Çerkes Soykırımı (Çerkes Sürgünü olarak da bilinir) veya Tsitsekun (Adigece: ЦӀыцӀэкӀун), Çarlık Rusyası tarafından Çerkeslere gerçekleştirilen sistematik toplu katliam ve sürgün. Olaylardan Çerkeslerin %80-97'si, yaklaşık 1,5 milyon kişi, etkilenmiştir.Grigori Zass gibi Rus generaller Çerkes sivillerin toplu katliamını yücelttiler, bilimsel deneylerde kullanılmalarını savundular ve askerlerinin kadınlara tecavüz etmesine izin verdiler. Rus kuvvetlerinin hamile kadınların karınlarını deşmek gibi çeşitli yöntemler kullandığı bildirildi.
"Rus askerleri Çerkes kafalarını kazığa geçiriyor, Grigori Zass keyifle izliyor", Nikolay İvanoviç Lorer | |
Tarih | 1800'ler–1870'ler (Sistematik Çerkes katliamı 1800'lerde başladı; hayatta kalan Çerkes nüfusu 1860-1870'lerde Osmanlı topraklarına sürgün edildi) |
---|---|
Hedef | Çerkesler, Abazalar, Abhazlar |
Saldırı türü | Soykırım, katliam, toplu tecavüz, işkence, ölüm yürüyüşü, tehcir |
Kurbanlar | Tarihçiler:
Rus hükûmet iddiası: 400.000 kişi çatışmada öldü, 400.000 kişi gönüllü göç etti |
İşleyenler | Rus İmparatorluğu |
Sebep | Emperyalizm, İslamofobi, Ruslaştırma, Hristiyanlaştırma, Rus-Çerkes Savaşı |
Rus-Çerkes Savaşı sırasında Rus İmparatorluğu sistematik olarak Çerkes nüfusunu yok etme stratejisi uyguladı. Sadece Çerkesler arasında Ruslaştırmayı ve Rusya'nın diğer bölgelerine yerleşmeyi kabul eden küçük bir kısım olaylardan hiç etkilenmedi. Reddeden geri kalan Çerkes nüfusu çeşitli şekillerde dağıtıldı veya toplu halde öldürüldü. Bazı durumlarda Çerkesler Hristiyanlığı kabul etmeye zorlandı. Çoğu durumda Çerkes yerleşim yerleri bulundu ve yakıldı, sistematik olarak aç bırakıldı veya tüm nüfusu katledildi. Yok edilmesi planlanan halk genel olarak Çerkesler olsa da, Kafkasya'nın diğer Müslüman halkları da etkilendi.
Rus ordusunda asker olan Lev Tolstoy, Rus askerlerinin gece köy evlerine saldırdığını bildirdi. Olaylara tanık olan İngiliz diplomat William Palgrave, "tek suçlarının Rus olmamak olduğunu" ekliyor. 1864'te Çerkesler tarafından İngiliz İmparatorluğu'ndan insani yardım talep eden bir dilekçe imzalandı. Aynı yıl, 1864'te savaşın bitiminden önce hayatta kalan nüfusa karşı toplu sürgün başlatıldı ve büyük ölçüde 1870'lerde tamamlandı. Bazıları, ayrılmayı beklerken kalabalıklar arasında salgın hastalıklardan öldü. Diğerleri, yoldaki gemiler fırtınalar sırasında battığında veya kâr odaklı nakliyecilerin kârı en üst düzeye çıkarmak için gemilerini aşırı yüklediği durumlar nedeniyle öldü. Akademisyenler, Rus hükûmetinin kendi arşiv rakamlarını dikkate alarak, bu süreçten Çerkes nüfusunun %80-97'sinin etkilendiğini tahmin ediyorlar.
Hayatta kalıp sürgün edilen Çerkesler Osmanlı Devleti'ne yerleştirildi.Osmanlı arşivleri, 1879'da yaklaşık 1 milyon Çerkes muhacirin Osmanlı topraklarına girdiğini, ancak bunların yaklaşık yarısının kıyılarda hastalıklar nedeniyle öldüğünü gösteriyor. Osmanlı arşivlerini destekleyen 1897 Rus nüfus sayımı, orijinal sayının onda biri olan yalnızca 150.000 Çerkes kaydediyor. 1929 baharında Kafkasya'ya bilimsel çalışma üzerine giden Gürcü tarihçi Simon Canaşia'nın karşılaştığı 91 yaşında bir ihtiyar, Karadeniz'in "karpuz gibi" insan vücut parçaları ile dolduğunu, kargaların kadın saçı ve erkek sakallarına yuva yaptığını aktarmıştır.
2023 itibarıyla Gürcistan, Çerkes soykırımını tanıyan tek ülkedir.ABD'nin Wayne şehri ve Doğu Türkistan Sürgün Hükûmeti de resmî olarak Çerkes soykırımını tanımıştır. Ukrayna meclisi ise tanımayı tartışmaktadır. Rusya, Çerkes soykırımını aktif olarak reddediyor ve olayları rızaya dayalı bir göç olarak sınıflandırıyor (Rusça: Черкесское мухаджирство, 'Çerkes muhacirizmi'). Rus hükûmeti soykırımın tanınması için çalışan aktivistleri ve konuyla ilgilenen akademisyenleri "aşırılık yanlısı", "terörist" veya CIA ajanı olarak tanımlamaktadır. Çerkesler her yıl 21 Mayıs'ı Çerkes Yas Günü olarak anarlar. 21 Mayıs'ta tüm dünyadaki Çerkesler, özellikle Kayseri ve Amman gibi büyük Çerkes nüfusa sahip şehirlerin yanı sıra İstanbul gibi diğer büyük şehirlerde Rus hükûmetini protesto ediyor.
Arka plan
3. yüzyıldan beri Hristiyan olan Çerkesler 16. yüzyılda İslam'a geçmeye başladı. Rusya Çerkeslere düşman gözüyle bakmaya başladı. Çerkesya konumu itibarıyla Rusya, İngiltere, Fransa ve Osmanlı İmparatorluğu arasındaki güç mücadelesinin ortasında kilit bir stratejik bölgeydi. Rusya gözünü Karadeniz boyunca genişleyerek sıcak denizlere inmeyi hedefliyordu. İngiltere ise Rusya'yı engellemek istiyordu. Rusya, İran'ın düşüşünü kolaylaştırmak için Karadeniz'de tersanelere ihtiyaç duyacaktı, bu da kıyı şeridiyle Çerkesya'yı hedef haline getirdi. Ancak Müslüman olan Çerkeslerin Ruslara karşı Osmanlıları tercih etmeleri Rus İmparatorluğu'nu rahatsız ediyordu. Çerkesya'nın stratejik önemi o kadar büyüktü ki, 1853'te Karadeniz Rus ticareti için çok önemli hale geldi ve ihracatının üçte birinden sorumluydu.
Etnik temizlik
Çerkesya ile savaşın başlaması
II. Katerina döneminde Rus ordusu Çerkes topraklarına girmeye başladı ve Rusya, Çerkesya'yı hızla ilhak etmek amacıyla kaleler inşa etmeye başladı. 17 Temmuz (O.S.), 1763'te Rus kuvvetleri, Doğu Çerkesya'daki Mezdeug (günümüz Mozdok) kasabasına girerek orayı bir Rus kalesine dönüştürdü. Böylece Çerkesler ile Rus İmparatorluğu arasındaki düşmanlıklar başladı. Rus ordusu beklemediği kadar sıkı bir direnişle karşılaştı. Rus-Çerkes savaşı sırasınca iki taraf da birbirine pek çok baskınlar düzenledi.
Katliamların başlangıcı
Fyodor Bursak ve Pavel Tsitsianov
1799'da Rus general Fyodor Bursak Batı Çerkesya'ya saldırılar düzenledi. Bu saldırının daha önceki saldırılardan farkı, Bursak'ın askerlerine "ayrım yapmadan, ister düşman ister barışçıl olsun, tüm Çerkes köylerini yok etme" emri vermesiydi. 1802-1806 yılları arasında Pavel Tsitsianov benzer saldırılar düzenledi. Tsitsianov Çerkeslerin "Rusya'ya kıyasla ne kadar önemsiz olduklarını" göstermek istiyordu. 1805'te General Glazenap 80 köy yaktı. Askerlerine "halkı korkutarak boyun eğdirme ve dağlılardan intikam alma" emrini verdi. Bir köy yakma harekâtı başlatıldığında, Rus ordusu önce köye girip yağmalıyor, sonra direnenleri, şikayetçileri öldürüyor ve son olarak da köyü ateşe verip gidiyorlardı. 1810'da yaklaşık 200 köy yakıldı. 1805 ile 1807 yılları arasında General Bulgakov'un ordusu tek başına 280'den fazla köyü yaktı. 1763'te 350.000 olan Kabardey'in nüfusu 1817'de sadece 37.000'di.
1808'de bir Rus komisyonu, Rus İmparatorluğu'na karşı Çerkes direnişini sona erdirmek için Çerkeslerin anavatanlarından tamamen çıkarılması gerektiğine karar verdi. Bu, Rus hükûmetinde henüz çoğunluk görüşü olmasa da, hızla yayılıyordu. Şubat 1810'da General Fyodor Bursak'ın kuvvetleri Sop Nehri yakınlarındaki bir Çerkes köyüne girdiler ve köyü yakmaya başladılar. Nehir taşmaya başlayınca bir sonraki köye saldırma planlarını ertelemeye karar verdiler. Aralık ayında Şapsığ bölgesinde de aynı yöntemler uygulanmış ve birkaç köy yakılmıştı. Bazı sivillerin ormana kaçması üzerine bölgedeki ormanlar yakıldı. 1811'de Rusya'daki St. Petersburg'a, işgal altındaki bölgelerdeki Çerkeslerin temel hakları için dilekçeler gönderildi.
Aleksey Yermolov
1817'de Rus veteran general ve savaş kahramanı Aleksey Yermolov, Kafkasya'ya atandı. Sorunu çözmesi ve savaşı Rusların lehine değiştirmesi bekleniyordu. Yermolov, Çerkeslerin isteyerek teslim olmayacakları ve resmi bir askerî strateji olarak "terör"ün etkili olacağı sonucuna vardı. Terör yöntemleri zaten kullanımda olsa da ancak Yermolov'un emriyle resmiyet kazanmış ve eski generaller bazen aşırıya kaçarlarsa cezalandırılsa da savaş kahramanı Yermolov için böyle bir şey mümkün değildi. Bu nedenle Yermolov uygun gördüğü gibi hareket edebilirdi. Rus generaller, halkı şok ederek teslim olmaları için Çerkes köylerini ve kasabalarını yok etmeye ve insanları katletmeye başladı.
Yermolov yönetimindeki Rus birlikleri, direniş savaşçılarının saklandığı düşünülen köyleri yok ederek, suikastlar, adam kaçırmalar ve bütün aileleri infaz ederek misilleme yaptı. Çerkes direnişi yiyecek için köylere bel bağladığından, Rus ordusu da sistematik olarak ekinleri ve hayvanları yok etti ve Çerkes sivil çiftçileri öldürdü. Çerkesler, bölgedeki tüm Çerkesleri kapsayan bir federasyon oluşturarak yanıt verdi.
Mayıs 1818'de, Yermolov'dan emir alan General Ivan Petrovich Delpotso komutasındaki Rus kuvvetleri tarafından Tram köyü kuşatıldı, yakıldı ve sakinleri öldürüldü:
Bu sefer kendimi bununla sınırlıyorum. Gelecekte suçlu eşkıyalara acımayacağım, köyleri yıkılacak, malları alınacak, karıları ve çocukları öldürülecek.
— Ivan Petrovich Delpotso
Köylerin içindeki her şeyle birlikte tamamen yok edilmesi, Rus ordusu ve Kazak birlikleri tarafından standart bir eylem haline geldi. Buna rağmen Çerkes direnişi devam etti. Eylül 1820'de Rus kuvvetleri, Doğu Çerkesya sakinlerini zorla sürgün etmeye başladı. Kabardey'in tamamı (Doğu Çerkesya) daha sonra Rus Çarının mülkü ilan edildi. General Yermolov daha sonra Kabardey'deki çabalarını hızlandırdı. Yalnızca Mart 1822'de 14 köy Yermolov tarafından yok edildi. Şubat 1824'te General Vlasov liderliğindeki Rus ordusu 4 Çerkes köyüne saldırdı ve onları yerlilerle birlikte tamamen yok etti. Bu köyler, Rus İmparatorluğu ile barış içinde olmalarıyla ünlüydü, Çerkesler tarafından vatan haini olmakla suçlanıyorlardı, ancak yine de Rus saldırılarının hedefi oldular. Çerkesler bir açıklama istediler; ki verilmedi. Bu olaylardan sonra Rusya ile barış içinde olan köyler dahi savaşmaya başladı. 1828'de General Emanuel, 6 Natuhay Çerkes köyünü ve daha birçok Şapsığ Çerkes köyünü yok etti. Daha sonra Kuban'ı geçti ve 210 köyü daha yaktı.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh6THpOaUwwbHVkR1Z5ZG1sbGQxOWlaWFIzWldWdVgxSjFjM05wWVc1elgyRnVaRjlEYVhKallYTnphV0Z1Y3k1ZlJXUnRkVzVrWDFOd1pXNWpaWEl1WDFSMWNtdGxlU1V5UTE5U2RYTnphV0VsTWtOZmRHaGxYMEpzWVdOclgxTmxZU1V5UTE5aGJtUmZRMmx5WTJGemMybGhMbEF1TXpBekxtcHdaeTh5TURCd2VDMUpiblJsY25acFpYZGZZbVYwZDJWbGJsOVNkWE56YVdGdWMxOWhibVJmUTJseVkyRnpjMmxoYm5NdVgwVmtiWFZ1WkY5VGNHVnVZMlZ5TGw5VWRYSnJaWGtsTWtOZlVuVnpjMmxoSlRKRFgzUm9aVjlDYkdGamExOVRaV0VsTWtOZllXNWtYME5wY21OaGMzTnBZUzVRTGpNd015NXFjR2M9LmpwZw==.jpg)
Bu katliam taktikleri Çerkesleri daha fazla sinirlendirdi. Bunun ardından birçok Çerkes prensi, hatta yüzyıllardır rekabet içinde olan prensler el ele vererek daha sıkı direnmeye başladı, bu sırada pek çok işgalci Rus ordusu yenilgiye uğradı, bazıları tamamen yok edildi. Avrupa'da, özellikle İngiltere'de, Ruslara karşı direnen Çerkeslere karşı büyük bir sempati oluşmaya başladı.
14 Eylül 1829’da Edirne Antlaşması imzalandı. Bu antlaşmaya göre, Osmanlı İmparatorluğu Çerkesya dahil olmak üzere Kafkasya'yı Rus toprağı olarak tanıyordu. Çerkesler bu antlaşmanın Ruslar tarafından Osmanlı'yı kötülemek için uydurulduğunu düşünüyorlardı ve gerçekliğine inanmadılar. Antlaşmanın gerçek olduğu doğrulandıktan sonra Çerkes elçileri İngiltere, Fransa ve Osmanlı topraklarına gönderilerek antlaşmanın Çerkesler için geçersiz hükmünde olduğu bildirildi.
1831'de Rus hükûmeti, Natuhay kabilesinin tamamen yok edilmesi planını değerlendirdi; Natuhayların nispeten barışçıl olmasına ve hatta Ruslarla ticaret yapmalarına rağmen. 1831'in sonlarında, Rus General Frolov ve görev gücü birkaç köyü yok etti. 20 Kasım gecesi başlayarak, köylerin toplarla kuşatıldığı ve bombalandığı bir "korku harekatı" başlatıldı. Hedefler evler ve camilerdi. Operasyon bir raporda şöyle anlatıldı:
…Bu operasyonda 10 asker kaybettik, bir subay ve 16 asker yaralandı. Çatışma mahallinde süngülerle öldürülen 150'den fazla dağlı cesedi ve topçu atışı nedeniyle öldürülen 50'ye kadar kadın ve çocuk vardı…
Başka bir raporda General Rosen, Aralık 1831'de 381 Çerkes'i esir aldığını ayrıntılı olarak anlatıyor ve köylere ateş ederek 100 erkek ve 50 kadını öldürmekle övünüyor. Ayrıca raporunda, Midvideiv adlı bir Rus askerinin, camiyi yakmasına engel olmaya çalışan bir Çerkes'i öldürdüğünü övgü ile anlatıyor.
Ruslar araziyi değiştirerek Çerkes direnişine karşı koymak istediler. Bir yol ağı kurdular ve bu yolların etrafındaki ormanları temizlediler, yerli köyleri yok ettiler ve genellikle Ruslar veya diğer Ortodoks Slav halklarından oluşan yeni çiftçi toplulukları yerleştirdiler. Giderek daha kanlı hale gelen bu durumda, köylerin toptan yok edilmesi standart bir taktik haline geldi. General Yermolov kendi sözleriyle "Çerkes topraklarına ihtiyacımız var ama Çerkeslerin kendilerine ihtiyacımız yok" diyordu. Yermolov ve Bulgakov gibi Rus askeri komutanları, savaş alanında şan ve fetih yoluyla zenginlik elde etmek için kendi çıkarları doğrultusunda hareket ederek, Çar'ı sık sık aldatmışlar ve Çerkes gruplarının Rusya ile barış yapma girişimlerini gizlemişlerdir. 1837'de bazı Çerkes liderler, daha fazla kan dökülmemesi gerektiğini savunarak Ruslara beyaz bir barış teklif etti. Bu teklife cevaben General Yermolov komutasındaki Rus ordusu 36 Çerkes köyünü yaktı.
Grigori Zass
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlpTDJJeUwwZHlhV2R2Y25sZmRtOXVYMXBoYzNONlh6RTNPVGNsUlRJbE9EQWxPVE14T0RnekxtcHdaeTh4TnpCd2VDMUhjbWxuYjNKNVgzWnZibDlhWVhOemVsOHhOemszSlVVeUpUZ3dKVGt6TVRnNE15NXFjR2M9LmpwZw==.jpg)
1833'te Grigori Zass, merkezi Batalpashinsk kalesinde bulunan Kuban Askeri Hattının bir kısmının komutanlığına atandı. Zass, Çerkesleri Ruslardan ve diğer Avrupalılardan daha aşağı bir ırk olarak görüyordu. Zass'ın ana taktiği saldırılara orantısız biçimde cevap vermekti, küçük bir Çerkes saldırısına karşılık yıl boyunca onlarca köyün yok edilmesiyle sonulanan bir "ceza seferi" başlatabilirdi. Ona göre Çerkeslerle baş etmenin tek yolu onları "vahşi hayvanlar gibi" korkutmaktı. Zass, insanları diri diri yakmak, kafa kesip kazığa geçirmek, kalabalık köyleri yerle bir etmek, kasıtlı olarak salgın hastalıklar yaymak ve toplu tecavüz dahil olmak üzere bu düşünceye dayanan yöntemler kullandı. Kopmuş Çerkes vücut parçalarından oluşan bir koleksiyona sahipti. Böylece Çerkesler arasında korku ve şok yayarak onları teslim olmaya zorluyordu. Bu yöntemin başarısı nedeniyle başkomutan olarak atandı ve tam yetki verildi.
Ağustos 1833'te Zass, Çerkes topraklarına ilk seferini yönetti. Köylerin yanı sıra birden fazla kasaba da yok edildi. Kasım ve Aralık ayları arasında Besleney bölgesine saldırdı ve Besleney'in başkenti Qanoqo köyü de dahil olmak üzere Besleney bölgesindeki çoğu yerleşim yerini yok etti. 1834-1835 yılları arasında özellikle Abzeh, Besleney ve Şapsığ bölgelerinde Çerkes nüfusunu yok etmeye devam etti. 1834'te Albay Zass, General Rosen'e Çerkesya seferini detaylandıran bir rapor gönderdi:
…Ot toplamaya giden üç vahşi dağlı yakaladım. Gönüllü olarak bize teslim olmak istemediler, ben de yok edilmelerini emrettim.…
Daha sonra bir mahalleyi nasıl yok ettiğini anlatıyor:
…Vahşiler paniğe kapıldı ve silahlarını geride bırakarak evlerinden kaçmaya başladı. Ormana kaçmaya çalıştılar ama çoğu Kozaklar tarafından öldürüldü… Askerler savaşa hazır dizildi, top mermileriyle temizlik devam etti ve oraya iki piyade tugayı gönderdim. Ancak sadece 11 tanesini daha canlı yakalayabildiler ve geri kalanlar ya öldürüldü ya da yakıldı. İşte böyle mahalleyi yıkıp yıktık…
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTg1THpsakwxcGhjM05mYVcxd1lXeHBibWN1Y0c1bkx6RTVNSEI0TFZwaGMzTmZhVzF3WVd4cGJtY3VjRzVuLnBuZw==.png)
Zass, bir zaferden sonra genellikle birkaç köyü yakar ve gösteriş yapmak için sığırlara ve atlara el koyardı. Düşmanın moraline çok dikkat ediyordu. Raporlarında sık sık köylerin yok edilmesiyle övünür, sivillerin toplu katliamını şiirsel bir üslupla yüceltirdi. Raporlarında yaygın olarak "köy yerle bir edildi", "köyle birlikte direnenler ateş ve kılıçla bir oldu", "köy halkı tamamen yok edildi" gibi ifadeler bulunmaktadır. Zass, Berlin'deki anatomi profesörü arkadaşlarına kopmuş Çerkes vücut parçaları gönderdi.
Rus subay Nikolay İvanoviç Lorer, Zass'ın çadırında Çerkes kafaları topladığını ve etlerini kaynattığını söyledi. Ayrıca çadırının dışında bir tepede mızraklara saplanmış Çerkes kafaları vardı. Çerkes kültüründe insanın başıyla birlikte gömülmesi gerektiğine, yoksa cehenneme gideceğine dair bir inanç vardı, bu nedenle Zass, Çerkes kellelerini toplamaktan ve asla geri vermemekten veya onları yüksek fiyatlara satmaktan özel bir zevk alıyordu. Savaştan sonra Ruslar Çerkes kellelerini keserek Zass'a ulaştırıyordu. Zass'ın ordusu, kendi isteği üzerine eski suçlulardan oluşuyordu. Kuvvetlerinin Çerkeslerle istediklerini yapmasına izin verdi. Zass, tüm Çerkeslerden "vahşiler", "haydutlar", "yağmacılar" veya "hırsızlar" olarak bahsetti. Çerkes ağıtlarında Zass, kasabalardan rastgele Çerkes erkekleri seçip onları bir eğlence biçimi olarak diri diri yakan, hamile kadınların karını kesen bir figür olarak geçmektedir.
Zass liderliğindeki alayların askeri başarıları, yüksek komuta tarafından büyük beğeni topladı ve Zass ödüllendirildi. 1834-1835 yılları arasında özellikle Abzeh, Besleney, Şapsığ ve Kabardey bölgelerinde Çerkes nüfusunu yok etmeye devam etti. 1835'te terfi etti. Tüm Kuban hattı emrine verildi. 1836'nın sonlarında Çerkesya Ermenileri Rusya'ya bağlılıklarını ilan ettiler ve Zass'tan kendilerine yaşayacak bir yer vermesini istediler. 1839'da Zass bir Ermeni kolonisi kurdu. Ermenilere yer açmak için Çerkes köyleri yok edildi. Bu yıl Armavir'in resmi kuruluş yılı olarak kabul edilmektedir. 1842'de Zass, aralarında Pavel Grabbe'nin de bulunduğu üstleriyle bir tartışma yaşadı, Kafkasya'yı sonsuza dek terk etmek zorunda kaldı ve sonunda 1848'de istifa etmek zorunda kaldı.
Son dönem
1857'de, Dmitry Milyutin hayatta kalan Çerkeslerin sürgün edilmesi gerektiğini savunduğu belgeyi yayınladı. Milyutin'e göre, mesele Çerkes topraklarını ele geçirmek değil değil, Çerkeslere son vermek olmalıydı.
Çar II. Aleksandr öneriyi kabul etti ve Milyutin savaş bakanı olarak terfi edildi. Buna ek olarak Rostislav Fadeyev öneriyi destekleyerek, "Çerkesleri evcilleştirmek mümkün değil, yarısını tamamen yok edersek, diğer yarısı silahlarını bırakacaktır." fikrini ortaya koydu. Osmanlı'ya yönelik Çerkes göçleri, küçük gruplar halinde 19. yüzyılın ilk yarısında da yapılmıştı. Osmanlı'nın Karadeniz kıyılarına yerleşen, tarım ve ticaretle geçinen 370 Çerkes ailesi vardı. Ancak hiçbir zaman Çerkes milletinin tamamen sürülmesi söz konusu olmamıştı. Bu dönemde Rus siyasetçi Viktor Koçubey, bölgeyi ziyaret eden Amerikanlara şöyle demişti:
Bu Çerkesler tıpkı sizin Amerikan Kızılderilileriniz gibi - evcilleştirilemezler ve uygarlaşmamışlar ... onları yalnızca imha etmek sessiz tutabilir.
— Viktor Pavloviç Koçubey
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTg1THpsakwxQjViM1J5WDA1cGEyOXNZWGxsZG1samFGOUhjblY2YVc1emEzbGZMVjlVYUdWZmJXOTFiblJoYVc1bFpYSnpYMnhsWVhabFgzUm9aVjloZFd3dWFuQm5Mekl5TUhCNExWQjViM1J5WDA1cGEyOXNZWGxsZG1samFGOUhjblY2YVc1emEzbGZMVjlVYUdWZmJXOTFiblJoYVc1bFpYSnpYMnhsWVhabFgzUm9aVjloZFd3dWFuQm4uanBn.jpg)
1859 yılında, Ruslar Osmanlı hükûmeti ile detayları görüşmeye başladılar. Ruslar Kafkasya'da Çerkes varlığını yok etmek istiyordu, Osmanlılar ise Balkanlardaki isyanlara karşı bir güç olarak Müslüman nüfusa ihtiyaç duyuyorlardı. Böylece 1860 yılında iki taraf 50.000 Çerkesin sürgün edilmesinde karar kıldı, ancak Ruslar bu rakama sadık kalmayacaklardı.
1861'den 1864'e kadar sürgünleri gerçekleştirme sorumluluğu Yevdokimov'a verildi. Rus askeri Ivan Drozdov'un anılarına göre, Rus ordusu çoğunlukla Çerkeslerin yaşadığı bölgeleri ayrım gözetmeksizin yok etmeyi tercih etti. Eylül 1862'de bir Çerkes köyüne saldırdıktan ve bazı sakinlerinin ormana kaçtığını gördükten sonra General Yevdokimov ormanı altı saat boyunca bombaladı, ardından hayatta kalan kimsenin kalmadığından emin olmak için ormanı ateşe verdi. Drozdov, Çerkeslerin ailelerinin ve köylerinin geri kalanının kaçmasına izin vermek için kendilerini toplara feda etmeye yemin ettiklerine kulak misafiri olduğunu bildirdi.Lev Tolstoy'un bildirdiğine göre Rus askerleri gece Çerkes köylerine dalıyorlardı. Bölgede bulunan Britanyalı diplomat Sir Pelgrave durumu "yok olmalarını izlemek üzücü, tek suçları Rus olmamaktı" şeklinde yorumlamıştı.
Bu dönemde Çerkes entelektüelleri ve askerî liderleri arasındaki bir toplantıda geleneksel meclis toplantılarını terk edip tam anlamıyla Avrupaî bir meclis kurulması gerektiği kararı alındı ve 13 Haziran 1861 tarihinde Çerkes Meclisi kuruldu. Meclisin merkezi olarak günümüzde Soçi olarak bilinen Şaçe bölgesi seçildi. Meclis başkanı ve Çerkesya başkanı olarak Gerandıqo Berzeg seçildi. Tüm Çerkesya'nın ortak hükûmeti bu meclis idi. Osmanlı ve İngiliz delegasyonları, tutarlı bir devlette birleşirlerse bağımsız bir Çerkesya'nın tanınacağını vadettiler. Ancak Rus General Kolyobakin hızla Soçi'yi istila etti ve meclisi yerle bir etti.
1862'de Çerkesler, davalarını savunmak için Britanya'daki büyük şehirlere bir liderler heyeti göndererek Londra, Manchester, Edinburgh ve Dundee gibi büyük İngiliz ve İskoç şehirlerini ziyaret ettiler. Ziyaretler başta İskoçlar olmak üzere Britanyalılar tarafından destekle karşılandı. Politikacılar ve gazeteler "Çerkes davasını" ele almaya ve "Çerkesya'yı katliamdan kurtarmak için" müdahale çağrısında bulunmaya başladılar ve bir noktada Parlamento, Rusya ile savaşmaya ve mücadele eden Çerkesya üzerinde bir manda kurmaya girişmeye yaklaştı.Ancak sonunda, bu tür girişimler İngiliz hükûmet politikasını değiştirmede başarısız oldu. Londra'nın eylemsizliğine kızan birçok kişi tarafından organize edilen Çerkes Yardım Komitesi, Çerkes yetimler için şilte, battaniye, yastık, yün ve giysi temini için 2.067 £ toplamayı başardı. Ancak Komite daha sonra Rus düşmanlığı ile suçlandı ve kapatıldı.
1863 sonbaharında, Rus operasyonları metodik hale geldi. Çerkesler ormana kaçtıktan sonra, köyleri ve yiyecekleri yakılacak, ardından bir veya iki hafta sonra hiç Çerkes kalmadığından emin olmak için arama yapılacak ve orman yakılacaktı. Bu süreç, General Yevdokimov bölgedeki tüm Çerkeslerin vurularak, aç kalarak ya da yanarak öldüğüne ikna olana kadar tekrarlanacaktı.
9 Nisan 1864'te Çerkesler tarafından "Çerkes Liderlerden Majesteleri Kraliçe Victoria'ya Dilekçe" imzalandı:
Rahman ve rahim olan Allah'ın adıyla.
İngiltere Kraliçesi ve İmparatoru Majestelerine en alçakgönüllü dilekçemiz şu şekildedir:
Rus Hükûmeti'nin, dünyanın yaradılışından bu yana bizim evimiz ve ülkemiz olan Çerkesya'yı hukuka aykırı bir şekilde boyunduruk altına almak ve ilhak etmek için uğraşmaya başlamasının üzerinden seksen yıldan fazla bir süre geçti. Eline düşen çocukları, çaresiz kadınları, yaşlıları koyun gibi keser. Kafalarını kavun keser gibi süngü ile uçurur, uygarlığın ve insanlığın sınırlarını aşan, tarif edilemeyen, yapmadığı hiçbir baskı ve zulüm yoktur.
Nesilden nesile canımız ve malımız pahasına, bizim için canımızdan daha değerli olan vatanımızı savunmak için bu hükûmetin zalimane uygulamalarına karşı çıkmaktan kaçınmadık. Ancak son birkaç yılda, Yüce Allah'ın bize uygun gördüğü kuraklık ve yine onların kendi yıkımlarının neden olduğu kıtlıktan yararlanarak denizden ve karadan yapılan şiddetli saldırılarla bize büyük sıkıntı verdiler. Savaşlarda, dağlarda açlıktan, deniz kıyısındaki sefaletten ve denizde beceri eksikliğinden kaybedilen hayatlar çoktur.
Bu nedenle, Rus hükûmetinin ülkemize yönelik acımasız saldırılarını püskürtmek ve ülkemizi ve halkımızı birlikte kurtarmak için, insanlığın koruyucusu ve adaletin merkezi olduğunu duyduğumuz İngiliz hükûmeti ve halkının arabuluculuğunu ve değerli yardımını istiyoruz.
Ancak, ülkemizin ve halkımızın korunması için bu yardımı karşılamak mümkün değilse, o zaman düşmanın saldırıları ve kıtlık sonucu çaresiz ve sefil çocuklarımızın ve kadınlarımızı güvenli bir yere götürmek için bize kolaylıklar sağlanması için sizden ricada bulunuyoruz.
Ve bu iki istekten hiçbiri dikkate alınmazsa, hükûmetlerin merhametine ve lütfuna yaptığımız çağrılara rağmen bu çaresiz durumumuzda tamamen yok edilirsek, o zaman Âlemlerin Rabbi karşısında hakkımızı aramaktan vazgeçmeyeceğiz. Zayıfları korumak maksadıyla saltanatını, kuvvetini ve kudretini Majestelerine emanet etti O.
Ekselanslarından (Sir Henry Bulwer), büyük İngiliz Hükümetine ve şanlı İngiliz ulusuna çaresizlik ve sefalet durumumuzu bildirme aracı olması için yalvarıyoruz ve bu nedenle Ekselanslarına en mütevazı dilekçemizi sunmaya cesaret ettik. Bu dilekçenin bir nüshası da Bâb-ı Ali Hükûmetine ve diğer Devletlerin Elçiliklerine sunulmuştur.
Çerkesya Halkı tarafından imzalanmıştır. 29 Şevval, 1280
1864'te Maykop yakınlarındaki Khodz vadisinde Çerkes halkı Rus birliklerine direndi. Savaş sırasında erkeklere kadınlar da katıldı. Ağır toplara ve diğer modern silahlara sahip Rus birlikleri, olaylara tanık olan bir Çerkes tarihçinin "kan denizi" olarak tanımladığı bir sahnede tüm erkekleri, kadınları ve çocukları öldürdü.
Mart 1864'te kuşatılmış bir Çerkes ordusu teslim olmayı reddetti ve toplu intihar etti. İki ay sonra, 21 Mayıs 1864'te, 20.000 kişilik Çerkes ordusu ile 100.000 kişilik bir Rus ordusu arasında Qbaade Muharebesi gerçekleşti. Rus kuvvetleri dört taraftan ilerledi. Çerkes güçleri hattı kırmaya çalıştı, ancak birçoğu cepheye ulaşmayı başaramadan Rus topçuları ve piyadeleri tarafından vuruldu. Kalan savaşçılar militan olarak savaşmaya devam ettiler ve kısa sürede yenildiler.
Rus ordusu zaferi kutlamaya başladı ve bir askeri-dini geçit töreni düzenlendi, 100 Çerkes savaşçı otorite kurmak için halka açık bir infazda kolları ve bacakları kesilerek idam edildi. Muharebenin yaşandığı yerin günümüzdeki ismi "Krasnaya Polyana", yani kızıl çayır, adını tepeden nehre akan Çerkes kanından alır. Qbaade muharebesinin ardından Çerkes sürgünü hız kazanmış oldu.Mihail Nikolayeviç ise askerlerini böyle tebrik etmişti:
Bu 1864 yılında, tarihte eşi benzeri olmayan bir iş başarıldı: dağlı sakinlerinin hiçbiri eski ikamet yerlerinde kalmıyor ve bölgeyi yeni Rus nüfusuna hazırlamak için temizlik önlemleri alınıyor.
— Mihail Nikolayeviç Romanov
Boşalan toprakların Ruslaştırılması
25 Haziran 1861'de Çar II. Aleksandr, "Kuzey Kafkasya Yerleşimi" başlıklı bir imparatorluk fermanı imzaladı:
Artık Tanrı'nın yardımıyla, Kafkasya'nın tamamen fethi meselesi sonuca yakındır. Düşman dağlıları işgal ettikleri verimli ülkelerden tamamen kovmak ve bir Rus Hristiyan nüfusunu sonsuza kadar yerleştirmek için sadece birkaç yıllık ısrarlı çabalar gerekiyor. Bu eylemi gerçekleştirmenin onuru, esas olarak Kubanski silahlı kuvvetlerinin Kozaklarına aittir.
— II. Aleksandr
Çar Aleksandr, kolonizasyon sürecini kişisel teşvik etti. 1861 baharından 1862'ye kadar, eski Çerkesya'da 35 Kazak stanitsası kuruldu ve 5.480 aile toprağa yerleşti. 1864'te Transkuban bölgesinde on yedi yeni Kazak stanitsa kuruldu. Çerkeslerden "temizlenen" tüm topraklara Ruslar, Kazaklar, Karaçay-Balkarlar ve Ermeniler yerleştirildi.
Sürgün
Limanlardaki vaziyet
Hayatta kalan Çerkeslerin sürgünü 1860'lı yıllarda başladı. Yevdokimov'un birlikleri, Çerkes köylerini yok ettikten sonra, kalan Çerkesleri kıyıya kaçmaya zorladı. Kıyıya sürülen Çerkesler burada Osmanlı İmparatorluğu'na gönderilmeyi beklediler. Yevdokimov'un tehcir operasyonları sırasında ölen Çerkeslerin sayısı kesin olarak bilinmemekle birlikte modern tahminler en az 625.000 ile başlamaktadır. Bazıları, ayrılmayı beklerken kalabalıklar arasında salgın hastalıklardan öldü. Diğerleri, yoldaki gemiler fırtınalar sırasında battığında veya kâr odaklı nakliyecilerin kârı en üst düzeye çıkarmak için gemilerini aşırı yüklediği durumlar nedeniyle öldü.
Olaylara şahit olan Rus tarihçi Adolf Berge durumu böyle açıklamıştı:
Novorossiisk limanında gördüklerimi asla unutmayacağım, on yedi bin dağlı kıyıda toplanmış, yılın geç, sert ve soğuk zamanı, evsiz, yiyeceksiz ve doğru dürüst giyecek giysisi olmayan bu insanlar tifüs ve çiçek hastalığının pençesindeydiler. Zayıf bir kadın cesedi çöplüğe iki bebeğiyle beraber atılmış, birisi hayat mücadelesi içinde, diğeri annesinin göğsünde besin arıyor. Kim bunu görür de etkilenmez ki? Böyle sahneler hiç de nadir değildi.
— Adolf Petroviç Berge, Ahmed 2013, pp. 162–163.
Ivan Drozdov şunları kaydeti:
Yolda gözlerimiz insanı şok eden bir görüntüyle karşılaştı. Köpeklerin kısmen parçalayıp yedikleri kadın, çocuk, yaşlı cesetleri; açlıktan ve hastalıktan bir deri bir kemik kalmış, neredeyse ayakları üzerinde duramayacak kadar güçsüz, bitap düşmüş ve daha canlıyken köpeklere yem olan sürgünler.
— Ivan Drozdov
Başlangıçta, 17 Mayıs 1863'te Çar II. Aleksandr, göç etmeyi "seçenlerin" kendi yollarının bedelini ödemesi gerektiğine karar verdi. Yolculuk masraflarını karşılamak için Çerkesler bazen sığırlarını, eşyalarını ve hatta kendilerini köle olarak satmaya zorlandılar.
Çerkesler tipik olarak, kiralanmamış gemileri kullanarak ayrılmaya zorlandılar, böylece kendilerini bu tür gemilerin kaptanları tarafından suiistimallere maruz bıraktılar. Bazı durumlarda 1.800 kadar Çerkes hayvan ve ev eşyalarıyla birlikte tek bir gemiye tıkıştırıldı. Çoğu durumda, bu tür gemiler battı. Eğer gemiler batmadıysa, bu tür kalabalık ortamlar hastalıkların yayılmasına ve susuzluğa müsait hale geliyor ve gidecekleri yere vardıklarında sadece yolcularının cesetlerini barındırıyordu. Bu tür gemiler, gözlemciler tarafından "yüzen mezarlıklar" olarak anılıyordu.
Kötü niyetli kaptanların elindeki suistimaller de bildirildi. Bir vakada, Kıbrıs'a giden bir gemi, parçalanmış ve başları kesilmiş cesetlerle bulundu ve mültecilerin hala canlıyken bağlanıp denize atılmalarına ilişkin dedikoduları doğruladı. Bu gemide yolcuların sadece üçte biri hayatta kalabilmişti.
Başka bir Rus gözlemci olan Olshevsky, durumdan en çok Yevdokimov komutasındaki Rus komutanlığını sorumlu tuttu:
Vatanlarından sürülen Abzehler ve Şapsığlar neden bu kadar korkunç acılar ve ölümler yaşadılar? Bunun nedeni, yalnızca birliklerimizin aceleci ve erken hareket etmesiydi. Dakhovsky Müfrezesi bir veya iki hafta sonra hareket etseydi bu olmayacaktı.
Şartlara rağmen Yevdokimov komutasındaki Rus kuvvetleri Çerkesleri kıyıya sürmeye devam etti. Ocak ayında Yevdokimov Ubıh köylerini yok etti ve Ubıhlara kıyıya gitmekten veya kışın donmaktan başka çare bırakmadı. Mart ayında Çerkeslerin Tuapse limanındaki mülteci kalabalığı yirmi bine yaklaştı.
Çerkes kıyılarını terk edenlerin sadece bir kısmı Osmanlı limanlarına ulaşabildi. Osmanlı kıyılarına ulaşmayı başaran kesimden çok daha fazlası kısa süre sonra orada hastalıklardan öldü. Bir İngiliz görgü tanığı olan Laurence Oliphant The Times gazetesi için şunları yazdı:
Erkek, kadın ve çocuk yığınları tam anlamıyla deniz kıyısını kapladı. Hepsi zayıf ve aç görünüyor. Çoğu çıplak. Birkaçı ölü.
Taşıma gemileri
1864'te Bâb-ı Âli, kıyılarında meydana gelen insani felaket nedeniyle Rus hükûmetinden tehcirleri durdurmasını defalarca istedi. Osmanlı talepleri defalarca reddedildi. Birçok gemi, aralarında mevcut olan hastalık nedeniyle Çerkesleri taşımayı reddetti. Nisan 1864'te Rus gemileri kendilerini nakliyeye sunmayı bıraktı ve tüm süreci Osmanlıların üzerine attı; ve General Yevdokimov yiyecek, su veya tıbbi yardım için hiçbir çaba sarf etmedi. Rusya, tehcir edilenlerin hayatta kalmasının öncelik olmadığını açıkça ortaya koyduğunda, Osmanlı ve İngiliz gemileri Çerkesleri taşımak için geldi.
Osmanlı kıyılarına varmayı başaran nüfusun büyük kısmı hastalıklar sebebiyle öldü. Trabzon'daki Rus konsolosu, 240.000 Çerkes'in geldiğini ve kısa bir süre sonra 19.000'inin öldüğünü ve ölüm oranının günde yaklaşık 200 kişi olduğunu bildirdi.
25 Mayıs 1864'te, İstanbul'daki İngiliz büyükelçisi Henry Bulwer, İngiliz hükûmetinin kendi gemilerinden bazılarını bu amaçla getirmesi gerektiğini, çünkü Osmanlıların kendi başlarına yeteri kadar gemiye sahip olmadığını savundu; ve 29 Mayıs'ta bir Moldavya, bir Alman ve bir İngiliz gemisi ve sekiz Yunan gemisinin Çerkeslerin taşınmasına yardım ettiği bildirildi.
Demografik değişimler
Çerkes boyu | Soykırım ve sürgünden önce Çerkesya'daki nüfus | Soykırım ve sürgünden sonra Çerkesya'daki nüfus |
---|---|---|
Kabardeyler | 350.000 | 34.730 |
Şapsığlar | 300.000 | 3.000 |
Abzehler | 260.000 | 14.660 |
Natuhaylar | 240.000 | 175 |
Hatukay ve Janeler | 100.000 | 100'den az |
Çemguylar | 80.000 | 3.140 |
Ubıhlar | 74.000 | 100'den az |
Bjeduğlar | 60.000 | 15.263 |
Hegayklar | 20.000 | 100'den az |
Hakuçlar | 15.000 | 100'den az |
Mamhığlar | 15.000 | 1.204 |
Ademıylar | 5.000 | 100'den az |
Çebsinler | 4.000 | 0 |
Guaye, Hatuq ve Çerçenay | 3.000 | 0 |
Toplam | 1.526.000 | 72.672 |
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTg0THpnNEwwdGlZV0ZrWVRJeE1EVXhPRFkwTG1wd1p5OHlNVEJ3ZUMxTFltRmhaR0V5TVRBMU1UZzJOQzVxY0djPS5qcGc=.jpg)
Genel olarak, Rus hükûmetinin kendi arşiv rakamlarını ve Osmanlı rakamlarını dikkate alan hesaplamalar, süreçte Çerkes ulusunun %90, %94 veya %95-97'lik kısmının yok olduğunu tahmin ediyor. Daha önceden 100.000 nüfusa sahip olan Güneybatı Çerkes Soçi bölgesi, olayların ardından 98 nüfusa sahipti. Sayıları 300.000 kadar olan Şapsığ kabilesi, ormanlara ve ovalara kaçmayı başaran 3.000 kişiye düşürüldü. 140 Şapsığ ise Sibirya'ya sürgün edildi.
Hayatta kalıp sürgün edilen Çerkesler Osmanlı Devleti'ne yerleştirildi.Osmanlı arşivleri, 1879'da yaklaşık 1 milyon Çerkes muhacirin Osmanlı topraklarına girdiğini, ancak bunların yaklaşık yarısının kıyılarda hastalıklar nedeniyle öldüğünü gösteriyor. Osmanlı arşivleri doğruysa bu, Çerkes soykırımını 19. yüzyılın en büyük soykırımı yapar. Osmanlı arşivlerini destekleyen 1897 Rus nüfus sayımı, orijinal sayının onda biri olan yalnızca 150.000 Çerkes kaydediyor.
Soykırımın ardından başlatılan sürgünün ana hedefi Çerkesler olsa da, olaylardan Abhaz, Abazin, Çeçen, İnguş,Oset ve diğer Müslüman Kafkas toplulukları da etkilenmiştir. Abhaz ve Osetlerin durumunda sadece Müslümanlar sürgün edildi, Hristiyanlar affedildi. En az 22.000 Çeçen ve Müslüman Oset de Türkiye'ye geldi. Kuzeybatı Kafkasya'daki diğer iki Müslüman halk, Karaçay ve Balkarlar, başından beri Rusya'ya sadık oldukları için süreç boyunca çok sayıda sürgün edilmedi. Bu arada Abhazya, 19. yüzyılın sonunda etnik Abhaz nüfusunun %60'ını kaybetti. Buna ek olarak İnguşların %80'inin 1865'te Orta Doğu'ya gitmek üzere İnguşetya'yı terk ettiği tahmin ediliyor. Küçük Arştin halkı ise tamamen yok oldu.
Bazı kaynaklar, Abhaz ve Abaza nüfusunun sınır dışı edilmesini Çerkeslere yönelik operasyonun bir parçası olarak görüyor. Az sayıda kaynak da Çeçenlerin, İnguşların, Arştinlerin ve Osetlerin sınır dışı edilmesini Çerkeslerinkilerle gruplandırıyor.
Rus arşivlerine göre, ki pek çok araştırmacı muhtemelen bu arşivlerin taraflı olduğuna ve büyük bir olasılıkla düşük tutulmuş olduğuna dikkat çeker, 1863-64 yılları süresince 418.000 Çerkes Osmanlı'ya sürülmüştür.
İngiliz savaş tarihçisi W.E.D. Allen'a göre, o zamanki Osmanlı topraklarına yerleştirilmiş olan Çerkeslerin sayısı 600 binden fazladır. Amerikalı Justin McCarthy, sürülen Çerkes ve diğer Kafkas topluluklarının sayısının 1.200.000 dolayında olabileceğini, bunun ancak 800 bin kadarının hayatta kalabildiğini belirtiyor. Sürgüne katılan nüfusun en az dörtte birinin yolculuk, kamp yaşamı ve yeni yerleşim yeri sırasında öldüğü kabul edilmektedir. Rusların doğrudan öldürdüğü Çerkes sayısı ise 600 binden fazla olarak tahmin edilmektedir. Shenfield'e göre ise felakette ölenler bir milyondan fazlaydı ve muhtemelen 1,5 milyona yaklaşıyordu.
Dünya güçlerinin tepkisi
Osmanlı İmparatorluğu
Fabio Grassi, Osmanlı politikasının eldeki şartlara göre başarılı sayılabileceğini savunuyor. Grassi, çökmekte olan Osmanlı İmparatorluğu'nun Çerkesleri zor durumdaki Müslüman kardeşleri olarak gördüğünü ancak onlara yardım etmek için hiçbir şey yapamadıklarını belirtiyor. Rosser-Owen, Osmanlıların yalnızca pragmatik kaygıları önemsediğini savunuyor. Sürgünle ilgili sorunlarının insani ya da kardeşlik nedenlerinden değil, mülteci seli konusunda ne yapacaklarını bilememelerinden kaynaklandığını belirtiyor. İngiliz konsolosluk personelinin Çerkes mültecilere yardım etmeye çalışırken çektikleri zorluklara dikkat çekiyor. Daha sonra, 1867'de Osmanlıların konuyu daha iyi halletmeye başladığını belirtiyor.
Diğer akademisyenler ise Osmanlıları daha çok eleştirmektedir. Tarihçi Walter Richmond, Osmanlı hükûmetini çifte ajan oynamakla, sorumsuz olmakla ve "sürgünün yol açacağı sonuçlara aldırış etmemekle veya habersiz olmakla, Çerkesleri sürgünü kabul etmeye teşvik etmekle" suçluyor. Shenfield, Richmond'a katılıyor ve Osmanlıların tepkisini "fena halde yetersiz" olarak tanımlıyor. Marc Pinson, Osmanlı hükûmetini Çerkes muhacirlere karşı tutarlı bir politika oluşturmaya çalışmamakla suçluyor.
Birleşik Krallık
Richmond, İngilizlerin bir noktada Rusya'ya savaş ilan etmeyi düşünmelerine rağmen yalnızca kendi kazanımlarını önemsediklerini savunuyor. İngilizlerin Çerkesya'yı kullandığını ve terk ettiğini belirtir. Ayrıca, Batı Avrupa'nın Çerkesya'da ortaya çıkan duruma duyduğu öfkenin, ancak bu durum onlar için siyasi olarak bir tehdit haline geldikten sonra ortaya çıktığını savunuyor.
İskoçya
İskoçya, Çerkeslerin son derece popüler olduğu birkaç yerden biri olarak kabul edilir. "Çerkes davası" o kadar popülerdi ki, bir noktada "Çerkesya'yı kurtarma" hareketi ulusal bir hareketti. Rosser-Owen, İskoç örgütlerinin hayırsever çabalarının ve Çerkeslerin iyiliğiyle ilgili kaygının en yoğun olarak İskoçya'da yaşandığını, çünkü Çerkeslerin Rusya'ya karşı mücadelesinin İskoç tarihindeki geçmiş travmalara benzediğini vurguluyor.
Uluslararası yardım çabaları
Çerkesler için İngiltere ve İskoçya'da bağışlar toplandı. Sürecin ilk aşamalarında Osmanlı halkı tarafından da yardım çalışmaları yapılmıştır. Yardım çoğunlukla Müslümanlardan geldi, ancak Hristiyanlardan da geldi. Bulgaristan'da Vidin'de Müslüman ve Hristiyan halk tahıl üretimini artırmak ve yerel Çerkes mültecilere göndermek için gönüllü olurken, Kıbrıs'ta Müslüman nüfus Çerkes yetimleri barındırdı. Osmanlı hükûmeti Çerkesler için camiler inşa ettirmiş ve onlara öğretmen temin etmiştir. Padişah, Özel Çantasından 50.000 £ bağışladı. İngiliz raporlara göre bu para Çerkeslere ulaşmadı ve memurlar tarafından cebe atıldı.
Çerkeslerin yerleştirilmesi
Osmanlı yetkilileri genellikle yeni gelenlere herhangi bir destek sunmakta başarısız oldu. İç Anadolu'nun yaşanması zor dağlık bölgelerine yerleştirildiler ve onlara küçük ve yorucu işler verildi. Birçoğu vardıklarında anında köle olarak satın alındı ve tecavüze uğradı.
İmam Şamil'in oğlu Muhamed Şafi, Çerkeslerin Anadolu'ya vardıklarında karşılaştıkları durum karşısında dehşete düşerek durumu araştırmaya gitti:
"Dağlıları kandırmayı bırakması için Sultan Abdülmecid'e yazacağım. Hükümetin kendi çıkar takıntısı bundan daha açık olamazdı. Türkler, muhtemelen mültecileri askeri amaçlar için kullanmayı umarak sürgünü teşvik ettiler. Ancak mülteci çığıyla karşılaştıktan sonra, kaplumbağaya döndüler ve Türkiye'nin şanı için ölmeye hazır olan dağlıları utanç verici bir şekilde yavaş ölüme mahkum ettiler".
— Muhammed Şafi, İmam Şamil'in torunu
101 yıllık bir savaş vermiş ve Ortodokslar tarafından gerçekleştirilen bir soykırımdan sağ kurtulmuş Çerkesler, Osmanlı nazarında intikama aç eğitimli savaşçılardı. Osmanlılar kontrolü sağlamak için Çerkesleri kasıtlı olarak Ortodoks Hristiyanların çoğunlukta olduğu isyankar bölgelere yerleştirdiler. Bu bölgeler kısa bir süre önce çok sayıda yaklaşık yüz bin Kırım Tatar mülteciyi kabul etmişti.
Osmanlı yetkilileri, Varna'da durumun özellikle kötü olduğunu, 80.000 Çerkes'in şehrin dış mahallelerine, hava koşullarına veya hastalığa karşı korumasız ve yiyeceksiz kaldıkları yerlere yerleştiğini bildirdi. Çerkes ölümlerinin sayısı o kadar fazlaydı ki, Türklerin Çerkes cesetlerini gömmeye ayak uyduramadığı ve bu işi yapmak için hükümlüleri işe aldığı bildirildi. Bir Çerkes, Osmanlı valisine "Bu Sibirya'da yaşamaktansa gerçek Sibirya'ya gitmeyi tercih ederiz ... burada insan ölebilir, yaşayamaz" diye yazmıştı.
Çerkeslerin yerleştirildiği yerler
Çerkes yerleşim birimleri, Osmanlı İmparatorluğu'nun neredeyse tüm Avrupa bölümünü kapladı. Sürgünün sonunda, Balkanlarda yaklaşık 250.000 Çerkes vardı. Pek çok durumda, Osmanlı hükûmeti tarafından Çerkeslere toprak tahsis edildi, ancak yerel halk evlerinden vazgeçmeyi reddetti ve Çerkesler ve Çeçenler ile Bulgar, Sırp, Arap, Bedevi, Dürzi ve Ermeniler arasında çatışmaların çıkmasına neden oldu. Çerkeslerden özellikle Araplar ve Ermeniler nefret ediyordu. Sonunda, Çerkeslerden korku o kadar arttı ki, Hristiyan topluluklar, Çerkeslerin yanlarına yerleştirileceğini duyunca protesto etmeye başladılar.
Bulgaristan
Bulgaristan'da tahminen 150.000 Çerkes vardı. 1863'te Abzeh Çerkesleri Bulgaristan'a geldi. İlk geldiklerinde Çerkesler, her ikisinin de Slav dili konuşmaları ve Ortodoks Hristiyan olmaları nedeniyle Bulgarları Rus zannettiler. Karışıklık giderilene kadar onlarca Bulgar köyü Çerkeslerin saldırısına uğradı. Sadece 1861-1862 yıllarında Danube'de 41.000 Çerkes vardı. Çerkeslerin kendi köylerini oluşturdukları bugünkü Vidin, Vratsa, Montana, Şumnu, Dobriç ve Veliko Tırnovo bölgelerine kitleler yerleştirildi ve bir kısmı da Bulgar veya Türk köylerine yerleşti. Vratsa, Montana ve Plevne bölgesinde Çerkesler Tatar köylerine de yerleştirilmişti. Güney Bulgaristan'da, en kalabalık Çerkes topluluğu Yambol, Burgaz ve kısmen bugünkü Stara Zagora bölgesinde yaratıldı.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTg0THpnMUwwTnFaWEpyWlhNd056VXVhbkJuTHpFMU1IQjRMVU5xWlhKclpYTXdOelV1YW5Cbi5qcGc=.jpg)
Çerkes çeteleri ve Türk çeteleri, ortak İslam inançları ve Ortodoks Slavlara karşı ortak kinleri nedeniyle hızlı bir şekilde ittifaklar kurdular. Pek çok durumda, Çerkes çeteleri Türk köylerini Bulgar çetelerinden korudu ve bunun tersi de geçerli. Çerkesler, Rus yanlısı oluşumlara karşı her zaman Osmanlı'nın yanında yer alarak bölgedeki çatışmaların aktif katılımcılarıydı. 1876'da Bulgar isyancılar tarafından bin Çerkes katledildi ve Çerkesler, Hristiyan nüfusa karşı eşkıyalık başlatarak misilleme yaptı. Bu olay Avrupa'da Bulgarlara karşı sempati oluşturdu. Avrupa'da Çerkeslere duyulan sempati ise çoktan ölmüştü, artık bir Osmanlı nüfusu olan Çerkesler barbar vahşiler olarak görülüyorlardı. 93 Harbi sırasında Çerkesler, Türk ordusu tarafından düzensiz süvari birlikleri olarak kullanıldı. 1877 yazında, Nova Zagora savaşına Türk tarafında ağırlıklı olarak Çerkes düzensiz süvarileri katıldı. Çerkesler, Şipka, Loveç ve Plevne savaşlarında aktif rol aldılar.
Bulgaristan'daki Çerkesler, 1876'daki Bulgar İsyanına şiddetle karşı çıktılar. Buna karşılık Avrupa ülkeleri Çerkeslerin bölgeyi terk etmesini talep etti. Çerkesler bir "Müslüman tehdidi" olarak görüldü ve Rus-Türk savaşının sona ermesinin ardından Rus orduları tarafından Bulgaristan'dan ve Balkanlar'ın diğer bölgelerinden sürüldü. Geri dönmelerine izin verilmedi, bu yüzden Osmanlı yetkilileri onları Arap topraklarına ve Anadolu'ya yerleştirdi. Çerkesler Araplarla düzenli olarak çatışma yaşadılar ve bölgede isyankâr Araplara karşı Osmanlı devletinin polis gücü rolünü oynadılar.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlrTDJSbUwwTnBjbU5oYzNOcFlXNXBibFIxTG5CdVp5OHhOVEJ3ZUMxRGFYSmpZWE56YVdGdWFXNVVkUzV3Ym1jPS5wbmc=.png)
Anadolu
Çerkesler Anadolu'nun hemen hemen her yerine yerleştirildiler. Türkiye'nin doğusunda, Ege Denizi boyunca, Amasya, Samsun, Kilikya, Mezopotamya, Çarşamba yarımadası yakınlarındaki bölgeler ile Adapazarı, Düzce, Eskişehir ve Balıkesir, Kars, Erzincan. Anadolu'da Çerkesler Ermeniler ile yoğun çatışmalara girdiler.
Levant
Bulgaristan'dan sürülen Çerkesler Ürdün, Suriye, Irak ve Arabistan bölgesine de yerleştirilmişlerdir.
Geri dönme dilekçeleri
Bazı Çerkes toplulukları, Kafkasya'ya yeniden yerleşmek için İstanbul'daki Rus büyükelçiliğine dilekçe verdi. Kısa süre sonra, Osmanlı İmparatorluğu'nun her yerinde Rus konsoloslukları bu tür dilekçelerle boğuldu. Bu dilekçelerin hepsi reddedildi. Sürgün, sıradan insanlar için zorluklar eşlik etti. Sürgün sırasında Karadeniz'de ölen çok sayıda akrabalarının vücut parçalarının balıklar tarafından yenildiğine inanan Çerkeslerin çoğu hala Karadeniz kökenli balık yemiyor. Sürgünlerden bazıları ve onların soyundan gelenler başarılı oldular ve Osmanlı İmparatorluğu içinde yüksek mevkiler kazandılar. Jön Türklerin önemli bir kısmı Kafkas kökenliydi.
Soykırım olarak sınıflandırılması
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh6THpNeEx5VkRNeVU0TjJWeWEyVjZYM01sUXpNbFFrTnlaeVZETXlWQ1EyNGxRek1sUWtOdUpVTXpKVUpEYmw5aGJpVkROQ1ZDTVd4dFlYTWxRelFsUWpGZk5TNXFjR2N2TVRVd2NIZ3RKVU16SlRnM1pYSnJaWHBmY3lWRE15VkNRM0puSlVNekpVSkRiaVZETXlWQ1EyNGxRek1sUWtOdVgyRnVKVU0wSlVJeGJHMWhjeVZETkNWQ01WODFMbXB3Wnc9PS5qcGc=.jpg)
2010 öncesi
Sürgün sürecinde Rus hükûmeti Çerkeslere yönelik katliamları gizlemeye çalıştı. Bu süreçte "temiz dil" kavramları kullanılıyordu, Rus kaynaklarında "Nihai zapt etme" ve "zararlı nüfusun azaltılması" gibi kavramların kullanımı yaygındır. Rus hükûmeti köylerin yakılması, sürgün edilmesi ve katliamlarla ilgili ne Rus halkına ne de uluslararası topluma bilgi vermedi. Kafkasya'dan gelen haberlerde yalnızca gelişen Kozak yerleşimlerindeki başarılara ilişkin hikâyeler yer alıyordu. Karadeniz kıyısındaki Çerkes tehcir kamplarında yiyecek ve ilaç sıkıntısı olduğuna dair raporların Çar'a ulaşmasının ardından Çar, durumu kontrol etmek için yetkililer gönderdi, geri dönenler "her şeyin tamamen yolunda olduğunu" bildirdi. Ancak Rus generaller kendi aralarında iletişim kurarken eylemlerini gizlemek için hiçbir çaba göstermediler. Bazı raporlarda Grigori Zass gibi generaller açıkça sivil nüfusu yok etmekle övünüyorlar veya vahşeti övüyorlardı.
2010: Arşivlerin açılması
Rus-Çerkes savaşına ilişkin bu raporları içeren belgeler Tiflis'te halka kapalı arşivlerde saklanıyordu. Gürcistan, 21. yüzyılın başında Rusya ile Gürcistan arasında yaşanan siyasi çatışmanın bir parçası olarak arşivleri açmaya karar vererek, bu belgelere erişime izin verdi. Arşiv materyalini daha kapsamlı bir şekilde duyurmak için Gürcistan'da 20-21 Mart 2010'da bir konferans düzenlendi. Konferansa hem Çerkes hem de Çerkes olmayan akademisyenler ve tarihçiler geniş katılım gösterdi, ancak Rusya Federasyonu vatandaşlarının katılmasını engellemek için büyük çaba gösterdi. Konferansın ardından Gürcistan parlementosu oy birliğiyle Çerkes soykırımını tanıdı.
Rus tepkisi
Buna yanıt olarak Moskova, 14 Şubat 2011'de kendi konferansını düzenledi. "Rus-Kafkas savaşı diye bir şeyin olmadığı, aksine bunun küçük bir çatışma olduğu" sonucuna vardılar ve olayları ifşa etmeye yönelik tüm hareketi "Kuzey Kafkasya'da kaos yaratma" girişimi olarak reddettiler. Kremlin adına konuşan Rus sivil toplum kuruluşları, Gürcülerin soykırım sırasında Rus İmparatorluk Ordusu'nda görev yapması nedeniyle Gürcistan hükûmetinin bu konu hakkında konuşmaya hakkı olmadığını savundu.
Rus tarihçi Alexei Malashenko, Çerkeslerin soykırımı tanıma çabalarının terörizmle bağlantılı olduğunu iddia etti. Daha ılımlı Rus tarihçileri, olayların gerçekliğini kabul etmekle beraber 1948'den önce gerçekleştiği için soykırım olarak tanımlanamayacağını iddia etmiştir. Rus hükûmeti soykırımın tanınması için çalışan aktivistleri ve konuyla ilgilenen akademisyenleri aşırılık yanlısı, terörist veya CIA ajanı olarak göstermeye devam etti.
Sonuç olarak Rusya Çerkes soykırımını görmezden gelmektedir. Rusya'da Çerkes soykırımını reddetmek için bir başkanlık komisyonu kuruldu. Rusya'da olaylar rızaya dayalı bir göç olarak sınıflandırıyor (Rusça: Черкесское мухаджирство, 'Çerkes muhacirizmi'). Şubat 2020'de Rusya'nın Ankara büyükelçisi Aleksey Yerhov, Çerkes Soykırımını "güzel bir masal" olarak nitelendirdi. Çerkeslerin iş bulmak için Türkiye'ye göç ettiğini söyleyen Yerhov, KAFFED'in baskıları sonucu özür diledi.
Siyasi pozisyonlar
Boris Yeltsin
Eski Rusya Devlet Başkanı Boris Yeltsin, Mayıs 1994'te yaptığı açıklamada, Çerkeslerin Çarlık güçlerine karşı direnişinin meşru olduğunu ve üzücü kayıplar olduğunu belirtti. Ama herhangi bir soykırımı kabul etmedi.
Çerkes Organizasyonları
1997 ve 1998'de Rusya'daki Çerkes politikacılar, durumu yeniden gözden geçirmesi ve özür dilemesi için Rus Parlamentosuna başvurdu; bugüne kadar Moskova'dan herhangi bir yanıt gelmedi. Ekim 2006'da Rusya, Türkiye, İsrail, Ürdün, Suriye, ABD, Belçika, Kanada ve Almanya'nın Çerkes örgütleri, Avrupa Parlamentosu başkanına Çerkes halkına yönelik soykırımı tanıma talebiyle bir mektup gönderdiler.
5 Temmuz 2005 tarihinde, Rusya Federasyonu'ndaki çeşitli Çerkes halklarının temsilcilerini bir araya getiren bir örgüt olan Çerkes Kongresi, Rusya'yı Çerkeslere karşı uyguladığı çarlık politikaları için önce kabul edip sonra özür dilemeye çağırdı. Temyiz başvuruları, "resmi çarlık belgelerine göre 400.000'den fazla Çerkesin öldürüldüğüne, 497.000'inin Türkiye'ye kaçmak zorunda kaldığına ve sadece 80.000'inin kendi ülkelerinde hayatta kaldığına" işaret ediyordu. Rus hükûmeti dilekçeyi reddetti.
2010'da arşivlerin açılması ve konuyla ilgili araştırmaların başlaması, Çerkesleri felaketin soykırım olarak tanınmasını talep etmeye yöneltti. Son zamanlarda, tarihçiler ve Çerkes aktivistler, tehcir ve toplu katliamların, o zamanlar henüz kullanılmamış olsa bile, günümüzün soykırım kavramının kesinlikle bir örneği olarak kabul edilebileceğini öne sürdüler. Rus askerlerinin köyleri sistematik olarak katletmesine ve bu toprakların Rusya tarafından sömürgeleştirilmesine dikkat çeken Çerkes aktivistler, bunun bir soykırım olduğunu iddia ediyorlar.
1 Aralık 2015'te, Romanya'nın ulusal günü olan Büyük Birlik Günü'nde çok sayıda Çerkes temsilci, Romanya hükûmetine Çerkes soykırımını tanımasını isteyen bir talepte bulundu. 239 imzanın yer aldığı belge Arapça, İngilizce, Rumence ve Türkçe dillerinde yazılmıştı. Benzer talepler daha önce Çerkes temsilciler tarafından Estonya, Litvanya, Moldova, Polonya ve Ukrayna'ya gönderilmişti. Dilekçelere cevap verilmedi.
Gürcistan
21 Mayıs 2011'de Gürcistan Parlamentosu, Rusya İmparatorluğu tarafından Çerkeslere yönelik uygulaban "kasıtlı kıtlık ve salgın hastalıklar" eşliğinde "önceden planlanmış" toplu katliamların "soykırım" olarak tanınması gerektiği kararını aldı. Rusya ile ilişkileri zayıf olan Gürcistan, 2008 Rus-Gürcü Savaşı'ndan bu yana Kuzey Kafkasya etnik gruplarına sosyal yardım çabalarında bulundu. 2010 ve 2011'de Tiflis'te akademisyenler, insan hakları aktivistleri ve Çerkes diaspora grupları ile yapılan istişare ve parlamento görüşmelerinin ardından Gürcistan, olaylara atıfta bulunmak için "soykırım" kelimesini kullanan ilk ülke oldu. 20 Mayıs 2011 tarihinde, Gürcistan Cumhuriyeti Parlamentosu, kararında, Rus-Kafkas savaşı sırasında Çerkes halkının toplu imhasının 1907 Lahey Sözleşmesi ve 1948 BM Sözleşmesi'nde tanımlandığı şekilde soykırım oluşturduğunu açıkladı.
Ertesi yıl 21 Mayıs gününde, Çerkeslerin çektiği acıyı anmak için Gürcistan'ın Anaklia kentinde bir anıt dikildi.
Türkiye
Türkiye'deki Çerkesler, Türkiye'nin soykırımı tanıması için birçok girişimde bulundu. Türkiye'de Çerkes soykırımını anmak için dikilmiş çok sayıda anıt var. Türk siyasetçiler olaylara defalarca atıfta bulundu. Her yıl 21 Mayıs'ta Türk siyasetçiler ve önde gelen siyasi partiler, cumhurbaşkanı da dahil olmak üzere olayları "sürgün" olarak nitelendiren tweetler atıyorlar. Çoğulcu Demokrasi Partisi (ÇDP), Emek Partisi (EMEP), İşçi Partisi (TİP) gibi bazı siyasi partiler Türkiye'ye soykırımı tanıma çağrısında bulundu.
Tarihçilerin görüşleri
Azınlıktaki bazı Rus akademisyenler dışında, tarihçiler arasında "soykırım" teriminin olayları tanımlamak için haklı olduğu konusunda genel bir fikir birliği vardır. Bazı görüşler şunlardır:
- Fransız tarihçi Robert Mantran, Osmanlı Tarihi adlı kitabınının 3. cildinde olayları tanımlamak için Çerkes Sürgünü ve Soykırımı adlandırılmasını kullanmıştır.
- Türk tarihçi Server Tanilli Yüzyılların Gerçeği ve Mirası adlı eserinde aynı olaylar için Büyük Çerkes Sürgünü ve Katliamı adlandırmasını kullanmıştır.
- Türk tarihçi İlber Ortaylı tarafından olaylar "ölüme sürgün" olarak tanımlanmıştır.
- Alexander Ohtov, Kommersant röportajında soykırım teriminin haklı olduğunu söylüyor: "Evet, Çerkeslere karşı soykırım kavramının haklı olduğuna inanıyorum. Neden soykırımdan bahsettiğimizi anlamak için tarihe bakmalısınız. Rus-Kafkas savaşı sırasında, Rus generaller sadece sürgün etmediler. Aynı zamanda onları fiziksel olarak yok ettiler. Sadece çatışmada öldürmekle kalmadılar, aynı zamanda sivillerle yüzlerce köyü yaktılar. Ne çocukları ne kadınları ne de yaşlıları yaşattılar. Olgun ekin tarlalarının tamamı yakıldı, bahçeler kesildi, böylece Çerkesler geri dönemeyeceklerdi. Sivil nüfusun büyük ölçekte yok edilmesi bir soykırım değil mi?"
- Anssi Kullberg, Kırım Tatarlarına ve Çerkeslere yönelik politikaların Rus devletinin "modern etnik temizlik ve soykırım stratejisi" icat etmesiyle sonuçlandığını belirtir.
- Ellman, bir kitap incelemesinde, soykırım teriminin kullanımının BM tanımına göre "bir etnik grubu tamamen veya kısmen" yok etmeyi amaçlayan eylemlere atıfta bulunarak haklı olduğunu kabul eder.
- Walter Richmond da 1864 olaylarının "modern toplum mühendisliğinin ilk örneklerinden biri" olduğunu düşünerek "soykırım" teriminin uygun olduğunu savunur.
- İtalyan tarihçi Fabio Grassi'ye göre, sürgün kelimesi az kalmakla birlikte, katliam kelimesi olayları açıklamak için kullanılabilir.
Kaynakça
- ^ a b c d e Richmond, Walter (9 Nisan 2013). The Circassian Genocide (İngilizce). Rutgers University Press. ISBN . 17 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 13 Ekim 2017.
- ^ Magazine, Smithsonian; Harris, Carolyn. "150 Years Ago, Sochi Was the Site of a Horrific Ethnic Cleansing". Smithsonian Magazine (İngilizce). 31 Temmuz 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 8 Ekim 2023.
- ^ Ahmed, Akbar (2013). The Thistle and the Drone. Washington, D.C.: Brookings Institution Press. ISBN . 16 Aralık 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 8 Ekim 2023.
- ^ a b c Karpat, Kemal H. (1985). Ottoman population 1830–1914: Demographic and social characteristics. ABD: University of Wisconsin Press. ss. 68, 69. ISBN .
- ^ . Human Rights Association. 21 Mayıs 2023. 22 Ağustos 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ a b (2005). "6: Declining Powers". Genocide in the Age of the Nation-State Volume II: The Rise of the West and the Coming of Genocide. 175 Fifth Avenue, New York NY 10010. s. 300. ISBN .
- ^ Akın, Orhan (2020). Kafkasya İşgali ve Çerkes Sürgünü. Cinius Sosyal Matbaası. ISBN . 13 Kasım 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 13 Kasım 2023.
- ^ Shenfield, Stephen D.; Levene,Roberts, Mark, Penny (1999). "7: The Circassians: A Forgotten Genocide?". Levene (Ed.). The Massacre in History. New York, NY 10038, USA: . ss. 153-154. ISBN .
- ^ Neumann, Karl Friedrich (1840). Russland und die Tscherkessen [Russia and the Circassians] (in Almanca).
- ^ "Caucasus Report: July 15, 2005". Radio Free Europe/Radio Liberty (İngilizce). 11 Kasım 2008. 21 Ağustos 2016 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 8 Ekim 2023.
- ^ Richmond 2013, s. []; Shenfield 1999, s. 154; King 2008; Jones 2016, s. 109
- ^ * . unpo.org. 2 Eylül 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Eylül 2020.
- Javakhishvili, Niko (20 Aralık 2012). . justicefornorthcaucasus.info. . 28 Ocak 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Haziran 2015.
- [Decree of the Supreme Council of the K-BSSR on the condemnation of the genocide of the Circassians of February 7, 1992 N ° 977-XII-B]. elot.ru. 15 Temmuz 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Ağustos 2012.
- "Postanovleniye Parlamenta Kabardino-Balkarskoy Respubliki ot 12.05.1994 № 21-P-P (ob obrashchenii v Gosdumu s voprosom priznaniya genotsida cherkesov) Nedostupnaya ssylka" Постановление Парламента Кабардино-Балкарской Республики от 12.05.1994 № 21-П-П (об обращении в Госдуму с вопросом признания геноцида черкесов) Недоступная ссылка [Decree of the Parliament of the Kabardino-Balkarian Republic of May 12, 1994 No. 21-P-P (on applying to the State Duma with the issue of recognizing the genocide of the Circassians) Unavailable link]. parlament-kbr.ru (Rusça). September 2021.[]
- [Decree of the State Council - Khase of the Republic of Adygea dated April 29, 1996 No. 64-1 "On Appeal to the State Duma of the Federal Assembly of the Russian Federation"]. pravoteka.ru (Rusça). 2 Kasım 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ . bianet.org (İngilizce). 8 Ekim 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Kasım 2023.
- ^ Politika Gazetesi | Bir Ekmek Bir Politika. 30 Ağustos 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Kasım 2023.
- ^ . birgun.net. 5 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Kasım 2023.
- ^ Gazetesi, Jineps (20 Mayıs 2020). "Зумысыжмэ, ущхьэхуитщ!". Jineps Gazetesi. 12 Şubat 2022 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Kasım 2023.
- ^ "Tsitsekun'un 155. Yılı: Çerkesler Sürgünde Hayatını Kaybeden Yakınlarını Anıyor". bianet.org. 5 Kasım 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Kasım 2023.
- [[#cite_ref-FOOTNOTERichmond2013[[Kategori:Kaynaklardaki_sayfa_numarası_eksik_olan_maddeler]]<sup_class="noprint_Inline-Template"_style="white-space:nowrap;">[<i>[[Vikipedi:Kaynak_gösterme|<span_title="Bu_şablon_referans_gösterilen_kaynağın_sayfa_veya_bölüm_numarasının_istenildiğini_belirtir.'"`UNIQ--nowiki-0000001E-QINU`"'_(July_2022)">sayfa belirt</span>]]</i>]</sup>_20-0|^]] Richmond 2013, s. [].
- ^ Richmond, Walter. The Circassian Genocide. Page 132: ". If we assume that Berzhe’s middle figure of 50,000 was close to the number who survived to settle in the lowlands, then between 95 percent and 97 percent of all Circassians were killed outright, died during Evdokimov’s campaign, or were deported."
- ^ a b Jones 2016, s. 109.
- [[#cite_ref-FOOTNOTERichmond2013[[Kategori:Kaynaklardaki_sayfa_numarası_eksik_olan_maddeler]]<sup_class="noprint_Inline-Template"_style="white-space:nowrap;">[<i>[[Vikipedi:Kaynak_gösterme|<span_title="Bu_şablon_referans_gösterilen_kaynağın_sayfa_veya_bölüm_numarasının_istenildiğini_belirtir.'"`UNIQ--nowiki-00000023-QINU`"'_(July_2022)">sayfa belirt</span>]]</i>]</sup>_23-0|^]] Richmond 2013, s. [].
- ^ Shenfield 1999, s. 154.
- ^ a b c King 2008.
- ^ a b c d e Richmond 2013, back cover.
- ^ Dönmez, Yılmaz (31 Mayıs 2018). "General Zass'ın Kızının Adigeler Tarafından Kaçırılışı" [Kidnapping of General Zass's Daughter by the Adygs]. ÇERKES-FED. 14 Ocak 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 13 Ağustos 2021.
- ^ a b c d Capobianco, Michael (2012). Blood on the Shore: The Circassian Genocide
- ^ Gazetesi, Jıneps (2 Eylül 2013). [Velyaminov, Zass and his hobby of collecting human heads]. Jıneps Gazetesi. 13 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Eylül 2020.
- ^ Gazetesi, Aziz Üstel. [Is it genocide; here is the Circassian genocide - Authors - Aziz ÜSTEL]. star.com.tr. 9 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Eylül 2020.
- ^ King 2008, s. 95.
- [[#cite_ref-FOOTNOTERichmond2013[[Kategori:Kaynaklardaki_sayfa_numarası_eksik_olan_maddeler]]<sup_class="noprint_Inline-Template"_style="white-space:nowrap;">[<i>[[Vikipedi:Kaynak_gösterme|<span_title="Bu_şablon_referans_gösterilen_kaynağın_sayfa_veya_bölüm_numarasının_istenildiğini_belirtir.'"`UNIQ--nowiki-00000031-QINU`"'_(July_2022)">sayfa belirt</span>]]</i>]</sup>_32-0|^]] Richmond 2013, s. [].
- ^ Yemelianova, Galina (April 2014). "Islam, nationalism and state in the Muslim Caucasus". Caucasus Survey. 1 (2): 3. doi:10.1080/23761199.2014.11417291.
- ^ [They Sent the Cut Heads of Circassians to Berlin]. Haberler. 29 Nisan 2015. 14 Aralık 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Mart 2022.
- ^ a b Grassi 2018.
- ^ a b Rosser-Owen 2007.
- ^ Burnaby, Frederick (2007). On Horseback Through Asia Minor.
- ^ a b Enclosed in Despatch No.3 From Sir Henry Bulwer to Earl Russell, Constantinople, April 12, 1864 (FO 881/1259)
- ^ Kazemzadeh, Firuz (1974). "Russian penetration of the Caucasus". Hunczak, Taras (Ed.). Russian Imperialism from Ivan the Great to the revolution. . ISBN .
- ^ a b c Rosser-Owen 2007, s. 24.
- ^ Grassi 2018; Shenfield 1999, s. 154
- ^ a b Richmond 2013, s. 132: "If we assume that Berzhe's middle figure of 50,000 was close to the number who survived to settle in the lowlands, then between 95 percent and 97 percent of all Circassians were killed outright, died during Evdokimov's campaign, or were deported."
- ^ Rosser-Owen 2007, s. 16: "with one estimate showing that the indigenous population of the entire north-western Caucasus was reduced by a massive 94 percent."
- ^ Richmond, Walter (2013). The Circassian Genocide. Rutgers University Press. back cover. ISBN . 23 Ocak 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 16 Mayıs 2023.
- ^ Okçuoğlu, Bahar Ayça (Nisan 2019). "TÜRKİYE'DE ÇERKES DİASPORASI: KİMLİK İNŞASI VE REFERANSLARI". Sosyoloji Araştırmaları Dergisi. 22 (1). 13 Mart 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 31 Temmuz 2023.
- ^ a b (1840). Russland und die Tscherkessen [Russia and the Circassians] (Almanca).
- ^ a b Abzakh, Edris. "Circassian History" 3 Temmuz 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde .. University of Pennsylvania, School of Arts and Sciences (1996). Retrieved 11 March 2007
- ^ a b "The Circassian Genocide" 3 Temmuz 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde .. Unrepresented Nations and People Organisation (UNPO) (14 December 2004). Retrieved April 4, 2007
- ^ diaspora.gov.ge : Çerkezler[], Litera 2011, Kafkaslar: Özgürlük İçin Mücadele
- ^ a b Barry, Ellen (20 Mayıs 2011). . The New York Times. 14 Mart 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ekim 2020.
- ^ . Ajans Kafkas. 7 Eylül 2015. 11 Ağustos 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mayıs 2023.
- ^ Serbez, Yasemin (18 Mayıs 2023). "Sürgündeki Doğu Türkistan Hükümeti'nden 'Çerkes Soykırımı' kararı". 18 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 18 Mayıs 2023.
- ^ . United Circassia (İngilizce). 18 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mayıs 2023.
- ^ Goble, Paul A. (27 Kasım 2022). . Euromaidan Press (İngilizce). 29 Kasım 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Nisan 2023.
- ^ a b c d e f g h i j Richmond, Walter (9 Nisan 2013). The Circassian Genocide. Rutgers University Press. ISBN . 23 Ocak 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 16 Nisan 2023.
- ^ Richmond, Walter (9 Nisan 2013). The Circassian Genocide (İngilizce). Rutgers University Press. ISBN . 17 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 13 Ekim 2017.
"May 21 on the old Russian calendar. Circassians worldwide recognize this date as their day of mourning."
- ^ Dzutsati, Valery. "Circassians Mark Anniversary of Their Historical Homeland's Destruction". Jamestown (İngilizce). 5 Şubat 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 18 Eylül 2023.
- ^ "Circassians on 159th anniversary of Tsitsekun: 'The name of this is genocide'". Bianet (İngilizce). 23 Mayıs 2023. 23 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 18 Eylül 2023.
- ^ [Circassians marched on genocide]. Denizhaber. May 2016. 23 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ocak 2021.
- ^ Kayseri, DHA (May 2017). [Circassian memorial march]. Sözcü. 21 Mayıs 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ocak 2021.
- ^ The Penny Magazine. London, Charles Knight, 1838. p. 138.
- ^ Minahan, James. One Europe, Many Nations: a Historical Dictionary of European National Groups. Westport, USA, Greenwood, 2000. p. 354.
- ^ (2005). The Chechens: A Handbook. Psychology Press. s. 32. ISBN . Erişim tarihi: 28 Haziran 2017.
- ^ Özsaray, Mustafa (20 Şubat 2012). Çerkeslerin İslamlaşması. İz Yayıncılık. ISBN .
- ^ Shenfield 1999, s. 150.
- ^ Charles King, The Black Sea: A History, p. 167
- ^ Rosser-Owen, Sarah (2007). The First 'Circassian Exodus' to the Ottoman Empire (1858-1867), and the Ottoman Response, Based on the Accounts of Contemporary British Observers.
- [[#cite_ref-FOOTNOTERichmond2013[[Kategori:Kaynaklardaki_sayfa_numarası_eksik_olan_maddeler]]<sup_class="noprint_Inline-Template"_style="white-space:nowrap;">[<i>[[Vikipedi:Kaynak_gösterme|<span_title="Bu_şablon_referans_gösterilen_kaynağın_sayfa_veya_bölüm_numarasının_istenildiğini_belirtir.'"`UNIQ--nowiki-00000059-QINU`"'_(July_2022)">sayfa belirt</span>]]</i>]</sup>_68-0|^]] Richmond 2013, s. [].
- ^ Potto, Valisii. Kavkazskaya voina. 1:171
- ^ a b Jaimoukha, Amjad. A Brief History of Kabarda [from the Seventh Century AD]. s. 19.
- ^ Baddeley 1908, s. 73.
- ^ Richmond 2013, s. 56.
- ^ Hatk, Isam. "Russian-Circassian War 1763- 21 May 1864". Al Waha – Oasis. 51. (1992): 10–15.
- ^ a b c d F. A. Cherbin, The History of Cossack Kuban Forces
- ^ a b c d e f Ahmed 2013, s. 161.
- ^ a b King 2008, ss. 47–49: "This, in turn, demanded ... above all the stomach to carry the war to the highlanders themselves, including putting aside any scruples about destroying, forests, and any other place where raiding parties might seek refuge ... Targeted assassinations, kidnappings, the killing of entire families and the disproportionate use of force became central to Russian operations ..."
- ^ a b King 2008, s. 74.
- ^ Natho, Kadir (2005). "The Russo-Circassian War".
- ^ King 2008, ss. 93–94.
- ^ Baddeley 1908, s. 135.
- ^ Natho, Kadir (2005). "The Russo-Circassian War". 12 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 23 Nisan 2023.
- ^ Jambut, Aslan, Morza ve Tsab Dadhika
- ^ King, Ghost of Freedom, p93-94
- ^ John Emerich Edward Dalberg Acton (1907). The Cambridge Modern History. Macmillan & Co. s. 202.
- ^ a b Richmond, Walter (9 Nisan 2013). The Circassian Genocide. Rutgers University Press. ISBN . 23 Ocak 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 16 Şubat 2020.
- ^ King, Charles. The Ghost of Freedom: A History of the Caucasus. ss. 92-93.
- ^ Rosen, Baron. Letter to Chionchev. 12 Dec. 1831. P. Boutkov, Materials for the New History of the Caucasus – Part I
- ^ King, The Ghost of Freedom, pp. 73–76. "The hills, forests and uptown villages where highland horsemen were most at home were cleared, rearranged or destroyed ... to shift the advantage to the regular army of the empire. ... Into these spaces, Russian settlers could be moved or 'pacified' highlanders resettled."
- ^ a b Natho, Kadir I. Circassian History. p. 357.
- [[#cite_ref-FOOTNOTERichmond2013[[Kategori:Kaynaklardaki_sayfa_numarası_eksik_olan_maddeler]]<sup_class="noprint_Inline-Template"_style="white-space:nowrap;">[<i>[[Vikipedi:Kaynak_gösterme|<span_title="Bu_şablon_referans_gösterilen_kaynağın_sayfa_veya_bölüm_numarasının_istenildiğini_belirtir.'"`UNIQ--nowiki-0000007E-QINU`"'_(July_2022)">sayfa belirt</span>]]</i>]</sup>_90-0|^]] Richmond 2013, s. [].
- ^ Duvar, Gazete (14 Eylül 2020). . Gazeteduvar. 17 Eylül 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Ocak 2021.
- ^ a b c Richmond, Walter (9 Nisan 2013). The Circassian Genocide. Rutgers University Press. ISBN . 23 Ocak 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 13 Ekim 2017.
- ^ "Jembulat Bolotoko: The Prince of Princes (Part One)". Jamestown (İngilizce). 25 Ekim 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Ocak 2021.
- ^ Ibid., p. 420.
- ^ Dönmez, Yılmaz (31 Mayıs 2018). . ÇERKES-FED. 14 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Ağustos 2021.
- ^ . Jamestown (İngilizce). 25 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ocak 2021.
- ^ a b c Colonel Grigory Zass. Letter to Baron Rosen. 25 Feb. 1834. P. Boutkov, Materials for the New History of the Caucasus – Part I
- ^ "Огромное значение Засс уделял воздействию на моральное состояние противника. В его рапортах часто встречались сообщения: «аул истреблён до основания», «сопротивляющиеся вместе с аулом преданы огню и мечу», «в пламени аула погибли жители» и т. д. В разговоре с декабристом Лорером, фон Засс сказал: «Россия хочет покорить Кавказ во что бы то ни стало. С народами, нашими неприятелями, чем взять, как не страхом и грозой?… Тут не годится филантропия, и Ермолов, вешая беспощадно, грабя и сожигая аулы, только этим и успевал более нашего. Ещё до сих пор имя его с трепетом произносится в горах, и им пугают маленьких детей». Также Лорер упоминает, что «в поддержание проповедуемой Зассом идеи страха на нарочно насыпанном кургане у Прочного Окопа при Зассе постоянно на пиках торчали черкесские головы, и бороды их развевались по ветру»."
- ^ Bashqawi, Adel (2017). Circassia: Born to Be Free. ISBN .
- ^ Bullough, Oliver (2010). Let Our Fame Be Great: Journeys Among the Defiant People of the Caucasus. Basic Books. s. 60. ISBN .
- ^ (2011). The Return: Russia's Journey from Gorbachev to Medvedev (illustrated, reprint bas.). Simon and Schuster. s. 455. ISBN .
- ^ . Circassian World. 3 Haziran 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Mayıs 2021.
- ^ Richmond, Walter (2013). The Circassian Genocide. Genocide, Political Violence, Human Rights. Rutgers University Press. s. 56. ISBN .
- ^ Bashqawi, Adel (2017). Circassia: Born to Be Free. ISBN .
- ^ Bashqawi, Adel (2019). The Circassian Miracle: the Nation Neither Tsars, nor Commissars, nor Russia Could Stop. ISBN .
- ^ Kingston, William Henry Giles (2020). The Circassian Chief: A Romance of Russia. Library of Alexandria. ISBN .
- ^ Kingston, William Henry G. (1854). The Circassian chief, Volume 101. s. 192.
- ^ Family Herald, Volume 17. The definitive visual guide. George Biggs. 1859. s. 287.
- ^ Burnaby, Fred (1877). On Horseback Through Asia Minor, Volume 2 (2 bas.). S. Low, Marston, Searle & Rivington. s. 88.
- ^ Dönmez, Yılmaz (31 Mayıs 2018). "General Zass'ın Kızının Adigeler Tarafından Kaçırılışı". ÇERKES-FED. 14 Ocak 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 13 Ağustos 2021.
- ^ a b c d King, Charles. The Ghost of Freedom: A History of the Caucasus. Page 94. In a policy memorandum in of 1857, Dmitri Milyutin, chief-of-staff to Bariatinskii, summarized the new thinking on dealing with the northwestern highlanders. The idea, Milyutin argued, was not to clear the highlands and coastal areas of Circassians so that these regions could be settled by productive farmers...[but] Rather, eliminating the Circassians was to be an end in itself – to cleanse the land of hostile elements. formally approved the resettlement plan...Milyutin, who would eventually become minister of war, was to see his plans realized in the early 1860s.
- ^ a b L.V.Burykina. Pereselenskoye dvizhenie na severo-zapagni Kavakaz. Reference in King.
- ^ Richmond 2008, s. 79. "In his memoirs Milutin, who proposed deporting Circassians from the mountains as early as 1857, recalls: "the plan of action decided upon for 1860 was to cleanse [ochistit'] the mountain zone of its indigenous population.".
- ^ a b Ahmed 2013, s. 161.
- ^ Rosser-Owen (2007). "The First Circassian Exodus". Page 15: "Although the Russian Government did not give the plan official sanction until May 1862, in 1859 they had already started talks with the Ottomans to provide for a limited number of Circassian migrants. "
- ^ Kuzey Kafkasya KD,sayı 87-88,s.8;İstoriya narodov Severnogo Kavkaza,Moskva,1988,s.206-207
- ^ Rosser-Owen (2007). "The First Circassian Exodus". Page 20
- ^ Levene, Mark; Roberts, Penny (1999). The Massacre in History. Berghahn Books. s. 151. ISBN . 27 Mart 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 27 Mart 2023.
- ^ O'Flynn, Thomas (2017). The Western Christian Presence in the Russias and Qājār Persia, c.1760–c.1870. BRILL. s. 367. ISBN . 27 Mart 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 27 Mart 2023.
- ^ a b Richmond 2013, s. 77.
- ^ Drozdov, Ivan. Poslednaia Borjba. pp. 434–437, 441–444. Cited in Richmond, Walter. The Circassian Genocide. p. 77
- ^ [They Sent the Cut Heads of Circassians to Berlin]. Haberler. 29 Nisan 2015. 14 Aralık 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Mart 2022.
- ^ a b Richmond 2013, s. 72.
- ^ Ruslan, Yemij (August 2011). Soçi Meclisi ve Çar II. Aleksandr ile Buluşma. 12 Ağustos 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde .
- ^ Фадеев А.В. Указ. соч.
- ^ Фадеев А.В. Убыхи в освободительном движении на Западном Кавказе //Исторический сборник. – М.; Л., 1935. – № 4.
- ^ Блиев М.М., Дегоев В.В. Кавказская война. – М., 1994.
- ^ Kasumov and Kasumov. Genotsid Adygov. p. 140
- ^ Esadze. Pokorenie. p. 352
- ^ Rosser-Owen 2007, s. 46.
- ^ Rosser-Owen 2007, s. 46: "With the Highland Clearances still fresh in the minds of many, the Circassian issue seems to have generated particular sympathy in Scotland. One frustrated letter sent in to The Scotsman reflects this sentiment: 'The Scotchmen whose ancestors fought and bled for their national liberty over and over, are they to meet and talk and do nothing at the call of both freedom and humanity, or instead of being first, to be last? If they are, they are unworthy of the blessings they themselves enjoy ... why not call a public meeting, and appoint a committee to receive contributions?
- ^ a b Richmond 2013, s. 33.
- ^ a b Rosser-Owen 2007, ss. 47–49.
- ^ Field notes of Evdokimov for June–December 1863, available from the Georgian State Archives, Tbilisi. f.416, op. 3, doc. 1177, 100–190 passim.
- ^ The First ‘Circassian Exodus’ to the Ottoman Empire (1858-1867), and the Ottoman Response, Based on the Accounts of Contemporary British Observers. 2007.
- ^ On Horseback Through Asia Minor. 2007.
- ^ a b c Ahmed 2013, s. 162.
- ^ a b Shenfield 1999, s. 152.
- ^ Неизвестные войны России. Взятие Кбааде и завершение Кавказской войны в 1864 г.
- ^ Kafkasya Bülteni, 19 Mayıs 1864
- ^ King, Ghost of Freedom, p. 47–49.
- ^ Jersild 2002, s. 12.
- ^ Quoted in Natho, Kadir I (2009). Circassian History. Page 361
- ^ Natho, Kadir I (2009). Circassian History. Xlibris Foundation: 9 December 2009. p. 365
- ^ Saltık, Turabi (2000). Tarihsel Mücadele Sürecinde Adığeler, Abhazlar, Alanlar (Osetinler), Çeçenler. Berfin Yayınları.
- ^ a b Richmond, Walter (9 Nisan 2013). The Circassian Genocide. . ISBN . 23 Ocak 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 16 Şubat 2020.
- ^ Jones, Adam (2016). Genocide: A Comprehensive Introduction. Taylor & Francis. s. 109. ISBN .
- ^ Jones, Adam (2016). Genocide: A Comprehensive Introduction. Taylor & Francis. s. 110. ISBN .
- ^ Ahmed 2013, ss. 162–163.
- ^ Drozdov, Ivan. Posledniaia Bor'ba s Gortsami na Zapadnom Kavkaze. pp. 456–457.
- ^ a b Richmond 2013, s. 88.
- ^ Rosser-Owen 2007, ss. 23–24.
- ^ "The Circassian Slave Trade", The Scotsman, August 30, 1864, p. 4. Cited in Rosser-Owen 2007
- ^ Rosser-Owen 2007, s. 22: "The deportations were not conducted with any kind of efficiency on the part of the Russians, with the Circassians often left to find unchartered transports, which also left them open to abuses by the captains of the vessels."
- ^ King 2008, ss. 96–97.
- ^ "The Circassian Exodus", The Times, May 9, 1864, p. 11. Cited in Rosser-Owen 2007, s. 24
- ^ Rosser-Owen 2007, ss. 38–39.
- ^ Olshevsky, Walter Richmond (2013), Circassian Genocide, kaynak kaynakları tarafından
- ^ Richmond 2013, s. 87.
- ^ Rosser-Owen 2007, s. 25.
- ^ "The Circassian Exodus", a letter to the Editor of The Times, June 17, 1864, p. 7. Cited in Rosser-Owen 2007, s. 26
- ^ Richmond 2013, s. 86: "Not only refugees but entire crews were wiped out. After a Russian captain and crew met this fate in April, the Russians refused to transport any more on state-owned ships and left the rest of the deportation to the Turks and private vessels. Evdokimov investigated the possibility of hiring ships to transport the Circassians, but his quibbling over fees delayed the exploitation of private boats for several months. However, he apparently requested no food, water, or medical help."
- ^ Rosser-Owen 2007, s. 23.
- ^ Rosser-Owen 2007, s. 23: "As the deportations increased, Russian, Ottoman, and even British vessels were chartered to convey the refugees in what must have itself been a massive operation ... the burden of the operation landed on the shoulders of the Ottoman Government and the transporting of refugees took a huge toll on Ottoman finances, leading to a suggestion by Sir Henry Bulwer, British Ambassador at Istanbul, that the British Government either allocate a loan or agree to charter British merchant steamers to be used for this purpose." In footnote: "Neither the loan nor the transports were forthcoming on this occasion, although the British did provide transports at various points, and independent steamers also transported refugees."
- ^ Rosser-Owen, Sarah A. S. Isla (2007). "The First Circassian Exodus". Page 25
- ^ Ahmed 2013, s. 163.
- ^ Richmond, Walter (2013). The Circassian Genocide. Page 89
- ^ Unsigned report, May 17 (OS), 1864, Georgian State Archive (Tbilisi), f. 416, op. 3, doc. 146, 1– 2.
- ^ . Reuters. 22 Mayıs 2009. 2 Temmuz 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Kasım 2009.
- ^ Rosser-Owen 2007, s. 16: "... with one estimate showing that the indigenous population of the entire north-western Caucasus was reduced by a massive 94 per cent". Text of citation: "The estimates of Russian historian Narochnitskii, in Richmond, ch. 4, p. 5. Stephen Shenfield notes a similar rate of reduction with less than 10 per cent of the Circassians (including the Abkhazians) remaining. (Stephen Shenfield, 'The Circassians: A Forgotten Genocide?', in The Massacre in History, p. 154.)"
- ^ Population of Russian Federation by cities, towns, and districts as of January 1, 2007: , Moscow, 2007
- ^ Половинкина Т. В. Сочинское Причерноморье – Нальчик (2006) pp. 216–218,
- ^ 4. Население 30 Nisan 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde . (R_04.doc) in Российский статистический ежегодник 2011, www.gks.ru,
- ^ "Sochi" 19 Eylül 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde .. Great Soviet Encyclopedia. (Rusça)
- ^ (PDF). University of California, Berkeley. 2003. 27 Şubat 2008 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ekim 2020.
- ^ "Chechnya: Chaos of Human Geography in the North Caucasus, 484 BC – 1957 AD". . Kasım 2007. 20 Aralık 2010 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 11 Ekim 2020.
- ^ Özdemir Özbay,Dünden Bugüne Kuzey Kafkasya,Ankara,1999,s.165;İstoriya narodov Severnogo Kavkaza,s.206-207
- ^ . 15 Nisan 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Nisan 2015.
- ^ Viacheslav A. Chirikba Abkhaz, p. 6 – http://apsnyteka.org/file/Chirikba_Abkhaz.pdf 7 Nisan 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde .
- ^ a b Özdemir Özbay, Dünden Bugüne Kuzey Kafkasya, Ankara, 1999, s.165;İstoriya narodov Severnogo Kavkaza, p. 206–207
- ^ Viacheslav A. Chirikba Abkhaz 7 Nisan 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde ., p. 6.
- ^ Gnolidze-Swanson, Manana (2003). "Activity of the Russian Orthodox Church Among the Muslim Natives of the Caucasus in Imperial Russia" (PDF). Caucasus and Central Asia Newsletter. University of California, Berkeley (4): 9-20. 27 Şubat 2008 tarihinde kaynağından (PDF).
- ^ . Biot Report (479). November 2007. 20 Aralık 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ a b Anchabadze, George. The Vainakhs. p. 29
- ^ a b Jaimoukha, Amjad. The Chechens: A Handbook. p. 259.
- [[#cite_ref-FOOTNOTERichmond2013[[Kategori:Kaynaklardaki_sayfa_numarası_eksik_olan_maddeler]]<sup_class="noprint_Inline-Template"_style="white-space:nowrap;">[<i>[[Vikipedi:Kaynak_gösterme|<span_title="Bu_şablon_referans_gösterilen_kaynağın_sayfa_veya_bölüm_numarasının_istenildiğini_belirtir.'"`UNIQ--nowiki-00000108-QINU`"'_(July_2022)">sayfa belirt</span>]]</i>]</sup>_186-0|^]] Richmond 2013, s. [].
- ^ Shenfield 1999.
- ^ Natho, Kadir I. Circassian History. pp. 367, 391, 403
- ^ W.E.D.Allen ve ölü Paul Muratoff,1828-1921 Türk-Kafkas Sınırındaki Harplerin Tarihi,Gnkur.Basımevi,Ankara,1966,s.104
- ^ Dr.Almir Abreg,Geçmişten Günümüze Kafkasların Trajedisi,İstanbul,2006,s.43
- ^ Shenfield 1999, s. 154: "The number who died in the Circassian catastrophe of the 1860s could hardly, therefore, be less than one million, and may well have been closer to one-and-a-half million".
- ^ a b Rosser-Owen 2007, ss. 34–52.
- ^ Shenfield 1999, s. 153.
- ^ Pinson, Marc, “Ottoman Colonization of the Circassians in Rumili after the Crimean War”, Études Balkaniques 3, Académie Bulgare des Sciences, Sofia, 1972. Page 72
- ^ Richmond 2013, s. 12.
- ^ Rosser-Owen 2007, ss. 45–49.
- ^ Rosser-Owen (2007). "The First Circassian Exodus". Page 38: "One private letter sent to The Spectator magazine from Dr Sandwith in Gratz claimed that out of the £50,000 given for the aid of the refugees, only £1,000 had actually reached them, accusing Ottoman officials of having each stolen a share along the way". Author notes later that the figure of 49,000 embezzled is probably not a "reliable estimate".
- ^ Напсо Д. А., Чекменов С. А. Op. cit. Стр. 113–114.
- ^ Quoted from: Алиев У. Очерк исторического развития горцев Кавказа и чужеземного влияния на них ислама, царизма и пр. Ростов-н/Д. 1927. Стр. 109–110.
- ^ Richmond 2013, s. 99.
- ^ Natho, Kadir I. Circassian History. Page 375
- ^ Richmond, Walter (2013). Circassian Genocide. Page 103.
- ^ Pinson, Mark. "Ottomon Colonization of the Circassians in Rumili after the Crimean War". Etudes Balcaniques 3 (1972): Pages 78-79
- ^ Natho, Kadir I. Circassian History. Pages 445–446
- ^ Richmond 2013, s. 103.
- ^ Irechek, Konstantin; Константин Иречек посочва, че черкезите в България преди 1878 г. са 150 000 души, като обръща внимание на факта, че мъжкото население в Северна България сред кавказците, освен санджаците Ниш, Търново и София е 30 573 души.
- ^ a b Urhan, Vahit Cemil. "Kosova'ya Yapılan Çerkes Göçü ve İskânı (1864-1865)". Trakya Üniversitesi, Balkan Araştırma Enstitüsü. 8 Şubat 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 24 Nisan 2023.
- ^ a b Natho, Kadir I. Circassian History. Page 380
- ^ a b Isla, Rosser-Owen. "The First Circassian Exodus to the Ottoman Empire (1858-1867), and the Ottoman Response, based on the accounts of Contemporary British Observers" (PDF). Circassianworld. 25 Mayıs 2010 tarihinde kaynağından (PDF).
- ^ "Там /в Плевенско и Търновско/ действително се говори, че тези черкези отвличат деца от българи, загинали през последните събития." (Из доклада на английския консул в Русе Р. Рийд от 16.06.1876 г. до английския посланик в Цариград Х. Елиот. в Н. Тодоров, Положението, с. 316)
- ^ Richmond, Walter (2013). The Circassian Genocide. . back cover. ISBN . 23 Ocak 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 13 Ekim 2017.
- ^ Noel Malcolm, Kosova: Balkanları Anlamak İçin, çev. Özden Arıkan, Sabah Kitapları, İstanbul 1999
- ^ İsmail Hakkı Uzunçarşılı,“Tersane Konferansının Mukarreratı Hakkında Şûra Mazbatası”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, VI/9 (1954), s. 125., Dipnot: 2.
- ^ Hacısalihoğlu, Mehmet. Kafkasya'da Rus Kolonizasyonu, Savaş ve Sürgün (PDF). Yıldız Teknik Üniversitesi. 7 Ekim 2022 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 24 Nisan 2023.
- ^ Walker, A. (September 1894). "The Circassian colonies at Amman and Jerash". The Biblical World. 4 (3): 202-204. doi:10.1086/471510. 3 Eylül 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 24 Nisan 2023.
- ^ Richmond, Walter (2013). The Circassian Genocide. Rutgers University Press. s. 130. ISBN . 21 Eylül 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 13 Ekim 2020.
- ^ Danver, Steven L. (2015). Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues. Routledge. s. 528. ISBN . 4 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 13 Ekim 2020.
- ^ Zhemukhov, Sufian (2008). (PDF). PONARS Eurasia Policy Memo No. 54: 2. 19 Ağustos 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mayıs 2016.
- ^ Natho, Kadir I. Circassian History. p. 380
- ^ Natho, Kadir I. Circassian History.
- ^ . 30 Ekim 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Nisan 2013.
- ^ "Syria" 11 Mayıs 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde . Library of Congress
- ^ . 8 Mayıs 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Nisan 2013.
- ^ . 21 Ekim 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Nisan 2013.
- ^ "Circassians", Wikipedia (İngilizce), 10 Ekim 2020, 11 Haziran 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi, erişim tarihi: 13 Ekim 2020
- ^ Думанов Х. М. Вдали от Родины. Нальчик, 1994. Стр. 98.
- ^ Дзидзария Г. А. Махаджирство и проблемы истории Абхазии XIX столетия. 2-е изд., допол. Сухуми. 1982. С. 238, 240–241, 246.
- ^ Узел, Кавказский. . Кавказский Узел. 23 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ekim 2023.
- ^ Bugai and Gonov, Severnyi Kavkaz, 152.
- ^ "Moscow's Effort to Debunk Circassian 'Genocide' Backfires". Jamestown (İngilizce). 29 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 25 Ekim 2023.
- ^ Richmond 2013, s. 2.
- ^ . Lenta.RU (Rusça). 20 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Nisan 2023.
- ^ Kaynak hatası: Geçersiz
<ref>
etiketi;:8
isimli refler için metin sağlanmadı (Bkz: ) - ^ . RFE/RL (Rusça). 20 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Nisan 2023.
- ^ Goble, Paul (15 Temmuz 2005). "Circassians demand Russian apology for 19th century genocide". Radio Free Europe / Radio Liberty. 8 (23). 21 Ağustos 2016 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 11 Ekim 2020.
- ^ . Unrepresented Nations and Peoples Organization. 27 Eylül 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ a b Richmond 2008, s. 172.
- ^ Paul Goble "Circassians demand Russian apology for 19th century genocide 21 Ağustos 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde .", Radio Free Europe / Radio Liberty 15 July 2005, Volume 8, Number 23
- ^ "A new war in the Caucasus?" 3 Ekim 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde . (Review of book Bourdieu's Secret Admirer in the Caucasus by ). The Times, 1 February 2006
- ^ "Cherkesskaya obshchestvennost' obratilas' za priznaniyem genotsida ikh predkov k Moldove" Черкесская общественность обратилась за признанием геноцида их предков к Молдове [Circassian community appealed to Moldova for recognition of the genocide of their ancestors]. Natpress (Rusça). 3 Eylül 2015. 13 Şubat 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 24 Nisan 2023.
- ^ . cherkessia.net. 31 Ağustos 2015. 23 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Georgia Says Russia Committed Genocide in 19th Century 2 Ekim 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde .. The New York Times. May 20, 2011
- ^ Hildebrandt, Amber (14 Ağustos 2012). "Russia's Sochi Olympics awakens Circassian anger". CBC News. 22 Ekim 2012 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 15 Ağustos 2012.
- ^ Georgia Recognizes ‘Circassian Genocide’ 18 Eylül 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde .. . May 20, 2011
- ^ Recognizes Russian 'Genocide' Of Ethnic Circassians[]. (Radio Free Europe/Radio Liberty). May 20, 2011
- ^ "Грузия признала геноцид черкесов в царской России // Сайт «Лента.Ру» (lenta.ru), 20 May 2011". 15 Mart 2016 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 11 Ekim 2020.
- ^ "Georgian Diaspora – Calendar". 2 Ekim 2017 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 11 Ekim 2020.
- ^ Gazetesi, Evrensel. [Circassian youth: We are determined not to let the suffering brought by the genocide be forgotten]. Evrensel.net. 21 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Nisan 2022.
- ^ [Circassian genocide and exile monument unveiled in Beylikdüzü]. www.beylikduzu.istanbul. 25 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Nisan 2022.
- ^ Bozdoğan, Kaan (2020). "Cumhurbaşkanı Erdoğan'dan Çerkes Sürgünü'nün 156. yılına ilişkin mesaj" [Message from President Erdogan on the 156th anniversary of the Circassian Exile]. 22 Nisan 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 24 Nisan 2023.
- ^ "'Recognize Circassian Genocide, grant Circassians their rights'". Bianet. 2021. 13 Şubat 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 24 Nisan 2023.
- ^ "İlber Ortaylı". Twitter. 27 Kasım 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 18 Ekim 2020.
- ^ "Это намеренное уничтожение народа". Kommersant. 6 Haziran 2011. 11 Nisan 2019 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 11 Ekim 2020.
- ^ Kullberg, Anssi (2004). "The Crimean Tatars". Tanner, Arno (Ed.). The Forgotten Minorities of Eastern Europe: The history and today of selected ethnic groups in five countries. East-West Books. ISBN . 11 Eylül 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 11 Ekim 2020.
- ^ Ellman, Michael. The Circassian Genocide/Neizvestnaya Kavkazkaya voina. Byl li genotsid adygov? 20 Mayıs 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde .. 26 Jan 2015. Review of Walter Richmond, 2013, The Circassian Genocide
- ^ Kumykov, Tugan. 2003. Arkhivnye Materialy o Kavkazskoi Voine i Vyselenii Cherkesov (Adygov) v Turtsiiu. Nalchik. Page 80.
- ^ Richmond, Walter. The Circassian Genocide. Pages 92-97
- ^ "Fabio L. Grassi ile 156. Yılında Çerkeslerin Sürgünü". 10 Haziran 2020 tarihinde kaynağından .
- ^ Bu kelime Çerkesler tarafından olaylara verilen isimdir ve Ubıhça kökenlidir. Kelime "tsʼətsʼa" (insanlar) ve "kʷʼə-" (öldürmek) kelimesinden gelir. Bir teoriye göre Rus-Çerkes Savaşı'nda katliam yöntemlerini kullanan ilk Rus generallerinden biri olan Pavel Tsitsianov'un soyadından gelmektedir. Ancak bu teori bir halk etimolojisi gibi görünüyor.
- ^ Ubıhça: tsʼətsʼakʷʼən
Ayrıca bakınız
Dış bağlantılar
- Çerkes derneği.14 Haziran 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde .
- Soçi Olimpiyatları’nı kuşatan Çerkes hayaleti4 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde ., Fehim Taştekin.
wikipedia, wiki, viki, vikipedia, oku, kitap, kütüphane, kütübhane, ara, ara bul, bul, herşey, ne arasanız burada,hikayeler, makale, kitaplar, öğren, wiki, bilgi, tarih, yukle, izle, telefon için, turk, türk, türkçe, turkce, nasıl yapılır, ne demek, nasıl, yapmak, yapılır, indir, ücretsiz, ücretsiz indir, bedava, bedava indir, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, resim, müzik, şarkı, film, film, oyun, oyunlar, mobil, cep telefonu, telefon, android, ios, apple, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, pc, web, computer, bilgisayar
Cerkes Soykirimi Cerkes Surgunu olarak da bilinir veya Tsitsekun Adigece CӀycӀekӀun Carlik Rusyasi tarafindan Cerkeslere gerceklestirilen sistematik toplu katliam ve surgun Olaylardan Cerkeslerin 80 97 si yaklasik 1 5 milyon kisi etkilenmistir Grigori Zass gibi Rus generaller Cerkes sivillerin toplu katliamini yucelttiler bilimsel deneylerde kullanilmalarini savundular ve askerlerinin kadinlara tecavuz etmesine izin verdiler Rus kuvvetlerinin hamile kadinlarin karinlarini desmek gibi cesitli yontemler kullandigi bildirildi Cerkes Soykirimi Rus askerleri Cerkes kafalarini kaziga geciriyor Grigori Zass keyifle izliyor Nikolay Ivanovic LorerTarih1800 ler 1870 ler Sistematik Cerkes katliami 1800 lerde basladi hayatta kalan Cerkes nufusu 1860 1870 lerde Osmanli topraklarina surgun edildi HedefCerkesler Abazalar AbhazlarSaldiri turuSoykirim katliam toplu tecavuz iskence olum yuruyusu tehcirKurbanlarTarihciler 600 000 ila 1 500 000 kisi Rus ordusu tarafindan islenen katliamlarda ve ac birakilmadan oldu500 000 1 500 000 kisi surgun ve tehcir edildi 500 000 kisi surgun sirasinda oldu Rus hukumet iddiasi 400 000 kisi catismada oldu 400 000 kisi gonullu goc ettiIsleyenlerRus ImparatorluguSebepEmperyalizm Islamofobi Ruslastirma Hristiyanlastirma Rus Cerkes Savasi Rus Cerkes Savasi sirasinda Rus Imparatorlugu sistematik olarak Cerkes nufusunu yok etme stratejisi uyguladi Sadece Cerkesler arasinda Ruslastirmayi ve Rusya nin diger bolgelerine yerlesmeyi kabul eden kucuk bir kisim olaylardan hic etkilenmedi Reddeden geri kalan Cerkes nufusu cesitli sekillerde dagitildi veya toplu halde olduruldu Bazi durumlarda Cerkesler Hristiyanligi kabul etmeye zorlandi Cogu durumda Cerkes yerlesim yerleri bulundu ve yakildi sistematik olarak ac birakildi veya tum nufusu katledildi Yok edilmesi planlanan halk genel olarak Cerkesler olsa da Kafkasya nin diger Musluman halklari da etkilendi Rus ordusunda asker olan Lev Tolstoy Rus askerlerinin gece koy evlerine saldirdigini bildirdi Olaylara tanik olan Ingiliz diplomat William Palgrave tek suclarinin Rus olmamak oldugunu ekliyor 1864 te Cerkesler tarafindan Ingiliz Imparatorlugu ndan insani yardim talep eden bir dilekce imzalandi Ayni yil 1864 te savasin bitiminden once hayatta kalan nufusa karsi toplu surgun baslatildi ve buyuk olcude 1870 lerde tamamlandi Bazilari ayrilmayi beklerken kalabaliklar arasinda salgin hastaliklardan oldu Digerleri yoldaki gemiler firtinalar sirasinda battiginda veya kar odakli nakliyecilerin kari en ust duzeye cikarmak icin gemilerini asiri yukledigi durumlar nedeniyle oldu Akademisyenler Rus hukumetinin kendi arsiv rakamlarini dikkate alarak bu surecten Cerkes nufusunun 80 97 sinin etkilendigini tahmin ediyorlar Hayatta kalip surgun edilen Cerkesler Osmanli Devleti ne yerlestirildi Osmanli arsivleri 1879 da yaklasik 1 milyon Cerkes muhacirin Osmanli topraklarina girdigini ancak bunlarin yaklasik yarisinin kiyilarda hastaliklar nedeniyle oldugunu gosteriyor Osmanli arsivlerini destekleyen 1897 Rus nufus sayimi orijinal sayinin onda biri olan yalnizca 150 000 Cerkes kaydediyor 1929 baharinda Kafkasya ya bilimsel calisma uzerine giden Gurcu tarihci Simon Canasia nin karsilastigi 91 yasinda bir ihtiyar Karadeniz in karpuz gibi insan vucut parcalari ile doldugunu kargalarin kadin saci ve erkek sakallarina yuva yaptigini aktarmistir 2023 itibariyla Gurcistan Cerkes soykirimini taniyan tek ulkedir ABD nin Wayne sehri ve Dogu Turkistan Surgun Hukumeti de resmi olarak Cerkes soykirimini tanimistir Ukrayna meclisi ise tanimayi tartismaktadir Rusya Cerkes soykirimini aktif olarak reddediyor ve olaylari rizaya dayali bir goc olarak siniflandiriyor Rusca Cherkesskoe muhadzhirstvo Cerkes muhacirizmi Rus hukumeti soykirimin taninmasi icin calisan aktivistleri ve konuyla ilgilenen akademisyenleri asirilik yanlisi terorist veya CIA ajani olarak tanimlamaktadir Cerkesler her yil 21 Mayis i Cerkes Yas Gunu olarak anarlar 21 Mayis ta tum dunyadaki Cerkesler ozellikle Kayseri ve Amman gibi buyuk Cerkes nufusa sahip sehirlerin yani sira Istanbul gibi diger buyuk sehirlerde Rus hukumetini protesto ediyor Arka plan3 yuzyildan beri Hristiyan olan Cerkesler 16 yuzyilda Islam a gecmeye basladi Rusya Cerkeslere dusman gozuyle bakmaya basladi Cerkesya konumu itibariyla Rusya Ingiltere Fransa ve Osmanli Imparatorlugu arasindaki guc mucadelesinin ortasinda kilit bir stratejik bolgeydi Rusya gozunu Karadeniz boyunca genisleyerek sicak denizlere inmeyi hedefliyordu Ingiltere ise Rusya yi engellemek istiyordu Rusya Iran in dususunu kolaylastirmak icin Karadeniz de tersanelere ihtiyac duyacakti bu da kiyi seridiyle Cerkesya yi hedef haline getirdi Ancak Musluman olan Cerkeslerin Ruslara karsi Osmanlilari tercih etmeleri Rus Imparatorlugu nu rahatsiz ediyordu Cerkesya nin stratejik onemi o kadar buyuktu ki 1853 te Karadeniz Rus ticareti icin cok onemli hale geldi ve ihracatinin ucte birinden sorumluydu Etnik temizlikCerkesya ile savasin baslamasi II Katerina doneminde Rus ordusu Cerkes topraklarina girmeye basladi ve Rusya Cerkesya yi hizla ilhak etmek amaciyla kaleler insa etmeye basladi 17 Temmuz O S 1763 te Rus kuvvetleri Dogu Cerkesya daki Mezdeug gunumuz Mozdok kasabasina girerek orayi bir Rus kalesine donusturdu Boylece Cerkesler ile Rus Imparatorlugu arasindaki dusmanliklar basladi Rus ordusu beklemedigi kadar siki bir direnisle karsilasti Rus Cerkes savasi sirasinca iki taraf da birbirine pek cok baskinlar duzenledi Katliamlarin baslangici Fyodor Bursak ve Pavel Tsitsianov 1799 da Rus general Fyodor Bursak Bati Cerkesya ya saldirilar duzenledi Bu saldirinin daha onceki saldirilardan farki Bursak in askerlerine ayrim yapmadan ister dusman ister bariscil olsun tum Cerkes koylerini yok etme emri vermesiydi 1802 1806 yillari arasinda Pavel Tsitsianov benzer saldirilar duzenledi Tsitsianov Cerkeslerin Rusya ya kiyasla ne kadar onemsiz olduklarini gostermek istiyordu 1805 te General Glazenap 80 koy yakti Askerlerine halki korkutarak boyun egdirme ve daglilardan intikam alma emrini verdi Bir koy yakma harekati baslatildiginda Rus ordusu once koye girip yagmaliyor sonra direnenleri sikayetcileri olduruyor ve son olarak da koyu atese verip gidiyorlardi 1810 da yaklasik 200 koy yakildi 1805 ile 1807 yillari arasinda General Bulgakov un ordusu tek basina 280 den fazla koyu yakti 1763 te 350 000 olan Kabardey in nufusu 1817 de sadece 37 000 di 1808 de bir Rus komisyonu Rus Imparatorlugu na karsi Cerkes direnisini sona erdirmek icin Cerkeslerin anavatanlarindan tamamen cikarilmasi gerektigine karar verdi Bu Rus hukumetinde henuz cogunluk gorusu olmasa da hizla yayiliyordu Subat 1810 da General Fyodor Bursak in kuvvetleri Sop Nehri yakinlarindaki bir Cerkes koyune girdiler ve koyu yakmaya basladilar Nehir tasmaya baslayinca bir sonraki koye saldirma planlarini ertelemeye karar verdiler Aralik ayinda Sapsig bolgesinde de ayni yontemler uygulanmis ve birkac koy yakilmisti Bazi sivillerin ormana kacmasi uzerine bolgedeki ormanlar yakildi 1811 de Rusya daki St Petersburg a isgal altindaki bolgelerdeki Cerkeslerin temel haklari icin dilekceler gonderildi Aleksey Yermolov 1817 de Rus veteran general ve savas kahramani Aleksey Yermolov Kafkasya ya atandi Sorunu cozmesi ve savasi Ruslarin lehine degistirmesi bekleniyordu Yermolov Cerkeslerin isteyerek teslim olmayacaklari ve resmi bir askeri strateji olarak teror un etkili olacagi sonucuna vardi Teror yontemleri zaten kullanimda olsa da ancak Yermolov un emriyle resmiyet kazanmis ve eski generaller bazen asiriya kacarlarsa cezalandirilsa da savas kahramani Yermolov icin boyle bir sey mumkun degildi Bu nedenle Yermolov uygun gordugu gibi hareket edebilirdi Rus generaller halki sok ederek teslim olmalari icin Cerkes koylerini ve kasabalarini yok etmeye ve insanlari katletmeye basladi Yermolov yonetimindeki Rus birlikleri direnis savascilarinin saklandigi dusunulen koyleri yok ederek suikastlar adam kacirmalar ve butun aileleri infaz ederek misilleme yapti Cerkes direnisi yiyecek icin koylere bel bagladigindan Rus ordusu da sistematik olarak ekinleri ve hayvanlari yok etti ve Cerkes sivil ciftcileri oldurdu Cerkesler bolgedeki tum Cerkesleri kapsayan bir federasyon olusturarak yanit verdi Mayis 1818 de Yermolov dan emir alan General Ivan Petrovich Delpotso komutasindaki Rus kuvvetleri tarafindan Tram koyu kusatildi yakildi ve sakinleri olduruldu Bu sefer kendimi bununla sinirliyorum Gelecekte suclu eskiyalara acimayacagim koyleri yikilacak mallari alinacak karilari ve cocuklari oldurulecek Ivan Petrovich Delpotso Koylerin icindeki her seyle birlikte tamamen yok edilmesi Rus ordusu ve Kazak birlikleri tarafindan standart bir eylem haline geldi Buna ragmen Cerkes direnisi devam etti Eylul 1820 de Rus kuvvetleri Dogu Cerkesya sakinlerini zorla surgun etmeye basladi Kabardey in tamami Dogu Cerkesya daha sonra Rus Carinin mulku ilan edildi General Yermolov daha sonra Kabardey deki cabalarini hizlandirdi Yalnizca Mart 1822 de 14 koy Yermolov tarafindan yok edildi Subat 1824 te General Vlasov liderligindeki Rus ordusu 4 Cerkes koyune saldirdi ve onlari yerlilerle birlikte tamamen yok etti Bu koyler Rus Imparatorlugu ile baris icinde olmalariyla unluydu Cerkesler tarafindan vatan haini olmakla suclaniyorlardi ancak yine de Rus saldirilarinin hedefi oldular Cerkesler bir aciklama istediler ki verilmedi Bu olaylardan sonra Rusya ile baris icinde olan koyler dahi savasmaya basladi 1828 de General Emanuel 6 Natuhay Cerkes koyunu ve daha bircok Sapsig Cerkes koyunu yok etti Daha sonra Kuban i gecti ve 210 koyu daha yakti Cerkesler bir muzakere sirasinda Ruslara defolun isareti yapiyor Bu katliam taktikleri Cerkesleri daha fazla sinirlendirdi Bunun ardindan bircok Cerkes prensi hatta yuzyillardir rekabet icinde olan prensler el ele vererek daha siki direnmeye basladi bu sirada pek cok isgalci Rus ordusu yenilgiye ugradi bazilari tamamen yok edildi Avrupa da ozellikle Ingiltere de Ruslara karsi direnen Cerkeslere karsi buyuk bir sempati olusmaya basladi 14 Eylul 1829 da Edirne Antlasmasi imzalandi Bu antlasmaya gore Osmanli Imparatorlugu Cerkesya dahil olmak uzere Kafkasya yi Rus topragi olarak taniyordu Cerkesler bu antlasmanin Ruslar tarafindan Osmanli yi kotulemek icin uyduruldugunu dusunuyorlardi ve gercekligine inanmadilar Antlasmanin gercek oldugu dogrulandiktan sonra Cerkes elcileri Ingiltere Fransa ve Osmanli topraklarina gonderilerek antlasmanin Cerkesler icin gecersiz hukmunde oldugu bildirildi 1831 de Rus hukumeti Natuhay kabilesinin tamamen yok edilmesi planini degerlendirdi Natuhaylarin nispeten bariscil olmasina ve hatta Ruslarla ticaret yapmalarina ragmen 1831 in sonlarinda Rus General Frolov ve gorev gucu birkac koyu yok etti 20 Kasim gecesi baslayarak koylerin toplarla kusatildigi ve bombalandigi bir korku harekati baslatildi Hedefler evler ve camilerdi Operasyon bir raporda soyle anlatildi Bu operasyonda 10 asker kaybettik bir subay ve 16 asker yaralandi Catisma mahallinde sungulerle oldurulen 150 den fazla dagli cesedi ve topcu atisi nedeniyle oldurulen 50 ye kadar kadin ve cocuk vardi Baska bir raporda General Rosen Aralik 1831 de 381 Cerkes i esir aldigini ayrintili olarak anlatiyor ve koylere ates ederek 100 erkek ve 50 kadini oldurmekle ovunuyor Ayrica raporunda Midvideiv adli bir Rus askerinin camiyi yakmasina engel olmaya calisan bir Cerkes i oldurdugunu ovgu ile anlatiyor Ruslar araziyi degistirerek Cerkes direnisine karsi koymak istediler Bir yol agi kurdular ve bu yollarin etrafindaki ormanlari temizlediler yerli koyleri yok ettiler ve genellikle Ruslar veya diger Ortodoks Slav halklarindan olusan yeni ciftci topluluklari yerlestirdiler Giderek daha kanli hale gelen bu durumda koylerin toptan yok edilmesi standart bir taktik haline geldi General Yermolov kendi sozleriyle Cerkes topraklarina ihtiyacimiz var ama Cerkeslerin kendilerine ihtiyacimiz yok diyordu Yermolov ve Bulgakov gibi Rus askeri komutanlari savas alaninda san ve fetih yoluyla zenginlik elde etmek icin kendi cikarlari dogrultusunda hareket ederek Car i sik sik aldatmislar ve Cerkes gruplarinin Rusya ile baris yapma girisimlerini gizlemislerdir 1837 de bazi Cerkes liderler daha fazla kan dokulmemesi gerektigini savunarak Ruslara beyaz bir baris teklif etti Bu teklife cevaben General Yermolov komutasindaki Rus ordusu 36 Cerkes koyunu yakti Grigori Zass Grigori Zass 1833 te Grigori Zass merkezi Batalpashinsk kalesinde bulunan Kuban Askeri Hattinin bir kisminin komutanligina atandi Zass Cerkesleri Ruslardan ve diger Avrupalilardan daha asagi bir irk olarak goruyordu Zass in ana taktigi saldirilara orantisiz bicimde cevap vermekti kucuk bir Cerkes saldirisina karsilik yil boyunca onlarca koyun yok edilmesiyle sonulanan bir ceza seferi baslatabilirdi Ona gore Cerkeslerle bas etmenin tek yolu onlari vahsi hayvanlar gibi korkutmakti Zass insanlari diri diri yakmak kafa kesip kaziga gecirmek kalabalik koyleri yerle bir etmek kasitli olarak salgin hastaliklar yaymak ve toplu tecavuz dahil olmak uzere bu dusunceye dayanan yontemler kullandi Kopmus Cerkes vucut parcalarindan olusan bir koleksiyona sahipti Boylece Cerkesler arasinda korku ve sok yayarak onlari teslim olmaya zorluyordu Bu yontemin basarisi nedeniyle baskomutan olarak atandi ve tam yetki verildi Agustos 1833 te Zass Cerkes topraklarina ilk seferini yonetti Koylerin yani sira birden fazla kasaba da yok edildi Kasim ve Aralik aylari arasinda Besleney bolgesine saldirdi ve Besleney in baskenti Qanoqo koyu de dahil olmak uzere Besleney bolgesindeki cogu yerlesim yerini yok etti 1834 1835 yillari arasinda ozellikle Abzeh Besleney ve Sapsig bolgelerinde Cerkes nufusunu yok etmeye devam etti 1834 te Albay Zass General Rosen e Cerkesya seferini detaylandiran bir rapor gonderdi Ot toplamaya giden uc vahsi dagli yakaladim Gonullu olarak bize teslim olmak istemediler ben de yok edilmelerini emrettim Daha sonra bir mahalleyi nasil yok ettigini anlatiyor Vahsiler panige kapildi ve silahlarini geride birakarak evlerinden kacmaya basladi Ormana kacmaya calistilar ama cogu Kozaklar tarafindan olduruldu Askerler savasa hazir dizildi top mermileriyle temizlik devam etti ve oraya iki piyade tugayi gonderdim Ancak sadece 11 tanesini daha canli yakalayabildiler ve geri kalanlar ya olduruldu ya da yakildi Iste boyle mahalleyi yikip yiktik Rus askerleri Cerkes kafalarini kaziga geciriyor Grigori Zass keyifle izliyor Nikolay Ivanovic Lorer Zass bir zaferden sonra genellikle birkac koyu yakar ve gosteris yapmak icin sigirlara ve atlara el koyardi Dusmanin moraline cok dikkat ediyordu Raporlarinda sik sik koylerin yok edilmesiyle ovunur sivillerin toplu katliamini siirsel bir uslupla yuceltirdi Raporlarinda yaygin olarak koy yerle bir edildi koyle birlikte direnenler ates ve kilicla bir oldu koy halki tamamen yok edildi gibi ifadeler bulunmaktadir Zass Berlin deki anatomi profesoru arkadaslarina kopmus Cerkes vucut parcalari gonderdi Rus subay Nikolay Ivanovic Lorer Zass in cadirinda Cerkes kafalari topladigini ve etlerini kaynattigini soyledi Ayrica cadirinin disinda bir tepede mizraklara saplanmis Cerkes kafalari vardi Cerkes kulturunde insanin basiyla birlikte gomulmesi gerektigine yoksa cehenneme gidecegine dair bir inanc vardi bu nedenle Zass Cerkes kellelerini toplamaktan ve asla geri vermemekten veya onlari yuksek fiyatlara satmaktan ozel bir zevk aliyordu Savastan sonra Ruslar Cerkes kellelerini keserek Zass a ulastiriyordu Zass in ordusu kendi istegi uzerine eski suclulardan olusuyordu Kuvvetlerinin Cerkeslerle istediklerini yapmasina izin verdi Zass tum Cerkeslerden vahsiler haydutlar yagmacilar veya hirsizlar olarak bahsetti Cerkes agitlarinda Zass kasabalardan rastgele Cerkes erkekleri secip onlari bir eglence bicimi olarak diri diri yakan hamile kadinlarin karini kesen bir figur olarak gecmektedir Zass liderligindeki alaylarin askeri basarilari yuksek komuta tarafindan buyuk begeni topladi ve Zass odullendirildi 1834 1835 yillari arasinda ozellikle Abzeh Besleney Sapsig ve Kabardey bolgelerinde Cerkes nufusunu yok etmeye devam etti 1835 te terfi etti Tum Kuban hatti emrine verildi 1836 nin sonlarinda Cerkesya Ermenileri Rusya ya bagliliklarini ilan ettiler ve Zass tan kendilerine yasayacak bir yer vermesini istediler 1839 da Zass bir Ermeni kolonisi kurdu Ermenilere yer acmak icin Cerkes koyleri yok edildi Bu yil Armavir in resmi kurulus yili olarak kabul edilmektedir 1842 de Zass aralarinda Pavel Grabbe nin de bulundugu ustleriyle bir tartisma yasadi Kafkasya yi sonsuza dek terk etmek zorunda kaldi ve sonunda 1848 de istifa etmek zorunda kaldi Son donem 1857 de Dmitry Milyutin hayatta kalan Cerkeslerin surgun edilmesi gerektigini savundugu belgeyi yayinladi Milyutin e gore mesele Cerkes topraklarini ele gecirmek degil degil Cerkeslere son vermek olmaliydi Car II Aleksandr oneriyi kabul etti ve Milyutin savas bakani olarak terfi edildi Buna ek olarak Rostislav Fadeyev oneriyi destekleyerek Cerkesleri evcillestirmek mumkun degil yarisini tamamen yok edersek diger yarisi silahlarini birakacaktir fikrini ortaya koydu Osmanli ya yonelik Cerkes gocleri kucuk gruplar halinde 19 yuzyilin ilk yarisinda da yapilmisti Osmanli nin Karadeniz kiyilarina yerlesen tarim ve ticaretle gecinen 370 Cerkes ailesi vardi Ancak hicbir zaman Cerkes milletinin tamamen surulmesi soz konusu olmamisti Bu donemde Rus siyasetci Viktor Kocubey bolgeyi ziyaret eden Amerikanlara soyle demisti Bu Cerkesler tipki sizin Amerikan Kizilderilileriniz gibi evcillestirilemezler ve uygarlasmamislar onlari yalnizca imha etmek sessiz tutabilir Viktor Pavlovic Kocubey Koyunu terk etmeye zorlanan Cerkesler 1859 yilinda Ruslar Osmanli hukumeti ile detaylari gorusmeye basladilar Ruslar Kafkasya da Cerkes varligini yok etmek istiyordu Osmanlilar ise Balkanlardaki isyanlara karsi bir guc olarak Musluman nufusa ihtiyac duyuyorlardi Boylece 1860 yilinda iki taraf 50 000 Cerkesin surgun edilmesinde karar kildi ancak Ruslar bu rakama sadik kalmayacaklardi 1861 den 1864 e kadar surgunleri gerceklestirme sorumlulugu Yevdokimov a verildi Rus askeri Ivan Drozdov un anilarina gore Rus ordusu cogunlukla Cerkeslerin yasadigi bolgeleri ayrim gozetmeksizin yok etmeyi tercih etti Eylul 1862 de bir Cerkes koyune saldirdiktan ve bazi sakinlerinin ormana kactigini gordukten sonra General Yevdokimov ormani alti saat boyunca bombaladi ardindan hayatta kalan kimsenin kalmadigindan emin olmak icin ormani atese verdi Drozdov Cerkeslerin ailelerinin ve koylerinin geri kalaninin kacmasina izin vermek icin kendilerini toplara feda etmeye yemin ettiklerine kulak misafiri oldugunu bildirdi Lev Tolstoy un bildirdigine gore Rus askerleri gece Cerkes koylerine daliyorlardi Bolgede bulunan Britanyali diplomat Sir Pelgrave durumu yok olmalarini izlemek uzucu tek suclari Rus olmamakti seklinde yorumlamisti Bu donemde Cerkes entelektuelleri ve askeri liderleri arasindaki bir toplantida geleneksel meclis toplantilarini terk edip tam anlamiyla Avrupai bir meclis kurulmasi gerektigi karari alindi ve 13 Haziran 1861 tarihinde Cerkes Meclisi kuruldu Meclisin merkezi olarak gunumuzde Soci olarak bilinen Sace bolgesi secildi Meclis baskani ve Cerkesya baskani olarak Gerandiqo Berzeg secildi Tum Cerkesya nin ortak hukumeti bu meclis idi Osmanli ve Ingiliz delegasyonlari tutarli bir devlette birlesirlerse bagimsiz bir Cerkesya nin taninacagini vadettiler Ancak Rus General Kolyobakin hizla Soci yi istila etti ve meclisi yerle bir etti 1862 de Cerkesler davalarini savunmak icin Britanya daki buyuk sehirlere bir liderler heyeti gondererek Londra Manchester Edinburgh ve Dundee gibi buyuk Ingiliz ve Iskoc sehirlerini ziyaret ettiler Ziyaretler basta Iskoclar olmak uzere Britanyalilar tarafindan destekle karsilandi Politikacilar ve gazeteler Cerkes davasini ele almaya ve Cerkesya yi katliamdan kurtarmak icin mudahale cagrisinda bulunmaya basladilar ve bir noktada Parlamento Rusya ile savasmaya ve mucadele eden Cerkesya uzerinde bir manda kurmaya girismeye yaklasti Ancak sonunda bu tur girisimler Ingiliz hukumet politikasini degistirmede basarisiz oldu Londra nin eylemsizligine kizan bircok kisi tarafindan organize edilen Cerkes Yardim Komitesi Cerkes yetimler icin silte battaniye yastik yun ve giysi temini icin 2 067 toplamayi basardi Ancak Komite daha sonra Rus dusmanligi ile suclandi ve kapatildi 1863 sonbaharinda Rus operasyonlari metodik hale geldi Cerkesler ormana kactiktan sonra koyleri ve yiyecekleri yakilacak ardindan bir veya iki hafta sonra hic Cerkes kalmadigindan emin olmak icin arama yapilacak ve orman yakilacakti Bu surec General Yevdokimov bolgedeki tum Cerkeslerin vurularak ac kalarak ya da yanarak oldugune ikna olana kadar tekrarlanacakti 9 Nisan 1864 te Cerkesler tarafindan Cerkes Liderlerden Majesteleri Kralice Victoria ya Dilekce imzalandi Rahman ve rahim olan Allah in adiyla Ingiltere Kralicesi ve Imparatoru Majestelerine en alcakgonullu dilekcemiz su sekildedir Rus Hukumeti nin dunyanin yaradilisindan bu yana bizim evimiz ve ulkemiz olan Cerkesya yi hukuka aykiri bir sekilde boyunduruk altina almak ve ilhak etmek icin ugrasmaya baslamasinin uzerinden seksen yildan fazla bir sure gecti Eline dusen cocuklari caresiz kadinlari yaslilari koyun gibi keser Kafalarini kavun keser gibi sungu ile ucurur uygarligin ve insanligin sinirlarini asan tarif edilemeyen yapmadigi hicbir baski ve zulum yoktur Nesilden nesile canimiz ve malimiz pahasina bizim icin canimizdan daha degerli olan vatanimizi savunmak icin bu hukumetin zalimane uygulamalarina karsi cikmaktan kacinmadik Ancak son birkac yilda Yuce Allah in bize uygun gordugu kuraklik ve yine onlarin kendi yikimlarinin neden oldugu kitliktan yararlanarak denizden ve karadan yapilan siddetli saldirilarla bize buyuk sikinti verdiler Savaslarda daglarda acliktan deniz kiyisindaki sefaletten ve denizde beceri eksikliginden kaybedilen hayatlar coktur Bu nedenle Rus hukumetinin ulkemize yonelik acimasiz saldirilarini puskurtmek ve ulkemizi ve halkimizi birlikte kurtarmak icin insanligin koruyucusu ve adaletin merkezi oldugunu duydugumuz Ingiliz hukumeti ve halkinin arabuluculugunu ve degerli yardimini istiyoruz Ancak ulkemizin ve halkimizin korunmasi icin bu yardimi karsilamak mumkun degilse o zaman dusmanin saldirilari ve kitlik sonucu caresiz ve sefil cocuklarimizin ve kadinlarimizi guvenli bir yere goturmek icin bize kolayliklar saglanmasi icin sizden ricada bulunuyoruz Ve bu iki istekten hicbiri dikkate alinmazsa hukumetlerin merhametine ve lutfuna yaptigimiz cagrilara ragmen bu caresiz durumumuzda tamamen yok edilirsek o zaman Alemlerin Rabbi karsisinda hakkimizi aramaktan vazgecmeyecegiz Zayiflari korumak maksadiyla saltanatini kuvvetini ve kudretini Majestelerine emanet etti O Ekselanslarindan Sir Henry Bulwer buyuk Ingiliz Hukumetine ve sanli Ingiliz ulusuna caresizlik ve sefalet durumumuzu bildirme araci olmasi icin yalvariyoruz ve bu nedenle Ekselanslarina en mutevazi dilekcemizi sunmaya cesaret ettik Bu dilekcenin bir nushasi da Bab i Ali Hukumetine ve diger Devletlerin Elciliklerine sunulmustur Cerkesya Halki tarafindan imzalanmistir 29 Sevval 1280 1864 te Maykop yakinlarindaki Khodz vadisinde Cerkes halki Rus birliklerine direndi Savas sirasinda erkeklere kadinlar da katildi Agir toplara ve diger modern silahlara sahip Rus birlikleri olaylara tanik olan bir Cerkes tarihcinin kan denizi olarak tanimladigi bir sahnede tum erkekleri kadinlari ve cocuklari oldurdu Mart 1864 te kusatilmis bir Cerkes ordusu teslim olmayi reddetti ve toplu intihar etti Iki ay sonra 21 Mayis 1864 te 20 000 kisilik Cerkes ordusu ile 100 000 kisilik bir Rus ordusu arasinda Qbaade Muharebesi gerceklesti Rus kuvvetleri dort taraftan ilerledi Cerkes gucleri hatti kirmaya calisti ancak bircogu cepheye ulasmayi basaramadan Rus topculari ve piyadeleri tarafindan vuruldu Kalan savascilar militan olarak savasmaya devam ettiler ve kisa surede yenildiler Rus ordusu zaferi kutlamaya basladi ve bir askeri dini gecit toreni duzenlendi 100 Cerkes savasci otorite kurmak icin halka acik bir infazda kollari ve bacaklari kesilerek idam edildi Muharebenin yasandigi yerin gunumuzdeki ismi Krasnaya Polyana yani kizil cayir adini tepeden nehre akan Cerkes kanindan alir Qbaade muharebesinin ardindan Cerkes surgunu hiz kazanmis oldu Mihail Nikolayevic ise askerlerini boyle tebrik etmisti Bu 1864 yilinda tarihte esi benzeri olmayan bir is basarildi dagli sakinlerinin hicbiri eski ikamet yerlerinde kalmiyor ve bolgeyi yeni Rus nufusuna hazirlamak icin temizlik onlemleri aliniyor Mihail Nikolayevic Romanov Bosalan topraklarin Ruslastirilmasi 25 Haziran 1861 de Car II Aleksandr Kuzey Kafkasya Yerlesimi baslikli bir imparatorluk fermani imzaladi Artik Tanri nin yardimiyla Kafkasya nin tamamen fethi meselesi sonuca yakindir Dusman daglilari isgal ettikleri verimli ulkelerden tamamen kovmak ve bir Rus Hristiyan nufusunu sonsuza kadar yerlestirmek icin sadece birkac yillik israrli cabalar gerekiyor Bu eylemi gerceklestirmenin onuru esas olarak Kubanski silahli kuvvetlerinin Kozaklarina aittir II Aleksandr Car Aleksandr kolonizasyon surecini kisisel tesvik etti 1861 baharindan 1862 ye kadar eski Cerkesya da 35 Kazak stanitsasi kuruldu ve 5 480 aile topraga yerlesti 1864 te Transkuban bolgesinde on yedi yeni Kazak stanitsa kuruldu Cerkeslerden temizlenen tum topraklara Ruslar Kazaklar Karacay Balkarlar ve Ermeniler yerlestirildi SurgunLimanlardaki vaziyet Hayatta kalan Cerkeslerin surgunu 1860 li yillarda basladi Yevdokimov un birlikleri Cerkes koylerini yok ettikten sonra kalan Cerkesleri kiyiya kacmaya zorladi Kiyiya surulen Cerkesler burada Osmanli Imparatorlugu na gonderilmeyi beklediler Yevdokimov un tehcir operasyonlari sirasinda olen Cerkeslerin sayisi kesin olarak bilinmemekle birlikte modern tahminler en az 625 000 ile baslamaktadir Bazilari ayrilmayi beklerken kalabaliklar arasinda salgin hastaliklardan oldu Digerleri yoldaki gemiler firtinalar sirasinda battiginda veya kar odakli nakliyecilerin kari en ust duzeye cikarmak icin gemilerini asiri yukledigi durumlar nedeniyle oldu Olaylara sahit olan Rus tarihci Adolf Berge durumu boyle aciklamisti Novorossiisk limaninda gorduklerimi asla unutmayacagim on yedi bin dagli kiyida toplanmis yilin gec sert ve soguk zamani evsiz yiyeceksiz ve dogru durust giyecek giysisi olmayan bu insanlar tifus ve cicek hastaliginin pencesindeydiler Zayif bir kadin cesedi copluge iki bebegiyle beraber atilmis birisi hayat mucadelesi icinde digeri annesinin gogsunde besin ariyor Kim bunu gorur de etkilenmez ki Boyle sahneler hic de nadir degildi Adolf Petrovic Berge Ahmed 2013 pp 162 163 Ivan Drozdov sunlari kaydeti Yolda gozlerimiz insani sok eden bir goruntuyle karsilasti Kopeklerin kismen parcalayip yedikleri kadin cocuk yasli cesetleri acliktan ve hastaliktan bir deri bir kemik kalmis neredeyse ayaklari uzerinde duramayacak kadar gucsuz bitap dusmus ve daha canliyken kopeklere yem olan surgunler Ivan Drozdov Baslangicta 17 Mayis 1863 te Car II Aleksandr goc etmeyi secenlerin kendi yollarinin bedelini odemesi gerektigine karar verdi Yolculuk masraflarini karsilamak icin Cerkesler bazen sigirlarini esyalarini ve hatta kendilerini kole olarak satmaya zorlandilar Cerkesler tipik olarak kiralanmamis gemileri kullanarak ayrilmaya zorlandilar boylece kendilerini bu tur gemilerin kaptanlari tarafindan suiistimallere maruz biraktilar Bazi durumlarda 1 800 kadar Cerkes hayvan ve ev esyalariyla birlikte tek bir gemiye tikistirildi Cogu durumda bu tur gemiler batti Eger gemiler batmadiysa bu tur kalabalik ortamlar hastaliklarin yayilmasina ve susuzluga musait hale geliyor ve gidecekleri yere vardiklarinda sadece yolcularinin cesetlerini barindiriyordu Bu tur gemiler gozlemciler tarafindan yuzen mezarliklar olarak aniliyordu Kotu niyetli kaptanlarin elindeki suistimaller de bildirildi Bir vakada Kibris a giden bir gemi parcalanmis ve baslari kesilmis cesetlerle bulundu ve multecilerin hala canliyken baglanip denize atilmalarina iliskin dedikodulari dogruladi Bu gemide yolcularin sadece ucte biri hayatta kalabilmisti Baska bir Rus gozlemci olan Olshevsky durumdan en cok Yevdokimov komutasindaki Rus komutanligini sorumlu tuttu Vatanlarindan surulen Abzehler ve Sapsiglar neden bu kadar korkunc acilar ve olumler yasadilar Bunun nedeni yalnizca birliklerimizin aceleci ve erken hareket etmesiydi Dakhovsky Mufrezesi bir veya iki hafta sonra hareket etseydi bu olmayacakti Sartlara ragmen Yevdokimov komutasindaki Rus kuvvetleri Cerkesleri kiyiya surmeye devam etti Ocak ayinda Yevdokimov Ubih koylerini yok etti ve Ubihlara kiyiya gitmekten veya kisin donmaktan baska care birakmadi Mart ayinda Cerkeslerin Tuapse limanindaki multeci kalabaligi yirmi bine yaklasti Cerkes kiyilarini terk edenlerin sadece bir kismi Osmanli limanlarina ulasabildi Osmanli kiyilarina ulasmayi basaran kesimden cok daha fazlasi kisa sure sonra orada hastaliklardan oldu Bir Ingiliz gorgu tanigi olan Laurence Oliphant The Times gazetesi icin sunlari yazdi Erkek kadin ve cocuk yiginlari tam anlamiyla deniz kiyisini kapladi Hepsi zayif ve ac gorunuyor Cogu ciplak Birkaci olu Tasima gemileri 1864 te Bab i Ali kiyilarinda meydana gelen insani felaket nedeniyle Rus hukumetinden tehcirleri durdurmasini defalarca istedi Osmanli talepleri defalarca reddedildi Bircok gemi aralarinda mevcut olan hastalik nedeniyle Cerkesleri tasimayi reddetti Nisan 1864 te Rus gemileri kendilerini nakliyeye sunmayi birakti ve tum sureci Osmanlilarin uzerine atti ve General Yevdokimov yiyecek su veya tibbi yardim icin hicbir caba sarf etmedi Rusya tehcir edilenlerin hayatta kalmasinin oncelik olmadigini acikca ortaya koydugunda Osmanli ve Ingiliz gemileri Cerkesleri tasimak icin geldi Osmanli kiyilarina varmayi basaran nufusun buyuk kismi hastaliklar sebebiyle oldu Trabzon daki Rus konsolosu 240 000 Cerkes in geldigini ve kisa bir sure sonra 19 000 inin oldugunu ve olum oraninin gunde yaklasik 200 kisi oldugunu bildirdi 25 Mayis 1864 te Istanbul daki Ingiliz buyukelcisi Henry Bulwer Ingiliz hukumetinin kendi gemilerinden bazilarini bu amacla getirmesi gerektigini cunku Osmanlilarin kendi baslarina yeteri kadar gemiye sahip olmadigini savundu ve 29 Mayis ta bir Moldavya bir Alman ve bir Ingiliz gemisi ve sekiz Yunan gemisinin Cerkeslerin tasinmasina yardim ettigi bildirildi Demografik degisimlerCerkes boyu Soykirim ve surgunden once Cerkesya daki nufus Soykirim ve surgunden sonra Cerkesya daki nufusKabardeyler 350 000 34 730Sapsiglar 300 000 3 000Abzehler 260 000 14 660Natuhaylar 240 000 175Hatukay ve Janeler 100 000 100 den azCemguylar 80 000 3 140Ubihlar 74 000 100 den azBjeduglar 60 000 15 263Hegayklar 20 000 100 den azHakuclar 15 000 100 den azMamhiglar 15 000 1 204Ademiylar 5 000 100 den azCebsinler 4 000 0Guaye Hatuq ve Cercenay 3 000 0Toplam 1 526 000 72 67221 Mayis 1864 te Qbaada daki bir askeri kampta Kafkas Savasi nin sonunu simgeleyen Rus birliklerinin gecit toreni Genel olarak Rus hukumetinin kendi arsiv rakamlarini ve Osmanli rakamlarini dikkate alan hesaplamalar surecte Cerkes ulusunun 90 94 veya 95 97 lik kisminin yok oldugunu tahmin ediyor Daha onceden 100 000 nufusa sahip olan Guneybati Cerkes Soci bolgesi olaylarin ardindan 98 nufusa sahipti Sayilari 300 000 kadar olan Sapsig kabilesi ormanlara ve ovalara kacmayi basaran 3 000 kisiye dusuruldu 140 Sapsig ise Sibirya ya surgun edildi Hayatta kalip surgun edilen Cerkesler Osmanli Devleti ne yerlestirildi Osmanli arsivleri 1879 da yaklasik 1 milyon Cerkes muhacirin Osmanli topraklarina girdigini ancak bunlarin yaklasik yarisinin kiyilarda hastaliklar nedeniyle oldugunu gosteriyor Osmanli arsivleri dogruysa bu Cerkes soykirimini 19 yuzyilin en buyuk soykirimi yapar Osmanli arsivlerini destekleyen 1897 Rus nufus sayimi orijinal sayinin onda biri olan yalnizca 150 000 Cerkes kaydediyor Soykirimin ardindan baslatilan surgunun ana hedefi Cerkesler olsa da olaylardan Abhaz Abazin Cecen Ingus Oset ve diger Musluman Kafkas topluluklari da etkilenmistir Abhaz ve Osetlerin durumunda sadece Muslumanlar surgun edildi Hristiyanlar affedildi En az 22 000 Cecen ve Musluman Oset de Turkiye ye geldi Kuzeybati Kafkasya daki diger iki Musluman halk Karacay ve Balkarlar basindan beri Rusya ya sadik olduklari icin surec boyunca cok sayida surgun edilmedi Bu arada Abhazya 19 yuzyilin sonunda etnik Abhaz nufusunun 60 ini kaybetti Buna ek olarak Inguslarin 80 inin 1865 te Orta Dogu ya gitmek uzere Ingusetya yi terk ettigi tahmin ediliyor Kucuk Arstin halki ise tamamen yok oldu Bazi kaynaklar Abhaz ve Abaza nufusunun sinir disi edilmesini Cerkeslere yonelik operasyonun bir parcasi olarak goruyor Az sayida kaynak da Cecenlerin Inguslarin Arstinlerin ve Osetlerin sinir disi edilmesini Cerkeslerinkilerle gruplandiriyor Rus arsivlerine gore ki pek cok arastirmaci muhtemelen bu arsivlerin tarafli olduguna ve buyuk bir olasilikla dusuk tutulmus olduguna dikkat ceker 1863 64 yillari suresince 418 000 Cerkes Osmanli ya surulmustur Ingiliz savas tarihcisi W E D Allen a gore o zamanki Osmanli topraklarina yerlestirilmis olan Cerkeslerin sayisi 600 binden fazladir Amerikali Justin McCarthy surulen Cerkes ve diger Kafkas topluluklarinin sayisinin 1 200 000 dolayinda olabilecegini bunun ancak 800 bin kadarinin hayatta kalabildigini belirtiyor Surgune katilan nufusun en az dortte birinin yolculuk kamp yasami ve yeni yerlesim yeri sirasinda oldugu kabul edilmektedir Ruslarin dogrudan oldurdugu Cerkes sayisi ise 600 binden fazla olarak tahmin edilmektedir Shenfield e gore ise felakette olenler bir milyondan fazlaydi ve muhtemelen 1 5 milyona yaklasiyordu Dunya guclerinin tepkisiOsmanli Imparatorlugu Fabio Grassi Osmanli politikasinin eldeki sartlara gore basarili sayilabilecegini savunuyor Grassi cokmekte olan Osmanli Imparatorlugu nun Cerkesleri zor durumdaki Musluman kardesleri olarak gordugunu ancak onlara yardim etmek icin hicbir sey yapamadiklarini belirtiyor Rosser Owen Osmanlilarin yalnizca pragmatik kaygilari onemsedigini savunuyor Surgunle ilgili sorunlarinin insani ya da kardeslik nedenlerinden degil multeci seli konusunda ne yapacaklarini bilememelerinden kaynaklandigini belirtiyor Ingiliz konsolosluk personelinin Cerkes multecilere yardim etmeye calisirken cektikleri zorluklara dikkat cekiyor Daha sonra 1867 de Osmanlilarin konuyu daha iyi halletmeye basladigini belirtiyor Diger akademisyenler ise Osmanlilari daha cok elestirmektedir Tarihci Walter Richmond Osmanli hukumetini cifte ajan oynamakla sorumsuz olmakla ve surgunun yol acacagi sonuclara aldiris etmemekle veya habersiz olmakla Cerkesleri surgunu kabul etmeye tesvik etmekle sucluyor Shenfield Richmond a katiliyor ve Osmanlilarin tepkisini fena halde yetersiz olarak tanimliyor Marc Pinson Osmanli hukumetini Cerkes muhacirlere karsi tutarli bir politika olusturmaya calismamakla sucluyor Birlesik Krallik Richmond Ingilizlerin bir noktada Rusya ya savas ilan etmeyi dusunmelerine ragmen yalnizca kendi kazanimlarini onemsediklerini savunuyor Ingilizlerin Cerkesya yi kullandigini ve terk ettigini belirtir Ayrica Bati Avrupa nin Cerkesya da ortaya cikan duruma duydugu ofkenin ancak bu durum onlar icin siyasi olarak bir tehdit haline geldikten sonra ortaya ciktigini savunuyor Iskocya Iskocya Cerkeslerin son derece populer oldugu birkac yerden biri olarak kabul edilir Cerkes davasi o kadar populerdi ki bir noktada Cerkesya yi kurtarma hareketi ulusal bir hareketti Rosser Owen Iskoc orgutlerinin hayirsever cabalarinin ve Cerkeslerin iyiligiyle ilgili kayginin en yogun olarak Iskocya da yasandigini cunku Cerkeslerin Rusya ya karsi mucadelesinin Iskoc tarihindeki gecmis travmalara benzedigini vurguluyor Uluslararasi yardim cabalari Cerkesler icin Ingiltere ve Iskocya da bagislar toplandi Surecin ilk asamalarinda Osmanli halki tarafindan da yardim calismalari yapilmistir Yardim cogunlukla Muslumanlardan geldi ancak Hristiyanlardan da geldi Bulgaristan da Vidin de Musluman ve Hristiyan halk tahil uretimini artirmak ve yerel Cerkes multecilere gondermek icin gonullu olurken Kibris ta Musluman nufus Cerkes yetimleri barindirdi Osmanli hukumeti Cerkesler icin camiler insa ettirmis ve onlara ogretmen temin etmistir Padisah Ozel Cantasindan 50 000 bagisladi Ingiliz raporlara gore bu para Cerkeslere ulasmadi ve memurlar tarafindan cebe atildi Cerkeslerin yerlestirilmesiOsmanli yetkilileri genellikle yeni gelenlere herhangi bir destek sunmakta basarisiz oldu Ic Anadolu nun yasanmasi zor daglik bolgelerine yerlestirildiler ve onlara kucuk ve yorucu isler verildi Bircogu vardiklarinda aninda kole olarak satin alindi ve tecavuze ugradi Imam Samil in oglu Muhamed Safi Cerkeslerin Anadolu ya vardiklarinda karsilastiklari durum karsisinda dehsete duserek durumu arastirmaya gitti Daglilari kandirmayi birakmasi icin Sultan Abdulmecid e yazacagim Hukumetin kendi cikar takintisi bundan daha acik olamazdi Turkler muhtemelen multecileri askeri amaclar icin kullanmayi umarak surgunu tesvik ettiler Ancak multeci cigiyla karsilastiktan sonra kaplumbagaya donduler ve Turkiye nin sani icin olmeye hazir olan daglilari utanc verici bir sekilde yavas olume mahkum ettiler Muhammed Safi Imam Samil in torunu 101 yillik bir savas vermis ve Ortodokslar tarafindan gerceklestirilen bir soykirimdan sag kurtulmus Cerkesler Osmanli nazarinda intikama ac egitimli savascilardi Osmanlilar kontrolu saglamak icin Cerkesleri kasitli olarak Ortodoks Hristiyanlarin cogunlukta oldugu isyankar bolgelere yerlestirdiler Bu bolgeler kisa bir sure once cok sayida yaklasik yuz bin Kirim Tatar multeciyi kabul etmisti Osmanli yetkilileri Varna da durumun ozellikle kotu oldugunu 80 000 Cerkes in sehrin dis mahallelerine hava kosullarina veya hastaliga karsi korumasiz ve yiyeceksiz kaldiklari yerlere yerlestigini bildirdi Cerkes olumlerinin sayisi o kadar fazlaydi ki Turklerin Cerkes cesetlerini gommeye ayak uyduramadigi ve bu isi yapmak icin hukumluleri ise aldigi bildirildi Bir Cerkes Osmanli valisine Bu Sibirya da yasamaktansa gercek Sibirya ya gitmeyi tercih ederiz burada insan olebilir yasayamaz diye yazmisti Cerkeslerin yerlestirildigi yerler Cerkes yerlesim birimleri Osmanli Imparatorlugu nun neredeyse tum Avrupa bolumunu kapladi Surgunun sonunda Balkanlarda yaklasik 250 000 Cerkes vardi Pek cok durumda Osmanli hukumeti tarafindan Cerkeslere toprak tahsis edildi ancak yerel halk evlerinden vazgecmeyi reddetti ve Cerkesler ve Cecenler ile Bulgar Sirp Arap Bedevi Durzi ve Ermeniler arasinda catismalarin cikmasina neden oldu Cerkeslerden ozellikle Araplar ve Ermeniler nefret ediyordu Sonunda Cerkeslerden korku o kadar artti ki Hristiyan topluluklar Cerkeslerin yanlarina yerlestirilecegini duyunca protesto etmeye basladilar Bulgaristan Bulgaristan da tahminen 150 000 Cerkes vardi 1863 te Abzeh Cerkesleri Bulgaristan a geldi Ilk geldiklerinde Cerkesler her ikisinin de Slav dili konusmalari ve Ortodoks Hristiyan olmalari nedeniyle Bulgarlari Rus zannettiler Karisiklik giderilene kadar onlarca Bulgar koyu Cerkeslerin saldirisina ugradi Sadece 1861 1862 yillarinda Danube de 41 000 Cerkes vardi Cerkeslerin kendi koylerini olusturduklari bugunku Vidin Vratsa Montana Sumnu Dobric ve Veliko Tirnovo bolgelerine kitleler yerlestirildi ve bir kismi da Bulgar veya Turk koylerine yerlesti Vratsa Montana ve Plevne bolgesinde Cerkesler Tatar koylerine de yerlestirilmisti Guney Bulgaristan da en kalabalik Cerkes toplulugu Yambol Burgaz ve kismen bugunku Stara Zagora bolgesinde yaratildi 1860 yilinda kurulan bir Cerkes koyu sitma nedeniyle tum nufusun olmesi sonucu hayalet koye donmus Israil Cerkes ceteleri ve Turk ceteleri ortak Islam inanclari ve Ortodoks Slavlara karsi ortak kinleri nedeniyle hizli bir sekilde ittifaklar kurdular Pek cok durumda Cerkes ceteleri Turk koylerini Bulgar cetelerinden korudu ve bunun tersi de gecerli Cerkesler Rus yanlisi olusumlara karsi her zaman Osmanli nin yaninda yer alarak bolgedeki catismalarin aktif katilimcilariydi 1876 da Bulgar isyancilar tarafindan bin Cerkes katledildi ve Cerkesler Hristiyan nufusa karsi eskiyalik baslatarak misilleme yapti Bu olay Avrupa da Bulgarlara karsi sempati olusturdu Avrupa da Cerkeslere duyulan sempati ise coktan olmustu artik bir Osmanli nufusu olan Cerkesler barbar vahsiler olarak goruluyorlardi 93 Harbi sirasinda Cerkesler Turk ordusu tarafindan duzensiz suvari birlikleri olarak kullanildi 1877 yazinda Nova Zagora savasina Turk tarafinda agirlikli olarak Cerkes duzensiz suvarileri katildi Cerkesler Sipka Lovec ve Plevne savaslarinda aktif rol aldilar Bulgaristan daki Cerkesler 1876 daki Bulgar Isyanina siddetle karsi ciktilar Buna karsilik Avrupa ulkeleri Cerkeslerin bolgeyi terk etmesini talep etti Cerkesler bir Musluman tehdidi olarak goruldu ve Rus Turk savasinin sona ermesinin ardindan Rus ordulari tarafindan Bulgaristan dan ve Balkanlar in diger bolgelerinden suruldu Geri donmelerine izin verilmedi bu yuzden Osmanli yetkilileri onlari Arap topraklarina ve Anadolu ya yerlestirdi Cerkesler Araplarla duzenli olarak catisma yasadilar ve bolgede isyankar Araplara karsi Osmanli devletinin polis gucu rolunu oynadilar Anadolu civarinda Cerkeslerin yerlestirildigi bolgelerAnadolu Cerkesler Anadolu nun hemen hemen her yerine yerlestirildiler Turkiye nin dogusunda Ege Denizi boyunca Amasya Samsun Kilikya Mezopotamya Carsamba yarimadasi yakinlarindaki bolgeler ile Adapazari Duzce Eskisehir ve Balikesir Kars Erzincan Anadolu da Cerkesler Ermeniler ile yogun catismalara girdiler Levant Bulgaristan dan surulen Cerkesler Urdun Suriye Irak ve Arabistan bolgesine de yerlestirilmislerdir Geri donme dilekceleri Bazi Cerkes topluluklari Kafkasya ya yeniden yerlesmek icin Istanbul daki Rus buyukelciligine dilekce verdi Kisa sure sonra Osmanli Imparatorlugu nun her yerinde Rus konsolosluklari bu tur dilekcelerle boguldu Bu dilekcelerin hepsi reddedildi Surgun siradan insanlar icin zorluklar eslik etti Surgun sirasinda Karadeniz de olen cok sayida akrabalarinin vucut parcalarinin baliklar tarafindan yenildigine inanan Cerkeslerin cogu hala Karadeniz kokenli balik yemiyor Surgunlerden bazilari ve onlarin soyundan gelenler basarili oldular ve Osmanli Imparatorlugu icinde yuksek mevkiler kazandilar Jon Turklerin onemli bir kismi Kafkas kokenliydi Soykirim olarak siniflandirilmasiCerkes soykiriminin taninmasi cagrisinda bulunan Cerkes yuruyusu Turkiye2010 oncesi Surgun surecinde Rus hukumeti Cerkeslere yonelik katliamlari gizlemeye calisti Bu surecte temiz dil kavramlari kullaniliyordu Rus kaynaklarinda Nihai zapt etme ve zararli nufusun azaltilmasi gibi kavramlarin kullanimi yaygindir Rus hukumeti koylerin yakilmasi surgun edilmesi ve katliamlarla ilgili ne Rus halkina ne de uluslararasi topluma bilgi vermedi Kafkasya dan gelen haberlerde yalnizca gelisen Kozak yerlesimlerindeki basarilara iliskin hikayeler yer aliyordu Karadeniz kiyisindaki Cerkes tehcir kamplarinda yiyecek ve ilac sikintisi olduguna dair raporlarin Car a ulasmasinin ardindan Car durumu kontrol etmek icin yetkililer gonderdi geri donenler her seyin tamamen yolunda oldugunu bildirdi Ancak Rus generaller kendi aralarinda iletisim kurarken eylemlerini gizlemek icin hicbir caba gostermediler Bazi raporlarda Grigori Zass gibi generaller acikca sivil nufusu yok etmekle ovunuyorlar veya vahseti ovuyorlardi 2010 Arsivlerin acilmasi Rus Cerkes savasina iliskin bu raporlari iceren belgeler Tiflis te halka kapali arsivlerde saklaniyordu Gurcistan 21 yuzyilin basinda Rusya ile Gurcistan arasinda yasanan siyasi catismanin bir parcasi olarak arsivleri acmaya karar vererek bu belgelere erisime izin verdi Arsiv materyalini daha kapsamli bir sekilde duyurmak icin Gurcistan da 20 21 Mart 2010 da bir konferans duzenlendi Konferansa hem Cerkes hem de Cerkes olmayan akademisyenler ve tarihciler genis katilim gosterdi ancak Rusya Federasyonu vatandaslarinin katilmasini engellemek icin buyuk caba gosterdi Konferansin ardindan Gurcistan parlementosu oy birligiyle Cerkes soykirimini tanidi Rus tepkisi Buna yanit olarak Moskova 14 Subat 2011 de kendi konferansini duzenledi Rus Kafkas savasi diye bir seyin olmadigi aksine bunun kucuk bir catisma oldugu sonucuna vardilar ve olaylari ifsa etmeye yonelik tum hareketi Kuzey Kafkasya da kaos yaratma girisimi olarak reddettiler Kremlin adina konusan Rus sivil toplum kuruluslari Gurculerin soykirim sirasinda Rus Imparatorluk Ordusu nda gorev yapmasi nedeniyle Gurcistan hukumetinin bu konu hakkinda konusmaya hakki olmadigini savundu Rus tarihci Alexei Malashenko Cerkeslerin soykirimi tanima cabalarinin terorizmle baglantili oldugunu iddia etti Daha ilimli Rus tarihcileri olaylarin gercekligini kabul etmekle beraber 1948 den once gerceklestigi icin soykirim olarak tanimlanamayacagini iddia etmistir Rus hukumeti soykirimin taninmasi icin calisan aktivistleri ve konuyla ilgilenen akademisyenleri asirilik yanlisi terorist veya CIA ajani olarak gostermeye devam etti Sonuc olarak Rusya Cerkes soykirimini gormezden gelmektedir Rusya da Cerkes soykirimini reddetmek icin bir baskanlik komisyonu kuruldu Rusya da olaylar rizaya dayali bir goc olarak siniflandiriyor Rusca Cherkesskoe muhadzhirstvo Cerkes muhacirizmi Subat 2020 de Rusya nin Ankara buyukelcisi Aleksey Yerhov Cerkes Soykirimini guzel bir masal olarak nitelendirdi Cerkeslerin is bulmak icin Turkiye ye goc ettigini soyleyen Yerhov KAFFED in baskilari sonucu ozur diledi Siyasi pozisyonlar Boris Yeltsin Eski Rusya Devlet Baskani Boris Yeltsin Mayis 1994 te yaptigi aciklamada Cerkeslerin Carlik guclerine karsi direnisinin mesru oldugunu ve uzucu kayiplar oldugunu belirtti Ama herhangi bir soykirimi kabul etmedi Cerkes Organizasyonlari 1997 ve 1998 de Rusya daki Cerkes politikacilar durumu yeniden gozden gecirmesi ve ozur dilemesi icin Rus Parlamentosuna basvurdu bugune kadar Moskova dan herhangi bir yanit gelmedi Ekim 2006 da Rusya Turkiye Israil Urdun Suriye ABD Belcika Kanada ve Almanya nin Cerkes orgutleri Avrupa Parlamentosu baskanina Cerkes halkina yonelik soykirimi tanima talebiyle bir mektup gonderdiler 5 Temmuz 2005 tarihinde Rusya Federasyonu ndaki cesitli Cerkes halklarinin temsilcilerini bir araya getiren bir orgut olan Cerkes Kongresi Rusya yi Cerkeslere karsi uyguladigi carlik politikalari icin once kabul edip sonra ozur dilemeye cagirdi Temyiz basvurulari resmi carlik belgelerine gore 400 000 den fazla Cerkesin olduruldugune 497 000 inin Turkiye ye kacmak zorunda kaldigina ve sadece 80 000 inin kendi ulkelerinde hayatta kaldigina isaret ediyordu Rus hukumeti dilekceyi reddetti 2010 da arsivlerin acilmasi ve konuyla ilgili arastirmalarin baslamasi Cerkesleri felaketin soykirim olarak taninmasini talep etmeye yoneltti Son zamanlarda tarihciler ve Cerkes aktivistler tehcir ve toplu katliamlarin o zamanlar henuz kullanilmamis olsa bile gunumuzun soykirim kavraminin kesinlikle bir ornegi olarak kabul edilebilecegini one surduler Rus askerlerinin koyleri sistematik olarak katletmesine ve bu topraklarin Rusya tarafindan somurgelestirilmesine dikkat ceken Cerkes aktivistler bunun bir soykirim oldugunu iddia ediyorlar 1 Aralik 2015 te Romanya nin ulusal gunu olan Buyuk Birlik Gunu nde cok sayida Cerkes temsilci Romanya hukumetine Cerkes soykirimini tanimasini isteyen bir talepte bulundu 239 imzanin yer aldigi belge Arapca Ingilizce Rumence ve Turkce dillerinde yazilmisti Benzer talepler daha once Cerkes temsilciler tarafindan Estonya Litvanya Moldova Polonya ve Ukrayna ya gonderilmisti Dilekcelere cevap verilmedi Gurcistan 21 Mayis 2011 de Gurcistan Parlamentosu Rusya Imparatorlugu tarafindan Cerkeslere yonelik uygulaban kasitli kitlik ve salgin hastaliklar esliginde onceden planlanmis toplu katliamlarin soykirim olarak taninmasi gerektigi kararini aldi Rusya ile iliskileri zayif olan Gurcistan 2008 Rus Gurcu Savasi ndan bu yana Kuzey Kafkasya etnik gruplarina sosyal yardim cabalarinda bulundu 2010 ve 2011 de Tiflis te akademisyenler insan haklari aktivistleri ve Cerkes diaspora gruplari ile yapilan istisare ve parlamento gorusmelerinin ardindan Gurcistan olaylara atifta bulunmak icin soykirim kelimesini kullanan ilk ulke oldu 20 Mayis 2011 tarihinde Gurcistan Cumhuriyeti Parlamentosu kararinda Rus Kafkas savasi sirasinda Cerkes halkinin toplu imhasinin 1907 Lahey Sozlesmesi ve 1948 BM Sozlesmesi nde tanimlandigi sekilde soykirim olusturdugunu acikladi Ertesi yil 21 Mayis gununde Cerkeslerin cektigi aciyi anmak icin Gurcistan in Anaklia kentinde bir anit dikildi Turkiye Turkiye deki Cerkesler Turkiye nin soykirimi tanimasi icin bircok girisimde bulundu Turkiye de Cerkes soykirimini anmak icin dikilmis cok sayida anit var Turk siyasetciler olaylara defalarca atifta bulundu Her yil 21 Mayis ta Turk siyasetciler ve onde gelen siyasi partiler cumhurbaskani da dahil olmak uzere olaylari surgun olarak nitelendiren tweetler atiyorlar Cogulcu Demokrasi Partisi CDP Emek Partisi EMEP Isci Partisi TIP gibi bazi siyasi partiler Turkiye ye soykirimi tanima cagrisinda bulundu Tarihcilerin gorusleri Azinliktaki bazi Rus akademisyenler disinda tarihciler arasinda soykirim teriminin olaylari tanimlamak icin hakli oldugu konusunda genel bir fikir birligi vardir Bazi gorusler sunlardir Fransiz tarihci Robert Mantran Osmanli Tarihi adli kitabininin 3 cildinde olaylari tanimlamak icin Cerkes Surgunu ve Soykirimi adlandirilmasini kullanmistir Turk tarihci Server Tanilli Yuzyillarin Gercegi ve Mirasi adli eserinde ayni olaylar icin Buyuk Cerkes Surgunu ve Katliami adlandirmasini kullanmistir Turk tarihci Ilber Ortayli tarafindan olaylar olume surgun olarak tanimlanmistir Alexander Ohtov Kommersant roportajinda soykirim teriminin hakli oldugunu soyluyor Evet Cerkeslere karsi soykirim kavraminin hakli olduguna inaniyorum Neden soykirimdan bahsettigimizi anlamak icin tarihe bakmalisiniz Rus Kafkas savasi sirasinda Rus generaller sadece surgun etmediler Ayni zamanda onlari fiziksel olarak yok ettiler Sadece catismada oldurmekle kalmadilar ayni zamanda sivillerle yuzlerce koyu yaktilar Ne cocuklari ne kadinlari ne de yaslilari yasattilar Olgun ekin tarlalarinin tamami yakildi bahceler kesildi boylece Cerkesler geri donemeyeceklerdi Sivil nufusun buyuk olcekte yok edilmesi bir soykirim degil mi Anssi Kullberg Kirim Tatarlarina ve Cerkeslere yonelik politikalarin Rus devletinin modern etnik temizlik ve soykirim stratejisi icat etmesiyle sonuclandigini belirtir Ellman bir kitap incelemesinde soykirim teriminin kullaniminin BM tanimina gore bir etnik grubu tamamen veya kismen yok etmeyi amaclayan eylemlere atifta bulunarak hakli oldugunu kabul eder Walter Richmond da 1864 olaylarinin modern toplum muhendisliginin ilk orneklerinden biri oldugunu dusunerek soykirim teriminin uygun oldugunu savunur Italyan tarihci Fabio Grassi ye gore surgun kelimesi az kalmakla birlikte katliam kelimesi olaylari aciklamak icin kullanilabilir Kaynakca a b c d e Richmond Walter 9 Nisan 2013 The Circassian Genocide Ingilizce Rutgers University Press ISBN 978 0 8135 6069 4 17 Mayis 2016 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 13 Ekim 2017 Magazine Smithsonian Harris Carolyn 150 Years Ago Sochi Was the Site of a Horrific Ethnic Cleansing Smithsonian Magazine Ingilizce 31 Temmuz 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 8 Ekim 2023 Ahmed Akbar 2013 The Thistle and the Drone Washington D C Brookings Institution Press ISBN 978 0 8157 2379 0 16 Aralik 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 8 Ekim 2023 a b c Karpat Kemal H 1985 Ottoman population 1830 1914 Demographic and social characteristics ABD University of Wisconsin Press ss 68 69 ISBN 0 299 09160 0 Human Rights Association 21 Mayis 2023 22 Agustos 2023 tarihinde kaynagindan arsivlendi a b 2005 6 Declining Powers Genocide in the Age of the Nation State Volume II The Rise of the West and the Coming of Genocide 175 Fifth Avenue New York NY 10010 s 300 ISBN 1 84511 057 9 Akin Orhan 2020 Kafkasya Isgali ve Cerkes Surgunu Cinius Sosyal Matbaasi ISBN 978 625 7790 09 3 13 Kasim 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 13 Kasim 2023 Shenfield Stephen D Levene Roberts Mark Penny 1999 7 The Circassians A Forgotten Genocide Levene Ed The Massacre in History New York NY 10038 USA ss 153 154 ISBN 1 57181 935 5 Neumann Karl Friedrich 1840 Russland und die Tscherkessen Russia and the Circassians in Almanca Caucasus Report July 15 2005 Radio Free Europe Radio Liberty Ingilizce 11 Kasim 2008 21 Agustos 2016 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 8 Ekim 2023 Richmond 2013 s sayfa belirt Shenfield 1999 s 154 King 2008 Jones 2016 s 109 unpo org 2 Eylul 2010 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 26 Eylul 2020 Javakhishvili Niko 20 Aralik 2012 justicefornorthcaucasus info 28 Ocak 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 1 Haziran 2015 Decree of the Supreme Council of the K BSSR on the condemnation of the genocide of the Circassians of February 7 1992 N 977 XII B elot ru 15 Temmuz 2012 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 13 Agustos 2012 Postanovleniye Parlamenta Kabardino Balkarskoy Respubliki ot 12 05 1994 21 P P ob obrashchenii v Gosdumu s voprosom priznaniya genotsida cherkesov Nedostupnaya ssylka Postanovlenie Parlamenta Kabardino Balkarskoj Respubliki ot 12 05 1994 21 P P ob obrashenii v Gosdumu s voprosom priznaniya genocida cherkesov Nedostupnaya ssylka Decree of the Parliament of the Kabardino Balkarian Republic of May 12 1994 No 21 P P on applying to the State Duma with the issue of recognizing the genocide of the Circassians Unavailable link parlament kbr ru Rusca September 2021 olu kirik baglanti Decree of the State Council Khase of the Republic of Adygea dated April 29 1996 No 64 1 On Appeal to the State Duma of the Federal Assembly of the Russian Federation pravoteka ru Rusca 2 Kasim 2013 tarihinde kaynagindan arsivlendi bianet org Ingilizce 8 Ekim 2023 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 5 Kasim 2023 Politika Gazetesi Bir Ekmek Bir Politika 30 Agustos 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 5 Kasim 2023 birgun net 5 Kasim 2023 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 5 Kasim 2023 Gazetesi Jineps 20 Mayis 2020 Zumysyzhme ushhehuitsh Jineps Gazetesi 12 Subat 2022 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Kasim 2023 Tsitsekun un 155 Yili Cerkesler Surgunde Hayatini Kaybeden Yakinlarini Aniyor bianet org 5 Kasim 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Kasim 2023 cite ref FOOTNOTERichmond2013 Kategori Kaynaklardaki sayfa numarasi eksik olan maddeler lt sup class noprint Inline Template style white space nowrap gt amp 91 lt i gt Vikipedi Kaynak gosterme lt span title Bu sablon referans gosterilen kaynagin sayfa veya bolum numarasinin istenildigini belirtir UNIQ nowiki 0000001E QINU July 2022 gt sayfa amp nbsp belirt lt span gt lt i gt amp 93 lt sup gt 20 0 Richmond 2013 s sayfa belirt Richmond Walter The Circassian Genocide Page 132 If we assume that Berzhe s middle figure of 50 000 was close to the number who survived to settle in the lowlands then between 95 percent and 97 percent of all Circassians were killed outright died during Evdokimov s campaign or were deported a b Jones 2016 s 109 cite ref FOOTNOTERichmond2013 Kategori Kaynaklardaki sayfa numarasi eksik olan maddeler lt sup class noprint Inline Template style white space nowrap gt amp 91 lt i gt Vikipedi Kaynak gosterme lt span title Bu sablon referans gosterilen kaynagin sayfa veya bolum numarasinin istenildigini belirtir UNIQ nowiki 00000023 QINU July 2022 gt sayfa amp nbsp belirt lt span gt lt i gt amp 93 lt sup gt 23 0 Richmond 2013 s sayfa belirt Shenfield 1999 s 154 a b c King 2008 a b c d e Richmond 2013 back cover Donmez Yilmaz 31 Mayis 2018 General Zass in Kizinin Adigeler Tarafindan Kacirilisi Kidnapping of General Zass s Daughter by the Adygs CERKES FED 14 Ocak 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 13 Agustos 2021 a b c d Capobianco Michael 2012 Blood on the Shore The Circassian Genocide Gazetesi Jineps 2 Eylul 2013 Velyaminov Zass and his hobby of collecting human heads Jineps Gazetesi 13 Ekim 2020 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 26 Eylul 2020 Gazetesi Aziz Ustel Is it genocide here is the Circassian genocide Authors Aziz USTEL star com tr 9 Ekim 2020 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 26 Eylul 2020 King 2008 s 95 cite ref FOOTNOTERichmond2013 Kategori Kaynaklardaki sayfa numarasi eksik olan maddeler lt sup class noprint Inline Template style white space nowrap gt amp 91 lt i gt Vikipedi Kaynak gosterme lt span title Bu sablon referans gosterilen kaynagin sayfa veya bolum numarasinin istenildigini belirtir UNIQ nowiki 00000031 QINU July 2022 gt sayfa amp nbsp belirt lt span gt lt i gt amp 93 lt sup gt 32 0 Richmond 2013 s sayfa belirt Yemelianova Galina April 2014 Islam nationalism and state in the Muslim Caucasus Caucasus Survey 1 2 3 doi 10 1080 23761199 2014 11417291 They Sent the Cut Heads of Circassians to Berlin Haberler 29 Nisan 2015 14 Aralik 2018 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 4 Mart 2022 a b Grassi 2018 a b Rosser Owen 2007 Burnaby Frederick 2007 On Horseback Through Asia Minor a b Enclosed in Despatch No 3 From Sir Henry Bulwer to Earl Russell Constantinople April 12 1864 FO 881 1259 Kazemzadeh Firuz 1974 Russian penetration of the Caucasus Hunczak Taras Ed Russian Imperialism from Ivan the Great to the revolution ISBN 978 0 8135 0737 8 a b c Rosser Owen 2007 s 24 Grassi 2018 Shenfield 1999 s 154 a b Richmond 2013 s 132 If we assume that Berzhe s middle figure of 50 000 was close to the number who survived to settle in the lowlands then between 95 percent and 97 percent of all Circassians were killed outright died during Evdokimov s campaign or were deported Rosser Owen 2007 s 16 with one estimate showing that the indigenous population of the entire north western Caucasus was reduced by a massive 94 percent Richmond Walter 2013 The Circassian Genocide Rutgers University Press back cover ISBN 978 0 8135 6069 4 23 Ocak 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 16 Mayis 2023 Okcuoglu Bahar Ayca Nisan 2019 TURKIYE DE CERKES DIASPORASI KIMLIK INSASI VE REFERANSLARI Sosyoloji Arastirmalari Dergisi 22 1 13 Mart 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 31 Temmuz 2023 a b 1840 Russland und die Tscherkessen Russia and the Circassians Almanca a b Abzakh Edris Circassian History 3 Temmuz 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde University of Pennsylvania School of Arts and Sciences 1996 Retrieved 11 March 2007 a b The Circassian Genocide 3 Temmuz 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde Unrepresented Nations and People Organisation UNPO 14 December 2004 Retrieved April 4 2007 diaspora gov ge Cerkezler olu kirik baglanti Litera 2011 Kafkaslar Ozgurluk Icin Mucadele a b Barry Ellen 20 Mayis 2011 The New York Times 14 Mart 2017 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 11 Ekim 2020 Ajans Kafkas 7 Eylul 2015 11 Agustos 2019 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 18 Mayis 2023 Serbez Yasemin 18 Mayis 2023 Surgundeki Dogu Turkistan Hukumeti nden Cerkes Soykirimi karari 18 Mayis 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 18 Mayis 2023 United Circassia Ingilizce 18 Mayis 2023 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 18 Mayis 2023 Goble Paul A 27 Kasim 2022 Euromaidan Press Ingilizce 29 Kasim 2022 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 23 Nisan 2023 a b c d e f g h i j Richmond Walter 9 Nisan 2013 The Circassian Genocide Rutgers University Press ISBN 978 0 8135 6069 4 23 Ocak 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 16 Nisan 2023 Richmond Walter 9 Nisan 2013 The Circassian Genocide Ingilizce Rutgers University Press ISBN 978 0 8135 6069 4 17 Mayis 2016 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 13 Ekim 2017 May 21 on the old Russian calendar Circassians worldwide recognize this date as their day of mourning Dzutsati Valery Circassians Mark Anniversary of Their Historical Homeland s Destruction Jamestown Ingilizce 5 Subat 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 18 Eylul 2023 Circassians on 159th anniversary of Tsitsekun The name of this is genocide Bianet Ingilizce 23 Mayis 2023 23 Mayis 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 18 Eylul 2023 Circassians marched on genocide Denizhaber May 2016 23 Mayis 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 15 Ocak 2021 Kayseri DHA May 2017 Circassian memorial march Sozcu 21 Mayis 2017 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 15 Ocak 2021 The Penny Magazine London Charles Knight 1838 p 138 Minahan James One Europe Many Nations a Historical Dictionary of European National Groups Westport USA Greenwood 2000 p 354 2005 The Chechens A Handbook Psychology Press s 32 ISBN 978 0 415 32328 4 Erisim tarihi 28 Haziran 2017 Ozsaray Mustafa 20 Subat 2012 Cerkeslerin Islamlasmasi Iz Yayincilik ISBN 9789753558716 erisim tarihi kullanmak icin url gerekiyor yardim Shenfield 1999 s 150 Charles King The Black Sea A History p 167 Rosser Owen Sarah 2007 The First Circassian Exodus to the Ottoman Empire 1858 1867 and the Ottoman Response Based on the Accounts of Contemporary British Observers cite ref FOOTNOTERichmond2013 Kategori Kaynaklardaki sayfa numarasi eksik olan maddeler lt sup class noprint Inline Template style white space nowrap gt amp 91 lt i gt Vikipedi Kaynak gosterme lt span title Bu sablon referans gosterilen kaynagin sayfa veya bolum numarasinin istenildigini belirtir UNIQ nowiki 00000059 QINU July 2022 gt sayfa amp nbsp belirt lt span gt lt i gt amp 93 lt sup gt 68 0 Richmond 2013 s sayfa belirt Potto Valisii Kavkazskaya voina 1 171 a b Jaimoukha Amjad A Brief History of Kabarda from the Seventh Century AD s 19 Baddeley 1908 s 73 Richmond 2013 s 56 Hatk Isam Russian Circassian War 1763 21 May 1864 Al Waha Oasis 51 1992 10 15 a b c d F A Cherbin The History of Cossack Kuban Forces a b c d e f Ahmed 2013 s 161 a b King 2008 ss 47 49 This in turn demanded above all the stomach to carry the war to the highlanders themselves including putting aside any scruples about destroying forests and any other place where raiding parties might seek refuge Targeted assassinations kidnappings the killing of entire families and the disproportionate use of force became central to Russian operations a b King 2008 s 74 Natho Kadir 2005 The Russo Circassian War King 2008 ss 93 94 Baddeley 1908 s 135 Natho Kadir 2005 The Russo Circassian War 12 Mayis 2022 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 23 Nisan 2023 Jambut Aslan Morza ve Tsab Dadhika King Ghost of Freedom p93 94 John Emerich Edward Dalberg Acton 1907 The Cambridge Modern History Macmillan amp Co s 202 a b Richmond Walter 9 Nisan 2013 The Circassian Genocide Rutgers University Press ISBN 978 0 8135 6069 4 23 Ocak 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 16 Subat 2020 King Charles The Ghost of Freedom A History of the Caucasus ss 92 93 Rosen Baron Letter to Chionchev 12 Dec 1831 P Boutkov Materials for the New History of the Caucasus Part I King The Ghost of Freedom pp 73 76 The hills forests and uptown villages where highland horsemen were most at home were cleared rearranged or destroyed to shift the advantage to the regular army of the empire Into these spaces Russian settlers could be moved or pacified highlanders resettled a b Natho Kadir I Circassian History p 357 cite ref FOOTNOTERichmond2013 Kategori Kaynaklardaki sayfa numarasi eksik olan maddeler lt sup class noprint Inline Template style white space nowrap gt amp 91 lt i gt Vikipedi Kaynak gosterme lt span title Bu sablon referans gosterilen kaynagin sayfa veya bolum numarasinin istenildigini belirtir UNIQ nowiki 0000007E QINU July 2022 gt sayfa amp nbsp belirt lt span gt lt i gt amp 93 lt sup gt 90 0 Richmond 2013 s sayfa belirt Duvar Gazete 14 Eylul 2020 Gazeteduvar 17 Eylul 2020 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 13 Ocak 2021 a b c Richmond Walter 9 Nisan 2013 The Circassian Genocide Rutgers University Press ISBN 978 0 8135 6069 4 23 Ocak 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 13 Ekim 2017 Jembulat Bolotoko The Prince of Princes Part One Jamestown Ingilizce 25 Ekim 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Ocak 2021 Ibid p 420 Donmez Yilmaz 31 Mayis 2018 CERKES FED 14 Ocak 2021 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 13 Agustos 2021 Jamestown Ingilizce 25 Ekim 2020 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 5 Ocak 2021 a b c Colonel Grigory Zass Letter to Baron Rosen 25 Feb 1834 P Boutkov Materials for the New History of the Caucasus Part I Ogromnoe znachenie Zass udelyal vozdejstviyu na moralnoe sostoyanie protivnika V ego raportah chasto vstrechalis soobsheniya aul istreblyon do osnovaniya soprotivlyayushiesya vmeste s aulom predany ognyu i mechu v plameni aula pogibli zhiteli i t d V razgovore s dekabristom Lorerom fon Zass skazal Rossiya hochet pokorit Kavkaz vo chto by to ni stalo S narodami nashimi nepriyatelyami chem vzyat kak ne strahom i grozoj Tut ne goditsya filantropiya i Ermolov veshaya besposhadno grabya i sozhigaya auly tolko etim i uspeval bolee nashego Eshyo do sih por imya ego s trepetom proiznositsya v gorah i im pugayut malenkih detej Takzhe Lorer upominaet chto v podderzhanie propoveduemoj Zassom idei straha na narochno nasypannom kurgane u Prochnogo Okopa pri Zasse postoyanno na pikah torchali cherkesskie golovy i borody ih razvevalis po vetru Bashqawi Adel 2017 Circassia Born to Be Free ISBN 978 1543447651 Bullough Oliver 2010 Let Our Fame Be Great Journeys Among the Defiant People of the Caucasus Basic Books s 60 ISBN 978 0465022571 2011 The Return Russia s Journey from Gorbachev to Medvedev illustrated reprint bas Simon and Schuster s 455 ISBN 978 1416560722 Circassian World 3 Haziran 2021 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 28 Mayis 2021 Richmond Walter 2013 The Circassian Genocide Genocide Political Violence Human Rights Rutgers University Press s 56 ISBN 978 0813560694 Bashqawi Adel 2017 Circassia Born to Be Free ISBN 978 1543447651 Bashqawi Adel 2019 The Circassian Miracle the Nation Neither Tsars nor Commissars nor Russia Could Stop ISBN 978 1796076851 Kingston William Henry Giles 2020 The Circassian Chief A Romance of Russia Library of Alexandria ISBN 978 1465593184 Kingston William Henry G 1854 The Circassian chief Volume 101 s 192 Family Herald Volume 17 The definitive visual guide George Biggs 1859 s 287 Burnaby Fred 1877 On Horseback Through Asia Minor Volume 2 2 bas S Low Marston Searle amp Rivington s 88 Donmez Yilmaz 31 Mayis 2018 General Zass in Kizinin Adigeler Tarafindan Kacirilisi CERKES FED 14 Ocak 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 13 Agustos 2021 a b c d King Charles The Ghost of Freedom A History of the Caucasus Page 94 In a policy memorandum in of 1857 Dmitri Milyutin chief of staff to Bariatinskii summarized the new thinking on dealing with the northwestern highlanders The idea Milyutin argued was not to clear the highlands and coastal areas of Circassians so that these regions could be settled by productive farmers but Rather eliminating the Circassians was to be an end in itself to cleanse the land of hostile elements formally approved the resettlement plan Milyutin who would eventually become minister of war was to see his plans realized in the early 1860s a b L V Burykina Pereselenskoye dvizhenie na severo zapagni Kavakaz Reference in King Richmond 2008 s 79 In his memoirs Milutin who proposed deporting Circassians from the mountains as early as 1857 recalls the plan of action decided upon for 1860 was to cleanse ochistit the mountain zone of its indigenous population a b Ahmed 2013 s 161 Rosser Owen 2007 The First Circassian Exodus Page 15 Although the Russian Government did not give the plan official sanction until May 1862 in 1859 they had already started talks with the Ottomans to provide for a limited number of Circassian migrants Kuzey Kafkasya KD sayi 87 88 s 8 Istoriya narodov Severnogo Kavkaza Moskva 1988 s 206 207 Rosser Owen 2007 The First Circassian Exodus Page 20 Levene Mark Roberts Penny 1999 The Massacre in History Berghahn Books s 151 ISBN 978 1 57181 935 2 27 Mart 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 27 Mart 2023 O Flynn Thomas 2017 The Western Christian Presence in the Russias and Qajar Persia c 1760 c 1870 BRILL s 367 ISBN 978 90 04 31354 5 27 Mart 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 27 Mart 2023 a b Richmond 2013 s 77 Drozdov Ivan Poslednaia Borjba pp 434 437 441 444 Cited in Richmond Walter The Circassian Genocide p 77 They Sent the Cut Heads of Circassians to Berlin Haberler 29 Nisan 2015 14 Aralik 2018 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 4 Mart 2022 a b Richmond 2013 s 72 Ruslan Yemij August 2011 Soci Meclisi ve Car II Aleksandr ile Bulusma 12 Agustos 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde Fadeev A V Ukaz soch Fadeev A V Ubyhi v osvoboditelnom dvizhenii na Zapadnom Kavkaze Istoricheskij sbornik M L 1935 4 Bliev M M Degoev V V Kavkazskaya vojna M 1994 Kasumov and Kasumov Genotsid Adygov p 140 Esadze Pokorenie p 352 Rosser Owen 2007 s 46 Rosser Owen 2007 s 46 With the Highland Clearances still fresh in the minds of many the Circassian issue seems to have generated particular sympathy in Scotland One frustrated letter sent in to The Scotsman reflects this sentiment The Scotchmen whose ancestors fought and bled for their national liberty over and over are they to meet and talk and do nothing at the call of both freedom and humanity or instead of being first to be last If they are they are unworthy of the blessings they themselves enjoy why not call a public meeting and appoint a committee to receive contributions a b Richmond 2013 s 33 a b Rosser Owen 2007 ss 47 49 Field notes of Evdokimov for June December 1863 available from the Georgian State Archives Tbilisi f 416 op 3 doc 1177 100 190 passim The First Circassian Exodus to the Ottoman Empire 1858 1867 and the Ottoman Response Based on the Accounts of Contemporary British Observers 2007 On Horseback Through Asia Minor 2007 a b c Ahmed 2013 s 162 a b Shenfield 1999 s 152 Neizvestnye vojny Rossii Vzyatie Kbaade i zavershenie Kavkazskoj vojny v 1864 g Kafkasya Bulteni 19 Mayis 1864 King Ghost of Freedom p 47 49 Jersild 2002 s 12 Quoted in Natho Kadir I 2009 Circassian History Page 361 Natho Kadir I 2009 Circassian History Xlibris Foundation 9 December 2009 p 365 Saltik Turabi 2000 Tarihsel Mucadele Surecinde Adigeler Abhazlar Alanlar Osetinler Cecenler Berfin Yayinlari erisim tarihi kullanmak icin url gerekiyor yardim a b Richmond Walter 9 Nisan 2013 The Circassian Genocide ISBN 978 0 8135 6069 4 23 Ocak 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 16 Subat 2020 Jones Adam 2016 Genocide A Comprehensive Introduction Taylor amp Francis s 109 ISBN 978 1 317 53386 3 Jones Adam 2016 Genocide A Comprehensive Introduction Taylor amp Francis s 110 ISBN 978 1 317 53386 3 Ahmed 2013 ss 162 163 Drozdov Ivan Posledniaia Bor ba s Gortsami na Zapadnom Kavkaze pp 456 457 a b Richmond 2013 s 88 Rosser Owen 2007 ss 23 24 The Circassian Slave Trade The Scotsman August 30 1864 p 4 Cited in Rosser Owen 2007 Rosser Owen 2007 s 22 The deportations were not conducted with any kind of efficiency on the part of the Russians with the Circassians often left to find unchartered transports which also left them open to abuses by the captains of the vessels King 2008 ss 96 97 The Circassian Exodus The Times May 9 1864 p 11 Cited in Rosser Owen 2007 s 24 Rosser Owen 2007 ss 38 39 Olshevsky Walter Richmond 2013 Circassian Genocide kaynak kaynaklari tarafindan Richmond 2013 s 87 Rosser Owen 2007 s 25 The Circassian Exodus a letter to the Editor of The Times June 17 1864 p 7 Cited in Rosser Owen 2007 s 26 Richmond 2013 s 86 Not only refugees but entire crews were wiped out After a Russian captain and crew met this fate in April the Russians refused to transport any more on state owned ships and left the rest of the deportation to the Turks and private vessels Evdokimov investigated the possibility of hiring ships to transport the Circassians but his quibbling over fees delayed the exploitation of private boats for several months However he apparently requested no food water or medical help Rosser Owen 2007 s 23 Rosser Owen 2007 s 23 As the deportations increased Russian Ottoman and even British vessels were chartered to convey the refugees in what must have itself been a massive operation the burden of the operation landed on the shoulders of the Ottoman Government and the transporting of refugees took a huge toll on Ottoman finances leading to a suggestion by Sir Henry Bulwer British Ambassador at Istanbul that the British Government either allocate a loan or agree to charter British merchant steamers to be used for this purpose In footnote Neither the loan nor the transports were forthcoming on this occasion although the British did provide transports at various points and independent steamers also transported refugees Rosser Owen Sarah A S Isla 2007 The First Circassian Exodus Page 25 Ahmed 2013 s 163 Richmond Walter 2013 The Circassian Genocide Page 89 Unsigned report May 17 OS 1864 Georgian State Archive Tbilisi f 416 op 3 doc 146 1 2 Reuters 22 Mayis 2009 2 Temmuz 2012 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 28 Kasim 2009 Rosser Owen 2007 s 16 with one estimate showing that the indigenous population of the entire north western Caucasus was reduced by a massive 94 per cent Text of citation The estimates of Russian historian Narochnitskii in Richmond ch 4 p 5 Stephen Shenfield notes a similar rate of reduction with less than 10 per cent of the Circassians including the Abkhazians remaining Stephen Shenfield The Circassians A Forgotten Genocide in The Massacre in History p 154 Population of Russian Federation by cities towns and districts as of January 1 2007 Moscow 2007 Polovinkina T V Sochinskoe Prichernomore Nalchik 2006 pp 216 218 588195775X 4 Naselenie 30 Nisan 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde R 04 doc in Rossijskij statisticheskij ezhegodnik 2011 www gks ru 978 5 89476 319 4 Sochi 19 Eylul 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde Great Soviet Encyclopedia Rusca PDF University of California Berkeley 2003 27 Subat 2008 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 11 Ekim 2020 Chechnya Chaos of Human Geography in the North Caucasus 484 BC 1957 AD Kasim 2007 20 Aralik 2010 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 11 Ekim 2020 Ozdemir Ozbay Dunden Bugune Kuzey Kafkasya Ankara 1999 s 165 Istoriya narodov Severnogo Kavkaza s 206 207 15 Nisan 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 23 Nisan 2015 Viacheslav A Chirikba Abkhaz p 6 http apsnyteka org file Chirikba Abkhaz pdf 7 Nisan 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde a b Ozdemir Ozbay Dunden Bugune Kuzey Kafkasya Ankara 1999 s 165 Istoriya narodov Severnogo Kavkaza p 206 207 Viacheslav A Chirikba Abkhaz 7 Nisan 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde p 6 Gnolidze Swanson Manana 2003 Activity of the Russian Orthodox Church Among the Muslim Natives of the Caucasus in Imperial Russia PDF Caucasus and Central Asia Newsletter University of California Berkeley 4 9 20 27 Subat 2008 tarihinde kaynagindan PDF Biot Report 479 November 2007 20 Aralik 2010 tarihinde kaynagindan arsivlendi a b Anchabadze George The Vainakhs p 29 a b Jaimoukha Amjad The Chechens A Handbook p 259 cite ref FOOTNOTERichmond2013 Kategori Kaynaklardaki sayfa numarasi eksik olan maddeler lt sup class noprint Inline Template style white space nowrap gt amp 91 lt i gt Vikipedi Kaynak gosterme lt span title Bu sablon referans gosterilen kaynagin sayfa veya bolum numarasinin istenildigini belirtir UNIQ nowiki 00000108 QINU July 2022 gt sayfa amp nbsp belirt lt span gt lt i gt amp 93 lt sup gt 186 0 Richmond 2013 s sayfa belirt Shenfield 1999 Natho Kadir I Circassian History pp 367 391 403 W E D Allen ve olu Paul Muratoff 1828 1921 Turk Kafkas Sinirindaki Harplerin Tarihi Gnkur Basimevi Ankara 1966 s 104 Dr Almir Abreg Gecmisten Gunumuze Kafkaslarin Trajedisi Istanbul 2006 s 43 Shenfield 1999 s 154 The number who died in the Circassian catastrophe of the 1860s could hardly therefore be less than one million and may well have been closer to one and a half million a b Rosser Owen 2007 ss 34 52 Shenfield 1999 s 153 Pinson Marc Ottoman Colonization of the Circassians in Rumili after the Crimean War Etudes Balkaniques 3 Academie Bulgare des Sciences Sofia 1972 Page 72 Richmond 2013 s 12 Rosser Owen 2007 ss 45 49 Rosser Owen 2007 The First Circassian Exodus Page 38 One private letter sent to The Spectator magazine from Dr Sandwith in Gratz claimed that out of the 50 000 given for the aid of the refugees only 1 000 had actually reached them accusing Ottoman officials of having each stolen a share along the way Author notes later that the figure of 49 000 embezzled is probably not a reliable estimate Napso D A Chekmenov S A Op cit Str 113 114 Quoted from Aliev U Ocherk istoricheskogo razvitiya gorcev Kavkaza i chuzhezemnogo vliyaniya na nih islama carizma i pr Rostov n D 1927 Str 109 110 Richmond 2013 s 99 Natho Kadir I Circassian History Page 375 Richmond Walter 2013 Circassian Genocide Page 103 Pinson Mark Ottomon Colonization of the Circassians in Rumili after the Crimean War Etudes Balcaniques 3 1972 Pages 78 79 Natho Kadir I Circassian History Pages 445 446 Richmond 2013 s 103 Irechek Konstantin Konstantin Irechek posochva che cherkezite v Blgariya predi 1878 g sa 150 000 dushi kato obrsha vnimanie na fakta che mzhkoto naselenie v Severna Blgariya sred kavkazcite osven sandzhacite Nish Trnovo i Sofiya e 30 573 dushi a b Urhan Vahit Cemil Kosova ya Yapilan Cerkes Gocu ve Iskani 1864 1865 Trakya Universitesi Balkan Arastirma Enstitusu 8 Subat 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 24 Nisan 2023 a b Natho Kadir I Circassian History Page 380 a b Isla Rosser Owen The First Circassian Exodus to the Ottoman Empire 1858 1867 and the Ottoman Response based on the accounts of Contemporary British Observers PDF Circassianworld 25 Mayis 2010 tarihinde kaynagindan PDF Tam v Plevensko i Trnovsko dejstvitelno se govori che tezi cherkezi otvlichat deca ot blgari zaginali prez poslednite sbitiya Iz doklada na anglijskiya konsul v Ruse R Rijd ot 16 06 1876 g do anglijskiya poslanik v Carigrad H Eliot v N Todorov Polozhenieto s 316 Richmond Walter 2013 The Circassian Genocide back cover ISBN 978 0 8135 6069 4 23 Ocak 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 13 Ekim 2017 Noel Malcolm Kosova Balkanlari Anlamak Icin cev Ozden Arikan Sabah Kitaplari Istanbul 1999 Ismail Hakki Uzuncarsili Tersane Konferansinin Mukarrerati Hakkinda Sura Mazbatasi Istanbul Universitesi Edebiyat Fakultesi Tarih Dergisi VI 9 1954 s 125 Dipnot 2 Hacisalihoglu Mehmet Kafkasya da Rus Kolonizasyonu Savas ve Surgun PDF Yildiz Teknik Universitesi 7 Ekim 2022 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 24 Nisan 2023 Walker A September 1894 The Circassian colonies at Amman and Jerash The Biblical World 4 3 202 204 doi 10 1086 471510 3 Eylul 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 24 Nisan 2023 Richmond Walter 2013 The Circassian Genocide Rutgers University Press s 130 ISBN 978 0813560694 21 Eylul 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 13 Ekim 2020 Danver Steven L 2015 Native Peoples of the World An Encyclopedia of Groups Cultures and Contemporary Issues Routledge s 528 ISBN 978 1317464006 4 Agustos 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 13 Ekim 2020 Zhemukhov Sufian 2008 PDF PONARS Eurasia Policy Memo No 54 2 19 Agustos 2019 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 8 Mayis 2016 Natho Kadir I Circassian History p 380 Natho Kadir I Circassian History 30 Ekim 2013 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 8 Nisan 2013 Syria 11 Mayis 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde Library of Congress 8 Mayis 2013 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 8 Nisan 2013 21 Ekim 2013 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 8 Nisan 2013 Circassians Wikipedia Ingilizce 10 Ekim 2020 11 Haziran 2017 tarihinde kaynagindan arsivlendi erisim tarihi 13 Ekim 2020 Dumanov H M Vdali ot Rodiny Nalchik 1994 Str 98 Dzidzariya G A Mahadzhirstvo i problemy istorii Abhazii XIX stoletiya 2 e izd dopol Suhumi 1982 S 238 240 241 246 Uzel Kavkazskij Kavkazskij Uzel 23 Temmuz 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 21 Ekim 2023 Bugai and Gonov Severnyi Kavkaz 152 Moscow s Effort to Debunk Circassian Genocide Backfires Jamestown Ingilizce 29 Mayis 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 25 Ekim 2023 Richmond 2013 s 2 Lenta RU Rusca 20 Kasim 2020 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 23 Nisan 2023 Kaynak hatasi Gecersiz lt ref gt etiketi 8 isimli refler icin metin saglanmadi Bkz Kaynak gosterme RFE RL Rusca 20 Subat 2020 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 23 Nisan 2023 Goble Paul 15 Temmuz 2005 Circassians demand Russian apology for 19th century genocide Radio Free Europe Radio Liberty 8 23 21 Agustos 2016 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 11 Ekim 2020 Unrepresented Nations and Peoples Organization 27 Eylul 2007 tarihinde kaynagindan arsivlendi a b Richmond 2008 s 172 Paul Goble Circassians demand Russian apology for 19th century genocide 21 Agustos 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde Radio Free Europe Radio Liberty 15 July 2005 Volume 8 Number 23 A new war in the Caucasus 3 Ekim 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde Review of book Bourdieu s Secret Admirer in the Caucasus by The Times 1 February 2006 Cherkesskaya obshchestvennost obratilas za priznaniyem genotsida ikh predkov k Moldove Cherkesskaya obshestvennost obratilas za priznaniem genocida ih predkov k Moldove Circassian community appealed to Moldova for recognition of the genocide of their ancestors Natpress Rusca 3 Eylul 2015 13 Subat 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 24 Nisan 2023 cherkessia net 31 Agustos 2015 23 Aralik 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Georgia Says Russia Committed Genocide in 19th Century 2 Ekim 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde The New York Times May 20 2011 Hildebrandt Amber 14 Agustos 2012 Russia s Sochi Olympics awakens Circassian anger CBC News 22 Ekim 2012 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 15 Agustos 2012 Georgia Recognizes Circassian Genocide 18 Eylul 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde May 20 2011 Recognizes Russian Genocide Of Ethnic Circassians olu kirik baglanti Radio Free Europe Radio Liberty May 20 2011 Gruziya priznala genocid cherkesov v carskoj Rossii Sajt Lenta Ru lenta ru 20 May 2011 15 Mart 2016 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 11 Ekim 2020 Georgian Diaspora Calendar 2 Ekim 2017 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 11 Ekim 2020 Gazetesi Evrensel Circassian youth We are determined not to let the suffering brought by the genocide be forgotten Evrensel net 21 Mayis 2021 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 22 Nisan 2022 Circassian genocide and exile monument unveiled in Beylikduzu www beylikduzu istanbul 25 Ekim 2021 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 22 Nisan 2022 Bozdogan Kaan 2020 Cumhurbaskani Erdogan dan Cerkes Surgunu nun 156 yilina iliskin mesaj Message from President Erdogan on the 156th anniversary of the Circassian Exile 22 Nisan 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 24 Nisan 2023 Recognize Circassian Genocide grant Circassians their rights Bianet 2021 13 Subat 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 24 Nisan 2023 Ilber Ortayli Twitter 27 Kasim 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 18 Ekim 2020 Eto namerennoe unichtozhenie naroda Kommersant 6 Haziran 2011 11 Nisan 2019 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 11 Ekim 2020 Kullberg Anssi 2004 The Crimean Tatars Tanner Arno Ed The Forgotten Minorities of Eastern Europe The history and today of selected ethnic groups in five countries East West Books ISBN 9789529168088 11 Eylul 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 11 Ekim 2020 Ellman Michael The Circassian Genocide Neizvestnaya Kavkazkaya voina Byl li genotsid adygov 20 Mayis 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde 26 Jan 2015 Review of Walter Richmond 2013 The Circassian Genocide Kumykov Tugan 2003 Arkhivnye Materialy o Kavkazskoi Voine i Vyselenii Cherkesov Adygov v Turtsiiu Nalchik Page 80 Richmond Walter The Circassian Genocide Pages 92 97 Fabio L Grassi ile 156 Yilinda Cerkeslerin Surgunu 10 Haziran 2020 tarihinde kaynagindan Bu kelime Cerkesler tarafindan olaylara verilen isimdir ve Ubihca kokenlidir Kelime tsʼetsʼa insanlar ve kʷʼe oldurmek kelimesinden gelir Bir teoriye gore Rus Cerkes Savasi nda katliam yontemlerini kullanan ilk Rus generallerinden biri olan Pavel Tsitsianov un soyadindan gelmektedir Ancak bu teori bir halk etimolojisi gibi gorunuyor Ubihca tsʼetsʼakʷʼenAyrica bakinizKafkas Dernekleri FederasyonuDis baglantilarCerkes dernegi 14 Haziran 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde Soci Olimpiyatlari ni kusatan Cerkes hayaleti4 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde Fehim Tastekin