Güney Kafkas dilleri (Gürcüce: ქართველური ენები / "Kartveluri enebi"), Kafkas dillerine bağlı ve Kafkas Dağları'nın güneyinde konuşulan Gürcüce, Megrelce, Lazca ve Svancadan oluşan dil ailesidir. Dünya çapında yaklaşık 5.2 milyon konuşanı vardır. Diğer hiçbir dil ailesi ile ilişkisi tespit edilemeyen Güney Kafkas dilleri, dünyanın birincil dil ailelerinden biridir. Güney Kafkas dillerinde yazılmış en eski edebi kaynak, Asomtavruli harfleriyle yazılmış Eski Gürcüce Bir el Qutt yazıtlarıdır. MS 430 yılına tarihlenen yazıt, Beytüllahim yakınlarındaki bir Gürcü manastırında bulunmuştur. Gürcücenin yanı sıra, yazı dili gelişmemiş olan diğer Güney Kafkas dilleri de Gürcü alfabesiyle yazılır. Bunun yanında Türkiye ve Avrupa'daki Lazlar için Latin alfabesinden geliştirilmiş Laz alfabesi kullanılır.
Güney Kafkas dilleri | |
---|---|
Coğrafi dağılım | Batı Güney Kafkasya Kuzeydoğu Anadolu |
Sınıflandırma | Temel dil ailelerinden biri |
Alt bölümler |
|
ISO 639-5 | ccs |
![]() Güney Kafkas dillerinin coğrafi dağılımı |
Sınıflandırma
- Svanca (Svanca'da Luşnu), Gürcüstan'ın Svaneti bölgesinde yaklaşık 35-40 bin kişinin anadilidir.
- Gürcüce-Zan (Karto-Zan)
- Gürcüce (Gürcücede Kartuli), 4,1 milyon kişinin anadilidir. 3.9 milyon kişi Gürcistan'da, kalanı Türkiye, İran ve Azerbaycan gibi ülkelerde yaşayan Gürcülerin anadili olarak konuştuğu tahmin edilir.
- Zan dilleri (Kolhisce)
- Megrelce (Megrelcede Margaluri), 1989 verilerine göre yaklaşık 500 bin kişinin anadilidir, asıl olarak Batı Gürcistan’da Megrelya’da ve Abhazya’nın doğu kesimindeki Gali bölgesinde konuşulur. Abhazya'yı terk etmek zorunda kalan çok sayıda Megrel mülteci bugün Tiflis’te anadili olarak bu dili konuşmaktadır.
- Lazca (Lazcada Lazuri), tahminî verilere göre çoğunluğu Karadeniz kıyısında yaşayan 250 bin kişinin anadilidir. Gürcistan’da yaklaşık 30 bin kişinin anadili de Lazcadır.
Soyağacı
Proto Güney Kafkasya dili | |||||||||||||||||||||||||||||||||
Karto-Zan | |||||||||||||||||||||||||||||||||
Zan dili | |||||||||||||||||||||||||||||||||
Svanca | Lazca | Megrelce | Gürcüce | ||||||||||||||||||||||||||||||
Bu diller arasındaki bağlantı ilk kez 1773'te Johann Anton Güldenstädt'ın Kafkas dilleri sınıflandırmasında rapor edilmiş, daha sonra Georg Rosen, Marie-Félicité Brosset ve Franz Bopp gibi dilbilimciler tarafından kanıtlanmıştır.
Georgi Klimov, Glottokronolojik analiz sonuçlarına göre Proto Güney Kafkasya dilinin MÖ 19. yüzyılda Svanca ve Proto-Karto-Zan olarak ayrıldığını, Proto-Karto-Zan dilinin ise MÖ 8. yüzyılda Zan dili ve Gürcüce olarak ayrıldığını iddia etmektedir.
Kartveli dilleri arasındaki benzerlikler
Laz - Megrel - Svan ve Gürcü dilleri arasındaki benzerlik kaçınılmaz düzeyde yakındır. Bu benzerlik ve yakınlık ortak sözcük dağarcığı karşılıklı anlaşmayı sağlamaya yetmemektedir. Yalnızca Zan dili'nin ya da Kolhis dilinin birbirinden ayrılmış iki lehçesi olarak kabul edilen Lazca ve Megrelce hâriç. Lazca ve Megrelce karşılıklı anlaşılır dillerdir.
Tablo üzerinden Kartveli dillerinin benzerliklerini karşılaştırırsak:
Proto-Kartv. form | Karto-Zan | Svanca | ||||
---|---|---|---|---|---|---|
Proto-form | Gürcüce | Megrelce | Lazca | |||
1. bir, 2. diğer | *s₁xwa Türkçe telaffuz: | *s₁xwa Türkçe telaffuz: | sxva Türkçe telaffuz: (diğer) | šxva Türkçe telaffuz: (diğer) | čkva / škva Türkçe telaffuz: / Türkçe telaffuz: (diğer, bir tane daha) | e-šxu Türkçe telaffuz: (bir) |
Bir | n/a | *erti Türkçe telaffuz: | erti Türkçe telaffuz: | arti Türkçe telaffuz: | ar Türkçe telaffuz: | n/a |
İki | *yori Türkçe telaffuz: | *yori Türkçe telaffuz: | ori Türkçe telaffuz: | žiri / žəri Türkçe telaffuz: / Türkçe telaffuz: | žur / ǯur Türkçe telaffuz: / Türkçe telaffuz: | yori Türkçe telaffuz: |
Üç | *sami Türkçe telaffuz: | *sami Türkçe telaffuz: | sami Türkçe telaffuz: | sumi Türkçe telaffuz: | sum Türkçe telaffuz: | semi Türkçe telaffuz: |
Dört | *otxo Türkçe telaffuz: | *otxo Türkçe telaffuz: | otxi Türkçe telaffuz: | otxi Türkçe telaffuz: | otxo Türkçe telaffuz: | w-oštxw Türkçe telaffuz: |
Beş | *xuti Türkçe telaffuz: | *xuti Türkçe telaffuz: | xuti Türkçe telaffuz: | xuti Türkçe telaffuz: | xut Türkçe telaffuz: | wo-xušd Türkçe telaffuz: |
Altı | *eks₁wi Türkçe telaffuz: | *eks₁wi Türkçe telaffuz: | ekvsi Türkçe telaffuz: | amšvi Türkçe telaffuz: | aši Türkçe telaffuz: | usgwa Türkçe telaffuz: |
Yedi | *šwidi Türkçe telaffuz: | *šwidi Türkçe telaffuz: | švidi Türkçe telaffuz: | škviti Türkçe telaffuz: | škvit Türkçe telaffuz: | i-šgwid Türkçe telaffuz: |
Sekiz | *arwa Türkçe telaffuz: | *arwa Türkçe telaffuz: | rva Türkçe telaffuz: | ruo / bruo Türkçe telaffuz: / Türkçe telaffuz: | ovro / orvo Türkçe telaffuz: / Türkçe telaffuz: | ara Türkçe telaffuz: |
Dokuz | *ts₁xara Türkçe telaffuz: | *ts₁xara Türkçe telaffuz: | tsxra Türkçe telaffuz: | čxoro Türkçe telaffuz: | čxoro Türkçe telaffuz: | čxara Türkçe telaffuz: |
On | *a(s₁)ti Türkçe telaffuz: | *ati Türkçe telaffuz: | ati Türkçe telaffuz: | viti Türkçe telaffuz: | vit Türkçe telaffuz: | ešd Türkçe telaffuz: |
Yirmi | n/a | *ots₁i Türkçe telaffuz: | otsi Türkçe telaffuz: | etsi Türkçe telaffuz: | etsi Türkçe telaffuz: | n/a |
Yüz | *as₁i Türkçe telaffuz: | *as₁i Türkçe telaffuz: | asi Türkçe telaffuz: | oši Türkçe telaffuz: | oši Türkçe telaffuz: | aš-ir Türkçe telaffuz: |
Kişi Zamirleri | |||||
---|---|---|---|---|---|
Proto-Kartv. | Gürcüce | Megrelce | Lazca | Svanca | |
Ben | *me Türkçe telaffuz: | me Türkçe telaffuz: | ma Türkçe telaffuz: | ma(n) Türkçe telaffuz: | mi Türkçe telaffuz: |
Sen | *sen Türkçe telaffuz: | šen Türkçe telaffuz: | si Türkçe telaffuz: | si(n) Türkçe telaffuz: | si Türkçe telaffuz: |
Bu | *e- Türkçe telaffuz: | e-sa Türkçe telaffuz: | e-na Türkçe telaffuz: | (h)e-ya Türkçe telaffuz: | e-ǯa Türkçe telaffuz: |
Biz | *čwen Türkçe telaffuz: | čven Türkçe telaffuz: | čki(n) / čkə(n) Türkçe telaffuz: / Türkçe telaffuz: | čkin / čku / šku Türkçe telaffuz: / Türkçe telaffuz: / Türkçe telaffuz: | näy Türkçe telaffuz: |
Siz | *stkwen Türkçe telaffuz: | tkven Türkçe telaffuz: | tkva(n) Türkçe telaffuz: | tkvan Türkçe telaffuz: | sgäy Türkçe telaffuz: |
İyelik Zamirleri | |||||
Proto-Kartv. | Gürcüce | Megrelce | Lazca | Svanca | |
Benim | *č(w)e-mi Türkçe telaffuz: | če-mi Türkçe telaffuz: | čki-mi Türkçe telaffuz: | čki-mi / ški-mi Türkçe telaffuz: / Türkçe telaffuz: | mi-šgu Türkçe telaffuz: |
Senin | *š(w)eni Türkçe telaffuz: | šeni Türkçe telaffuz: | skani Türkçe telaffuz: | skani Türkçe telaffuz: | i-sgu Türkçe telaffuz: |
Onun | *m-is₁ Türkçe telaffuz: | m-is-i Türkçe telaffuz: | mu-š-i Türkçe telaffuz: | (h)e-mu-š-i Türkçe telaffuz: | m-ič-a Türkçe telaffuz: |
Bizim | *čweni Türkçe telaffuz: | čveni Türkçe telaffuz: | čkini / čkəni Türkçe telaffuz: / Türkçe telaffuz: | čkini / čkuni / škuni Türkçe telaffuz: / Türkçe telaffuz: / Türkçe telaffuz: | gu-šgwey (excl.) Türkçe telaffuz: ni-šgwey (incl.) |
Sizin | *stkweni Türkçe telaffuz: | tkveni Türkçe telaffuz: | tkvani Türkçe telaffuz: | tkvani Türkçe telaffuz: | i-sgwey Türkçe telaffuz: |
Sosyal ve kültürel statü
Gürcüce, Gürcistan'ın resmi dili (nüfusun %90'ı tarafından konuşulmaktadır) ve Gürcistan'da yazım ve ticarette kullanılan ana dildir. Kendine özgün, ayırt edici bir alfabe ile yazılır. Günümüze ulaşan en eski Gürcüce edebi metin MS 5. yüzyıla tarihlenmektedir. Eski Gürcü alfabesi Yunan alfabesinden türetilmiş gibi görünüyor. Ancak bu sadece bir varsayımdır ve eski Gürcü alfabesinin Yunan alfabesinden türetildiğine dair hiçbir kanıt yoktur.
Megrelce, 1864'ten beri, özellikle Megrellerin kültürel özerkliğe sahip olduğu 1930'dan 1938'e kadar olan dönemde ve 1989'dan sonra Gürcü alfabesi ile yazılmıştır.
Lazca, esas olarak 1927 ve 1937 yılları arasında ve günümüzde de Türkiye'de Latin alfabesinden geliştirilen Laz alfabesi kullanılarak yazılmıştır. Ancak Lazca, dili konuşanların ana akım Türk toplumuyla entegre olmasıyla birlikte kaybolmaya başlamış ve günümüzde tehlike altında olan diller arasında yer almaktadır.
Ayrıca bakınız
Kaynakça
- Klimov, G. (1964). Etymological Dictionary of the Kartvelian Languages (Rusça). Moskova.
- Klimov, G. (1994). Einführung in die kaukasische Sprachwissenschaft. Hamburg: Buske.
- Klimov, G. (1998). Etymological Dictionary of the Kartvelian Languages. Berlin: Mouton de Gruyter.
- Klimov, G. (1998). Languages of the World: Caucasian languages (Rusça). Moskova: Academia.
- Dalby, A. (2002). Language in Danger; The Loss of Linguistic Diversity and the Threat to Our Future. Columbia University Press.
- Lang, D.M. (1966). The Georgians. New York: Praeger.
- Hewitt, B.G. (1995). Georgian: A Structural Reference Grammar. John Benjamins Publishing. ISBN .
Dış bağlantılar
- Vanilişi, M./ Tandilava, A., Lazların Tarihi, Gürcüceden Çev. Hayri Hayrioğlu, S. 10, Baskı 3., Ant Yayınları, İstanbul 1992
- BUCAKLİŞİ, A. İsmail: “Japon Dilbilimci Kojima Goişi ile Söyleşi”, Kafkasya Yazıları, Çiviyazıları Yayınevi, İstanbul, 1997, sayı 7.
- Karşılaştırmalı Güney Kafkas dilleri 11 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde .
wikipedia, wiki, viki, vikipedia, oku, kitap, kütüphane, kütübhane, ara, ara bul, bul, herşey, ne arasanız burada,hikayeler, makale, kitaplar, öğren, wiki, bilgi, tarih, yukle, izle, telefon için, turk, türk, türkçe, turkce, nasıl yapılır, ne demek, nasıl, yapmak, yapılır, indir, ücretsiz, ücretsiz indir, bedava, bedava indir, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, resim, müzik, şarkı, film, film, oyun, oyunlar, mobil, cep telefonu, telefon, android, ios, apple, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, pc, web, computer, bilgisayar