Kuvvetleri (IAF) 69 Squadron F-15I, ve 119 Squadron ve 253 Squadron F-16I, ve bir ELINT uçağı tarafından gerçekleştirildi; sekiz kadar uçak katıldı ve bunlardan en az dördü Suriye hava sahasına girdi.Savaş uçakları, AGM-65 Maverick füzeleri, 500 pound (230 kg) bombalar ve harici yakıt tankları ile donatıldı. Bir raporda, İsrailli seçkin Shaldag özel kuvvetler komandolarından oluşan bir ekibin, lazer işaretleyicilerle hedefi vurgulayabilmek için bir gün önce bölgeye geldiği belirtilirken daha sonraki bir raporda, Sayeret Matkal özel kuvvetler komandolarının olaya karıştığı belirlendi.
İsrail saldırısı, IAF elektronik harp (EW) sistemlerinin Suriye'nin hava savunma sistemlerini devralması ve İsrail savaş uçaklarının Suriye'yi geçmesi, hedeflerini bombalaması ve geri dönmesi için ihtiyaç duyduğu tüm süre boyunca onlara sahte bir gökyüzü resmi beslemesi nedeniyle elektronik savaş yetenekleri kullandı.
6 Mart 2017'de Kibar nükleer bölgesi, Deyr Ezzor eyaletinin kuzeyindeki geri çekilen bir IŞİD kuvvetinden, Suriye Demokratik Güçleri tarafından ele geçirildi.
Saldırı öncesi faaliyetler
2001 yılında, İsrail'in dış istihbarat servisi Mossad, yeni atanan Suriye Devlet Başkanı Beşar Esad'ın profilini çıkarıyordu. Gelişmiş silah teslimatlarına odaklanan Kuzey Koreli devlet adamlarının ziyaretleri dikkat çekti. İsrail askeri istihbarat departmanı Aman, nükleer silahların tartışıldığını öne sürdü, ancak Mossad bu teoriyi reddetti. 2004 baharında, ABD istihbaratı Suriye ile Kuzey Kore arasında çok sayıda iletişim olduğunu bildirdi ve aramaların izini al-Kibar adlı bir çöl bölgesine kadar sürdü. İsrail'in sinyal istihbarat ve şifre kırma birimi olan Unit 8200, konumu izleme listesine ekledi.
Daily Telegraph, anonim kaynaklardan alıntı yaparak, Aralık 2006'da üst düzey bir Suriyeli yetkilinin (bir makaleye göre bu, Suriye Atom Enerjisi Komisyonu başkanı İbrahim Othman ) Londra'ya sahte bir isimle geldiğini bildirdi. Mossad, Londra'daki bir otelde görevli için bir rezervasyon tespit etti ve Londra'ya yaklaşık on gizli ajan gönderdi. Ajanlar üç takıma ayrıldı. Bir grup yetkilinin geldiğini tespit etmek için Heathrow Havalimanı'na, ikincisi oteline yer ayırtmak ve üçüncüsü de hareketlerini ve ziyaretçilerini izlemek için gönderildi. Bazı ajanlar, suikastler konusunda uzmanlaşmış Kidon Bölümünden ve dinleme cihazları kurmak için evlere, elçiliklere ve otel odalarına girme konusunda uzmanlaşmış Neviot Bölümündendi. Ziyaretinin ilk gününde Suriye büyükelçiliğini ziyaret etti ve ardından alışverişe gitti. Kidon ajanları onu yakından takip ederken, Neviot ajanları otel odasına girip dizüstü bilgisayarını buldu. Bir bilgisayar uzmanı daha sonra Mossad'ın bilgisayardaki faaliyetlerini izlemesine izin veren bir yazılım kurdu. Mossad karargahında bilgisayar materyali incelendiğinde, yetkililer Kibar tesisinin çeşitli inşaat aşamalarındaki planlarına ve yüzlerce fotoğrafına ve yazışmalara ulaştı. Bir fotoğrafta Kuzey Koreli nükleer yetkili Chon Chibu'nun Suriye'nin atom enerjisi ajansı direktörü İbrahim Othman ile görüşmesi görülüyordu. Mossad başlangıçta Londra'daki yetkiliyi öldürmeyi planlamış olsa da, keşfin ardından hayatını bağışlamaya karar verdi. İsrail Başbakanı Ehud Olmert bilgilendirildi. Ertesi ay Olmert, Suriye'nin nükleer programı hakkında rapor vermek üzere üç üyeli bir panel oluşturdu. CIA de bilgilendirildi ve Amerikan istihbarat ağı daha fazla bilgi arayışına katıldı. Altı ay sonra, panel üyelerinden Tuğgeneral Yaakov Amidror, Olmert'e Suriye'nin Kuzey Kore ve İran ile nükleer bir tesis üzerinde çalıştığını bildirdi. İran projeye 1 milyar dolar akıtmıştı ve İran'ın uranyum zenginleştirme programını tamamlayamaması durumunda İran tesislerinin yerine Kibar tesisini kullanmayı planlamıştı.
Temmuz 2007'de Suriye'nin kuzeyindeki Musalmiya'da bir patlama meydana geldi . Resmi Sana haber ajansı, 15 Suriye askerî personelinin öldüğünü ve 50 kişinin yaralandığını söyledi. Ajans, yalnızca tesiste bir yangın çıktıktan sonra "çok patlayıcı ürünlerin" infilak ettiğini bildirdi. Jane's Defence Weekly'nin 26 Eylül tarihli sayısında patlamanın hardal gazı ile bir Scud-C füzesini silahlandırmak için yapılan testler sırasında meydana geldiği iddia edildi.
Üst düzey bir ABD'li yetkili ABC News'e, 2007 yazının başlarında İsrail'in şüpheli bir Suriye nükleer tesisi keşfettiğini ve Mossad'ın daha sonra "tesisin çalışanlarından birini seçmeyi ya da çalışan kılığında bir casus yerleştirmeyi" başardığını söyledi. Casus Suriye nükleer sahasının yerden fotoğraflarını çekmeyi başardı."
Ağustos 2007'nin ortalarında, Sayeret Matkal keşif biriminden İsrail komandoları, şüpheli Suriye nükleer tesisine gizlice baskın düzenledi ve nükleer malzemeyi İsrail'e getirdi. İki helikopter, fotoğrafik kanıtlar ve toprak örnekleri almak için on iki komandoyu bölgeye taşıdı. Komandolar muhtemelen Suriye üniforması giymişlerdi. Toprak analizi nükleer aktivite izlerini ortaya çıkardı. CIA direktörü Michael Hayden ile Mossad direktörü Meir Dagan arasında sitenin bombalanıp bombalanmaması konusunda anlaşmazlık çıktı. Hayden, bunun topyekün bir savaşa yol açacağından korkuyordu, ancak Dagan, bombalama gizlice yapıldığı ve kamuya açıklanmadığı sürece Esad'ın tepki vermeyeceğinden emindi.
Ancak daha sonra bazı anonim kaynaklar, malzemenin test edilip Kuzey Kore'den geldiği doğrulandıktan sonra ABD'nin bölgeye İsrail saldırısını onayladığını bildirdi. Üst düzey ABD yetkilileri daha sonra saldırıya karışmadıklarını veya saldırıyı onaylamadıklarını, ancak önceden bilgilendirildiklerini iddia etti. Başkan George W. Bush, Decision Points adlı anı kitabında, Başbakan Olmert'in ABD'nin Suriye bölgesini bombalamasını istediğini, ancak Bush, santralin nükleer silah programının bir parçası olup olmadığı konusunda istihbaratın kesin olmadığını söyleyerek reddettiğini yazdı. Bush, Olmert'in saldırı için yeşil ışık istemediğini ve vermediğini, ancak Olmert'in tek başına hareket ettiğini ve İsrail'i korumak için gerekli olduğunu düşündüğü şeyi yaptığını iddia etti. Başka bir rapor, İsrail'in bölgeye 14 Temmuz gibi erken bir tarihte saldırmayı planladığını, ancak Dışişleri Bakanı Condoleezza Rice da dahil olmak üzere bazı ABD'li yetkililerin Suriye'nin kamuoyunda kınanmasını tercih ettiğini ve böylece İsrail'in bilginin basına sızacağından korkana kadar askeri saldırıyı ertelediğini belirtti.Sunday Times ayrıca operasyonun İsrail Savunma Bakanı Ehud Barak tarafından "kişisel olarak yönetildiğini" bildirdi.
Saldırıdan üç gün önce, Suriye'nin Tartus limanına çimento olarak etiketlenen malzemeleri taşıyan bir Kuzey Kore kargo gemisi demirledi. İsrailli çevrimiçi veri analisti Ronen Solomon, 3 Eylül'de Tartus'a demirlediği iddia edilen 1.700 tonluk kargo gemisi Al Hamed'in internet izini buldu. 25 Nisan 2008'e kadar gemi Komorlar'ın bayrağı altındaydı.
Bazı gazeteler, Şubat ayında Batı'ya olası bir iltica nedeniyle ortadan kaybolan İranlı general Ali Rıza Asgari'nin site hakkında Batı istihbaratına bilgi verdiğini bildirdi.
Hedef
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTloTDJFNUwwUmxjM1J5YjNsbFpGOVNaV0ZqZEc5eUxtcHdaeTh5TlRCd2VDMUVaWE4wY205NVpXUmZVbVZoWTNSdmNpNXFjR2M9LmpwZw==.jpg)
CNN ilk olarak hava saldırısının " Hizbullah militanlarına yönelik" silahları hedef aldığını ve saldırının "çölde büyük bir delik bıraktığını" bildirdi. Bir hafta sonra The Washington Post, ABD ve İsrail istihbaratının Kuzey Kore'nin yardımıyla Suriye'de inşa edilen bir nükleer tesis hakkında bilgi topladığını ve hedefin "konvansiyonel olmayan silahlar yapabilen bir tesis" olduğunu bildirdi.The Sunday Times'a göre, Kuzey Kore'den gelen bir nükleer malzeme deposu olduğu iddiaları vardı.
Suriye Devlet Başkan Yardımcısı Faruq Al Shara 30 Eylül 2007'de İsrail'in hedefinin Arap Kurak Bölgeler ve Kurak Topraklar Araştırmaları Merkezi olduğunu açıkladı, ancak merkezin kendisi bunu hemen reddetti. Ertesi gün Suriye Devlet Başkanı Beşar Esad, bombalanan hedefi "hala yapım aşamasında olan eksik ve boş bir askeri kompleks" olarak nitelendirdi. Yapının doğası veya amacı hakkında daha fazla ayrıntı vermedi.
14 Ekim 2007'de New York Times, ABD ve İsrail askeri istihbarat kaynaklarının hedefin Kuzey Koreli teknisyenler tarafından inşa edilen bir nükleer reaktör olduğunu ve grevde birkaç teknisyenin öldürüldüğünü belirtti. 2 Aralık 2007'de Sunday Times, Tel Aviv Üniversitesi'nde profesör ve Negev Nükleer Araştırma Merkezi'nin kurucusu olan Uzi Even'den alıntı yaparak, Suriye sahasının plütonyum işlemek ve silah sınıfı Kuzey Kore kökenli plütonyum kullanılarak nükleer bomba oluşturmak için inşa edildiğine inandığını söyledi. Ayrıca Suriye'nin hedef bölgeyi tonlarca toprakla hızlı bir şekilde gömmesinin radyasyon korkularına bir tepki olduğunu söyledi.
19 Mart 2009'da, Alman Savunma Bakanlığı'nın eski planlama personeli başkanı Hans Rühle, İsviçre Neue Zürcher Zeitung gazetesinde İran'ın bir Suriye nükleer reaktörünü finanse ettiğini yazdı. Rühle, bilgilerinin kaynaklarını belirlemedi. ABD istihbaratının, 2002'de başlayan Suriye'ye inşaat malzemelerinin Kuzey Kore gemi teslimatlarını tespit ettiğini ve inşaatın 2003'te olağandışı bir şey tespit etmeyen Amerikan uyduları tarafından tespit edildiğini ve inşaatın 2003 yılında Amerikan uyduları tarafından tespit edildiğini ve bu durumun kısmen Suriyelilerin radyo ve telefonları siteden yasaklamaları ve iletişimi yalnızca haberciler tarafından ele almaları nedeniyle olağandışı bir şey tespit etmediğini söyledi.. "Analiz, bunun Kuzey Kore tipi bir reaktör, bir gaz grafit modeli olduğu konusunda kesindi" ve "İsrail, İran'ın proje için Kuzey Kore'ye 1 milyar ila 2 milyar dolar arasında ödeme yaptığını tahmin ediyor" dedi. Ayrıca İsrail operasyonundan hemen önce Suriye'ye giden bir Kuzey Kore gemisinin nükleer yakıt çubuklarıyla önünün kesildiğini de yazdı.
Operasyon
İsrail Hava Kuvvetleri 69. Filosuna ait lazer güdümlü bombalarla donanmış on İsrail F-15I <i id="mwAQA">Ra'am</i> savaş uçağı (uçak '209' dahil), F-16I Sufa savaş uçakları eşliğinde – 253. filodan '432' ve ' 119. filodan 459' - ve birkaç ELINT uçağı, Ramat David Hava Üssü'nden havalandı. F-15'lerden üçü üsse geri dönerken, kalan yedisi Suriye'ye doğru devam etti. İsrailliler, Tall al-Abuad'daki bir Suriye radar bölgesini konvansiyonel hassas bombalar, elektronik saldırı ve ile imha etti.
Elektronik savaş
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh3THpCbUx6RXlNRFV4Tmw5SmJtUmxjR1Z1WkdWdVkyVmZSbXg1Y0dGemRGOU9ZV05vYzJodmJuTmZNREV1YW5Cbkx6SXlNSEI0TFRFeU1EVXhObDlKYm1SbGNHVnVaR1Z1WTJWZlJteDVjR0Z6ZEY5T1lXTm9jMmh2Ym5OZk1ERXVhbkJuLmpwZw==.jpg)
İsrail'in, İsrail savaş uçaklarının Suriye'yi geçmesi, hedeflerini bombalaması ve geri dönmesi için ihtiyaç duyduğu tüm süre boyunca, Suriye hava savunmasını ele geçirmek ve onlara sahte bir gökyüzü resmi beslemek için elektronik savaşı kullandığı bildirildi. Suriye radarlarını etkisiz hale getiren bu teknoloji, Suter havadan ağ saldırı sistemine benzemektedir. Bu, düşman radar yayıcılarını yanlış hedeflerle beslemeyi ve hatta düşman sensörlerini doğrudan manipüle etmeyi mümkün kılmaktadır. Mayıs 2008'de, IEEE Spectrum'daki bir rapor, Avrupalı kaynakların Suriye hava savunma ağının İsrailliler tarafından etkinleştirilen gizli bir yerleşik öldürme anahtarı tarafından devre dışı bırakıldığını iddia ettiğini aktardı.
Uçak bölgeye yaklaştığında, Shaldag komandoları hedef lazerlerini tesise yöneltti ve F-15I'ler bombalarını bıraktı. Tesis tamamen yıkıldı.
Shaldag komandoları çıkarıldı ve tüm İsrail uçakları üsse döndü. İsrail'e dönüş yolunda uçak Türkiye üzerinden uçtu ve Hatay ve Gaziantep illeri üzerindeki yakıt tanklarını fırlattı.
Saldırının hemen ardından İsrail Başbakanı Ehud Olmert, Türkiye Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan'ı arayarak durumu açıkladı ve Suriye Devlet Başkanı Beşar Esad'a İsrail'in başka bir nükleer santrale müsamaha göstermeyeceği, ancak başka bir eylem planlanmadığı mesajını iletmesini istedi. Olmert, İsrail'in olayı abartmak istemediğini ve halen Suriye ile barışla ilgilendiğini belirterek, Esad'ın olaya dikkat çekmemeyi tercih etmesi halinde kendisinin de aynı şeyi yapacağını sözlerine ekledi.
İsrail resmi açıklamaları
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgzTHpjeUwwWXRNVFZKWDFKaEpUSTNZVzB1YW5Cbkx6RTRNSEI0TFVZdE1UVkpYMUpoSlRJM1lXMHVhbkJuLmpwZw==.jpg)
Baskınla ilgili ilk haber CNN'den geldi. İsrail Başbakanı Ehud Olmert, "Güvenlik servisleri ve İsrail savunma güçleri olağandışı bir cesaret sergiliyor. Doğal olarak her zaman halka kartlarımızı gösteremiyoruz." İsrail gazetelerinin hava saldırısı hakkında kendi haberlerini yapmaları yasaklandı. 16 Eylül 2007'de İsrail askeri istihbarat başkanı Amos Yadlin bir meclis komitesine İsrail'in "caydırıcı yeteneğini" yeniden kazandığını söyledi.
Bir İsrailli yetkili tarafından kamuoyuna yapılan ilk açıklama, muhalefet lideri Benjamin Netanyahu'nun operasyonu desteklediğini ve Başbakan Olmert'i tebrik ettiğini söylediği 19 Eylül'de geldi. Netanyahu danışmanı Uzi Arad daha sonra Newsweek'e "Ne olduğunu biliyorum ve ortaya çıktığında herkesi şaşırtacak" dedi.
17 Eylül 2007'de Başbakan Olmert, "önceden belirlenmiş koşullar ve ültimatomlar olmaksızın" Suriye ile barış yapmaya hazır olduğunu açıkladı. Dahaf Araştırma Enstitüsü tarafından yapılan bir ankete göre, hava saldırısının ardından Olmert'in onay oranı %25'ten %35'e yükseldi.
2 Ekim 2007'de IDF, Haaretz'in sansürü kaldırma talebi üzerine saldırının gerçekleştiğini doğruladı; bununla birlikte, IDF fiili saldırı kuvvetinin ve hedefinin ayrıntılarını sansürlemeye devam etti.
28 Ekim'de İsrail Başbakanı Ehud Olmert İsrail kabinesine, İsrail'in Türk hava sahasını ihlal etmesi durumunda Türkiye Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan'dan özür dilediğini söyledi. Görüşmenin ardından basına yaptığı açıklamada, "Türkiye başbakanı ile yaptığım görüşmede kendisine İsrail uçaklarının gerçekten Türk hava sahasını ihlal etmesi halinde ne önceden ne de herhangi bir niyet olmadığını, Türk egemenliğini - herhangi bir şekilde - ihlal etmek veya baltalamak olmadığın ve saygı duyduğumuzu söyledim. "
Suriye tepkisi
Suriye hava kuvvetlerinde eski bir binbaşı olan Ebu Muhammed, 2013'te Deyrizor bölgesindeki hava savunmasına İsrail uçaklarının reaktöre yöneldiği tespit edilir edilmez geri çekilmesinin söylendiğini anlattı.
Bir WikiLeaks ağına göre, Suriye hükûmeti, kimyasal savaş başlıklarına sahip uzun menzilli füzeleri saldırıdan sonra yüksek alarma geçirdi, ancak İsrail'in nükleer karşı saldırısından korkarak misilleme yapmadı.
Suriye, ilk başta uçaksavar silahlarının, çöldeki boş alanları veya daha sonra askeri bir inşaat alanını bombalayan İsrail uçaklarına ateş ettiğini iddia etti. Saldırıyı takip eden iki gün boyunca Türk basınında Hatay ve Gaziantep ilinde İsrail yakıt tankları bulunduğu bildirildi ve Türk Dışişleri Bakanı İsrail elçisine resmi bir protestoda bulundu.
Suriye , Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Ban Ki-moon'a yazdığı bir mektupta, saldırıyı "Suriye Arap Cumhuriyeti'nin hava sahasını ihlali" olarak nitelendirdi ve "İsrail, Suriye hava sahasını ilk kez ihlal etmiyor" dedi. Suriye ayrıca uluslararası toplumu İsrail'in eylemlerini görmezden gelmekle suçladı. Bir BM sözcüsü, Suriye'nin BM Güvenlik Konseyi'nden bir toplantı talep etmediğini ve o sırada Güvenlik Konseyi başkanı olan Fransa'nın Suriye'den herhangi bir mektup almadığını söyledi.
27 Nisan 2008'de Suriye Devlet Başkanı Beşar Esad, baskınla ilgili ilk kamuoyuna açıklamasını yaparak, saldırıya uğrayan nükleer bir tesis olduğu iddialarını asılsız bularak reddetti: "Mantıklı mı? Bir nükleer sitenin yüzeyden havaya savunma ile koruması yok muydu? Suriye'nin ortasında, çölde açık bir alanda uyduların izinde bir nükleer alan mı?" Ancak bağımsız uzmanlar, Suriye'nin dikkat çekmemek ve bina henüz faaliyete geçmediği için şüpheli reaktörünü güçlendirmediğini öne sürdü. Suriye'nin nükleer programının yanı sıra geniş cephaneliğe ve uzun menzilli füzeleri için biyolojik ve kimyasal savaş başlıklarına sahip olduğuna inanılıyor. 25 Şubat 2009'da IAEA yetkilileri, Suriye'nin nükleer şefi İbrahim Othman'ın kapalı bir IAEA teknik toplantısında Suriye'nin bölgede bir füze tesisi inşa ettiğini söylediğini bildirdi.
Uluslararası tepkiler
Suriye dışında hiçbir Arap hükûmeti 6 Eylül olayı hakkında resmi bir yorumda bulunmadı. Haftalık Mısır gazetesi Al-Ahram, "Arap dünyasının senkronize sessizliği" hakkında yorum yaptı. Ne İsrail ne de Suriye hükûmeti ne olduğuna dair ayrıntılı bir açıklama yapmadı. Dış uzmanlar ve medya yorumcuları, o gece tam olarak ne olduğu hakkında kendi farklı yorumlarını sunarak veri boşluğunu doldurdu. Batılı yorumcular, İsrail'in eylemine yönelik resmi Suriyeli olmayan Arap kınamalarının, İsrail'e karşı misilleme tehditlerinin ve hatta Suriye hükûmetine veya halkına yönelik destek beyanlarının olmamasının, hükûmetlerinin İsrail'in eylemini zımnen desteklediği anlamına gelmesi gerektiği görüşünü benimsediler. İranlı yetkililer bile İsrail saldırısı veya Suriye'nin tepkileri hakkında resmi bir yorumda bulunmadı.
ABD Savunma Bakanı Robert Gates'e Kuzey Kore'nin nükleer alanda Suriye'ye yardım edip etmediği sorulduğunda, "Kuzey Korelileri çok dikkatli izliyoruz. Suriyelileri çok dikkatli izliyoruz." cevabını verdi.
Kuzey Kore hükûmeti İsrail'in eylemlerini şiddetle kınadı: "Bu, Suriye'nin egemenliğini amaçsızca ihlal etmekten ve bölgesel barış ve güvenliği ciddi şekilde taciz etmekten biraz daha kısa olan çok tehlikeli bir provokasyondur."
17 Ekim'de, BM basın ofisinin Birinci Komite, Silahsızlanma ve Uluslararası Güvenlik toplantısı tutanaklarının, ismi açıklanmayan bir Suriye temsilcisinin, baskın tarafından bir nükleer tesisin vurulduğunu söylediği şeklinde yorumlanmasına tepki olarak, Suriye açıklamayı yalanladı ve "Suriye'de bu tür tesisler yok." açıklamasını yaptı. Ancak devlet tarafından işletilen Suriye Arap Haber Ajansı, basında çıkan haberlerin Suriyeli diplomatı yanlış aktardığını söyledi.
Aynı gün, IAEA'dan Mohamed ElBaradei baskını eleştirdi ve "önce bombalamak ve sonra soru sormak [...] sistemi baltalar ve herhangi bir şüpheye çözüm getirmez" diyerek baskını eleştirdi. IAEA, Temmuz 2007'den beri DPRK Yongbyon nükleer tesislerinin devre dışı bırakılmasını gözlemliyordu ve oradan yakıt çubuklarının ve diğer nükleer malzemelerin tutulmasından ve gözetiminden sorumluydu.
24 Eylül 2007'de sunulan ABD Temsilciler Meclisi Kararı 674, "İsrail'in Suriye'den gelecek nükleer veya askeri bir tehdide karşı kendini savunma hakkına açık bir şekilde destek verdiğini" ifade etti. Tasarının 15 destekçisi vardı, ancak hiçbir zaman oylamaya ulaşamadı.
26 Ekim'de New York Times, Suriyelilerin tesisin tüm kalıntılarını neredeyse tamamen kaldırdığını gösteren uydu fotoğrafları yayınladı. ABD istihbarat kaynakları, böyle bir operasyonun tamamlanmasının genellikle bir yıl kadar süreceğini kaydetti ve gerçekleştirilme hızına şaşkınlık duyduklarını dile getirdi. Eski silah müfettişi David Albright, çalışmanın suistimal kanıtlarını gizlemek için yapıldığına inanıyordu.
28 Nisan 2008'de CIA Direktörü Michael Hayden, İsrail tarafından bombalanan şüpheli bir Suriye reaktörünün "yılda bir veya iki silah için yeterli plütonyum üretme kapasitesine sahip olduğunu ve bunun Kuzey Kore'nin Yongbyon Nükleer Bilimsel Araştırma Merkezi'ne benzer bir boyut ve teknoloji" olduğunu söyledi.
Başkan George W. Bush, Decision Points adlı anı kitabında, saldırının Suriye'nin bir nükleer silah programı izlediğini ve "istihbaratın kesin bir bilim olmadığını" doğruladığını iddia ederken, kendisine ABD'li analistlerin sadece düşük düzeyde istihbarat olduğunu söyledi. Tesisin bir nükleer silah programının parçası olduğuna dair güven, hava saldırısının ardından yapılan gözetleme, yok edilen tesisin bazı bölümlerinin kapatıldığını gösterdi. Bush, "Tesis gerçekten masum bir araştırma laboratuvarı olsaydı, Suriye Devlet Başkanı Esad, Birleşmiş Milletler'in zemininde İsraillilere bağırırdı" diye yazdı. Olmert ile yaptığı telefon görüşmesinde, operasyonun bir süre gizli kalmasını ve ardından Suriye hükûmetini tecrit etmek için kamuoyuna açıklanmasını önerdiğini, ancak Olmert'in Suriye'nin misillemesine neden olabilecek herhangi bir şeyden kaçınmak istediği için tam bir gizlilik istediğini yazdı.
Nisan 2011'de, uzun bir araştırmadan sonra IAEA, sitenin bir nükleer reaktör olduğunu resmen doğruladı.
2012'de Bağlantısızlar Hareketi, buna göre bir bildiri kabul etti: 'Devlet veya Hükûmet Başkanları, Hareketin herhangi bir Devletin toprak bütünlüğüne karşı güç kullanmama veya güç kullanma tehdidine ilişkin ilkeli duruşunu vurguladı. Bu bağlamda, İsrail'in 6 Eylül 2007'de Suriye'deki bir tesise yönelik, BM Şartı'nın açık bir ihlalini teşkil eden saldırısını kınadılar ve Suriye'nin bu bağlamda IAEA ile işbirliğini memnuniyetle karşıladılar' (NAM Final Document 2012/Doc.1/Rev. 2, paragraf 176).
İstihbaratın basına yayınlanması
10 Ekim 2007'de The New York Times, İsraillilerin Suriye saldırı dosyasını Türkiye ile paylaştığını bildirdi. Buna karşılık Türkler Şam'a gittiler ve bir nükleer program iddiasıyla Suriyelileri dosyayla karşı karşıya getirdiler. Suriye, hedefin stratejik füzeler için bir depolama deposu olduğunu söyleyerek bunu şiddetle reddetti. 25 Ekim 2007'de The New York Times, baskın öncesi ve sonrasında çekilen iki ticari uydu fotoğrafının, şüpheli bölgede artık kare bir binanın bulunmadığını gösterdiğini bildirdi. 27 Ekim 2007'de The New York Times, görüntüleme şirketi Geoeye'nin binanın 16 Eylül 2003 tarihli bir görüntüsünü yayınladığını ve bu güvenlik analistinden John Pike'ın inşaatın 2001'de başladığını tahmin ettiğini bildirdi. "Üst düzey bir istihbarat yetkilisi" de The New York Times'a ABD'nin siteyi casus uydu aracılığıyla yıllardır gözlemlediğini söyledi. Uydu görüntülerinin sonraki aramaları, Uluslararası Uzay İstasyonundaki bir astronotun 5 Eylül 2002'de bölgenin fotoğrafını çektiğini keşfetti. Görüntü, çözünürlüğü düşük olsa da, binanın o tarih itibarıyla var olduğunu gösterecek kadar iyi.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgwTHpRNUwwRnNYMHRwWW1GeVgwUnBZV2R5WVcwdWNHNW5Mekl5TUhCNExVRnNYMHRwWW1GeVgwUnBZV2R5WVcwdWNHNW4ucG5n.png)
11 Ocak 2008'de DigitalGlobe, saldırının şüpheli hedefine benzer bir binanın aynı yerde yeniden inşa edildiğini gösteren bir uydu fotoğrafı yayınladı. Ancak dışarıdan bir uzman, bunun bir reaktör olma ihtimalinin düşük olduğunu ve eski alanın kazısı için örtü olabileceğini söyledi. 1 Nisan 2008'de Asahi Shimbun, Ehud Olmert'in 27 Şubat'taki bir toplantıda Japonya Başbakanı Yasuo Fukuda'ya saldırı hedefinin "Kuzey Koreli Pyongyang teknisyenlerin know-how ve yardımı ile yapım aşamasında olan nükleer ile ilgili tesis olduğunu söylediğini bildirdi." 24 Nisan 2008'de CIA, Yongbyon'daki Kuzey Kore nükleer reaktörü ile Suriye'de İsrail tarafından bombalanan nükleer reaktör arasındaki benzerlikleri gösterdiğini iddia ettiği bir video ve arka plan brifingi yayınladı. ABD'li bir yetkiliye göre, reaktörde herhangi bir uranyum görünmedi ve neredeyse tamamlanmış olmasına rağmen, önemli testler yapılmadan faaliyete geçirilemezdi.
O hafta bazı Kongre komitelerine verilen brifingin ardından 24 Nisan 2008'de Beyaz Saray Basın Sekreteri'nden bir açıklama yapıldı. Açıklamaya göre yönetim, Suriye'nin Kuzey Kore'nin yardımıyla plütonyum üretebilen gizli bir reaktör inşa ettiğine ve amacın barışçıl olmadığına inanıyordu. IAEA'nın istihbaratla bilgilendirildiği de belirtildi. IAEA, bilgilerin alındığını doğruladı ve araştırmayı planladı. Daha önce bilgilendirilmemeyi eleştirdi ve tek taraflı güç kullanımını "gerekli doğrulama sürecini baltalamak" olarak nitelendirdi.
Ancak Suriyeli yetkililer, Kuzey Kore'nin ülkelerinde herhangi bir müdahalesini yalanladı. BBC News'e göre, Suriye'nin İngiltere Büyükelçisi Sami Khiyami, iddiaları gülünç bularak reddetti. "ABD'nin Irak'ı işgal ettiği günden beri bu tür iddialara alışkınız - Irak'taki kitle imha silahlarıyla ilgili tüm teatral sunumları hatırlarsınız." Bay Khiyami, tesisin "reaktörle ilgisi olmayan" terk edilmiş bir askeri bina olduğunu söyledi.
21 Mart 2018'de İsrail operasyonu resmen kabul etti ve hava saldırısının fotoğrafları ve kokpit videosu da dahil olmak üzere gizliliği kaldırılan materyalleri yayınladı.
ABD ve İsrail iddiaları hakkında ilk şüphecilik
Amerikan ve İsrail kaynaklarından istihbarat bilgilerinin yayınlanmasına rağmen, Suriye sahasına yapılan saldırı başlangıçta tartışmalıydı. Bazı yorumcular, saldırı sırasında sitenin normalde hassas bir askeri tesisi çalacak belirgin bir dikenli tel veya hava savunma sistemine sahip olmadığını iddia etmişti.Mohamed El Baradei daha önce Suriye'nin karmaşık bir nükleer süreç inşa etme ve yürütme yeteneğinin şüpheli olduğunu belirtmişti - IAEA'nın yıkılmış olduğu iddia edilen Suriye nükleer sahasının denetimi öncesinde konuşurken, "Şu anda orada herhangi bir şey bulabileceğimiz şüpheli" dedi., ilk etapta bir şey olduğunu varsayarsak."New York Times, 24 Nisan'da ABD istihbarat verilerinin yayınlanmasından sonra, "iki üst düzey istihbarat yetkilisi, kanıtların, Suriye'nin nükleer bir silah inşa etmeye hazırlandığı konusunda kendilerini "düşük güvenden" başka bir şey bırakmadığını kabul etti. Ancak, Suriye'nin santralden çıkan kullanılmış yakıtı silah sınıfı plütonyuma dönüştürmek için bir operasyon kurduğuna dair bir işaret olmadığını söylerken, geçen yıl Başkan Bush'a reaktör için başka bir açıklama bulamayacaklarını söylemişlerdi." BBC Diplomatik Muhabiri Jonathan Marcus, CIA videosunun yayınlanmasıyla ilgili olarak "ABD'nin Irak'taki deneyiminin ardından kitle imha silahları olduğu iddia edilen programlarla ilgili brifinglerin yaşanması gereken çok şey var" yorumunu yaptı.
Sonrası
IAEA soruşturması
19 Kasım 2008'de IAEA, Suriye kompleksinin bildirilmemiş bir nükleer reaktöre benzeyen özellikler taşıdığını ve BM müfettişlerinin bölgede "önemli" uranyum izleri bulduğunu belirten bir rapor yayınladı . Raporda, müfettişlerin Haziran ayında bölgeye yaptığı ziyaretten elde edilen bulguların, bir zamanlar orada bir reaktör olduğu sonucuna varmak için yeterli olmadığı belirtildi. Daha fazla soruşturma ve daha fazla Suriye şeffaflığına ihtiyaç duyulduğunu söyledi. Gizli nükleer güvenlik raporu, Suriye'den müfettişlere Eylül 2007 İsrail hava saldırısından sonra bölgeden fırlatılan enkaz ve ekipmanı göstermesinin isteneceğini söyledi.
19 Şubat 2009'da IAEA, bölgeden alınan numunelerin yeni işlenmiş uranyum izlerini ortaya çıkardığını bildirdi. Üst düzey bir BM yetkilisi, Haziran ayındaki bulgunun ek analizinin toplam 80 parçacık için 40 uranyum parçacığı daha bulduğunu söyledi ve bunu önemli olarak nitelendirdi. Uzmanların sahada ve yakınında bulunan küçük grafit ve paslanmaz çelik izlerini analiz ettiğini, ancak bunları nükleer aktiviteyle ilişkilendirmek için çok erken olduğunu söyledi. Raporda, Suriye'nin üst düzey teşkilat yetkililerinden tekrarlanan taleplere rağmen, teşkilat müfettişlerinin gizli bir nükleer program barındırdığından şüphelenilen yerlere takip ziyaretleri yapmalarına izin vermeyi reddettiği kaydedildi. Suriye bu iddialara itiraz etti. Suriye'nin IAEA temsilcisi Othman'a göre, bina bir nükleer reaktör olsaydı büyük miktarda grafit olurdu. Othman, "Yarım milyon ton toprakta 80 parçacık buldular. Bu rakamı, birisini böyle bir tesis inşa etmekle suçlamak için nasıl kullanabileceğinizi bilmiyorum."
Kasım 2009 tarihli bir raporda IAEA, Suriye'nin işbirliği yapmaması nedeniyle soruşturmasının aksadığını belirtti. Takip eden Şubat ayında, Yukiya Amano'nun yeni liderliğinde IAEA, "Bu tür [uranyum] parçacıklarının varlığı, bölgede nükleer faaliyetlerle ilgili olasılığa işaret ediyor ve yıkılan binanın doğasıyla ilgili soruları ekliyor. . . . Suriye, bu parçacıkların kökeni ve varlığı için henüz tatmin edici bir açıklama sunmuş değil". Suriye, ülkede askeri bir nükleer program olmadığını ve nükleer enerjiyi barışçıl amaçlarla, özellikle nükleer tıp alanında kullanma hakkına sahip olduğunu söyleyerek bu iddialara itiraz etti. Suriye dışişleri bakanı, "Ajans ile Suriye arasındaki nükleer silahların yayılmasını önleme anlaşmasına bağlıyız ve (sadece) müfettişlerin bu anlaşmaya göre gelmesine izin veriyoruz. . . . Suriye'nin askeri nükleer programı olmadığı için anlaşmanın ötesinde hiçbir şeye izin vermeyeceğiz. Suriye diğer sitelerini müfettişlere açmak zorunda değil." Suriye, bölgede bulunan doğal uranyumun İsrail füzelerinden geldiğini iddia ediyor. 28 Nisan 2010'da IAEA başkanı Yukiya Amano, Suriye'nin iddialarına karşı çıkarak ilk kez hedefin gerçekten de gelecekteki bir nükleer reaktörün gizli sahası olduğunu açıkladı.
Suriye İç Savaşı sırasında site
Suriye İç Savaşı sırasında, reaktör sahası Mayıs 2014'te Irak İslam Devleti ve Levant (ISIL) militan grubuna düştü. 6 Mart 2017'de site, ABD destekli Kürt ve Arap milis savaşçılardan oluşan bir koalisyon olan Suriye Demokratik Güçleri tarafından ele geçirildi. O zamandan beri site, Kuzey ve Doğu Suriye Özerk Yönetimi tarafından yönetilen toprakların içinde kaldı.
Operasyonun üstlenmesi
22 Mart 2018'de İsrail Savunma Kuvvetleri (IDF), on yıl süren belirsizlikten sonra 2007'de Suriye'nin kuzeydoğusundaki Deyr ez Zor'da inşa edilen bir nükleer reaktörün imha edilmesinin sorumluluğunu resmen üstlendi.
Ayrıca bakınız
- Suriye ve kitle imha silahları
- Opera Operasyonu
- Ain es Saheb hava saldırısı
- 2008 Ebu Kemal baskın
- Ocak 2013 Rif Dimashq hava saldırısı
- Rakka saldırısı (2016-günümüz)
Kaynakça
- ^ "Inside Israel's Secret Raid on Syria's Nuclear Reactor". Politico. 17 Aralık 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 4 Ağustos 2022.
- ^ "More than a decade on, Israel admits to strike on suspected Syrian nuclear reactor". 21 Mart 2018. 19 Haziran 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 4 Ağustos 2022.
- ^ a b . The Observer/The Guardian. Londra. 16 Eylül 2007. 13 Ocak 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Eylül 2007. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ . The Wall Street Journal. 18 Eylül 2007. 7 Şubat 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Eylül 2007. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ אזולאי (21 Mart 2018). "הותר לפרסום: כך השמידה ישראל את הכור הגרעיני בסוריה". Globes. 8 Mart 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 4 Ağustos 2022.
- ^ a b c IAEA: Syria tried to build nuclear reactor 10 Haziran 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde . Associated Press Latest Update: 04.28.11, 18:10
- ^ . Reuters. 12 Eylül 2012. 4 Mayıs 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Eylül 2007.
- ^ Leonard S. Spector and , Israel's Airstrike on Syria's Reactor: Implications for the Nonproliferation Regime 8 Mart 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde ., Arms Control Today, Vol. 38, No. 6 (July/August 2008), pp. 15–21,
- ^ . Associated French Press. 24 Nisan 2008. 20 Mayıs 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Nisan 2008.
- ^ . Syria Today. May 2008. ISSN 1812-8637. 22 Aralık 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Şubat 2010.
- ^ . Reuters. Vienna. 19 Şubat 2009. 14 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Kasım 2012. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ a b . AFP. 17 Kasım 2009. 5 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Şubat 2010.
- ^ a b . Viyana. 24 Şubat 2009. 14 Mayıs 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Ocak 2012.
- ^ a b "Israel formally acknowledges destroying suspected Syrian reactor in..." Reuters. 21 Mart 2018. 21 Mart 2018 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 21 Mart 2018.
- ^ a b c George W. Bush, Decision Points, London: Random House, 2010, p. 421–422
- ^ a b c "Israelis 'blew apart Syrian nuclear cache'". The Sunday Times. Londra. 16 Eylül 2007. 24 Mayıs 2011 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 13 Temmuz 2008. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ "Ending a decade of silence, Israel confirms it blew up Assad's nuclear reactor" (İngilizce). 30 Haziran 2019 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 21 Mart 2018.
- ^ Hersh, Seymour.
- ^ . The Jerusalem Post. 10 Eylül 2007. 7 Şubat 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Eylül 2007.
- ^ a b c . The Sunday Times. 23 Eylül 2007. 18 Kasım 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Eylül 2007. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ a b Israel Shows Electronic Prowess 20 Aralık 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde . 26 November 2007, David A. Fulghum and Robert Wall, Aviation Week & Space Technology
- ^ a b [1] 20 Aralık 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde . By YAAKOV KATZ, 29 September 2010, Jerusalem Post
- ^ a b c . . 11 Şubat 2009. 25 Ekim 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ocak 2012. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ a b c Ronen Bergman (30 Aralık 2016). . Yedioth Ahronoth. 31 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ . The Daily Telegraph. 15 Mayıs 2011. 18 Mayıs 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ . Agence France-Presse (AFP). 19 Eylül 2007. 5 Temmuz 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Nisan 2008.
- ^ "EXCLUSIVE: The Case for Israel's Strike on Syria". ABC News. Agence France-Presse (AFP). 19 Ekim 2007. 24 Ekim 2007 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ekim 2007. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ "Snatched: Israeli commandos 'nuclear' find". The Times. 23 Eylül 2007.
- ^ a b . Haaretz. Associated Press. 19 Mart 2009. 4 Kasım 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Mart 2009.
- ^ . USA Today. Associated Press. 23 Nisan 2008. 7 Şubat 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Nisan 2008. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ . The Jerusalem Post. 6 Ekim 2007. 7 Şubat 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2007.
- ^ "Syria-N. Korea Reports Won't Stop Talks". The Washington Post. 15 Eylül 2007. 7 Ağustos 2008 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 23 Eylül 2007. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ . The Daily Telegraph. Londra. 17 Eylül 2007. 14 Kasım 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Eylül 2007. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ e-ships.net database 7 Nisan 2022 tarihinde Wayback Machine sitesinde ., Retrieved 24 April 2008
- ^ . The Jerusalem Post. 28 Eylül 2007. 7 Şubat 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Eylül 2007.
- ^ . Neue Zürcher Zeitung (Almanca). . 19 Mart 2009. 7 Şubat 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Mart 2009. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ . CNN. 11 Eylül 2007. 13 Ağustos 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Eylül 2007.
- ^ "N. Korea, Syria May Be at Work on Nuclear Facility". The Washington Post. 13 Eylül 2007. 31 Aralık 2017 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 16 Eylül 2007. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ . . 30 Eylül 2007. 16 Ocak 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Eylül 2007.
- ^ . BBC News. 1 Ekim 2007. 21 Ekim 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ekim 2007.
- ^ . The New York Times. 14 Ekim 2007. 12 Mayıs 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ekim 2007. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ "Israelis hit Syrian 'nuclear bomb plant'". The Sunday Times. 2 Aralık 2007. 12 Aralık 2007 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 2 Aralık 2007. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ . World Security Network. 27 Kasım 2007. 7 Şubat 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Şubat 2014. Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ . Aviation Week & Space Technology. 3 Ekim 2007. 12 Kasım 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ekim 2007. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ . ABC News. 8 Ekim 2007. 7 Şubat 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ekim 2007. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ Sally Adee, "The Hunt for the Kill Switch" 8 Ağustos 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde ., , May 2008.
- ^ "Stuxnet Worm Is Remarkable for Its Lack of Subtlety". The New York Times (İngilizce). 26 Eylül 2010. ISSN 0362-4331. 6 Şubat 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 13 Temmuz 2017. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ YouTube'da Israel thwarted Syria's plan to attack infolivetivenglish, 17 September 2007
- ^ . The Guardian. Londra. 17 Eylül 2007. 5 Ekim 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Eylül 2007. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ . Haaretz. 16 Eylül 2007. 18 Ekim 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Eylül 2009. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ . Associated French Press. 16 Eylül 2007. 4 Mayıs 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Eylül 2007.
- ^ . Associated French Press. 19 Eylül 2007. 9 Haziran 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Eylül 2007.
- ^ "The Whispers of War". Newsweek. 22 Eylül 2007. 3 Kasım 2014 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 8 Temmuz 2014. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ . The Jerusalem Post. 17 Eylül 2007. 22 Şubat 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Eylül 2007.
- ^ . International Herald Tribune. Associated Press. 18 Eylül 2007. 28 Kasım 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Eylül 2007.
- ^ . Haaretz. 2 Ekim 2007. 28 Mayıs 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ekim 2007. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ a b ". . 2 Kasım 2007. 5 Kasım 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2007.
- ^ . The Guardian. Londra. 4 Şubat 2013. 8 Şubat 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Şubat 2013. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ . Ynet News. 14 Nisan 2014. 26 Ağustos 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Nisan 2014. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ a b "Turkey Asks Israel About Fuel Tanks". Associated Press. 9 Eylül 2007. 1 Eylül 2014 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 9 Eylül 2007.
- ^ ". BBC News. 2 Ekim 2007. 6 Nisan 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Nisan 2008.
- ^ . International Herald Tribune. Associated Press. 9 Eylül 2007. 11 Ekim 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Eylül 2007.
- ^ . CNN. 11 Eylül 2007. 1 Şubat 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Şubat 2009.
- ^ Breaking News – JTA, Jewish & Israel News[]
- ^ . Reuters. 27 Nisan 2008. 13 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ . The New York Times. 25 Şubat 2009. ISSN 0362-4331. 11 Mayıs 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Şubat 2009. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ Weitz, Richard.
- ^ . Associated French Press. 16 Eylül 2007. 17 Ekim 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Eylül 2007.
- ^ . Kcna.co.jp. 11 Eylül 2007. 20 Şubat 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ocak 2012.
- ^ ". Reuters. 10 Ekim 2007. 12 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Ekim 2007.
- ^ "IAEA: Implementation of Safeguards in the DPRK". Vienna: IAEA: Statements of the Director General. 3 Mart 2008. 9 Mayıs 2008 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Nisan 2008.
- ^ "Bill H. Res. 674: Expressing the unequivocal support of the House of Representatives for Israel's right to self.
- ^ . The Jerusalem Post. 26 Ekim 2007. 25 Şubat 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Ekim 2007.
- ^ "Syria Update II: Syria Buries Foundation of Suspect Reactor Site" (PDF). Institute for Science and International Security. 26 Ekim 2007. 10 Kasım 2007 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 28 Ekim 2007.
- ^ "UPDATE 2-Syrian reactor capacity was 1-2 weapons/year -CIA". Reuters. 29 Nisan 2008. 12 Ocak 2009 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 4 Ağustos 2022. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ Mazzetti (10 Ekim 2007). The New York Times. 11 Mayıs 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ . The New York Times. 26 Ekim 2007. 11 Mayıs 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ekim 2007. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ Broad (27 Ekim 2007). . The New York Times. 13 Ocak 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Ekim 2007.
- ^ . The New York Times. 12 Ocak 2008. 29 Kasım 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2008. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ . Reuters. 15 Ocak 2008. 9 Ocak 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Ocak 2008. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ . Ynetnews. 1 Nisan 2008. 3 Nisan 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Nisan 2008.
- ^ . BBC News. 29 Nisan 2008. 29 Nisan 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ocak 2009.
- ^ (PDF). . 29 Nisan 2008. 7 Ocak 2009 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ocak 2009.
- ^ "N. Koreans Taped At Syrian Reactor". The Washington Post. 24 Nisan 2008. 5 Ağustos 2011 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 20 Mayıs 2010. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ "US shows evidence of alleged Syria-N. Korea nuke collaboration". Associated Press. 24 Nisan 2008.
- ^ "Press Release 2008/06: Statement by IAEA Director General Mohamed ElBaradei". IAEA. 25 Nisan 2008. 15 Mayıs 2008 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Nisan 2008.
- ^ . BBC News. 25 Nisan 2008. 4 Ağustos 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Mayıs 2010.
- ^ . The New York Times. 12 Ocak 2008. 5 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Mayıs 2010. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ . BBC News. 23 Haziran 2008. 10 Nisan 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Mayıs 2010. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ . The New York Times. 25 Nisan 2008. 11 Mayıs 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Mayıs 2010. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ . BBC News. 25 Nisan 2008. 27 Mayıs 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Mayıs 2010. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ "Implementation of the NPT Safeguards Agreement in the Syrian Arab Republic" (PDF). IAEA. 19 Kasım 2008. 5 Ekim 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 4 Ocak 2009.
- ^ . Reuters. 19 Kasım 2008. 6 Mayıs 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ocak 2009.
- ^ . The International Herald Tribune. 19 Şubat 2009. ISSN 0294-8052. 21 Şubat 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Şubat 2009.
- ^ . Reuters. 18 Şubat 2010. 23 Şubat 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Şubat 2010. Birden fazla yazar-name-list parameters kullanıldı (); Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ "Syria dismisses IAEA call for more inspectors access". ynetnews.com. Reuters. 20 Şubat 2010. 22 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 4 Ağustos 2022.
- ^ . 5 Ekim 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ . Al Jazeera. 29 Nisan 2011. 5 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Şubat 2014.
- ^ Chris Tomson (6 Mart 2017). "Kurdish forces seize military base from ISIS amid massive offensive in Deir Ezzor". Al-Masdar News. 3 Şubat 2019 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 7 Mart 2017.
- ^ "Liberman: Squabbling over credit for strike on Syrian reactor an 'embarrassment'". 26 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 4 Ağustos 2022.
wikipedia, wiki, viki, vikipedia, oku, kitap, kütüphane, kütübhane, ara, ara bul, bul, herşey, ne arasanız burada,hikayeler, makale, kitaplar, öğren, wiki, bilgi, tarih, yukle, izle, telefon için, turk, türk, türkçe, turkce, nasıl yapılır, ne demek, nasıl, yapmak, yapılır, indir, ücretsiz, ücretsiz indir, bedava, bedava indir, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, resim, müzik, şarkı, film, film, oyun, oyunlar, mobil, cep telefonu, telefon, android, ios, apple, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, pc, web, computer, bilgisayar
Orchard Operasyonu Ibranice מבצע מחוץ לקופסה Mivtza MiHutz LaKufsa ayni zamanda Operation Outside the Box Kutu Disi Operasyon olarak da bilinir Suriye nin Deir ez Zor bolgesinde Al Kibar sahasi IAEA belgelerinde Dair Alzour olarak da anilir olarak anilan supheli bir nukleer reaktore 6 Eylul 2007 de yerel saatle gece yarisindan hemen sonra meydana gelen Israil hava saldirisiydi Israil ve ABD hukumetleri yedi ay boyunca bu gizli baskinlarini aciklamadilar Beyaz Saray ve Merkezi Istihbarat Teskilati CIA daha sonra Amerikan istihbaratinin sitenin askeri amacli bir nukleer tesis oldugunu belirttigini dogruladi ancak Suriye bunu reddetti 2009 Uluslararasi Atom Enerjisi Ajansi IAEA sorusturmasi uranyum ve grafitin kanitlarini bildirdi ve sitenin bildirilmemis bir nukleer reaktore benzeyen ozellikler tasidigi sonucuna vardi IAEA baslangicta sitenin yapisini onaylayamadi veya reddedemedi cunku IAEA ya gore Suriye IAEA sorusturmasiyla gerekli isbirligini saglayamadi Suriye bu iddialara itiraz etti Yaklasik dort yil sonra Nisan 2011 de Suriye Ic Savasi sirasinda IAEA tesisin bir nukleer reaktor oldugunu resmen dogruladi Israil 2018 yilina kadar saldiriyi kabul etmedi Orchard BustanIran Israil vekil proxy savasiABD hukumeti tarafindan yayinlanan hedefin oncesi ve sonrasi fotografiTarih6 Eylul 2007BolgeSuriye Deyrizor Al KibarSebepNukleer Tesis InsaasiiDurumSitenin basarili bir sekilde imha edilmesi Saldirinin Israil in Bush Yonetimi ile yaptigi ust duzey istisareleri takip ettigi bildirildi ABD Baskani George W Bush un Suriye misillemesi konusunda ciddi endiselerini soylemesi uzerine ABD nin bolgeyi bombalamak istemedigini anlayan donemin Israil Basbakani Ehud Olmert 1981 Begin Doktrini ne bagli kalmaya ve Suriye nin nukleer silah kapasitesini onlemek icin tek tarafli saldiriya gecmeye karar verdi Irak a karsi daha once kullanilan doktrinin tam tersine Suriye ye yonelik hava saldirisi uluslararasi tepkilere yol acmadi Bunun ana nedeni Israil in saldiriyla ilgili tam bir sessizligini korumasi ve Suriye nin sahadaki faaliyetlerini ortbas etmesi ve IAEA ile tam isbirligi yapmamasidir Uluslararasi sessizlik gizli nukleer programlarin ilk asamalarinda onleyici saldirilarin kacinilmazliginin zimnen bir kabulu olabilir Eger dogruysa Begin Doktrini bu kuresel alginin sekillenmesinde suphesiz bir rol oynamistir 21 Mart 2018 tarihli resmi hukumet onayina gore baskin Israil Hava Kuvvetleri IAF 69 Squadron F 15I ve 119 Squadron ve 253 Squadron F 16I ve bir ELINT ucagi tarafindan gerceklestirildi sekiz kadar ucak katildi ve bunlardan en az dordu Suriye hava sahasina girdi Savas ucaklari AGM 65 Maverick fuzeleri 500 pound 230 kg bombalar ve harici yakit tanklari ile donatildi Bir raporda Israilli seckin Shaldag ozel kuvvetler komandolarindan olusan bir ekibin lazer isaretleyicilerle hedefi vurgulayabilmek icin bir gun once bolgeye geldigi belirtilirken daha sonraki bir raporda Sayeret Matkal ozel kuvvetler komandolarinin olaya karistigi belirlendi Israil saldirisi IAF elektronik harp EW sistemlerinin Suriye nin hava savunma sistemlerini devralmasi ve Israil savas ucaklarinin Suriye yi gecmesi hedeflerini bombalamasi ve geri donmesi icin ihtiyac duydugu tum sure boyunca onlara sahte bir gokyuzu resmi beslemesi nedeniyle elektronik savas yetenekleri kullandi 6 Mart 2017 de Kibar nukleer bolgesi Deyr Ezzor eyaletinin kuzeyindeki geri cekilen bir ISID kuvvetinden Suriye Demokratik Gucleri tarafindan ele gecirildi Saldiri oncesi faaliyetler2001 yilinda Israil in dis istihbarat servisi Mossad yeni atanan Suriye Devlet Baskani Besar Esad in profilini cikariyordu Gelismis silah teslimatlarina odaklanan Kuzey Koreli devlet adamlarinin ziyaretleri dikkat cekti Israil askeri istihbarat departmani Aman nukleer silahlarin tartisildigini one surdu ancak Mossad bu teoriyi reddetti 2004 baharinda ABD istihbarati Suriye ile Kuzey Kore arasinda cok sayida iletisim oldugunu bildirdi ve aramalarin izini al Kibar adli bir col bolgesine kadar surdu Israil in sinyal istihbarat ve sifre kirma birimi olan Unit 8200 konumu izleme listesine ekledi Daily Telegraph anonim kaynaklardan alinti yaparak Aralik 2006 da ust duzey bir Suriyeli yetkilinin bir makaleye gore bu Suriye Atom Enerjisi Komisyonu baskani Ibrahim Othman Londra ya sahte bir isimle geldigini bildirdi Mossad Londra daki bir otelde gorevli icin bir rezervasyon tespit etti ve Londra ya yaklasik on gizli ajan gonderdi Ajanlar uc takima ayrildi Bir grup yetkilinin geldigini tespit etmek icin Heathrow Havalimani na ikincisi oteline yer ayirtmak ve ucuncusu de hareketlerini ve ziyaretcilerini izlemek icin gonderildi Bazi ajanlar suikastler konusunda uzmanlasmis Kidon Bolumunden ve dinleme cihazlari kurmak icin evlere elciliklere ve otel odalarina girme konusunda uzmanlasmis Neviot Bolumundendi Ziyaretinin ilk gununde Suriye buyukelciligini ziyaret etti ve ardindan alisverise gitti Kidon ajanlari onu yakindan takip ederken Neviot ajanlari otel odasina girip dizustu bilgisayarini buldu Bir bilgisayar uzmani daha sonra Mossad in bilgisayardaki faaliyetlerini izlemesine izin veren bir yazilim kurdu Mossad karargahinda bilgisayar materyali incelendiginde yetkililer Kibar tesisinin cesitli insaat asamalarindaki planlarina ve yuzlerce fotografina ve yazismalara ulasti Bir fotografta Kuzey Koreli nukleer yetkili Chon Chibu nun Suriye nin atom enerjisi ajansi direktoru Ibrahim Othman ile gorusmesi goruluyordu Mossad baslangicta Londra daki yetkiliyi oldurmeyi planlamis olsa da kesfin ardindan hayatini bagislamaya karar verdi Israil Basbakani Ehud Olmert bilgilendirildi Ertesi ay Olmert Suriye nin nukleer programi hakkinda rapor vermek uzere uc uyeli bir panel olusturdu CIA de bilgilendirildi ve Amerikan istihbarat agi daha fazla bilgi arayisina katildi Alti ay sonra panel uyelerinden Tuggeneral Yaakov Amidror Olmert e Suriye nin Kuzey Kore ve Iran ile nukleer bir tesis uzerinde calistigini bildirdi Iran projeye 1 milyar dolar akitmisti ve Iran in uranyum zenginlestirme programini tamamlayamamasi durumunda Iran tesislerinin yerine Kibar tesisini kullanmayi planlamisti Temmuz 2007 de Suriye nin kuzeyindeki Musalmiya da bir patlama meydana geldi Resmi Sana haber ajansi 15 Suriye askeri personelinin oldugunu ve 50 kisinin yaralandigini soyledi Ajans yalnizca tesiste bir yangin ciktiktan sonra cok patlayici urunlerin infilak ettigini bildirdi Jane s Defence Weekly nin 26 Eylul tarihli sayisinda patlamanin hardal gazi ile bir Scud C fuzesini silahlandirmak icin yapilan testler sirasinda meydana geldigi iddia edildi Ust duzey bir ABD li yetkili ABC News e 2007 yazinin baslarinda Israil in supheli bir Suriye nukleer tesisi kesfettigini ve Mossad in daha sonra tesisin calisanlarindan birini secmeyi ya da calisan kiliginda bir casus yerlestirmeyi basardigini soyledi Casus Suriye nukleer sahasinin yerden fotograflarini cekmeyi basardi Agustos 2007 nin ortalarinda Sayeret Matkal kesif biriminden Israil komandolari supheli Suriye nukleer tesisine gizlice baskin duzenledi ve nukleer malzemeyi Israil e getirdi Iki helikopter fotografik kanitlar ve toprak ornekleri almak icin on iki komandoyu bolgeye tasidi Komandolar muhtemelen Suriye uniformasi giymislerdi Toprak analizi nukleer aktivite izlerini ortaya cikardi CIA direktoru Michael Hayden ile Mossad direktoru Meir Dagan arasinda sitenin bombalanip bombalanmamasi konusunda anlasmazlik cikti Hayden bunun topyekun bir savasa yol acacagindan korkuyordu ancak Dagan bombalama gizlice yapildigi ve kamuya aciklanmadigi surece Esad in tepki vermeyeceginden emindi Ancak daha sonra bazi anonim kaynaklar malzemenin test edilip Kuzey Kore den geldigi dogrulandiktan sonra ABD nin bolgeye Israil saldirisini onayladigini bildirdi Ust duzey ABD yetkilileri daha sonra saldiriya karismadiklarini veya saldiriyi onaylamadiklarini ancak onceden bilgilendirildiklerini iddia etti Baskan George W Bush Decision Points adli ani kitabinda Basbakan Olmert in ABD nin Suriye bolgesini bombalamasini istedigini ancak Bush santralin nukleer silah programinin bir parcasi olup olmadigi konusunda istihbaratin kesin olmadigini soyleyerek reddettigini yazdi Bush Olmert in saldiri icin yesil isik istemedigini ve vermedigini ancak Olmert in tek basina hareket ettigini ve Israil i korumak icin gerekli oldugunu dusundugu seyi yaptigini iddia etti Baska bir rapor Israil in bolgeye 14 Temmuz gibi erken bir tarihte saldirmayi planladigini ancak Disisleri Bakani Condoleezza Rice da dahil olmak uzere bazi ABD li yetkililerin Suriye nin kamuoyunda kinanmasini tercih ettigini ve boylece Israil in bilginin basina sizacagindan korkana kadar askeri saldiriyi erteledigini belirtti Sunday Times ayrica operasyonun Israil Savunma Bakani Ehud Barak tarafindan kisisel olarak yonetildigini bildirdi Saldiridan uc gun once Suriye nin Tartus limanina cimento olarak etiketlenen malzemeleri tasiyan bir Kuzey Kore kargo gemisi demirledi Israilli cevrimici veri analisti Ronen Solomon 3 Eylul de Tartus a demirledigi iddia edilen 1 700 tonluk kargo gemisi Al Hamed in internet izini buldu 25 Nisan 2008 e kadar gemi Komorlar in bayragi altindaydi Bazi gazeteler Subat ayinda Bati ya olasi bir iltica nedeniyle ortadan kaybolan Iranli general Ali Riza Asgari nin site hakkinda Bati istihbaratina bilgi verdigini bildirdi HedefIsrail in hava saldirisi sonucu yikilan Suriye nukleer reaktoru iddiasi CNN ilk olarak hava saldirisinin Hizbullah militanlarina yonelik silahlari hedef aldigini ve saldirinin colde buyuk bir delik biraktigini bildirdi Bir hafta sonra The Washington Post ABD ve Israil istihbaratinin Kuzey Kore nin yardimiyla Suriye de insa edilen bir nukleer tesis hakkinda bilgi topladigini ve hedefin konvansiyonel olmayan silahlar yapabilen bir tesis oldugunu bildirdi The Sunday Times a gore Kuzey Kore den gelen bir nukleer malzeme deposu oldugu iddialari vardi Suriye Devlet Baskan Yardimcisi Faruq Al Shara 30 Eylul 2007 de Israil in hedefinin Arap Kurak Bolgeler ve Kurak Topraklar Arastirmalari Merkezi oldugunu acikladi ancak merkezin kendisi bunu hemen reddetti Ertesi gun Suriye Devlet Baskani Besar Esad bombalanan hedefi hala yapim asamasinda olan eksik ve bos bir askeri kompleks olarak nitelendirdi Yapinin dogasi veya amaci hakkinda daha fazla ayrinti vermedi 14 Ekim 2007 de New York Times ABD ve Israil askeri istihbarat kaynaklarinin hedefin Kuzey Koreli teknisyenler tarafindan insa edilen bir nukleer reaktor oldugunu ve grevde birkac teknisyenin olduruldugunu belirtti 2 Aralik 2007 de Sunday Times Tel Aviv Universitesi nde profesor ve Negev Nukleer Arastirma Merkezi nin kurucusu olan Uzi Even den alinti yaparak Suriye sahasinin plutonyum islemek ve silah sinifi Kuzey Kore kokenli plutonyum kullanilarak nukleer bomba olusturmak icin insa edildigine inandigini soyledi Ayrica Suriye nin hedef bolgeyi tonlarca toprakla hizli bir sekilde gommesinin radyasyon korkularina bir tepki oldugunu soyledi 19 Mart 2009 da Alman Savunma Bakanligi nin eski planlama personeli baskani Hans Ruhle Isvicre Neue Zurcher Zeitung gazetesinde Iran in bir Suriye nukleer reaktorunu finanse ettigini yazdi Ruhle bilgilerinin kaynaklarini belirlemedi ABD istihbaratinin 2002 de baslayan Suriye ye insaat malzemelerinin Kuzey Kore gemi teslimatlarini tespit ettigini ve insaatin 2003 te olagandisi bir sey tespit etmeyen Amerikan uydulari tarafindan tespit edildigini ve insaatin 2003 yilinda Amerikan uydulari tarafindan tespit edildigini ve bu durumun kismen Suriyelilerin radyo ve telefonlari siteden yasaklamalari ve iletisimi yalnizca haberciler tarafindan ele almalari nedeniyle olagandisi bir sey tespit etmedigini soyledi Analiz bunun Kuzey Kore tipi bir reaktor bir gaz grafit modeli oldugu konusunda kesindi ve Israil Iran in proje icin Kuzey Kore ye 1 milyar ila 2 milyar dolar arasinda odeme yaptigini tahmin ediyor dedi Ayrica Israil operasyonundan hemen once Suriye ye giden bir Kuzey Kore gemisinin nukleer yakit cubuklariyla onunun kesildigini de yazdi OperasyonIsrail Hava Kuvvetleri 69 Filosuna ait lazer gudumlu bombalarla donanmis on Israil F 15I lt i id mwAQA gt Ra am lt i gt savas ucagi ucak 209 dahil F 16I Sufa savas ucaklari esliginde 253 filodan 432 ve 119 filodan 459 ve birkac ELINT ucagi Ramat David Hava Ussu nden havalandi F 15 lerden ucu usse geri donerken kalan yedisi Suriye ye dogru devam etti Israilliler Tall al Abuad daki bir Suriye radar bolgesini konvansiyonel hassas bombalar elektronik saldiri ve ile imha etti Elektronik savas Operasyonda yer aldigi bildirilen IAF nin Ozel Elektronik Gorev Ucagi Israil in Israil savas ucaklarinin Suriye yi gecmesi hedeflerini bombalamasi ve geri donmesi icin ihtiyac duydugu tum sure boyunca Suriye hava savunmasini ele gecirmek ve onlara sahte bir gokyuzu resmi beslemek icin elektronik savasi kullandigi bildirildi Suriye radarlarini etkisiz hale getiren bu teknoloji Suter havadan ag saldiri sistemine benzemektedir Bu dusman radar yayicilarini yanlis hedeflerle beslemeyi ve hatta dusman sensorlerini dogrudan manipule etmeyi mumkun kilmaktadir Mayis 2008 de IEEE Spectrum daki bir rapor Avrupali kaynaklarin Suriye hava savunma aginin Israilliler tarafindan etkinlestirilen gizli bir yerlesik oldurme anahtari tarafindan devre disi birakildigini iddia ettigini aktardi Ucak bolgeye yaklastiginda Shaldag komandolari hedef lazerlerini tesise yoneltti ve F 15I ler bombalarini birakti Tesis tamamen yikildi Shaldag komandolari cikarildi ve tum Israil ucaklari usse dondu Israil e donus yolunda ucak Turkiye uzerinden uctu ve Hatay ve Gaziantep illeri uzerindeki yakit tanklarini firlatti Saldirinin hemen ardindan Israil Basbakani Ehud Olmert Turkiye Basbakani Recep Tayyip Erdogan i arayarak durumu acikladi ve Suriye Devlet Baskani Besar Esad a Israil in baska bir nukleer santrale musamaha gostermeyecegi ancak baska bir eylem planlanmadigi mesajini iletmesini istedi Olmert Israil in olayi abartmak istemedigini ve halen Suriye ile barisla ilgilendigini belirterek Esad in olaya dikkat cekmemeyi tercih etmesi halinde kendisinin de ayni seyi yapacagini sozlerine ekledi Israil resmi aciklamalariIsrail 69 Filosu F 15I Baskinla ilgili ilk haber CNN den geldi Israil Basbakani Ehud Olmert Guvenlik servisleri ve Israil savunma gucleri olagandisi bir cesaret sergiliyor Dogal olarak her zaman halka kartlarimizi gosteremiyoruz Israil gazetelerinin hava saldirisi hakkinda kendi haberlerini yapmalari yasaklandi 16 Eylul 2007 de Israil askeri istihbarat baskani Amos Yadlin bir meclis komitesine Israil in caydirici yetenegini yeniden kazandigini soyledi Bir Israilli yetkili tarafindan kamuoyuna yapilan ilk aciklama muhalefet lideri Benjamin Netanyahu nun operasyonu destekledigini ve Basbakan Olmert i tebrik ettigini soyledigi 19 Eylul de geldi Netanyahu danismani Uzi Arad daha sonra Newsweek e Ne oldugunu biliyorum ve ortaya ciktiginda herkesi sasirtacak dedi 17 Eylul 2007 de Basbakan Olmert onceden belirlenmis kosullar ve ultimatomlar olmaksizin Suriye ile baris yapmaya hazir oldugunu acikladi Dahaf Arastirma Enstitusu tarafindan yapilan bir ankete gore hava saldirisinin ardindan Olmert in onay orani 25 ten 35 e yukseldi 2 Ekim 2007 de IDF Haaretz in sansuru kaldirma talebi uzerine saldirinin gerceklestigini dogruladi bununla birlikte IDF fiili saldiri kuvvetinin ve hedefinin ayrintilarini sansurlemeye devam etti 28 Ekim de Israil Basbakani Ehud Olmert Israil kabinesine Israil in Turk hava sahasini ihlal etmesi durumunda Turkiye Basbakani Recep Tayyip Erdogan dan ozur diledigini soyledi Gorusmenin ardindan basina yaptigi aciklamada Turkiye basbakani ile yaptigim gorusmede kendisine Israil ucaklarinin gercekten Turk hava sahasini ihlal etmesi halinde ne onceden ne de herhangi bir niyet olmadigini Turk egemenligini herhangi bir sekilde ihlal etmek veya baltalamak olmadigin ve saygi duydugumuzu soyledim Suriye tepkisiSuriye hava kuvvetlerinde eski bir binbasi olan Ebu Muhammed 2013 te Deyrizor bolgesindeki hava savunmasina Israil ucaklarinin reaktore yoneldigi tespit edilir edilmez geri cekilmesinin soylendigini anlatti Bir WikiLeaks agina gore Suriye hukumeti kimyasal savas basliklarina sahip uzun menzilli fuzeleri saldiridan sonra yuksek alarma gecirdi ancak Israil in nukleer karsi saldirisindan korkarak misilleme yapmadi Suriye ilk basta ucaksavar silahlarinin coldeki bos alanlari veya daha sonra askeri bir insaat alanini bombalayan Israil ucaklarina ates ettigini iddia etti Saldiriyi takip eden iki gun boyunca Turk basininda Hatay ve Gaziantep ilinde Israil yakit tanklari bulundugu bildirildi ve Turk Disisleri Bakani Israil elcisine resmi bir protestoda bulundu Suriye Birlesmis Milletler Genel Sekreteri Ban Ki moon a yazdigi bir mektupta saldiriyi Suriye Arap Cumhuriyeti nin hava sahasini ihlali olarak nitelendirdi ve Israil Suriye hava sahasini ilk kez ihlal etmiyor dedi Suriye ayrica uluslararasi toplumu Israil in eylemlerini gormezden gelmekle sucladi Bir BM sozcusu Suriye nin BM Guvenlik Konseyi nden bir toplanti talep etmedigini ve o sirada Guvenlik Konseyi baskani olan Fransa nin Suriye den herhangi bir mektup almadigini soyledi 27 Nisan 2008 de Suriye Devlet Baskani Besar Esad baskinla ilgili ilk kamuoyuna aciklamasini yaparak saldiriya ugrayan nukleer bir tesis oldugu iddialarini asilsiz bularak reddetti Mantikli mi Bir nukleer sitenin yuzeyden havaya savunma ile korumasi yok muydu Suriye nin ortasinda colde acik bir alanda uydularin izinde bir nukleer alan mi Ancak bagimsiz uzmanlar Suriye nin dikkat cekmemek ve bina henuz faaliyete gecmedigi icin supheli reaktorunu guclendirmedigini one surdu Suriye nin nukleer programinin yani sira genis cephanelige ve uzun menzilli fuzeleri icin biyolojik ve kimyasal savas basliklarina sahip olduguna inaniliyor 25 Subat 2009 da IAEA yetkilileri Suriye nin nukleer sefi Ibrahim Othman in kapali bir IAEA teknik toplantisinda Suriye nin bolgede bir fuze tesisi insa ettigini soyledigini bildirdi Uluslararasi tepkilerSuriye disinda hicbir Arap hukumeti 6 Eylul olayi hakkinda resmi bir yorumda bulunmadi Haftalik Misir gazetesi Al Ahram Arap dunyasinin senkronize sessizligi hakkinda yorum yapti Ne Israil ne de Suriye hukumeti ne olduguna dair ayrintili bir aciklama yapmadi Dis uzmanlar ve medya yorumculari o gece tam olarak ne oldugu hakkinda kendi farkli yorumlarini sunarak veri boslugunu doldurdu Batili yorumcular Israil in eylemine yonelik resmi Suriyeli olmayan Arap kinamalarinin Israil e karsi misilleme tehditlerinin ve hatta Suriye hukumetine veya halkina yonelik destek beyanlarinin olmamasinin hukumetlerinin Israil in eylemini zimnen destekledigi anlamina gelmesi gerektigi gorusunu benimsediler Iranli yetkililer bile Israil saldirisi veya Suriye nin tepkileri hakkinda resmi bir yorumda bulunmadi ABD Savunma Bakani Robert Gates e Kuzey Kore nin nukleer alanda Suriye ye yardim edip etmedigi soruldugunda Kuzey Korelileri cok dikkatli izliyoruz Suriyelileri cok dikkatli izliyoruz cevabini verdi Kuzey Kore hukumeti Israil in eylemlerini siddetle kinadi Bu Suriye nin egemenligini amacsizca ihlal etmekten ve bolgesel baris ve guvenligi ciddi sekilde taciz etmekten biraz daha kisa olan cok tehlikeli bir provokasyondur 17 Ekim de BM basin ofisinin Birinci Komite Silahsizlanma ve Uluslararasi Guvenlik toplantisi tutanaklarinin ismi aciklanmayan bir Suriye temsilcisinin baskin tarafindan bir nukleer tesisin vuruldugunu soyledigi seklinde yorumlanmasina tepki olarak Suriye aciklamayi yalanladi ve Suriye de bu tur tesisler yok aciklamasini yapti Ancak devlet tarafindan isletilen Suriye Arap Haber Ajansi basinda cikan haberlerin Suriyeli diplomati yanlis aktardigini soyledi Ayni gun IAEA dan Mohamed ElBaradei baskini elestirdi ve once bombalamak ve sonra soru sormak sistemi baltalar ve herhangi bir supheye cozum getirmez diyerek baskini elestirdi IAEA Temmuz 2007 den beri DPRK Yongbyon nukleer tesislerinin devre disi birakilmasini gozlemliyordu ve oradan yakit cubuklarinin ve diger nukleer malzemelerin tutulmasindan ve gozetiminden sorumluydu 24 Eylul 2007 de sunulan ABD Temsilciler Meclisi Karari 674 Israil in Suriye den gelecek nukleer veya askeri bir tehdide karsi kendini savunma hakkina acik bir sekilde destek verdigini ifade etti Tasarinin 15 destekcisi vardi ancak hicbir zaman oylamaya ulasamadi 26 Ekim de New York Times Suriyelilerin tesisin tum kalintilarini neredeyse tamamen kaldirdigini gosteren uydu fotograflari yayinladi ABD istihbarat kaynaklari boyle bir operasyonun tamamlanmasinin genellikle bir yil kadar surecegini kaydetti ve gerceklestirilme hizina saskinlik duyduklarini dile getirdi Eski silah mufettisi David Albright calismanin suistimal kanitlarini gizlemek icin yapildigina inaniyordu 28 Nisan 2008 de CIA Direktoru Michael Hayden Israil tarafindan bombalanan supheli bir Suriye reaktorunun yilda bir veya iki silah icin yeterli plutonyum uretme kapasitesine sahip oldugunu ve bunun Kuzey Kore nin Yongbyon Nukleer Bilimsel Arastirma Merkezi ne benzer bir boyut ve teknoloji oldugunu soyledi Baskan George W Bush Decision Points adli ani kitabinda saldirinin Suriye nin bir nukleer silah programi izledigini ve istihbaratin kesin bir bilim olmadigini dogruladigini iddia ederken kendisine ABD li analistlerin sadece dusuk duzeyde istihbarat oldugunu soyledi Tesisin bir nukleer silah programinin parcasi olduguna dair guven hava saldirisinin ardindan yapilan gozetleme yok edilen tesisin bazi bolumlerinin kapatildigini gosterdi Bush Tesis gercekten masum bir arastirma laboratuvari olsaydi Suriye Devlet Baskani Esad Birlesmis Milletler in zemininde Israillilere bagirirdi diye yazdi Olmert ile yaptigi telefon gorusmesinde operasyonun bir sure gizli kalmasini ve ardindan Suriye hukumetini tecrit etmek icin kamuoyuna aciklanmasini onerdigini ancak Olmert in Suriye nin misillemesine neden olabilecek herhangi bir seyden kacinmak istedigi icin tam bir gizlilik istedigini yazdi Nisan 2011 de uzun bir arastirmadan sonra IAEA sitenin bir nukleer reaktor oldugunu resmen dogruladi 2012 de Baglantisizlar Hareketi buna gore bir bildiri kabul etti Devlet veya Hukumet Baskanlari Hareketin herhangi bir Devletin toprak butunlugune karsi guc kullanmama veya guc kullanma tehdidine iliskin ilkeli durusunu vurguladi Bu baglamda Israil in 6 Eylul 2007 de Suriye deki bir tesise yonelik BM Sarti nin acik bir ihlalini teskil eden saldirisini kinadilar ve Suriye nin bu baglamda IAEA ile isbirligini memnuniyetle karsiladilar NAM Final Document 2012 Doc 1 Rev 2 paragraf 176 Istihbaratin basina yayinlanmasi10 Ekim 2007 de The New York Times Israillilerin Suriye saldiri dosyasini Turkiye ile paylastigini bildirdi Buna karsilik Turkler Sam a gittiler ve bir nukleer program iddiasiyla Suriyelileri dosyayla karsi karsiya getirdiler Suriye hedefin stratejik fuzeler icin bir depolama deposu oldugunu soyleyerek bunu siddetle reddetti 25 Ekim 2007 de The New York Times baskin oncesi ve sonrasinda cekilen iki ticari uydu fotografinin supheli bolgede artik kare bir binanin bulunmadigini gosterdigini bildirdi 27 Ekim 2007 de The New York Times goruntuleme sirketi Geoeye nin binanin 16 Eylul 2003 tarihli bir goruntusunu yayinladigini ve bu guvenlik analistinden John Pike in insaatin 2001 de basladigini tahmin ettigini bildirdi Ust duzey bir istihbarat yetkilisi de The New York Times a ABD nin siteyi casus uydu araciligiyla yillardir gozlemledigini soyledi Uydu goruntulerinin sonraki aramalari Uluslararasi Uzay Istasyonundaki bir astronotun 5 Eylul 2002 de bolgenin fotografini cektigini kesfetti Goruntu cozunurlugu dusuk olsa da binanin o tarih itibariyla var oldugunu gosterecek kadar iyi Al Kibar daki Suriye nukleer reaktorunun bir CIA bilgisayar modelinin ekran goruntusu 11 Ocak 2008 de DigitalGlobe saldirinin supheli hedefine benzer bir binanin ayni yerde yeniden insa edildigini gosteren bir uydu fotografi yayinladi Ancak disaridan bir uzman bunun bir reaktor olma ihtimalinin dusuk oldugunu ve eski alanin kazisi icin ortu olabilecegini soyledi 1 Nisan 2008 de Asahi Shimbun Ehud Olmert in 27 Subat taki bir toplantida Japonya Basbakani Yasuo Fukuda ya saldiri hedefinin Kuzey Koreli Pyongyang teknisyenlerin know how ve yardimi ile yapim asamasinda olan nukleer ile ilgili tesis oldugunu soyledigini bildirdi 24 Nisan 2008 de CIA Yongbyon daki Kuzey Kore nukleer reaktoru ile Suriye de Israil tarafindan bombalanan nukleer reaktor arasindaki benzerlikleri gosterdigini iddia ettigi bir video ve arka plan brifingi yayinladi ABD li bir yetkiliye gore reaktorde herhangi bir uranyum gorunmedi ve neredeyse tamamlanmis olmasina ragmen onemli testler yapilmadan faaliyete gecirilemezdi O hafta bazi Kongre komitelerine verilen brifingin ardindan 24 Nisan 2008 de Beyaz Saray Basin Sekreteri nden bir aciklama yapildi Aciklamaya gore yonetim Suriye nin Kuzey Kore nin yardimiyla plutonyum uretebilen gizli bir reaktor insa ettigine ve amacin bariscil olmadigina inaniyordu IAEA nin istihbaratla bilgilendirildigi de belirtildi IAEA bilgilerin alindigini dogruladi ve arastirmayi planladi Daha once bilgilendirilmemeyi elestirdi ve tek tarafli guc kullanimini gerekli dogrulama surecini baltalamak olarak nitelendirdi Ancak Suriyeli yetkililer Kuzey Kore nin ulkelerinde herhangi bir mudahalesini yalanladi BBC News e gore Suriye nin Ingiltere Buyukelcisi Sami Khiyami iddialari gulunc bularak reddetti ABD nin Irak i isgal ettigi gunden beri bu tur iddialara aliskiniz Irak taki kitle imha silahlariyla ilgili tum teatral sunumlari hatirlarsiniz Bay Khiyami tesisin reaktorle ilgisi olmayan terk edilmis bir askeri bina oldugunu soyledi 21 Mart 2018 de Israil operasyonu resmen kabul etti ve hava saldirisinin fotograflari ve kokpit videosu da dahil olmak uzere gizliligi kaldirilan materyalleri yayinladi ABD ve Israil iddialari hakkinda ilk suphecilikAmerikan ve Israil kaynaklarindan istihbarat bilgilerinin yayinlanmasina ragmen Suriye sahasina yapilan saldiri baslangicta tartismaliydi Bazi yorumcular saldiri sirasinda sitenin normalde hassas bir askeri tesisi calacak belirgin bir dikenli tel veya hava savunma sistemine sahip olmadigini iddia etmisti Mohamed El Baradei daha once Suriye nin karmasik bir nukleer surec insa etme ve yurutme yeteneginin supheli oldugunu belirtmisti IAEA nin yikilmis oldugu iddia edilen Suriye nukleer sahasinin denetimi oncesinde konusurken Su anda orada herhangi bir sey bulabilecegimiz supheli dedi ilk etapta bir sey oldugunu varsayarsak New York Times 24 Nisan da ABD istihbarat verilerinin yayinlanmasindan sonra iki ust duzey istihbarat yetkilisi kanitlarin Suriye nin nukleer bir silah insa etmeye hazirlandigi konusunda kendilerini dusuk guvenden baska bir sey birakmadigini kabul etti Ancak Suriye nin santralden cikan kullanilmis yakiti silah sinifi plutonyuma donusturmek icin bir operasyon kurduguna dair bir isaret olmadigini soylerken gecen yil Baskan Bush a reaktor icin baska bir aciklama bulamayacaklarini soylemislerdi BBC Diplomatik Muhabiri Jonathan Marcus CIA videosunun yayinlanmasiyla ilgili olarak ABD nin Irak taki deneyiminin ardindan kitle imha silahlari oldugu iddia edilen programlarla ilgili brifinglerin yasanmasi gereken cok sey var yorumunu yapti SonrasiIAEA sorusturmasi 19 Kasim 2008 de IAEA Suriye kompleksinin bildirilmemis bir nukleer reaktore benzeyen ozellikler tasidigini ve BM mufettislerinin bolgede onemli uranyum izleri buldugunu belirten bir rapor yayinladi Raporda mufettislerin Haziran ayinda bolgeye yaptigi ziyaretten elde edilen bulgularin bir zamanlar orada bir reaktor oldugu sonucuna varmak icin yeterli olmadigi belirtildi Daha fazla sorusturma ve daha fazla Suriye seffafligina ihtiyac duyuldugunu soyledi Gizli nukleer guvenlik raporu Suriye den mufettislere Eylul 2007 Israil hava saldirisindan sonra bolgeden firlatilan enkaz ve ekipmani gostermesinin istenecegini soyledi 19 Subat 2009 da IAEA bolgeden alinan numunelerin yeni islenmis uranyum izlerini ortaya cikardigini bildirdi Ust duzey bir BM yetkilisi Haziran ayindaki bulgunun ek analizinin toplam 80 parcacik icin 40 uranyum parcacigi daha buldugunu soyledi ve bunu onemli olarak nitelendirdi Uzmanlarin sahada ve yakininda bulunan kucuk grafit ve paslanmaz celik izlerini analiz ettigini ancak bunlari nukleer aktiviteyle iliskilendirmek icin cok erken oldugunu soyledi Raporda Suriye nin ust duzey teskilat yetkililerinden tekrarlanan taleplere ragmen teskilat mufettislerinin gizli bir nukleer program barindirdigindan suphelenilen yerlere takip ziyaretleri yapmalarina izin vermeyi reddettigi kaydedildi Suriye bu iddialara itiraz etti Suriye nin IAEA temsilcisi Othman a gore bina bir nukleer reaktor olsaydi buyuk miktarda grafit olurdu Othman Yarim milyon ton toprakta 80 parcacik buldular Bu rakami birisini boyle bir tesis insa etmekle suclamak icin nasil kullanabileceginizi bilmiyorum Kasim 2009 tarihli bir raporda IAEA Suriye nin isbirligi yapmamasi nedeniyle sorusturmasinin aksadigini belirtti Takip eden Subat ayinda Yukiya Amano nun yeni liderliginde IAEA Bu tur uranyum parcaciklarinin varligi bolgede nukleer faaliyetlerle ilgili olasiliga isaret ediyor ve yikilan binanin dogasiyla ilgili sorulari ekliyor Suriye bu parcaciklarin kokeni ve varligi icin henuz tatmin edici bir aciklama sunmus degil Suriye ulkede askeri bir nukleer program olmadigini ve nukleer enerjiyi bariscil amaclarla ozellikle nukleer tip alaninda kullanma hakkina sahip oldugunu soyleyerek bu iddialara itiraz etti Suriye disisleri bakani Ajans ile Suriye arasindaki nukleer silahlarin yayilmasini onleme anlasmasina bagliyiz ve sadece mufettislerin bu anlasmaya gore gelmesine izin veriyoruz Suriye nin askeri nukleer programi olmadigi icin anlasmanin otesinde hicbir seye izin vermeyecegiz Suriye diger sitelerini mufettislere acmak zorunda degil Suriye bolgede bulunan dogal uranyumun Israil fuzelerinden geldigini iddia ediyor 28 Nisan 2010 da IAEA baskani Yukiya Amano Suriye nin iddialarina karsi cikarak ilk kez hedefin gercekten de gelecekteki bir nukleer reaktorun gizli sahasi oldugunu acikladi Suriye Ic Savasi sirasinda site Suriye Ic Savasi sirasinda reaktor sahasi Mayis 2014 te Irak Islam Devleti ve Levant ISIL militan grubuna dustu 6 Mart 2017 de site ABD destekli Kurt ve Arap milis savascilardan olusan bir koalisyon olan Suriye Demokratik Gucleri tarafindan ele gecirildi O zamandan beri site Kuzey ve Dogu Suriye Ozerk Yonetimi tarafindan yonetilen topraklarin icinde kaldi Operasyonun ustlenmesi 22 Mart 2018 de Israil Savunma Kuvvetleri IDF on yil suren belirsizlikten sonra 2007 de Suriye nin kuzeydogusundaki Deyr ez Zor da insa edilen bir nukleer reaktorun imha edilmesinin sorumlulugunu resmen ustlendi Ayrica bakinizSuriye ve kitle imha silahlari Opera Operasyonu Ain es Saheb hava saldirisi 2008 Ebu Kemal baskin Ocak 2013 Rif Dimashq hava saldirisi Rakka saldirisi 2016 gunumuz Kaynakca Inside Israel s Secret Raid on Syria s Nuclear Reactor Politico 17 Aralik 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 4 Agustos 2022 More than a decade on Israel admits to strike on suspected Syrian nuclear reactor 21 Mart 2018 19 Haziran 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 4 Agustos 2022 a b The Observer The Guardian Londra 16 Eylul 2007 13 Ocak 2008 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 16 Eylul 2007 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim The Wall Street Journal 18 Eylul 2007 7 Subat 2014 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 19 Eylul 2007 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim אזולאי 21 Mart 2018 הותר לפרסום כך השמידה ישראל את הכור הגרעיני בסוריה Globes 8 Mart 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 4 Agustos 2022 a b c IAEA Syria tried to build nuclear reactor 10 Haziran 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde Associated Press Latest Update 04 28 11 18 10 Reuters 12 Eylul 2012 4 Mayis 2008 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 18 Eylul 2007 Leonard S Spector and Israel s Airstrike on Syria s Reactor Implications for the Nonproliferation Regime 8 Mart 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde Arms Control Today Vol 38 No 6 July August 2008 pp 15 21 Associated French Press 24 Nisan 2008 20 Mayis 2011 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 24 Nisan 2008 Syria Today May 2008 ISSN 1812 8637 22 Aralik 2010 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 4 Subat 2010 Reuters Vienna 19 Subat 2009 14 Kasim 2012 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 19 Kasim 2012 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim a b AFP 17 Kasim 2009 5 Kasim 2012 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 3 Subat 2010 a b Viyana 24 Subat 2009 14 Mayis 2013 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 19 Ocak 2012 a b Israel formally acknowledges destroying suspected Syrian reactor in Reuters 21 Mart 2018 21 Mart 2018 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 21 Mart 2018 a b c George W Bush Decision Points London Random House 2010 p 421 422 a b c Israelis blew apart Syrian nuclear cache The Sunday Times Londra 16 Eylul 2007 24 Mayis 2011 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 13 Temmuz 2008 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim Ending a decade of silence Israel confirms it blew up Assad s nuclear reactor Ingilizce 30 Haziran 2019 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 21 Mart 2018 Hersh Seymour The Jerusalem Post 10 Eylul 2007 7 Subat 2014 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 16 Eylul 2007 a b c The Sunday Times 23 Eylul 2007 18 Kasim 2007 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 23 Eylul 2007 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim a b Israel Shows Electronic Prowess 20 Aralik 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde 26 November 2007 David A Fulghum and Robert Wall Aviation Week amp Space Technology a b 1 20 Aralik 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde By YAAKOV KATZ 29 September 2010 Jerusalem Post a b c 11 Subat 2009 25 Ekim 2012 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 29 Ocak 2012 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim a b c Ronen Bergman 30 Aralik 2016 Yedioth Ahronoth 31 Aralik 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi The Daily Telegraph 15 Mayis 2011 18 Mayis 2011 tarihinde kaynagindan arsivlendi Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim Agence France Presse AFP 19 Eylul 2007 5 Temmuz 2008 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 26 Nisan 2008 EXCLUSIVE The Case for Israel s Strike on Syria ABC News Agence France Presse AFP 19 Ekim 2007 24 Ekim 2007 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Ekim 2007 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim Snatched Israeli commandos nuclear find The Times 23 Eylul 2007 a b Haaretz Associated Press 19 Mart 2009 4 Kasim 2010 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 19 Mart 2009 USA Today Associated Press 23 Nisan 2008 7 Subat 2014 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 26 Nisan 2008 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim The Jerusalem Post 6 Ekim 2007 7 Subat 2014 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 6 Ekim 2007 Syria N Korea Reports Won t Stop Talks The Washington Post 15 Eylul 2007 7 Agustos 2008 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 23 Eylul 2007 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim The Daily Telegraph Londra 17 Eylul 2007 14 Kasim 2011 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 17 Eylul 2007 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim e ships net database 7 Nisan 2022 tarihinde Wayback Machine sitesinde Retrieved 24 April 2008 The Jerusalem Post 28 Eylul 2007 7 Subat 2014 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 28 Eylul 2007 Neue Zurcher Zeitung Almanca 19 Mart 2009 7 Subat 2014 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 19 Mart 2009 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim CNN 11 Eylul 2007 13 Agustos 2007 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 16 Eylul 2007 N Korea Syria May Be at Work on Nuclear Facility The Washington Post 13 Eylul 2007 31 Aralik 2017 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 16 Eylul 2007 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim 30 Eylul 2007 16 Ocak 2009 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 30 Eylul 2007 BBC News 1 Ekim 2007 21 Ekim 2007 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 1 Ekim 2007 The New York Times 14 Ekim 2007 12 Mayis 2011 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 15 Ekim 2007 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim Israelis hit Syrian nuclear bomb plant The Sunday Times 2 Aralik 2007 12 Aralik 2007 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 2 Aralik 2007 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim World Security Network 27 Kasim 2007 7 Subat 2014 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 7 Subat 2014 Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim Aviation Week amp Space Technology 3 Ekim 2007 12 Kasim 2013 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 3 Ekim 2007 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim ABC News 8 Ekim 2007 7 Subat 2014 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 8 Ekim 2007 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim Sally Adee The Hunt for the Kill Switch 8 Agustos 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde May 2008 Stuxnet Worm Is Remarkable for Its Lack of Subtlety The New York Times Ingilizce 26 Eylul 2010 ISSN 0362 4331 6 Subat 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 13 Temmuz 2017 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim YouTube da Israel thwarted Syria s plan to attack infolivetivenglish 17 September 2007 The Guardian Londra 17 Eylul 2007 5 Ekim 2007 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 17 Eylul 2007 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim Haaretz 16 Eylul 2007 18 Ekim 2012 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 16 Eylul 2009 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim Associated French Press 16 Eylul 2007 4 Mayis 2008 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 16 Eylul 2007 Associated French Press 19 Eylul 2007 9 Haziran 2007 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 19 Eylul 2007 The Whispers of War Newsweek 22 Eylul 2007 3 Kasim 2014 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 8 Temmuz 2014 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim The Jerusalem Post 17 Eylul 2007 22 Subat 2014 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 17 Eylul 2007 International Herald Tribune Associated Press 18 Eylul 2007 28 Kasim 2014 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 19 Eylul 2007 Haaretz 2 Ekim 2007 28 Mayis 2010 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 2 Ekim 2007 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim a b 2 Kasim 2007 5 Kasim 2007 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 3 Kasim 2007 The Guardian Londra 4 Subat 2013 8 Subat 2013 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 7 Subat 2013 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim Ynet News 14 Nisan 2014 26 Agustos 2014 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 14 Nisan 2014 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim a b Turkey Asks Israel About Fuel Tanks Associated Press 9 Eylul 2007 1 Eylul 2014 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 9 Eylul 2007 BBC News 2 Ekim 2007 6 Nisan 2008 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 26 Nisan 2008 International Herald Tribune Associated Press 9 Eylul 2007 11 Ekim 2007 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 9 Eylul 2007 CNN 11 Eylul 2007 1 Subat 2009 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 19 Subat 2009 Breaking News JTA Jewish amp Israel News olu kirik baglanti Reuters 27 Nisan 2008 13 Kasim 2012 tarihinde kaynagindan arsivlendi The New York Times 25 Subat 2009 ISSN 0362 4331 11 Mayis 2013 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 25 Subat 2009 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim Weitz Richard Associated French Press 16 Eylul 2007 17 Ekim 2007 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 16 Eylul 2007 Kcna co jp 11 Eylul 2007 20 Subat 2012 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 29 Ocak 2012 Reuters 10 Ekim 2007 12 Kasim 2012 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 28 Ekim 2007 IAEA Implementation of Safeguards in the DPRK Vienna IAEA Statements of the Director General 3 Mart 2008 9 Mayis 2008 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Nisan 2008 Bill H Res 674 Expressing the unequivocal support of the House of Representatives for Israel s right to self The Jerusalem Post 26 Ekim 2007 25 Subat 2014 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 28 Ekim 2007 Syria Update II Syria Buries Foundation of Suspect Reactor Site PDF Institute for Science and International Security 26 Ekim 2007 10 Kasim 2007 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 28 Ekim 2007 UPDATE 2 Syrian reactor capacity was 1 2 weapons year CIA Reuters 29 Nisan 2008 12 Ocak 2009 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 4 Agustos 2022 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim Mazzetti 10 Ekim 2007 The New York Times 11 Mayis 2013 tarihinde kaynagindan arsivlendi The New York Times 26 Ekim 2007 11 Mayis 2013 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 26 Ekim 2007 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim Broad 27 Ekim 2007 The New York Times 13 Ocak 2013 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 27 Ekim 2007 The New York Times 12 Ocak 2008 29 Kasim 2014 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 12 Ocak 2008 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim Reuters 15 Ocak 2008 9 Ocak 2009 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 16 Ocak 2008 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim Ynetnews 1 Nisan 2008 3 Nisan 2008 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 1 Nisan 2008 BBC News 29 Nisan 2008 29 Nisan 2008 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 4 Ocak 2009 PDF 29 Nisan 2008 7 Ocak 2009 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 4 Ocak 2009 N Koreans Taped At Syrian Reactor The Washington Post 24 Nisan 2008 5 Agustos 2011 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 20 Mayis 2010 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim US shows evidence of alleged Syria N Korea nuke collaboration Associated Press 24 Nisan 2008 Press Release 2008 06 Statement by IAEA Director General Mohamed ElBaradei IAEA 25 Nisan 2008 15 Mayis 2008 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Nisan 2008 BBC News 25 Nisan 2008 4 Agustos 2011 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 20 Mayis 2010 The New York Times 12 Ocak 2008 5 Kasim 2012 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 20 Mayis 2010 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim BBC News 23 Haziran 2008 10 Nisan 2012 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 20 Mayis 2010 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim The New York Times 25 Nisan 2008 11 Mayis 2013 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 20 Mayis 2010 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim BBC News 25 Nisan 2008 27 Mayis 2011 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 20 Mayis 2010 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim Implementation of the NPT Safeguards Agreement in the Syrian Arab Republic PDF IAEA 19 Kasim 2008 5 Ekim 2009 tarihinde kaynagindan arsivlendi PDF Erisim tarihi 4 Ocak 2009 Reuters 19 Kasim 2008 6 Mayis 2011 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 4 Ocak 2009 The International Herald Tribune 19 Subat 2009 ISSN 0294 8052 21 Subat 2009 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 19 Subat 2009 Reuters 18 Subat 2010 23 Subat 2010 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 18 Subat 2010 Birden fazla yazar name list parameters kullanildi yardim Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim Syria dismisses IAEA call for more inspectors access ynetnews com Reuters 20 Subat 2010 22 Agustos 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 4 Agustos 2022 5 Ekim 2011 tarihinde kaynagindan arsivlendi Al Jazeera 29 Nisan 2011 5 Kasim 2012 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 7 Subat 2014 Chris Tomson 6 Mart 2017 Kurdish forces seize military base from ISIS amid massive offensive in Deir Ezzor Al Masdar News 3 Subat 2019 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 7 Mart 2017 Liberman Squabbling over credit for strike on Syrian reactor an embarrassment 26 Mayis 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 4 Agustos 2022