Sovyetler Birliği'nin Afganistan'a müdahalesi veya Sovyet-Afgan Savaşı, Sovyet kontrolündeki Afganistan Demokratik Cumhuriyeti'nde (DRA) 1979'dan 1989'a kadar süren uzun süreli bir silahlı çatışmaydı. Savaş, Soğuk Savaş'ın büyük bir çatışmasıydı, çünkü DRA, Sovyetler Birliği ve müttefik paramiliter gruplar arasında Afgan mücahitlere ve onların müttefik yabancı savaşçılarına karşı yoğun çatışmalar yaşandı. Mücahitler çeşitli ülke ve kuruluşlar tarafından desteklenirken, desteklerinin çoğunluğu Pakistan, ABD (Siklon Operasyonu kapsamında), İngiltere, Çin, İran ve Basra Körfezi'ndeki Arap ülkelerinden geldi. Yabancı güçlerin katılımı, savaşı ABD ile Sovyetler Birliği arasında bir vekalet savaşı haline getirdi. Çatışmalar 1980'ler boyunca çoğunlukla Afgan kırsalında gerçekleşti. Savaş yaklaşık 3.000.000 Afgan'ın ölümüyle sonuçlandı, milyonlarcası da mülteci olarak ülkeden kaçtı. Ülke dışında yerinden edilen Afganların çoğu ve sığındı. Afganistan'ın 1979 nüfus sayımına göre 13,5 milyonluk eski nüfusunun yaklaşık %6,5 ila %11,5'inin çatışma sırasında öldürüldüğü tahmin edilmektedir. Sovyet-Afgan Savaşı, Afganistan genelinde büyük yıkıma neden oldu ve bilim adamları tarafından Sovyetler Birliği'nin dağılmasına ve Soğuk Savaş'ın resmen sona ermesine katkıda bulunan önemli bir faktör olarak gösterildi.
Sovyetler Birliği'nin Afganistan'a müdahalesi | |||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|
Soğuk Savaş ve Afganistan Savaşı | |||||||
![]() Kuner Eyaletindeki Mücahit savaşçılar, 1987 | |||||||
| |||||||
Taraflar | |||||||
![]() ![]() | Destekleyenler : Maoist gruplar: | ||||||
Komutanlar ve liderler | |||||||
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() | ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() | ||||||
Çatışan birlikler | |||||||
![]() ![]() ![]() | Sunni Mücahit Gruplar Şii Mücahit Gruplar | ||||||
Güçler | |||||||
![]() *620.000 toplam personel 115.000 (1986 tahmini) 120.000 (1987 tahmini) ![]() *Toplam 250.000 personel (1989) | Mücahitler
| ||||||
Kayıplar | |||||||
| Mücahitler
| ||||||
Sivil kayıplar (Afgan): Toplam ölümler: |
Savaş, Leonid Brejnev liderliğindeki Sovyetlerin, Fırtına-333 Operasyonu sırasında kurulan Sovyet yanlısı yerel hükûmeti desteklemek için Afganistan'ı işgal etmesiyle başladı. Buna cevaben uluslararası toplum tarafından Sovyetler Birliği'ne çok sayıda yaptırım ve ambargo uygulandı. Sovyet birlikleri Afganistan'ın büyük şehirlerini ve tüm ana iletişim arterlerini işgal ederken, mücahitler ülkenin tartışmasız Sovyet kontrolüne tabi olmayan - neredeyse tamamı kırsal kesimdeki engebeli, dağlık araziyi kapsayan - %80'inde küçük gruplar halinde gerilla savaşı yürüttü. Sovyetler, Afganistan'a milyonlarca kara mayını döşemenin yanı sıra, hem Afgan direnişine hem de sivillere karşı sert bir şekilde mücadele etmek için hava güçlerini kullandı. Mücahitlere güvenli bir sığınak sağladığı için köyleri yerle bir etti, hayati önem taşıyan sulama hendeklerini yok etti ve diğer yakıp yıkma taktiklerini uyguladı.
Sovyet hükûmeti başlangıçta Afganistan'ın kasabalarını ve yol ağlarını hızla güvence altına almayı, Afganistan Halk Demokratik Partisi (PDPA) hükûmetini istikrara kavuşturmayı ve tüm askerî güçlerini altı aydan bir yıla kadar bir süre içinde geri çekmeyi planlamıştı. Ancak Afgan gerillalarının şiddetli direnişiyle karşılaştılar ve engebeli dağlık arazide büyük operasyonel zorluklar yaşadılar. 1980'lerin ortalarına gelindiğinde Afganistan'daki Sovyet askeri varlığı yaklaşık 115.000 birliğe yükseldi ve ülke çapındaki çatışmalar yoğunlaştı. Savaş çabalarının karmaşıklığı, askeri, ekonomik ve politik kaynaklar giderek tükendikçe Sovyetler Birliği'ne giderek yüksek bir maliyet getirdi. 1987 ortalarında reformcu Sovyet lideri Mihail Gorbaçov, Sovyet ordusunun Afganistan'dan tamamen çekilmeye başlayacağını duyurdu. Çekilmenin son dalgası 15 Mayıs 1988'de başladı ve 15 Şubat 1989'da Afganistan'ı işgal eden son Sovyet askerî birliği Özbek SSC'ye geçti. Devam eden dış Sovyet desteğiyle, ADPA hükûmeti mücahitlere karşı tek başına bir savaş çabası sürdürdü ve çatışma Afgan İç Savaşı'na dönüştü. Ancak Aralık 1991'de Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından Cumhuriyet'e verilen tüm destek çekildi ve bu durum 1992'de Vatan Partisi'nin İzole Cumhuriyeti'nin mücahitlerin elinde devrilmesine ve yeni bir Afgan İç Savaşı'nın başlamasına yol açtı.
Yabancı katılımı
Afgan mücahitleri öncelikle Pakistan, Amerika Birleşik Devletleri, Suudi Arabistan ve Birleşik Krallık tarafından destekleniyordu ve bu da bunu Soğuk Savaş'ın bir vekalet savaşı haline getiriyordu. Mücahidleri destekleyen ülkeler arasında en büyük maddi desteği ABD ve Suudi Arabistan verdi. Bununla birlikte, Müslüman dünyasındaki özellikle Basra Körfezindeki özel bağışçılar ve dini hayır kurumları, Afgan isyancılar için herhangi bir yabancı hükûmetten çok daha fazla fon topladı. Jason Burke şunu anlatıyor: "Afgan cihadı için harcanan paranın yüzde 25 kadar küçük bir kısmı aslında doğrudan devletler tarafından sağlandı." Suudi Arabistan savaş çabalarına yoğun bir şekilde dahil oldu ve Amerika Birleşik Devletleri'nin katkılarını kamu fonlarından dolar bazında eşleştirdi. Suudi Arabistan ayrıca Afgan mücahitleri için özel bağışlarla muazzam miktarda para topladı, bu paranın en yoğun olduğu dönemde ayda yaklaşık 20 milyon doları buluyordu. Mücahidleri destekleyen diğer ülkeler ise Mısır, Çin ve İsrail'di.İran ise sadece Şii Mücahidleri yani Farsça konuşan Şii Hazaraları sınırlı bir şekilde destekledi. Bu gruplardan biri de Afgan Şiilerinin siyasi birliği olan Tahran Sekizlisi'ydi. Bunlar ağırlıklı olarak İslam Devrim Muhafızları tarafından sağlanıyordu, ancak İran'ın Hazaralara verdiği destek yine de birleşik bir Mücahid cephesi kurma çabalarını boşa çıkardı.
Sovyetler Birliği'nin Afganistan'a müdahalesinde Çin-Sovyet ayrılığı nedeniyle Çin Halk Kurtuluş Ordusu birlikleri Afgan mücahitlerini desteklemiştir. Bu destek doğrultusunda mücahitlerin Pakistan'da yer alan eğitim kampları Çin sınırları içerisine taşındı, Çinli askeri danışmanlar bu kamplarda mücahitlere askerî eğitim vermiş ve bununla birlikte yüzlerce uçaksavar füzesi, roketatar ve makineli tüfek desteği sağlanmıştır.
Savaş nedeniyle ülkenin savaş öncesi nüfusunun tam üçte biri olan 5,5 milyon Afgan mülteci durumuna düştü ve ülkeden Pakistan ya da İran'a kaçtı. Başka bir tahmine göre 6,2 milyon mülteci var. 1981 yılının sonuna gelindiğinde BM Mülteciler Yüksek Komisyonu, Afganların dünyadaki en büyük mülteci grubunu temsil ettiğini bildirdi.
Savaşın mirası Afganistan'a silah, uyuşturucu ve terörizm kültürünü getirdi. Geleneksel güç yapısı da güçlü Mücahid milislerin lehine değiştirildi. Militarizasyon, ülkedeki toplumu dönüştürdü, ağır silahlı polisin, özel korumaların ve açık silahlı sivil savunma gruplarının hem savaş sırasında hem de sonrasındaki on yıllar boyunca Afganistan'da norm haline gelmesine yol açtı. Savaş aynı zamanda ülkedeki etnik güç dengesini de değiştirdi. Peştunlar, Durrani İmparatorluğu'nun 1747'deki modern kuruluşundan bu yana tarihsel olarak siyasi olarak egemen olsa da, iyi organize olmuş Mücahit yanlısı veya hükûmet yanlısı grupların çoğu Tacikler, Özbekler ve Hazaralardan oluşuyordu. Peştunların siyasi açıdan giderek parçalanması nedeniyle devlet üzerindeki nüfuzları sorgulanmaya başlandı.
Sonrası
Sovyetler Birliği'nin Çöküşü
Bilim adamları Rafael Reuveny ve Aseem Prakash'a göre savaş, Kızıl Ordu'nun yenilmez imajını zayıflatarak, Sovyet meşruiyetini baltalayarak ve yeni siyasi katılım biçimleri yaratarak Sovyetler Birliği'nin çöküşüne katkıda bulundu. Öte yandan, Sovyetler Birliği'nin maliyetleri diğer taahhütlerle karşılaştırıldığında çok büyük değildi. CIA, 1987'de maliyetlerin yıllık Sovyet askeri harcamalarının yaklaşık yüzde 2,5'u kadar olduğunu tahmin ediyordu. Tarihçi Sergey Radchenko'ya göre Afganistan savaşının SSCB'yi iflas ettirdiğine dair hiçbir kanıt yok. Sovyetler Birliği 1984 ile 1987 arasında yaklaşık 7,5 milyar dolar harcadı, ancak bu rakam yaklaşık 128 milyar dolarlık yıllık askeri bütçeyle karşılaştırıldığında ihmal edilebilir düzeydeydi. Geri çekilme kararı bir dizi siyasi faktöre dayanılarak verildi. Tarihçiler Stephen Kotkin ve Vladislav Zubok'un Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla ilgili çalışmaları, çöküşün esas olarak iç nedenlerini tespit ediyor ve Afganistan savaşından sadece laf arasında bahsediyor.
Savaş, Sovyetler Birliği'nde parti ile ordu arasında bir bölünme yarattı, burada Sovyet ordusunu SSCB'nin denizaşırı çıkarlarını korumak için kullanmanın etkinliği artık şüpheye düşürüldü. Rus olmayan cumhuriyetlerde bağımsızlıkla ilgilenenler ordunun yenilgisi karşısında cesaretlendi. Bazı Rus liderler, Sovyet karşıtı direnişi askeri olarak bastırma yeteneğinden 1968'de Çekoslovakya'da, 1956'da Macaristan'da ve 1953'te Doğu Almanya'da olduğu gibi şüphe etmeye başladı. Savaş, "Sovyet olmayanların Afganlara karşı yürüttüğü bir Sovyet savaşı" olarak görüldüğünden, Sovyetler Birliği dışında Sovyetler Birliği'nin ulusötesi bir siyasi birlik olarak meşruiyetinin altını oydu. Savaş, savaş gazilerinin yeni sivil örgütleri biçiminde, komünist partinin siyasi hegemonyasını zayıflatan yeni siyasi katılım biçimleri yarattı. Aynı zamanda basın ve medyada Glasnost döneminde devam eden dönüşümü de başlattı.
İç savaş
Savaş, Sovyet Ordusunun geri çekilmesiyle sona ermedi. Sovyetler Birliği, Kabil yetkilileri arasında paniğe yol açacağı yönündeki uyarılarla kışın ortasında Afganistan'ı terk etti. Afgan mücahitleri taşra kasaba ve şehirlerine ve gerekirse gerekirse Kabil'e saldırmaya hazırdı. Genel Sekreter Muhammed Necibullah'ın hükûmeti, halk desteği, bölge veya uluslararası tanınma elde edemese de 1992 yılına kadar iktidarda kalmayı başardı. İronik bir şekilde, üst düzey subaylarının ayrılmasıyla morali bozulana kadar Afgan Ordusu, doğrudan Sovyet vesayeti altında asla ulaşamadığı bir performans düzeyine ulaşmıştı. Kabil, Mücahidlerin siyasi ve askeri zayıflıklarını açığa çıkaran bir çıkmaza ulaşmıştı. Ancak neredeyse üç yıl boyunca Necibullah hükûmeti kendisini Mücahidlerin saldırılarına karşı başarıyla savunurken, hükûmet içindeki gruplar da muhalifleriyle bağlantılar geliştirdi.
Sovyet lideri Mihail Gorbaçov, 1989'da Afganistan lideri Muhammed Necibullah ile işbirliği içinde, ateşkes ve barış müzakereleriyle sonuçlanacak şekilde sırasıyla hükûmete ve gerillalara Sovyet ve Amerikan yardımının ortaklaşa kesilmesi için bir barış planı önerdi. Necibullah, siyasi bir çözüme ulaşmak için Amerikan işbirliğini aradı. Ancak George HW Bush'un yeni seçilen yönetimi, savaşı savaş yoluyla kazanmayı umarak planı reddetti. Sovyetlerin çekilmesinden hemen sonra Mücahidler, Pakistan'ın Servisler Arası İstihbaratından (ISI) Hamid Gül'ün kışkırttığı bir planla doğudaki Celalabad şehrine saldırdı. Hem Amerikalılar hem de Pakistanlılar, Celalabad'ın hızla gerillaların eline geçmesini ve Kabil'de nihai muzaffer bir saldırıyla sonuçlanmasını bekliyordu. Afgan Ordusu, Mücahidlerin saldırısını engellemeyi başararak Sovyet birlikleri olmadan yeteneklerini kanıtladı ve Mücahidler için büyük bir yenilgiyle sonuçlandı. Celalabad'daki zafer, Necibullah hükûmetine, özellikle eski komünistleri ve muhalefetteki ılımlıları kapsayan siyasi bir çözüme ulaşabileceğine dair güven verdi. Afgan ve Sovyet hükûmetlerinin yanı sıra Çin de geniş tabanlı bir hükûmetin kurulmasını desteklediğini ve İran'ın da müzakere yoluyla barışçıl bir çözümü desteklediğini açıkça söyledi. Hem Çin hem de İran gerillaları destekleyen ülkelerdi. Ancak ABD ve Pakistan askeri çözüme bağlı kaldı. Ayrıca Afgan hükûmeti, binlerce sivilin hayatını kaybettiği ve şehrin büyük bir bölümünün zarar gördüğü Celalabad bombardımanının ABD ve Pakistan tarafından Amerikan silahları kullanılarak planlandığını iddia edebilir.
Aralık 1990'da ABD ve Sovyetler Birliği, iç savaşta taraflara silah tedarikini sona erdirme konusunda anlaşmaya yaklaştı ancak bir tarih üzerinde anlaşmaya varılamadı. Sovyetlerin geri çekilmesinden iki yıl sonra, gerillalar yalnızca bir eyalet başkenti olan Tarinkot'u ele geçirdiler ve buranın teslim edilmesi yerel kabile liderleri tarafından ayarlandı. Ancak Mart 1991'de gerillalar ilk kez Küçük Rusya lakaplı şehri ele geçirmeyi başardı. Ancak gerillalar, ABD ve Pakistan'ın beklediği gibi Afgan Ordusunu tam anlamıyla mağlup edemedi ve Necibullah hükûmeti de savaş alanında galip gelemedi. Bu durum, Sovyetler Birliği'ndeki 1991 Ağustos Darbesi'nin ardından sona erdi - Rus gazeteci göre, Necibullah'ın güç kaybetmesinin ana tetikleyicisi, Rusya'nın 1992'de siyasi nedenlerle Afganistan'a petrol ürünleri satmayı reddetmesiydi. Nisan ayında Necibullah ve onun komünist hükûmeti, Necibullah'ın yerine ülke için yeni bir yönetim konseyi getiren Mücahidlerin eline geçti. 1979'dan 1992'ye kadar hiçbir zaman birleşik bir komuta altında olmayan eski Mücahid gerillalarının 1992'de işleyen bir birlik hükûmeti kurmayı başaramaması üzerine iç savaş devam etti. İç savaş devam etti ve 1990'larda yaklaşık 400.000 Afgan sivil hayatını kaybetti ve sonunda Taliban yönetimine yol açtı.
Dünya geneli cihatçı hareketlerin yükselişi
Sovyetlerin geri çekilmesinin ardından, bazı yabancı gönüllüler (Usame bin Ladin'in El Kaide'si dahil) ve genç Afgan mülteciler Afganistan, Pakistan ve yurtdışında şiddetli cihadı sürdürmeye devam ettiler. Afganistan'ı terk eden binlerce Afgan Arap'tan bazıları, Cezayir, Mısır, Bosna ve Çeçenya gibi yerlerde isyancı veya terörist olarak "hayati roller" oynayan yetenekli liderler, dini ideologlar ve askeri komutanlar haline geldi. Pakistan'daki onbinlerce Afgan mülteci çocuk, muhafazakârlık ve dini titizlik ruhuyla medreselerde eğitim gördü ve Afganistan'da Taliban'ın ve Pakistan'da Sipah-e-Sahabe'nin saflarını ve liderliğini doldurmaya devam etti. Gruplar, Siyasal İslam'ın yeni çeşitlerini bünyesinde barındırıyordu. Bunlar, yabancı gönüllüler arasında Selefi cihatçılık ve medrese eğitimi almış kişiler arasında "melez" Deobandi cihatçılığı.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly91cGxvYWQud2lraW1lZGlhLm9yZy93aWtpcGVkaWEvY29tbW9ucy90aHVtYi9hL2E1L0hhbWlkX01pcl9pbnRlcnZpZXdpbmdfT3NhbWFfYmluX0xhZGVuLmpwZy8yNzBweC1IYW1pZF9NaXJfaW50ZXJ2aWV3aW5nX09zYW1hX2Jpbl9MYWRlbi5qcGc=.jpg)
Afganistan'ın Genel Sekreteri Muhammed Necibullah, 1992'de Mücahidler tarafından görevden alınmadan önce, kendisini ziyaret eden ABD'li bir akademisyene "Afganistan'ın aşırılıkçıların elinde bir istikrarsızlık merkezi olacağını" söylemişti. Bush yönetiminin, Necibullah ve Sovyetlerin topyekûn askeri çözüm yerine gerillalarla koalisyon hükûmeti kurulması önerilerini desteklemeye istekli olsaydı kaosun önlenebileceği iddia edildi. Necibullah ayrıca International Herald Tribune'a yaptığı açıklamada, "Eğer kökten dincilik Afganistan'a gelirse, savaş uzun yıllar devam eder. Afganistan terörün merkezi haline gelir" dedi.
Yalnızca uluslararası destek sağlamakla kalmayıp aynı zamanda bu gönüllülere cihat için Afganistan'a seyahat etmeleri konusunda ilham veren kişi de Filistinli Müslüman Kardeşler'in din adamı Abdullah Azzam'dı . Müslüman dünyasını ve Amerika Birleşik Devletleri'ni gezerek genç Müslümanlara, Sovyet birliklerinin büyük birliklerini neredeyse tek başına mağlup eden Mücahidler, at sırtında savaşa giden melekler ve kuşlar tarafından önlenen bombalar gibi mucizevi eylemlerin hikâyeleriyle ilham verdi. Gönüllüler de birbirlerini etkiledi. Birçok beklenmedik dini-siyasi fikir, onlarca ülkeden İslamcıların kamplarda ve eğitim merkezlerinde "büyük buluşması" sırasında "fikir alışverişi" yapıldı. Bunlardan özellikle biri, Selefi cihatçılık olarak bilinen, "silahlı mücadeleye ve aşırı dinsel güce dayalı İslamcı ideolojinin bir çeşidi" idi.
Afganistan'dan çekildikten kısa bir süre sonra Sovyetler Birliği çöktüğünde gönüllüler "coşkuluydu". Usame bin Ladin'in sözleriyle, " Sovyetler Birliği'nin dağılmasında övgünün... Tanrı'ya ve Afganistan'daki mücahitlere ait olduğuna... ABD'nin kayda değer bir rolü olmadığına" inanarak . Cihadlarını hevesle başka ülkelerde de çoğaltmaya çalıştılar. Bu ülkelerden üçü Bosna, Cezayir ve Mısır'dı. Bosna'da Selefi cihadçı Afgan Araplar, Bosnalı Sırp ve Hırvat milislere karşı savaştı ancak bir Selefi devleti kurmayı başaramadı. Cezayir ve Mısır'da binlerce gönüllü geri döndü ve savaştı, ancak daha da az başarılı oldular.Cezayir'de Selefi cihatçılar GIA'nın liderliğine ve onun için savaşmaya yardım ederek binlerce sivili kasten öldürdü. El-Gama'a el-İslamiyye 1990 ile 1997 yılları arasında binden fazla insanı öldürdü ancak hükûmeti devirmeyi de başaramadı.
Mücahidleri finanse etmenin istenmeyen sonuçları, 1993 Dünya Ticaret Merkezi bombalamasında ve 11 Eylül saldırılarında olduğu gibi Amerika Birleşik Devletleri'nin başına geldi. 1993 bombalamasında, bombalama olayına katılanların tümü ya Afganistan'da görev yapmıştı ya da daha sonra El Kaide'nin fiili ABD'si olduğu ortaya çıkacak olan Afgan cihadı için Brooklyn merkezli bağış toplama kurumuyla bağlantılıydı. 2001 saldırısının liderleri Usame Bin Ladin, Halid Şeyh Muhammed her ikisi de Afganistan'da savaşmıştı ve bin Ladin, Abdullah Azzam'ın teğmeniydi. Grubu El Kaide, Sudan'dan sınır dışı edildikten sonra Taliban'a sığınmak için Afganistan'a döndü. 11 Eylül saldırısından önce El Kaide, 1998'de Afrika'daki iki ABD büyükelçiliğini bombalamıştı ve 2000'de neredeyse Yemen'deki USS Cole'u batırıyordu. Ancak Bin Ladin'e veya bağlı kuruluşlarından herhangi birine doğrudan ABD yardımı sağlanmadı.
Savaş, eski Sovyetler Birliği'nde ve onun çöküşünün ardından uzun bir miras bıraktı. Kayıpların yanı sıra, SSCB genelinde fiziksel sakatlıklara ve yaygın uyuşturucu bağımlılığına da yol açtı. Afganistan'da ve uluslararası alanda öldürülen Sovyet askerlerinin anılması her yıl 15 Şubat'ta Rusya, Ukrayna ve Beyaz Rusya'da anılıyor. Savaş gazilerine Rusça'da sıklıkla Afgantsy adı verilir.
Ayrıca bakınız
Kaynakça
- Şahi, Ağa (Ocak-Nisan 2008). "The Geneva Accords". (İngilizce). 61 (1/2).
- ^ a b c d e f g h i j k Goodson, P. L. Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of .... pp. 147, 165. [1] 20 Şubat 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- ^ Barlett, Donald L.; Steele, James B. (13 Mayıs 2003). "The Oily Americans". Time. 24 Aralık 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Temmuz 2008.
- ^ a b c "Interview with Dr. Zbigniew Brzezinski-(13/6/97)". 15 Ocak 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ekim 2014.
- ^ a b c d "Charlie Wilson: Congressman whose support for the mujahideen helped force the Soviet Union out of Afghanistan". The Independent. 22 Temmuz 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ekim 2014.
- ^ ""Reagan Doctrine, 1985," United States State Department". State.gov. 28 Şubat 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Şubat 2011.
- ^ Interview with Dr. Zbigniew Brzezinski 15 Ocak 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. – (June 13, 1997). Part 2. Episode 17. Good Guys, Bad Guys. June 13, 1997.
- ^ Corera, Gordon (2011). MI6: Life and Death in the British Secret Service. Londra: Phoenix. ISBN .
- ^ Crile, George (2003). Charlie Wilson's War: The Extraordinary Story of the Largest Covert Operation in History. Atlantic Monthly Press. ISBN .
- ^ a b "Saudi Arabia and the Future of Afghanistan". Council on Foreign Relations. 10 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ekim 2014.
- ^ a b S. Frederick Starr. Xinjiang: China's Muslim Borderland 2 Haziran 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., (İngilizce) s. 158., 2004 . Erişim tarihi: 17 Nisan 2016.
- ^ "Eight "Hot Wars" During the Cold War". World 101. Council on Foreign Relations. 25 Mayıs 2023. 5 Ekim 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ekim 2023.
- ^ James Joes, Anthony (2010). "4: Afghanistan: End of the Red Empire". Victorious Insurgencies: Four Rebellions that Shaped Our World. The University Press of Kentucky. ss. 211. ISBN .
- ^ Hegghammer, Thomas (2011). "The Rise of Muslim Foreign Fighters: Islam and the Globalization of Jihad". . 35 (3). s. 62. doi:10.1162/ISEC_a_00023.
The United States and Saudi Arabia did provide considerable financial, logistical, and military support to the Afghan mujahideen.
- ^ Kaynak hatası: Geçersiz
<ref>
etiketi;britannica2001
isimli refler için metin sağlanmadı (Bkz: ) - ^ Kaynak hatası: Geçersiz
<ref>
etiketi;britannica1978
isimli refler için metin sağlanmadı (Bkz: ) - ^
- ^ ""Reagan Doctrine, 1985," United States State Department". State.gov. 30 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Şubat 2011.
- ^ "Timeline: Soviet war in Afghanistan". BBC News. 17 Şubat 2009. 6 Ekim 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ekim 2014.
- ^ Frederick Starr, S. (2004). Xinjiang: China's Muslim Borderland. M.E. Sharpe. ss. 157-158. ISBN . 11 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Eylül 2016.
- ^ a b c d e f g h i j k Kepel 2002.
- ^ According to Milton Bearden, former CIA chief in charge of the Afghan department, "The Saudi dollar-for-dollar match with the US taxpayer was fundamental to the success [of the ten-year engagement in Afghanistan]" (from Milton Bearden 10 Ekim 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Interview. PBS Frontline.)
- ^ Burke, Jason (2004). Al-Qaeda: Casting a Shadow of Terror. I.B. Tauris. s. 59. ISBN .
- ^ Ricks, Thomas (14 Temmuz 2014). "The war against the Soviets in Afghanistan was run by Zia, not by us". FOREIGN POLICY. THE SLATE GROUP. 25 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mart 2020.
- ^ Crile 2003.
- ^ "How Pakistan's President Zia collaborated with Israel's Mossad to defeat Soviet forces in Afghanistan". WION (İngilizce). 26 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Şubat 2021.
- ^ "How Israel-Pakistan Relations Could Be Established By The End Of 2020?". Latest Asian, Middle-East, EurAsian, Indian News (İngilizce). 29 Ağustos 2019. 29 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Şubat 2021.
- ^ Ruttig, T. Islamists, Leftists – and a Void in the Center.
- ^ a b Goodson 2011.
- ^ Parker, John W (2009). Persian Dreams: Moscow and Tehran Since the Fall of the Shah. Potomac Books, Inc. ss. 94-95. ISBN .
- ^ Kinsella, Warren. "Unholy Alliances", Lester Publishing, 1992.
- ^ Kaplan 2008.
- ^ Maley, William (2021). The Afghanistan Wars. 3rd. Red Globe Press. s. 59. ISBN .
- ^ Sliwinski, Marek (1989). "Afghanistan: Decimation of a People". Orbis. 33 (1): 39-56. (PMID) 11617850.
- ^ Klass 2018.
- ^ Kakar, M. Hassan (1995). "Afghanistan: The Soviet Invasion and the Afghan Response, 1979-1982". UC Press E-Books Collection, 1982-2004. 21 Ocak 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ "THE WEAPONISATION OF AFGHANISTAN AND THE EFFECTS OF SMALL ARMS AND LIGHT WEAPONS PROLIFERATION ON CONFLICT DYNAMICS" (PDF). 9 Eylül 2020 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
- ^ The Causes of the Failure of Government of Afghanistan Under Professor Burhanuddin Rabbani (Afghanistan from Geneva Accords to the rise of Taliban (1988–96)) (PDF) (Tez). University of Peshawar. December 2007. 31 Ekim 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 26 Aralık 2021.
- ^ "The Soviet Failure in Afghanistan | Marine Corps Association". Mca-marines.org. 25 Temmuz 2014. 12 Ocak 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Ocak 2018.
- ^ Reuben, Rafael; Prakash, Aseem (1999). "The Afghanistan war and the breakdown of the Soviet Union" (PDF). Review of International Studies. 25 (4): 693-708. doi:10.1017/s0260210599006932. 27 Temmuz 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 15 Temmuz 2015.
- ^ It's Victory Day, but who's winning?, PRI.org, 28 Nisan 2011, 20 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 18 Nisan 2024
- ^ Braithwaite, Rodric (2011). Afgantsy: The Russians in Afghanistan 1979–1989. New York: Oxford University Press. ss. 330-331. ISBN .
- ^ Riedel, Bruce (2014). What We Won: America's Secret War in Afghanistan, 1979–1989. Brookings Institution Press. s. 29. ISBN .
- ^ Radchenko, Sergey (2021). "Mikhail Gorbachev: The Anatomy of New Thinking". Before and After the Fall: World Politics and the End of the Cold War. Cambridge University Press. s. 56. doi:10.1017/9781108910194.004. ISBN .
- ^ Kalinovsky, Artemy M. (2011). A Long Goodbye: The Soviet Withdrawal from Afghanistan. Harvard University Press. s. 42. ISBN . 28 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Nisan 2024.
- ^ Pravda, Alex (2010). "The collapse of the Soviet Union, 1990–1991". Endings. The Cambridge History of the Cold War. III. Cambridge: Cambridge University Press. ss. 361-362. doi:10.1017/CHOL9780521837217.018. ISBN .
- ^ Kotkin, Stephen (2008). Armageddon Averted: The Soviet Collapse, 1970–2000. New York: Oxford University Press. ISBN .
- ^ Zubok, Vladislav M. (2021). Collapse: The Fall of the Soviet Union. New Haven (CT): Yale University Press. ISBN .
- ^ Reuben, Rafael; Prakash, Aseem (1999). "The Afghanistan war and the breakdown of the Soviet Union" (PDF). Review of International Studies. 25 (4): 693-708. doi:10.1017/s0260210599006932. 27 Temmuz 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 15 Temmuz 2015.
- ^ a b c Burns, John F. (30 Nisan 1989). "After Jalalabad's Defense, Kabul Grows Confident". The New York Times. 8 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Nisan 2024.
- ^ a b c Awotona, Adenrele (11 Haziran 2019). Rebuilding Afghanistan in Times of Crisis: A Global Response. Routledge. ISBN – Google Books vasıtasıyla.
- ^ a b "Explained: Why a top Afghan official visited the grave of ex-President Najibullah". 30 Mayıs 2020. 8 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Nisan 2024.
- ^ "Tough Battle Takes Toll on Afghans. JALALABAD: KEY TO BROADER VICTORY?". Christian Science Monitor. 15 Mart 1989. 6 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Nisan 2024.
- ^ Tarzi, Shah M. (1992). "Afghanistan in 1991: A Glimmer of Hope". Asian Survey. 32 (2): 189-196. doi:10.2307/2645218.
- ^ "Even Guerrillas Surprised when Khost Fell with Graphic". Associated Press. 8 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Nisan 2024.
- ^ "Mujahideen claim the fall of Khost". UPI. 25 Eylül 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Nisan 2024.
- ^ Adamec, Ludwig W. (10 Kasım 2011). Historical Dictionary of Afghanistan. Scarecrow Press. ISBN – Google Books vasıtasıyla.
- ^ a b Schultheis, Rob (29 Aralık 1991). "IN AFGHANISTAN, Peace Must Wait". The New York Times. 9 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Nisan 2024.
- ^ "Life under Taliban cuts two ways 30 Aralık 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.".
- ^ Hafez, Mohammed M. (15 Mart 2008). "Jihad After Iraq: Lessons from the Arab Afghans Phenomenon". Combating Terrorism Center. 23 Temmuz 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Temmuz 2015.
- ^ examples can be found in "The Signs of ar-Rahmaan in the Jihad of the Afghan," www.
- ^ Messages to the World, 2006, p. 50.
- ^ "Arab Veterans of Afghanistan War Lead New Islamic Holy War". FAS. Compass. 28 Ekim 1994. 10 Temmuz 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Temmuz 2015.
- ^ a b c d e f Bergen, Peter; Reynolds, Alec (November–December 2005). "Blowback Revisited". Foreign Affairs. 84 (November/December 2005): 2-6. doi:10.2307/20031771. 24 Temmuz 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Temmuz 2015.
- ^ Williams, Margot (3 Kasım 2008). "Guantanamo Docket: Khalid Shaikh Mohammed". The New York Times. 16 Temmuz 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Nisan 2024.
- ^ Bergen, Peter (2006). The Osama bin Laden I Know: An Oral History of al Qaeda's Leader. . ss. 60-61. ISBN .
- ^ "Afghanistan Veterans in Belarus: Soldiers of Forgotten War", Belarus Digest, 19 Şubat 2013, 26 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 22 Aralık 2020
- ^ "The return of the 'Afgantsy'", Politico, 28 Eylül 2015, 7 Haziran 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 18 Nisan 2024
wikipedia, wiki, viki, vikipedia, oku, kitap, kütüphane, kütübhane, ara, ara bul, bul, herşey, ne arasanız burada,hikayeler, makale, kitaplar, öğren, wiki, bilgi, tarih, yukle, izle, telefon için, turk, türk, türkçe, turkce, nasıl yapılır, ne demek, nasıl, yapmak, yapılır, indir, ücretsiz, ücretsiz indir, bedava, bedava indir, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, resim, müzik, şarkı, film, film, oyun, oyunlar, mobil, cep telefonu, telefon, android, ios, apple, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, pc, web, computer, bilgisayar
Sovyetler Birligi nin Afganistan a mudahalesi veya Sovyet Afgan Savasi Sovyet kontrolundeki Afganistan Demokratik Cumhuriyeti nde DRA 1979 dan 1989 a kadar suren uzun sureli bir silahli catismaydi Savas Soguk Savas in buyuk bir catismasiydi cunku DRA Sovyetler Birligi ve muttefik paramiliter gruplar arasinda Afgan mucahitlere ve onlarin muttefik yabanci savascilarina karsi yogun catismalar yasandi Mucahitler cesitli ulke ve kuruluslar tarafindan desteklenirken desteklerinin cogunlugu Pakistan ABD Siklon Operasyonu kapsaminda Ingiltere Cin Iran ve Basra Korfezi ndeki Arap ulkelerinden geldi Yabanci guclerin katilimi savasi ABD ile Sovyetler Birligi arasinda bir vekalet savasi haline getirdi 11 Catismalar 1980 ler boyunca cogunlukla Afgan kirsalinda gerceklesti Savas yaklasik 3 000 000 Afgan in olumuyle sonuclandi 12 milyonlarcasi da multeci olarak ulkeden kacti Ulke disinda yerinden edilen Afganlarin cogu Pakistan ve Iran a sigindi Afganistan in 1979 nufus sayimina gore 13 5 milyonluk eski nufusunun yaklasik 6 5 ila 11 5 inin catisma sirasinda olduruldugu tahmin edilmektedir Sovyet Afgan Savasi Afganistan genelinde buyuk yikima neden oldu ve bilim adamlari tarafindan Sovyetler Birligi nin dagilmasina ve Soguk Savas in resmen sona ermesine katkida bulunan onemli bir faktor olarak gosterildi Sovyetler Birligi nin Afganistan a mudahalesiSoguk Savas ve Afganistan SavasiKuner Eyaletindeki Mucahit savascilar 1987Tarih24 Aralik 1979 15 Subat 1989 9 yil 1 ay 3 hafta ve 1 gun BolgeAfganistanSonucSovyet guclerinin geri cekilmesi Afganistan Savasi nin devam etmesiTaraflarSovyetler Birligi Afganistan Demokratik CumhuriyetiSunni Mucahitler Cemiyet i Islami 1 Sura i Nazar Hizb i Islami Gulbeddin 1 Mektebu l Hidemat Hizb i Islami Halis 1 Ittihad i Islami 1 Islami Devrim Hareketi 1 Afganistan Ulusal Kurtulus Cephesi 1 Afganistan Milli Islam Cephesi 1 Destekleyenler Pakistan 1 Amerika Birlesik Devletleri 2 3 4 5 Birlesik Krallik 4 6 7 CinSuudi Arabistan 3 4 8 9 Sii Mucahitler Afganistan Islami Hareketi 1 Hizbullah En Nasr 1 Afganistan Islami Devrim Muhafizlari Birlikleri Afganistan Islami Birlik Devrim Konseyi Islami Devrim Hareketi Islam Savascilari Birligi Raad Partisi Destekleyenler Iran 1 Cin 10 Maoist gruplar Afganistan Ozgurluk Orgutu Afganistan Halki Ozgurluk Orgutu Afganistan Mucahit Ozgurluk Savascilari CephesiKomutanlar ve liderlerLeonid Brejnev Yuri Andropov Konstantin Cernenko Mihail Gorbacov Dmitri Ustinov Sergei Sokolov Valentin Varennikov Igor Rodionov Boris Gromov Babrak Karmal Muhammed Necibullah Abdul Resid DostumBurhaneddin Rabbani Ahmet Sah Mesut Abdul Hak Ismail Han Gulbeddin Hikmetyar Jalaluddin Haqqani Abdullah Azzam Muhammet Ziya ul Hak Aktar Abdur Rahman Jimmy Carter Ronald Reagan Kral Halid Kral FahdCatisan birliklerSovyetler Birligi Silahli Kuvvetleri KGB Afganistan Demokratik Cumhuriyeti Silahli KuvvetleriSunni Mucahit Gruplar Sii Mucahit GruplarGuclerSovyetler Birligi 620 000 toplam personel 115 000 1986 tahmini 120 000 1987 tahmini Afganistan Toplam 250 000 personel 1989 Mucahitler 200 000 250 000 savasciKayiplarSovyet gucleri 14 453 53 753 Yarali 311 Kayip Afgan gucleri 13 310 Mayis 1988 35 478 yarali 311 kayip Toplam 86 470 98 017Mucahitler Toplam 162 579 192 579 Sivil kayiplar Afgan 1 500 000 2 000 000 olu 3 milyonun uzerinde yarali 5 milyondan fazla ulke disinda yerinden edilmis 2 milyondan fazla ulke icinde yerinden edilmis Savasci olumleri 562 995 ten fazla kisi olduruldu Toplam olumler Yaklasik 3 milyon kisi olduruldu Savas Leonid Brejnev liderligindeki Sovyetlerin Firtina 333 Operasyonu sirasinda kurulan Sovyet yanlisi yerel hukumeti desteklemek icin Afganistan i isgal etmesiyle basladi Buna cevaben uluslararasi toplum tarafindan Sovyetler Birligi ne cok sayida yaptirim ve ambargo uygulandi Sovyet birlikleri Afganistan in buyuk sehirlerini ve tum ana iletisim arterlerini isgal ederken mucahitler ulkenin tartismasiz Sovyet kontrolune tabi olmayan neredeyse tamami kirsal kesimdeki engebeli daglik araziyi kapsayan 80 inde kucuk gruplar halinde gerilla savasi yuruttu Sovyetler Afganistan a milyonlarca kara mayini dosemenin yani sira hem Afgan direnisine hem de sivillere karsi sert bir sekilde mucadele etmek icin hava guclerini kullandi Mucahitlere guvenli bir siginak sagladigi icin koyleri yerle bir etti hayati onem tasiyan sulama hendeklerini yok etti ve diger yakip yikma taktiklerini uyguladi Sovyet hukumeti baslangicta Afganistan in kasabalarini ve yol aglarini hizla guvence altina almayi Afganistan Halk Demokratik Partisi PDPA hukumetini istikrara kavusturmayi ve tum askeri guclerini alti aydan bir yila kadar bir sure icinde geri cekmeyi planlamisti Ancak Afgan gerillalarinin siddetli direnisiyle karsilastilar ve engebeli daglik arazide buyuk operasyonel zorluklar yasadilar 1980 lerin ortalarina gelindiginde Afganistan daki Sovyet askeri varligi yaklasik 115 000 birlige yukseldi ve ulke capindaki catismalar yogunlasti Savas cabalarinin karmasikligi askeri ekonomik ve politik kaynaklar giderek tukendikce Sovyetler Birligi ne giderek yuksek bir maliyet getirdi 1987 ortalarinda reformcu Sovyet lideri Mihail Gorbacov Sovyet ordusunun Afganistan dan tamamen cekilmeye baslayacagini duyurdu Cekilmenin son dalgasi 15 Mayis 1988 de basladi ve 15 Subat 1989 da Afganistan i isgal eden son Sovyet askeri birligi Ozbek SSC ye gecti Devam eden dis Sovyet destegiyle ADPA hukumeti mucahitlere karsi tek basina bir savas cabasi surdurdu ve catisma Afgan Ic Savasi na donustu Ancak Aralik 1991 de Sovyetler Birligi nin dagilmasinin ardindan Cumhuriyet e verilen tum destek cekildi ve bu durum 1992 de Vatan Partisi nin Izole Cumhuriyeti nin mucahitlerin elinde devrilmesine ve yeni bir Afgan Ic Savasi nin baslamasina yol acti Icindekiler 1 Yabanci katilimi 2 Sonrasi 2 1 Sovyetler Birligi nin Cokusu 2 2 Ic savas 2 3 Dunya geneli cihatci hareketlerin yukselisi 3 Ayrica bakiniz 4 KaynakcaYabanci katilimidegistirAfgan mucahitleri oncelikle Pakistan Amerika Birlesik Devletleri Suudi Arabistan 16 ve Birlesik Krallik tarafindan destekleniyordu ve bu da bunu Soguk Savas in bir vekalet savasi haline getiriyordu Mucahidleri destekleyen ulkeler arasinda en buyuk maddi destegi ABD ve Suudi Arabistan verdi 17 18 Bununla birlikte Musluman dunyasindaki ozellikle Basra Korfezindeki ozel bagiscilar ve dini hayir kurumlari Afgan isyancilar icin herhangi bir yabanci hukumetten cok daha fazla fon topladi 19 20 21 Jason Burke sunu anlatiyor Afgan cihadi icin harcanan paranin yuzde 25 kadar kucuk bir kismi aslinda dogrudan devletler tarafindan saglandi 22 Suudi Arabistan savas cabalarina yogun bir sekilde dahil oldu ve Amerika Birlesik Devletleri nin katkilarini kamu fonlarindan dolar bazinda eslestirdi Suudi Arabistan ayrica Afgan mucahitleri icin ozel bagislarla muazzam miktarda para topladi bu paranin en yogun oldugu donemde ayda yaklasik 20 milyon dolari buluyordu 23 Mucahidleri destekleyen diger ulkeler ise Misir Cin ve Israil di 24 25 26 Iran ise sadece Sii Mucahidleri yani Farsca konusan Sii Hazaralari sinirli bir sekilde destekledi Bu gruplardan biri de Afgan Siilerinin siyasi birligi olan Tahran Sekizlisi ydi 27 28 Bunlar agirlikli olarak Islam Devrim Muhafizlari tarafindan saglaniyordu ancak Iran in Hazaralara verdigi destek yine de birlesik bir Mucahid cephesi kurma cabalarini bosa cikardi 29 Sovyetler Birligi nin Afganistan a mudahalesinde Cin Sovyet ayriligi nedeniyle Cin Halk Kurtulus Ordusu birlikleri Afgan mucahitlerini desteklemistir Bu destek dogrultusunda mucahitlerin Pakistan da yer alan egitim kamplari Cin sinirlari icerisine tasindi Cinli askeri danismanlar bu kamplarda mucahitlere askeri egitim vermis ve bununla birlikte yuzlerce ucaksavar fuzesi roketatar ve makineli tufek destegi saglanmistir 10 30 Savas nedeniyle ulkenin savas oncesi nufusunun tam ucte biri olan 5 5 milyon Afgan multeci durumuna dustu ve ulkeden Pakistan ya da Iran a kacti 31 Baska bir tahmine gore 6 2 milyon multeci var 32 1981 yilinin sonuna gelindiginde BM Multeciler Yuksek Komisyonu Afganlarin dunyadaki en buyuk multeci grubunu temsil ettigini bildirdi 33 34 28 Savasin mirasi Afganistan a silah uyusturucu ve terorizm kulturunu getirdi Geleneksel guc yapisi da guclu Mucahid milislerin lehine degistirildi 35 Militarizasyon ulkedeki toplumu donusturdu agir silahli polisin ozel korumalarin ve acik silahli sivil savunma gruplarinin hem savas sirasinda hem de sonrasindaki on yillar boyunca Afganistan da norm haline gelmesine yol acti 36 Savas ayni zamanda ulkedeki etnik guc dengesini de degistirdi Pestunlar Durrani Imparatorlugu nun 1747 deki modern kurulusundan bu yana tarihsel olarak siyasi olarak egemen olsa da iyi organize olmus Mucahit yanlisi veya hukumet yanlisi gruplarin cogu Tacikler Ozbekler ve Hazaralardan olusuyordu Pestunlarin siyasi acidan giderek parcalanmasi nedeniyle devlet uzerindeki nufuzlari sorgulanmaya baslandi 37 SonrasidegistirSovyetler Birligi nin Cokusudegistir Bilim adamlari Rafael Reuveny ve Aseem Prakash a gore savas Kizil Ordu nun yenilmez imajini zayiflatarak Sovyet mesruiyetini baltalayarak ve yeni siyasi katilim bicimleri yaratarak Sovyetler Birligi nin cokusune katkida bulundu 38 39 40 Ote yandan Sovyetler Birligi nin maliyetleri diger taahhutlerle karsilastirildiginda cok buyuk degildi 41 CIA 1987 de maliyetlerin yillik Sovyet askeri harcamalarinin yaklasik yuzde 2 5 u kadar oldugunu tahmin ediyordu 42 Tarihci Sergey Radchenko ya gore Afganistan savasinin SSCB yi iflas ettirdigine dair hicbir kanit yok Sovyetler Birligi 1984 ile 1987 arasinda yaklasik 7 5 milyar dolar harcadi ancak bu rakam yaklasik 128 milyar dolarlik yillik askeri butceyle karsilastirildiginda ihmal edilebilir duzeydeydi 43 44 Geri cekilme karari bir dizi siyasi faktore dayanilarak verildi 45 Tarihciler Stephen Kotkin ve Vladislav Zubok un Sovyetler Birligi nin dagilmasiyla ilgili calismalari cokusun esas olarak ic nedenlerini tespit ediyor ve Afganistan savasindan sadece laf arasinda bahsediyor 46 47 Savas Sovyetler Birligi nde parti ile ordu arasinda bir bolunme yaratti burada Sovyet ordusunu SSCB nin denizasiri cikarlarini korumak icin kullanmanin etkinligi artik supheye dusuruldu Rus olmayan cumhuriyetlerde bagimsizlikla ilgilenenler ordunun yenilgisi karsisinda cesaretlendi Bazi Rus liderler Sovyet karsiti direnisi askeri olarak bastirma yeteneginden 1968 de Cekoslovakya da 1956 da Macaristan da ve 1953 te Dogu Almanya da oldugu gibi suphe etmeye basladi Savas Sovyet olmayanlarin Afganlara karsi yuruttugu bir Sovyet savasi olarak goruldugunden Sovyetler Birligi disinda Sovyetler Birligi nin ulusotesi bir siyasi birlik olarak mesruiyetinin altini oydu Savas savas gazilerinin yeni sivil orgutleri biciminde komunist partinin siyasi hegemonyasini zayiflatan yeni siyasi katilim bicimleri yaratti Ayni zamanda basin ve medyada Glasnost doneminde devam eden donusumu de baslatti 48 Ic savasdegistir Savas Sovyet Ordusunun geri cekilmesiyle sona ermedi Sovyetler Birligi Kabil yetkilileri arasinda panige yol acacagi yonundeki uyarilarla kisin ortasinda Afganistan i terk etti Afgan mucahitleri tasra kasaba ve sehirlerine ve gerekirse gerekirse Kabil e saldirmaya hazirdi Genel Sekreter Muhammed Necibullah in hukumeti halk destegi bolge veya uluslararasi taninma elde edemese de 1992 yilina kadar iktidarda kalmayi basardi Ironik bir sekilde ust duzey subaylarinin ayrilmasiyla morali bozulana kadar Afgan Ordusu dogrudan Sovyet vesayeti altinda asla ulasamadigi bir performans duzeyine ulasmisti Kabil Mucahidlerin siyasi ve askeri zayifliklarini aciga cikaran bir cikmaza ulasmisti Ancak neredeyse uc yil boyunca Necibullah hukumeti kendisini Mucahidlerin saldirilarina karsi basariyla savunurken hukumet icindeki gruplar da muhalifleriyle baglantilar gelistirdi Sovyet lideri Mihail Gorbacov 1989 da Afganistan lideri Muhammed Necibullah ile isbirligi icinde ateskes ve baris muzakereleriyle sonuclanacak sekilde sirasiyla hukumete ve gerillalara Sovyet ve Amerikan yardiminin ortaklasa kesilmesi icin bir baris plani onerdi 49 Necibullah siyasi bir cozume ulasmak icin Amerikan isbirligini aradi 50 Ancak George HW Bush un yeni secilen yonetimi savasi savas yoluyla kazanmayi umarak plani reddetti Sovyetlerin cekilmesinden hemen sonra Mucahidler Pakistan in Servisler Arasi Istihbaratindan ISI Hamid Gul un kiskirttigi bir planla dogudaki Celalabad sehrine saldirdi 51 Hem Amerikalilar hem de Pakistanlilar Celalabad in hizla gerillalarin eline gecmesini ve Kabil de nihai muzaffer bir saldiriyla sonuclanmasini bekliyordu 49 52 Afgan Ordusu Mucahidlerin saldirisini engellemeyi basararak Sovyet birlikleri olmadan yeteneklerini kanitladi ve Mucahidler icin buyuk bir yenilgiyle sonuclandi 51 Celalabad daki zafer Necibullah hukumetine ozellikle eski komunistleri ve muhalefetteki ilimlilari kapsayan siyasi bir cozume ulasabilecegine dair guven verdi 50 Afgan ve Sovyet hukumetlerinin yani sira Cin de genis tabanli bir hukumetin kurulmasini destekledigini ve Iran in da muzakere yoluyla bariscil bir cozumu destekledigini acikca soyledi Hem Cin hem de Iran gerillalari destekleyen ulkelerdi Ancak ABD ve Pakistan askeri cozume bagli kaldi Ayrica Afgan hukumeti binlerce sivilin hayatini kaybettigi ve sehrin buyuk bir bolumunun zarar gordugu Celalabad bombardimaninin ABD ve Pakistan tarafindan Amerikan silahlari kullanilarak planlandigini iddia edebilir 49 Aralik 1990 da ABD ve Sovyetler Birligi ic savasta taraflara silah tedarikini sona erdirme konusunda anlasmaya yaklasti ancak bir tarih uzerinde anlasmaya varilamadi 53 Sovyetlerin geri cekilmesinden iki yil sonra gerillalar yalnizca bir eyalet baskenti olan Tarinkot u ele gecirdiler ve buranin teslim edilmesi yerel kabile liderleri tarafindan ayarlandi 54 Ancak Mart 1991 de 55 gerillalar ilk kez Kucuk Rusya lakapli sehri ele gecirmeyi basardi 56 Ancak gerillalar ABD ve Pakistan in bekledigi gibi Afgan Ordusunu tam anlamiyla maglup edemedi ve Necibullah hukumeti de savas alaninda galip gelemedi 57 Bu durum Sovyetler Birligi ndeki 1991 Agustos Darbesi nin ardindan sona erdi 57 Rus gazeteci Andrey Karaulov a gore Necibullah in guc kaybetmesinin ana tetikleyicisi Rusya nin 1992 de siyasi nedenlerle Afganistan a petrol urunleri satmayi reddetmesiydi Nisan ayinda Necibullah ve onun komunist hukumeti Necibullah in yerine ulke icin yeni bir yonetim konseyi getiren Mucahidlerin eline gecti 1979 dan 1992 ye kadar hicbir zaman birlesik bir komuta altinda olmayan eski Mucahid gerillalarinin 1992 de isleyen bir birlik hukumeti kurmayi basaramamasi uzerine ic savas devam etti Ic savas devam etti ve 1990 larda yaklasik 400 000 Afgan sivil hayatini kaybetti ve sonunda Taliban yonetimine yol acti 58 Dunya geneli cihatci hareketlerin yukselisidegistir Sovyetlerin geri cekilmesinin ardindan bazi yabanci gonulluler Usame bin Ladin in El Kaide si dahil 20 ve genc Afgan multeciler Afganistan Pakistan ve yurtdisinda siddetli cihadi surdurmeye devam ettiler Afganistan i terk eden binlerce Afgan Arap tan bazilari Cezayir Misir Bosna ve Cecenya gibi yerlerde isyanci veya terorist olarak hayati roller oynayan yetenekli liderler dini ideologlar ve askeri komutanlar haline geldi 59 Pakistan daki onbinlerce Afgan multeci cocuk muhafazakarlik ve dini titizlik ruhuyla medreselerde egitim gordu ve Afganistan da Taliban in ve Pakistan da Sipah e Sahabe nin saflarini ve liderligini doldurmaya devam etti 20 Gruplar Siyasal Islam in yeni cesitlerini bunyesinde barindiriyordu Bunlar yabanci gonulluler arasinda Selefi cihatcilik 20 ve medrese egitimi almis kisiler arasinda melez Deobandi cihatciligi 20 nbsp Usame bin Ladin ve arka plandaki AK 74 mucahitlerin Sovyetlere karsi kazandigi zaferin bir simgesi cunku bu silahlar Spetsnaz kuvvetlerinden ele gecirilmis 1997 Afganistan in Genel Sekreteri Muhammed Necibullah 1992 de Mucahidler tarafindan gorevden alinmadan once kendisini ziyaret eden ABD li bir akademisyene Afganistan in asirilikcilarin elinde bir istikrarsizlik merkezi olacagini soylemisti Bush yonetiminin Necibullah ve Sovyetlerin topyekun askeri cozum yerine gerillalarla koalisyon hukumeti kurulmasi onerilerini desteklemeye istekli olsaydi kaosun onlenebilecegi iddia edildi Necibullah ayrica International Herald Tribune a yaptigi aciklamada Eger kokten dincilik Afganistan a gelirse savas uzun yillar devam eder Afganistan terorun merkezi haline gelir dedi 50 Yalnizca uluslararasi destek saglamakla kalmayip ayni zamanda bu gonullulere cihat icin Afganistan a seyahat etmeleri konusunda ilham veren kisi de Filistinli Musluman Kardesler in din adami Abdullah Azzam di Musluman dunyasini ve Amerika Birlesik Devletleri ni gezerek genc Muslumanlara Sovyet birliklerinin buyuk birliklerini neredeyse tek basina maglup eden Mucahidler at sirtinda savasa giden melekler ve kuslar tarafindan onlenen bombalar gibi mucizevi eylemlerin hikayeleriyle ilham verdi 60 Gonulluler de birbirlerini etkiledi Bircok beklenmedik dini siyasi fikir onlarca ulkeden Islamcilarin kamplarda ve egitim merkezlerinde buyuk bulusmasi sirasinda fikir alisverisi yapildi 20 Bunlardan ozellikle biri Selefi cihatcilik olarak bilinen silahli mucadeleye ve asiri dinsel guce dayali Islamci ideolojinin bir cesidi idi 20 Afganistan dan cekildikten kisa bir sure sonra Sovyetler Birligi coktugunde gonulluler coskuluydu 20 Usame bin Ladin in sozleriyle Sovyetler Birligi nin dagilmasinda ovgunun Tanri ya ve Afganistan daki mucahitlere ait olduguna ABD nin kayda deger bir rolu olmadigina inanarak 61 Cihadlarini hevesle baska ulkelerde de cogaltmaya calistilar 20 Bu ulkelerden ucu Bosna Cezayir ve Misir di Bosna da Selefi cihadci Afgan Araplar Bosnali Sirp ve Hirvat milislere karsi savasti ancak bir Selefi devleti kurmayi basaramadi Cezayir ve Misir da binlerce gonullu geri dondu ve savasti ancak daha da az basarili oldular 62 20 Cezayir de Selefi cihatcilar GIA nin liderligine ve onun icin savasmaya yardim ederek binlerce sivili kasten oldurdu 63 Misir da El Gama a el Islamiyye 1990 ile 1997 yillari arasinda binden fazla insani oldurdu ancak hukumeti devirmeyi de basaramadi 63 20 Mucahidleri finanse etmenin istenmeyen sonuclari 1993 Dunya Ticaret Merkezi bombalamasinda ve 11 Eylul saldirilarinda oldugu gibi Amerika Birlesik Devletleri nin basina geldi 63 1993 bombalamasinda bombalama olayina katilanlarin tumu ya Afganistan da gorev yapmisti ya da daha sonra El Kaide nin fiili ABD si oldugu ortaya cikacak olan Afgan cihadi icin Brooklyn merkezli bagis toplama kurumuyla baglantiliydi 63 2001 saldirisinin liderleri Usame Bin Ladin Halid Seyh Muhammed 64 her ikisi de Afganistan da savasmisti ve bin Ladin Abdullah Azzam in tegmeniydi Grubu El Kaide Sudan dan sinir disi edildikten sonra Taliban a siginmak icin Afganistan a dondu 63 11 Eylul saldirisindan once El Kaide 1998 de Afrika daki iki ABD buyukelciligini bombalamisti ve 2000 de neredeyse Yemen deki USS Cole u batiriyordu 63 Ancak Bin Ladin e veya bagli kuruluslarindan herhangi birine dogrudan ABD yardimi saglanmadi 65 Savas eski Sovyetler Birligi nde ve onun cokusunun ardindan uzun bir miras birakti Kayiplarin yani sira SSCB genelinde fiziksel sakatliklara ve yaygin uyusturucu bagimliligina da yol acti 66 Afganistan da ve uluslararasi alanda oldurulen Sovyet askerlerinin anilmasi her yil 15 Subat ta Rusya Ukrayna ve Beyaz Rusya da aniliyor Savas gazilerine Rusca da siklikla Afgantsy adi verilir 67 Ayrica bakinizdegistirCIA in Usame bin Ladin i destekledigi iddialariKaynakcadegistirSahi Aga Ocak Nisan 2008 The Geneva Accords Pakistan Horizon Ingilizce 61 1 2 a b c d e f g h i j k Goodson P L Afghanistan s Endless War State Failure Regional Politics and the Rise of pp 147 165 1 20 Subat 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi Barlett Donald L Steele James B 13 Mayis 2003 The Oily Americans Time 24 Aralik 2018 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 8 Temmuz 2008 a b c Interview with Dr Zbigniew Brzezinski 13 6 97 15 Ocak 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 2 Ekim 2014 a b c d Charlie Wilson Congressman whose support for the mujahideen helped force the Soviet Union out of Afghanistan The Independent 22 Temmuz 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 2 Ekim 2014 Reagan Doctrine 1985 United States State Department State gov 28 Subat 2010 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 20 Subat 2011 Interview with Dr Zbigniew Brzezinski 15 Ocak 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi June 13 1997 Part 2 Episode 17 Good Guys Bad Guys June 13 1997 Corera Gordon 2011 MI6 Life and Death in the British Secret Service Londra Phoenix ISBN 978 0 7538 2833 5 Crile George 2003 Charlie Wilson s War The Extraordinary Story of the Largest Covert Operation in History Atlantic Monthly Press ISBN 0 87113 854 9 a b Saudi Arabia and the Future of Afghanistan Council on Foreign Relations 10 Haziran 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 2 Ekim 2014 a b S Frederick Starr Xinjiang China s Muslim Borderland 2 Haziran 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi Ingilizce s 158 2004 ISBN 0765613182 Erisim tarihi 17 Nisan 2016 Eight Hot Wars During the Cold War World 101 Council on Foreign Relations 25 Mayis 2023 5 Ekim 2023 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 2 Ekim 2023 James Joes Anthony 2010 4 Afghanistan End of the Red Empire Victorious Insurgencies Four Rebellions that Shaped Our World The University Press of Kentucky ss 211 ISBN 978 0 8131 2614 2 Hegghammer Thomas 2011 The Rise of Muslim Foreign Fighters Islam and the Globalization of Jihad International Security 35 3 s 62 doi 10 1162 ISEC a 00023 The United States and Saudi Arabia did provide considerable financial logistical and military support to the Afghan mujahideen Kaynak hatasi Gecersiz lt ref gt etiketi britannica2001 isimli refler icin metin saglanmadi Bkz Kaynak gosterme Kaynak hatasi Gecersiz lt ref gt etiketi britannica1978 isimli refler icin metin saglanmadi Bkz Kaynak gosterme 3 4 9 13 14 15 Reagan Doctrine 1985 United States State Department State gov 30 Mart 2020 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 20 Subat 2011 Timeline Soviet war in Afghanistan BBC News 17 Subat 2009 6 Ekim 2014 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 2 Ekim 2014 Frederick Starr S 2004 Xinjiang China s Muslim Borderland M E Sharpe ss 157 158 ISBN 978 0 7656 3192 3 11 Subat 2024 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 14 Eylul 2016 a b c d e f g h i j k Kepel 2002 According to Milton Bearden former CIA chief in charge of the Afghan department The Saudi dollar for dollar match with the US taxpayer was fundamental to the success of the ten year engagement in Afghanistan from Milton Bearden 10 Ekim 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi Interview PBS Frontline Burke Jason 2004 Al Qaeda Casting a Shadow of Terror I B Tauris s 59 ISBN 978 1 85043 666 9 Ricks Thomas 14 Temmuz 2014 The war against the Soviets in Afghanistan was run by Zia not by us FOREIGN POLICY THE SLATE GROUP 25 Mart 2020 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 25 Mart 2020 Crile 2003 How Pakistan s President Zia collaborated with Israel s Mossad to defeat Soviet forces in Afghanistan WION Ingilizce 26 Ocak 2021 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 7 Subat 2021 How Israel Pakistan Relations Could Be Established By The End Of 2020 Latest Asian Middle East EurAsian Indian News Ingilizce 29 Agustos 2019 29 Kasim 2020 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 7 Subat 2021 Ruttig T Islamists Leftists and a Void in the Center a b Goodson 2011 Parker John W 2009 Persian Dreams Moscow and Tehran Since the Fall of the Shah Potomac Books Inc ss 94 95 ISBN 978 1 59797 646 6 Kinsella Warren Unholy Alliances Lester Publishing 1992 Kaplan 2008 Maley William 2021 The Afghanistan Wars 3rd Red Globe Press s 59 ISBN 978 1 352 01100 5 Sliwinski Marek 1989 Afghanistan Decimation of a People Orbis 33 1 39 56 PMID 11617850 Klass 2018 Kakar M Hassan 1995 Afghanistan The Soviet Invasion and the Afghan Response 1979 1982 UC Press E Books Collection 1982 2004 21 Ocak 2023 tarihinde kaynagindan arsivlendi THE WEAPONISATION OF AFGHANISTAN AND THE EFFECTS OF SMALL ARMS AND LIGHT WEAPONS PROLIFERATION ON CONFLICT DYNAMICS PDF 9 Eylul 2020 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi The Causes of the Failure of Government of Afghanistan Under Professor Burhanuddin Rabbani Afghanistan from Geneva Accords to the rise of Taliban 1988 96 PDF Tez University of Peshawar December 2007 31 Ekim 2022 tarihinde kaynagindan arsivlendi PDF Erisim tarihi 26 Aralik 2021 The Soviet Failure in Afghanistan Marine Corps Association Mca marines org 25 Temmuz 2014 12 Ocak 2018 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 19 Ocak 2018 Reuben Rafael Prakash Aseem 1999 The Afghanistan war and the breakdown of the Soviet Union PDF Review of International Studies 25 4 693 708 doi 10 1017 s0260210599006932 27 Temmuz 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi PDF Erisim tarihi 15 Temmuz 2015 It s Victory Day but who s winning PRI org 28 Nisan 2011 20 Ekim 2021 tarihinde kaynagindan arsivlendi erisim tarihi 18 Nisan 2024 Braithwaite Rodric 2011 Afgantsy The Russians in Afghanistan 1979 1989 New York Oxford University Press ss 330 331 ISBN 978 0 19 983265 1 Riedel Bruce 2014 What We Won America s Secret War in Afghanistan 1979 1989 Brookings Institution Press s 29 ISBN 978 0 8157 2595 4 Radchenko Sergey 2021 Mikhail Gorbachev The Anatomy of New Thinking Before and After the Fall World Politics and the End of the Cold War Cambridge University Press s 56 doi 10 1017 9781108910194 004 ISBN 978 1 108 82425 5 Kalinovsky Artemy M 2011 A Long Goodbye The Soviet Withdrawal from Afghanistan Harvard University Press s 42 ISBN 978 0 674 05866 8 28 Mart 2023 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 18 Nisan 2024 Pravda Alex 2010 The collapse of the Soviet Union 1990 1991 Endings The Cambridge History of the Cold War III Cambridge Cambridge University Press ss 361 362 doi 10 1017 CHOL9780521837217 018 ISBN 978 0 521 83721 7 Kotkin Stephen 2008 Armageddon Averted The Soviet Collapse 1970 2000 New York Oxford University Press ISBN 978 0 19 536863 5 Zubok Vladislav M 2021 Collapse The Fall of the Soviet Union New Haven CT Yale University Press ISBN 978 0 300 25730 4 Reuben Rafael Prakash Aseem 1999 The Afghanistan war and the breakdown of the Soviet Union PDF Review of International Studies 25 4 693 708 doi 10 1017 s0260210599006932 27 Temmuz 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi PDF Erisim tarihi 15 Temmuz 2015 a b c Burns John F 30 Nisan 1989 After Jalalabad s Defense Kabul Grows Confident The New York Times 8 Nisan 2023 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 18 Nisan 2024 a b c Awotona Adenrele 11 Haziran 2019 Rebuilding Afghanistan in Times of Crisis A Global Response Routledge ISBN 978 1 351 33400 6 Google Books vasitasiyla a b Explained Why a top Afghan official visited the grave of ex President Najibullah 30 Mayis 2020 8 Nisan 2023 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 18 Nisan 2024 Tough Battle Takes Toll on Afghans JALALABAD KEY TO BROADER VICTORY Christian Science Monitor 15 Mart 1989 6 Nisan 2023 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 18 Nisan 2024 Tarzi Shah M 1992 Afghanistan in 1991 A Glimmer of Hope Asian Survey 32 2 189 196 doi 10 2307 2645218 Even Guerrillas Surprised when Khost Fell with Graphic Associated Press 8 Nisan 2023 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 18 Nisan 2024 Mujahideen claim the fall of Khost UPI 25 Eylul 2022 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 18 Nisan 2024 Adamec Ludwig W 10 Kasim 2011 Historical Dictionary of Afghanistan Scarecrow Press ISBN 978 0 8108 7957 7 Google Books vasitasiyla a b Schultheis Rob 29 Aralik 1991 IN AFGHANISTAN Peace Must Wait The New York Times 9 Mayis 2023 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 18 Nisan 2024 Life under Taliban cuts two ways 30 Aralik 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi Hafez Mohammed M 15 Mart 2008 Jihad After Iraq Lessons from the Arab Afghans Phenomenon Combating Terrorism Center 23 Temmuz 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 22 Temmuz 2015 examples can be found in The Signs of ar Rahmaan in the Jihad of the Afghan www Messages to the World 2006 p 50 Arab Veterans of Afghanistan War Lead New Islamic Holy War FAS Compass 28 Ekim 1994 10 Temmuz 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 9 Temmuz 2015 a b c d e f Bergen Peter Reynolds Alec November December 2005 Blowback Revisited Foreign Affairs 84 November December 2005 2 6 doi 10 2307 20031771 24 Temmuz 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 23 Temmuz 2015 Williams Margot 3 Kasim 2008 Guantanamo Docket Khalid Shaikh Mohammed The New York Times 16 Temmuz 2014 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 18 Nisan 2024 Bergen Peter 2006 The Osama bin Laden I Know An Oral History of al Qaeda s Leader Simon amp Schuster ss 60 61 ISBN 978 0 7432 9592 5 Afghanistan Veterans in Belarus Soldiers of Forgotten War Belarus Digest 19 Subat 2013 26 Ekim 2020 tarihinde kaynagindan arsivlendi erisim tarihi 22 Aralik 2020 The return of the Afgantsy Politico 28 Eylul 2015 7 Haziran 2023 tarihinde kaynagindan arsivlendi erisim tarihi 18 Nisan 2024 https tr wikipedia org w index php title Sovyetler Birligi 27nin Afganistan 27a mudahalesi amp oldid 33460508 sayfasindan alinmistir