Kumanova Muharebesi (Makedonca ve Sırpça: Кумановска битка) 23-24 Ekim 1912 tarihinde Osmanlı İmparatorluğu topraklarının Sırbistan Krallığı’na yakın bölgesinde (Kumanova) yapılan bu muharebe Birinci Balkan Savaşı’nın başlıca muharebelerinden biridir. Savaş başlangıcından sonra kısa sürede Sırpların kazandığı önemli muharebelerden biri olup bu bozgun sonrası, özellikle firar eden askerlerden kaynaklı; ağır insan gücü kayıpları nedeniyle; Osmanlı yönetimi Vardar Ovası ve Makedonya'nın büyük kısmını, artlarında büyük miktarda top ve savaş malzemesi bırakarak terk etmek zorunda kalmışlardır.
Kumanova Muharebesi | |||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|
Birinci Balkan Savaşı | |||||||
![]() Kumanova Muharebesi öncesi Sırp ve Osmanlı ordularının hareketlerini gösteren harita | |||||||
| |||||||
Taraflar | |||||||
![]() | ![]() | ||||||
Komutanlar ve liderler | |||||||
![]() ![]() | ![]() ![]() | ||||||
Güçler | |||||||
132,000 asker, 148 top, 100 makineli tüfek | 65,000 asker, 164 top, 104 makineli tüfek | ||||||
Kayıplar | |||||||
4,564 asker (687 ölü, 3,280 yaralı, 597 kayıp)- bazı kaynaklara göre 7000 asker ölü, yaralı, esir, kayıp. [A] | 4,500 ölü ve yaralı (1,200 ölü, 3,000 yaralı, 327 esir) 98 top- bazı kaynaklara göre 7000 asker ölü, yaralı, esir ve kayıp.[A] |
Savaş Öncesi Askerî Planlar
Sırbistan Ordusu
Sırp ordusu, askerî harekât planında Osmanlı İmparatorluğu'nun, kendilerinin saldırması hâlinde Vardar Ovası’nda Ovçe Pole bölgesinde savunma hattı kuracağı ve bu savunma hattını sürpriz bir saldırı ile 3 ordunun kullanıldığı hilal taktiği ile kanatlardan kuşatıp Osmanlı seferberliğini tamamlamadan yok etmeyi hedeflemişti. Bu amaçla Sırplar 3 orduyu seferber etmişlerdir. Sırp Başkumandanı General Radomir Putnik'ti.
- Birinci Ordu: Veliaht Prens Aleksandar komutasında 5 piyade ve 1 süvari tümeni ile toplamda 132.000 askerden müteşekkildir ve Vranje şehri yakınındadır ve amaçları doğrudan Osmanlı hatlarına saldırıdır.
- İkinci Ordu: Stepa Stepanoviç, emrinde 1 Sırp ve 1 Bulgar tümeninden oluşma 74.000 kişiden oluşmaktadır ve Köstendil’dedir. Doğudan Osmanlı ordusunun sağ kanadına saldırıp kuşatacaktır.
- Üçüncü Ordu: , emrinde 4 piyade tümeni ve 1 piyade alayından oluşmakla 76.000 kişiden ibarettir. İki grup hâlinde konumlanmıştır. İlk grup Sırbistan'da , ikinci grup ’da gruplanmış ve batıdan saldırıp Kosova'yı alıp ardından güneyden Osmanlı Vardar Ordusu'nun sol kanadına saldırmayı hedeflemiştir.
- Küçük birliklerde Sancak'ı almak için görevlendirilmiştir.
Osmanlı İmparatorluğu Ordusu
Osmanlı Ordusu’na askerî danışman olarak gönderilen Alman kurmaylarından Colmar von der Goltz tarafından hazırlanan Osmanlı harekât planında özellikle 5 nolu planda Osmanlı ordusu Makedonya’da savunma hâlinde kalacak ve eğer gerekirse aşamalı olarak düşmana kayıp verdire verdire gücünü kıra kıra Kosova Vilayeti’nin batısına çekilecekti. Stratejik savunma üstüne konulu bu taktik uyarınca esas bu savaşı etkileyecek muharebeler Trakya'da Bulgaristan Krallığı ordusuna karşı yapılacak ve Bulgar ordusu durdurulup Trakya-Rumeli hattındaki yollarda en iyi şekilde korunacaktı. Ancak bundan sonra bir ilerleme söz konusu olacaktı.
Ancak Ahmet İzzet Paşa yerine savaşın hemen öncesi başkumandan olarak geçen Nazım Paşa bu planı reddetmiştir. Bunun yerine Makedonya'da Sırplara karşı sürpriz saldırı ve Trakya'da da Balkan Birliği'ne karşı saldırıyı içeren bir plan oluşturtmuştur. Bu plan uyarınca saldırıya geçerek şaşırttığı Balkan Birliği ordularını ilk savaşlarda yenip Büyük Devletlerin müdahale etmesini ve bu savaşı sona erdirmelerini beklemek temel amaçtır.
Oysaki savaş başlangıcında seferberliğini tamamlamış Sırp ordusu karşısında Balkanlar’da Osmanlı İmparatorluğu'nun beklenmediği bu savaş ilanları sonrası daha seferberliği bütün Osmanlı vilayetleri gibi yeni başlamış Makedonya'da Osmanlı seferberliği imkânsızlıklar ve savaş öncesi zaten yapılmış olan hatalar nedeniyle çok yavaş ilerlemekteydi. Seferber olan askerinde talimleri eksikti, ordu içi disiplin daha oluşturulamamıştı. Subay kadroları iyi olsa da, yönetim sorunları aceleden giderilememişti. Zeki Paşa komutasındaki Vardar Ordusu seferberlik halindeki hedeflenen sayısının ancak yarısına savaş başlangıcında sahipti. Kuvvetleri şu birliklerden oluşmaktaydı:
- , Said Paşa, komutasında 4 tümen 32.000 askerden oluşmakla İştip bölgesine konuşlanmıştır.
- , Cavit Paşa, komutasında 2 tümende 6.000 askerden oluşmakla Köprülü bölgesinde konuşlanmıştır.
- ,, komutasında 3 tümen 19.000 askerden oluşmakla Kumanova bölgesine konuşlanmıştır.
- Yine Kosova'da da küçük birlikler bulunmaktadır.
Muharebe Öncesi
Daha savaş ilan edilmeden önce sınır çatışmaları başladı. 15 Ekim tarihinde, 3. ordu grubunun bulunduğu Topluca'da Sırp çetnikleri, Sırp birliklerinin konuşlanması tamamlanmadan Osmanlılara saldırdılar. Osmanlılar karşı saldırıya geçseler de, Morova 2. tümeni tarafından durduruldular. 19 Ekim’de Osmanlıların geri çekilmeye zorlanması ile sınır çatışması sonlandı. 22 Ekim’de saldırıya geçen Sırp 3. ordusu hiçbir ciddi direnişle karşılaşmadan Priştine'yi ele geçirdi.
18 Ekim’de 2. ordunun Bulgar 7. Rila Piyade Tümeni Yukarı Cuma bölgesinde kendi saldırısını başlattı, o sırada bu ordunun diğer tümenleri köyüne doğru ilerlemekteydi ve 21 Ekimde burayı ele geçirdi.
20 Ekim’de birinci orduda sınırı geçti ve 22 Ekim gecesi Kumanova eteklerine kadar ulaştılar.
Bu sırada Osmanlı Vardar Ordusu komutanı Kumanova’ya saldırı kararı veren Zeki Paşa kuvvetlerini konuşlandırmaktaydı. Zira yeni Osmanlı başkumandanı olan harbiye nazırı Nazım Paşa bütün Osmanlı savunma planlarını değiştirmişti ve bütün batı ve doğu ordularını Zeki Paşa’nın da içinde olduğu komutanlarını saldırıya zorlayan bir plan hazırlamıştı.Ancak sorun şu idi. Seferberliğini tamamlayamayan ve disiplini yeni askere alınan ve eğitime tabi olamadan yollanan askerlerden bozulan bir ordu nasıl taarruz edebilirdi. Nazım Paşa, Goltz'un planını uygulamayarak işte böyle bir hata içine düşmüştü. Diğer taraftan Vardar Ordusu’nun çoğu askeri nizam denen düzenli birliklerden çok, yeni askere alınan redif birliklerden oluşuyordu. Doğu ordusundaki bir kısım birliklerin aksine uzun süredir operasyonel bir operasyonlarda bulunmamıştı dahası her ne kadar deneyimli ve tecrübeli subaylar bu orduda var olsa da, Vardar Ordusu kurmayları savaş öncesi Osmanlı üst komutanlığının büyük bir hata ile terhis edip Anadolu’ya yolladığı deneyimli askerler yerine apar topar silâhaltına alınan bu askerlerin olası bir savaştaki gücünü ve eksikliklerini bilmekten uzaktılar.[B]
Buna rağmen Halepli Zeki Paşa da bu emre uydu. Diğer taraftan Osmanlı ordusunun Balkan Savaşı’ndaki istihbarat zaafları aynen Vardar Ordusu’nda da bulunmaktaydı. Halepli Zeki Paşa ve kurmaylarının haberdar olabildiği istihbarat bölgedeki Sırp 1.Ordusunun 60.000 kişiden ibaret olduğu yönündedir. Zeki Paşa Sırp ordusunun tam gücü ve teçhizatlarından da habersizdir. Bununla birlikte Zeki Paşa, Sırp ordusundaki bir kısım sorunları başarılı şekilde analiz etmişti. Sırp 1.Ordusu daha henüz Makedonya'ya tam yerleşememiştir. Ele geçirdiği yerler stratejik konuma hâkim mevkiiler olması ve bir saldırı beklemediği için güçlendirme yapılmamıştır. Sırp 1., 2. ve 3. orduları arasında iletişim kopuktur. 2.ordunun hareketleri yavaştır ve o zamana kadar savaşa etki edebilecek durumda değildir. Ancak Zeki Paşa bu orduların ve 1.ordunun geride kalan piyade kuvvetlerinin ön cepheye ilerleme süresini hesaplamakta da hataya düşmüştür.
Planı Vardar ordusunun Yukarı Piçinya suyundan saldırıya geçmesi bu sırada sol kanattan yapılan süvari saldırısı ile Kumanova-Gilan yolu, Piçinya suyu arasındaki Sırp iletişim hatlarını tahrip etmektir. Yine ordusunun 5.kolordusu piyadeleri ile Piçinya suyu boyunca kuzeye doğru ilerleyecek, bu kolordunun yan kolları Palanga'da ilerleyen düşman ordu kollarının saldırısını önlemek için doğuda kalacaktır. 6.Kolordu Yenigagoriç-Baştalı ve Bala boyunca Kuzeye ilerleyecektir. Ardından bağımsız süvari tugayı sağ kanattan düşmanı sarmak için piyadelerle koordineli olarak hareket edecek V. kolordu Yeninagoriç'te saldırdığı, kaçan düşmanı kovalayacak, 6.Kolordu Yeninagoriç ve Çetrice'de ilerlemesini sürdürecek ve 7.kolordunun bağımsız süvari kolu ile birlikte 1.orduyu sağ kanattan kuşatması sonucu arkadan sarılıp çembere alınan 1.ordu yok edilecektir veya gerilemeye zorlanacaktır.
Savaş ilanından iki gün sonra 20 Ekim’de Vardar Ordusu’nun en ilerideki 7. kolordusu, Kumanova kuzeyinde mevzilerine yerleşmişti. 22 Ekim akşamı 5. ve 6. kolordular da Kumanova dolaylarına ulaşmışlardı. Vardar Ordusu’nu oluşturan üç kolordu birbiri peşi sıra hem Kumanova doğrultusunda ilerliyorlar, hem de bir kör dövüşü hâlini alan seferberliklerini tamamlamaya çalışıyorlardı. Her şey karışıktı ve devamlı yağan yağmur bu karışıklığı daha da arttırıyordu. Askere çağrılmış erler birliklerini bulamıyor, birlikler gidecekleri yerleri şaşırıyor, gürültü ve patırtı içinde gayesiz bir koşuşturma sürüp gidiyordu. Daha çarpışmalar başlamadığı halde, menzil örgütünün düzensizliği yüzündende açlık çekilmeye başlanmıştı. Vardar Ordusu’nun Sırp sınırına doğru bu yürüyüşü sanki savaşmak üzere düşmana doğru ilerleyişi değil, savaşta yenilip dağılmış bir ordunun düzensiz bir hâlde çekilişine benziyordu. Bunca zor koşullara rağmen gene de taarruz kararından vazgeçilmiş değildi. Hâlbuki bu arada iki tümenin doğudan ilerleyen ikinci Sırp ordusunu karşılamak üzere o cepheye sürülmesi, bir tümenin de Yunan tehlikesine karşı Manastırda bırakılması sebebiyle Vardar Ordusu daha da zayıflatılmıştı. Hiç olmazsa İkinci ve Üçüncü Sırp orduları daha uzaktayken Kumanova önlerinde yalnız kalan ve yerleşmesini tamamlayamamış Birinci Sırp Ordusuna taarruz edilebilseydi o da bir başarı vadederdi. Ama plan uygulanamamış ve en az iki gün kaybedilmişti.
Muharebe
23 Ekim
23 Ekim günü sisli havada kuvvetlerin birbirini görmesi zordu. Sırp sol kanadındakiler 17. piyade taburunun hareketini görmesine rağmen Osmanlı askerinin Stracin'e çekildiğini sandığından bu durumu ilk başta önemsemedi.17. piyade taburunun yardımı ile Sırpların 18. Tuna Alayı’ndan 1. tümeni geriye doğru iteklenip süvarilerinde yardımıyla sol kanadındaki ilk hatları kolaylıkla ele geçirilir.
Sırp askerlerinin çekildiğini gören Zeki paşa Sırpların sol kanadındaki zayıflığı fark eder ve Stracin'deki 2. ordudan bir hareket gelmediğinden genel bir saldırıya karar verir. Saat 11.00'da topçu desteğinde 5. ve 6. kolordular Sırpların 1. Tuna Alayı’nın üzerine saldırırlar. Sırp 1. ordusunun ön hatları 30.000 askerden oluşmakta iken saldırıya o gün geçen Osmanlı askerlerinin sayısı 45.000 civarındadır ancak Sırpların 30.000 kişilik geride de askerî birlikleri de bulunmaktadır. Bununla birlikte bu birlikler ön cepheden geri kalmışlar ve yetişmeye çalışmaktadırlar, dahası Sırplar panik içinde o sırada ihtiyatlarında olan bazı tümenleri kullanmama gibi bir hata içine düşmüşlerdir. Saldırıya geçen Osmanlı 13. ve 17. tümenleri, Sırp 18. Tuna Alayının ön cephesindeki 1.Tuna Tümeni'nin bozularak iyice çekilmesine neden olur. Fakat saldırının sürmesine karşın saldırının devamı için Zeki Paşa arkadan ve kanatlardan Sırpların kuşatılmasını sağlamakla görevlendirdiği İştip Redif Tümeninin cepheye ulaşmasını beklemektedir. Bu durumdan yararlanan Sırplar 7. alayı, panik halindeki 18. alaya göndererek bir savunma hattı kurarlar. Hemen ardından Sırp 8. alayının yardıma gelmesi ile 7. alay sola doğru hareket ederek, Zeki Paşa'nın kanatlardan ve arkadan Sırp ordusunu kuşatması için bekleyip cepheye gönderdiği İştip Piyade Tümeni'nin saldırılarına karşı, Srtevica'daki mevziilerini iyice güçlendirir. Diğer taraftan 1. Tuna Tümeni, sağ kanadından iyice zayıflattığı Osmanlı ordusunun Manastır Piyade Tümeni’nden yapılan saldırıyı da durdurur. Saat 12.00 sıralarında 7. kolordu saldırı pozisyonundan Sırp Morava 1. tümeninin tuttuğu mevzilere saldırıya geçer. Ancak o sırada Sırplar top ve piyade tümenlerini mevzilerine iyi şekilde konuşlandırmışlardır ve doğudan Osmanlı hatlarına top ateşi açmaya başlarlar. Geçici ilerleme sonrası; bu kanattan yapılan Sırp karşı saldırısı ile 7. kolordu bulunduğu mevzilere doğru geri çekilmeye zorlanır. Sırplar düzenledikleri karşı saldırısı sonrası geri çekilen 7. kolordu birliklerinin üzerine, gün boyunca iyi konumladıkları topçu kuvvetleri ile ateş açıp buradaki birliklerin ileri hareketini engellerler.
Sırpların cephe gerisinde duran 2.Tuna tümeni solda, 1. Drina Tümeni merkezde Timok Tümeni sağdadır. Dahası geride bir de topçu birliği vardır ancak bu birlikler her nedense savaşa katılmamıştır. Sırp 1. ordu komutanlığında bu beklenmedik saldırı karşısında, o sırada tam bir kargaşa hâkimdir ve sağlıklı bilgi ulaşmamaktadır. 23 Ekim 1912 tarihindeki Osmanlı saldırısı pek başarılı olmamışsa bunun payı Sırp yüksek komutanlığından değil tam aksine alt düzey subayların ve ordunun alt kademesindeki askerlerin çabası ile olabilmiştir.
24 Ekim
Sırp 1. ordu komutanlığı 23 Ekimi -24 Ekim’e bağlayan gece yarısına kadar hâlâ Kumanova'da Osmanlı Vardar Ordusu’nun ana kuvvetlerinin olmadığını sanmaktadır. Onların planına göre Osmanlılar ana kuvvetlerini Ovçe Pole'de (Koyun ovasında) toplamışlar ve burada kuvvetlerince etrafı sarılıp yok edilecektir. Kuzey Kumanova'daki Osmanlı birlikleri ise sadece orada bulunan ileri müfrezeler sanılmaktadır. Buna göre güneye ilerlemeyi sürdürürler. Gece yarısı 1. Tuna Tümeni’nin ağır kayıp haberleri Sırp komutanlığına ulaştığında artık emirleri değiştirmek için çok geçtir. Bununla birlikte gerideki 1. ordu birlikleri bütün gece hızla yürümeye zorlanarak 24 Ekim günü sabaha karşı saldırıya geçmek üzere cephe hattına ulaşmış ve Osmanlı ordusunun geçici kuvvet üstünlüğü zora girmişti.
23 Ekim’i 24 Ekim’e bağlayan gece Osmanlılar içinde zor geçmektedir. Askere apar topar alınan ve eğitimi eksik redif tümenlerinde disiplinsizlik, panik hat safhadadır. Bir de üstüne bir kısım subayların yağmurdan korunmak için mevzilerini terk edip yakınlardaki yerleşim yerlerine gitmeleri askerlerin bir kısmını daha da paniğe düşürür.[C][D] Deneyimsiz Üsküp Redif Tümeni bütün bir gece yarısı sis ve yağmur altında Sırp kuvvetleri ile çarpışır ve ilerlemek ister ancak geri çekilmeye zorlanır. Tümen komutanı Kadri Paşa tümeninin sürekli olarak Sırp topçu ateşi altında kaldığından, askerlerin yeterli eğitimi olmaması nedeniyle tüfek ve top ateşinden paniğe düştüklerinden dahası sürekli olarak çatıştıklarından tümenin cephanesinin bitme noktasına geldiğinden ve birliğin cephane ikmali için 5 km gerideki deposundan cephane getirilmesi gerektiğinden yorgun askerlerini dinlendirip sabah tekrar saldırıya geçmek için izin istemektedir. Ancak bundan tam bir sonuç alamaz. Bir de bunun üstüne Sırp 3. ordusunun Priştine’yi alıp Üsküp üzerine yürüdüğü haberini bu tümendeki askerler alınca morali bozulan yakınlarından endişeli askerlerle tümenin düzeni tam anlamı ile çökme noktasına gelir; pek çok kişi tümenden firar eder.
Zeki Paşa 24 Ekim günü zafere ulaşacağını umaraktan saldırıların sürdürülmesine karar vermiştir. 24 Ekim günü sabaha karşı 5.30'da saldırıya geçen Osmanlı sağ kanadında; 6. kolordu cepheden saldırıya geçerken İştip piyade tümeni yine kanattan saldırı ve çevirme ile görevlendirilmişti. Sırp Tuna 1. tümeni yine zor duruma düşmüşse de, saat 10.00 sıralarında Tuna 2. tümeninin çeşitli birlikleri cepheye gelince Osmanlı saldırısının durumu iyice zora girdi. Bir de üstüne Sırp süvari tümeni cepheye ulaşıp Strevica'ya ilerleyen Osmanlı birliklerinin üzerine saldırıya geçerek ilerlemelerini durdurdu. Saat 12.00'da Tuna 2. tümeni bütün unsurları ile cepheye yerleşmiş ve Osmanlı birliklerinin ilerlemesi tam anlamıyla durdurulmuştu.
Osmanlı sol kanadı da saat 5.30'da saldırıya geçer ancak bu saldırı esnasında Sırp topçusu da etkili bir şekilde son model Krupp topları ile saldırıya başlar. İyi konuma yerleştirilmiş Sırp topçusu karşısında kötü konuma yerleştirilmiş Osmanlı topçusu hiçbir şey yapamaz.Osmanlı top ateşi etkisiz durumda kalır. Açılan ateş Manastır ve iyice zayıflamış firarla çökme noktasına gelmiş Üsküp redif tümenlerini darmadağın eder ve kayıplara sebep olur. 7. Kolordu saldırıya geçmişse de, saat 06.00'da Morava tümeni karşı saldırıya geçer gece yarısı cepheye gelen bütün piyade unsurları ile Sırp piyadeleri akın akın Osmanlı hatları üstüne süngüleriyle saldırıya geçer. Göğüs göğse çarpışmalar bütün cephelerde yaşanır. Üsküp Piyade Tümeni saat 11.00 sıralarında artık geri çekilmeye başlar bu piyade tümeninin yardımına gönderilen nizami askerlerden oluşan 6. piyade alayı da yoğun Sırp top ateşi ve üzerine yağmur gibi gelen Sırp piyadesi ve ateşi karşısında hiçbir şey yapamaz. Timok 2. tümeni savaşa girip Osmanlı hatlarının arkasına doğru saldırıya geçer bütün Osmanlı sol kanadı çöküşe geçer. Osmanlı sol kanadının tamamı geri çekilmek zorunda kalır.
Bunun üstüne Sırpların geride bekleyen 2. Drina Tümeni de saat 9.30'da Osmanlı merkez kanadına doğru saldırıya geçmiştir. Osmanlıların topçularını kötü şekilde konuşlandırması ve akın akın gelen askerler yüzünden Osmanlı ordusu merkez kanadı da zor durumdadır. Manastır Redif Tümeni geri çekilmeye başlar. 6. kolordu elde kalan son yedek askerlerini de cepheye sürerek bir nebze Sırp ilerleyişini yavaşlatsa da saat 13.00'da Sırplar tekrar bir piyade saldırısı başlatırlar. 1. Drina Tümeni Zebrnjak'taki Osmanlı ana savunma mevziilerini ele geçirir. Osmanlı 17. piyade tümenini geri çekilmeye zorlar. Saat 14.00 sıralarında artık Üsküp Redif Tümeni bütün kalan askerleri bütün unsurları ile batıdan Kumanova'ya doğru çekilmeye başlayıp muharebe alanından ayrılır. 6. kolorduya bütün unsurları ile geri çekilme emri verilir geri çekilirken Osmanlılar bir de kendilerini yavaşlatan topları ve araçlarını bırakmak zorunda kalır. Durum Osmanlılar için tam bir bozgun halini alır, firarlar iyice artar. Zeki Paşa o sırada saat 15.00'da yanında olan askerî okul öğrencilerine silahlarını alıp geri çekilmeyi durdurmak için kendisine yardım etmelerini ister. Ancak bu geri çekilmeye engel olabilmenin imkânı yoktur. Kumanova'ya birliklerinin çekilmesi için emir verir. Kumanova'nın düşmemesi için mücadele vermektedir. Zira buranın düşmesi Osmanlı savunması açısından stratejik konumdaki Köprülü şehrinin durumunu tehlikeye düşürecektir. Ancak bu sırada Sırp 1. Morava Tümeni Kumanova'ya girmiş ve şehirde ilerlemeye başlamıştır. Muharebe böylece tamamen sona erer.
Osmanlı kuvvetleri düzensizce geri çekilir 7. ve 6. kolordunun bir kısmı Üsküp'e doğru çekilirken 5.ve 6.kolordunun bir kısmı İştip ve Köprülü'ye doğru çekilir. Sırplar düzensizce geri çekilen bu birlikleri takip şansını da kaçırırlar.
Sonuçları
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlpTDJJekwwSnZaMjl6WVhaZlZtOXFibTkyYVNWRE5DVTROMTlRWld4cGEyRnVYeTFmVFc5dFpXNWhkRjkwZFhKemEyOW5YMnQxYldGdWIzWnphMjluWDNCdmNtRjZZU1V5UTE4eE9URXlMbkJ1Wnk4eU1qQndlQzFDYjJkdmMyRjJYMVp2YW01dmRta2xRelFsT0RkZlVHVnNhV3RoYmw4dFgwMXZiV1Z1WVhSZmRIVnljMnR2WjE5cmRXMWhibTkyYzJ0dloxOXdiM0poZW1FbE1rTmZNVGt4TWk1d2JtYz0ucG5n.png)
Nazım Paşa'nın saldırı stratejisinin neredeyse başarıya yaklaşabildiği tek nokta bu muharebedir ancak 23 Ekim’de Sırp ordusu sürprize uğratılıp plana uyulmasına rağmen; 23 Ekim’de muharebenin ilerleyen saatlerinde ama özellikle 24 Ekim’de Sırp ordusunun ve sayıca katbekat üstün piyadelerinin adeta 1905 Rus Japon savaşında Japon ordusunun yaptığı tarzda (2.Dünya Savaşı’ndaki Banzai Saldırısı’na benzer insan seli) topyekün bütün piyade ve unsurları ile saldırıya geçmesi ve üstün topçu birlikleri ile bu muharebe de sayıca Sırp ordusundan son derece az Osmanlıların bozgunu ile sonuçlanmıştır; bunun dışında hemen her muharebede bu saldırı stratejisi ile hareket eden Osmanlı ordusu ağır yenilgiye uğramıştır.
Osmanlıların düştüğü hatalar şunlardır. İlk olarak Osmanlı ordusunun ve Nazım Paşa'nın düştüğü en büyük hata eski bir askerî deyişle "her şeyi savunan hiçbir şeyi savunmuyordur" sözüdür. Osmanlılar geniş bir alanda 4 Balkan devletine karşı üstelik seferberliğini tamamlamadan eğitimsiz askerler ve kötü bir lojistik yönetimi ile [E][F] hem de saldırarak savaşmaya çalışmıştır. Hâlbuki 20. yüzyıl başlarında bir ordunun başına gelebilecek en kötü olay savunmaya son derece elverişli kazılmış siperler tahkim edilmiş mevzilerde makineli tüfeklerle donatılmış ve geride topçuların desteğinde bir düşmanla savaşmaktır. Belli bölgeleri boşaltıp bir savunma hattı kurarak Sırpları savunma pozisyonunda iyi tahkim edilmiş ve savunmaya uygun mevziilerde karşılamak ve ardından yenilgiye yaklaşınca hemen biraz gerideki bir başka savunma hattına çekilmek, bu oyalama sırasında ordunun seferberliğini tamamlamasını ve taze kuvvetler almasını beklemek ve ardından karşı saldırılarla Sırp ordusunu ve Bulgarlar başta olmak üzere Balkan devletlerini sonu gelmeyen ve kendi kuvvetlerini kaynaklarını zorlayacak bir siper savaşının içine çekmek Osmanlı Ordusuna zaman kazandırabilir ve savaşın bütün kaderini değiştirebilirdi.
Osmanlılar bu önemli savunma avantajını kullanmaktan kaçınmışlar ve ancak eğitimli bir ordu ve sayıca üstün kuvvetlerle yapılabilecek hilal taktikli muharebelerle bütün şanslarını harcamışlardır. Kumanova savaşında Vardar Ordusu’nda Zeki Paşa'nın hedeflediği hilal taktiği (kanatlardan sarma taktiği) ordusunun birebir plana uymasına karşın başarısız olmuştur. Doğu ordusu Bulgar ordusuna karşı Kırkkilise Muharebesi’nde kendilerinden sayıca üstün ve silah donanımı iyi Bulgar ordusuna karşı yine bu aynı taktiği seferberliğini tamamlamadan kullanmış ancak büyük bozguna uğramıştır; Lüleburgaz Muharebesi’nde yine aynı taktikle davranmaya çalışıp bozguna uğramış ve Çatalca’ya kadar çekilmiştir. Edirne’yi sol kanattan izole konumda bırakıp kuşatma altına girmesine neden olmuştur. Kumanova sonrası önce Köprülü’de tutunmaya çalışan fakat tutunamayan Manastır'a kadar gerileyen Vardar Ordusu Manastır Muharebesi’nde yine tekrar bu taktiği kendiden üstün Sırplara karşı uygulayıp bir daha bozguna uğramıştır. Sonuçta Osmanlılar ağır toprak kaybına uğramışlardır. Oysaki İşkodra ve Yanya'da savunma taktiği ile tahkim edilmiş mevziilerde hareket eden Osmanlılar hiçbir mühimmat ve asker takviyesi olmadan aylarca Yunan, Karadağ ve Sırp ordularına direnmiştir. Bu durumda Osmanlıların bu savaşta özellikle savaşın başlarında saldırı taktiği izlemesinin yanlışlığının ispatıdır.
İkinci olarak Osmanlılarda yanlış seferberlik sistemi ve redif sistemi de savaşın kaybedilmesindeki bir başka nedendir. Vardar Ordusu çoğunluğu eğitimsiz redif askerleri ile yanlış şekilde seferber edilmişti. Bu muharebede de bu deneyimsiz askerler büyük sorunlara neden olmuştur. Buna ilaveten Osmanlıların topçular bakımından sayı yönünden üstünlüğü olmasına karşın toplarını yanlış konumlandırması ve kullanamaması, Vardar Ordusu birliklerinin topçu desteksiz Sırplara saldırması yanında, bir de Sırp topçu ateşine maruz kalarak ağır kayıplar vermesine neden olmuştur. Oysa topçu düzgün şekilde konumlandırılabilse ve biraz deneyimli bir topçu birliği olsa belki de Osmanlı Ordusunda kayıplar bu kadar fazla olmayabilir; Sırplara daha büyük kayıp verdirilebilirdi. Osmanlı seferberlik sistemi I. Dünya Savaşı öncesi kısa dönemde tamamen değiştirilmiştir; ayrıca redif sistemi de ortadan kaldırılmış ve bütün ordu birliklerinin nizami hale getirilmesine çalışılmış, bir dizi reformlar yapılmıştır.[G]
Bunun yanında Osmanlının komuta kademesindeki sorunlar ve yanlış istihbaratta bu bozgunun bir başka sebebidir. Osmanlıların, Sırp 1. ordusunun kuvvetlerini doğru şekilde hesaplamadan Zeki Paşa’nın 60.000 kişi tahmin etmesi gibi bir yanılsama ile kendilerinden sayı, silah, donanım yönünden üstün seferberliğini tamamlamış Sırp 1. ordusuna saldırmaları büyük bir hatadır. Dahası savaşta neredeyse Sırplarla eşit kayba karşın Osmanlılar firarla büyük kayıp vermekle kalmamış bir de Vardar Ordusu Anadolu ile olan bağlantısının kesilmesi ile artık telafisi imkânsız büyük miktar topunu düşman elinde bırakarak Makedonya'da bütün bir savaşı ve savunmayı iyice zora sokmuştur.Ayrıca muharebe sonrası sırplar ilerleyerek bölgedeki çeşitli yiyecek depolarını, erzak vagonlarını ele geçirerek bölgedeki Osmanlı Ordusunun zaten bozuk olan lojistiğine sonrası için daha da ağır bir darbe vurmuşlardır.[F] Bu muharebe Makedonya'da Osmanlı yenilgisinin kesin bir faktörü olmuştur. Vardar Ordusu, Makedonya'da pek çok yeri bırakarak geri çekilmek zorunda kalmıştır.
Buna karşın Sırp ordusunda benzer bir istihbarat zafiyeti bulunmaktadır. Yine Sırpların alternatif savaş planı geliştirmemesi ve planlama hataları da bulunmaktadır. Zira Kumanova savaşının neredeyse sonuna kadar Sırplar ana Osmanlı ordusunun Kumanova'da mevzilendiğini anlayamamışlar saldıranların ancak ufak Osmanlı müfrezeleri olduğunu ve esas Osmanlı kuvvetlerinin Koyun Ovasında mevzilendiğini sanarak hareket etmişlerdir. Zeki Paşa'nın hedeflediği sürpriz saldırı bu yönden amacına ulaşmıştır. Düzensiz şekilde geri çekilen Osmanlı Vardar Ordusu’nu elinde yeterli kuvveti olmasına karşın takip etmemesi de Sırpların diğer bir hatasıdır.
Sonuçta Vardar Ordusu Vardar Nehri’nde bir savunma hattı kuramaz ve Üsküp'ü boşaltmak zorunda kalır. Bütün hatları ile Pirlepe'ye çekilir. 1. Ordu yavaş bir ilerleme ile 26 Ekimde Üsküp'e girer. 2 gün sonra, Morava 2.Tümeni ile güçlendirilir, Sırp 3.ordusu 'ya (bugünkü Batı Kosova) ve sonrasında Kuzey Arnavutluk Adriyatik Denizi kıyılarına doğru ilerlemeye çalışır. 2.Ordu Edirne Savaşı’nda Bulgarlara yardım için gönderilir. 1.Ordu ise bu sırada Pirlepe-Manastır yönünde saldırılarına başlamıştır bir süre sonra Osmanlılar ile yine kendisinin kazanacağı Pirlepe Muharebesi’ne girecektir. Bu savaştaki Sırp ordularının zaferini ve ölen askerleri anmak için Sırplar Zebrnjak'a anıt yapmışlardır. Bu savaş sonrası yine de başarılı bulunan Sırp komutanlardan Radomir Putnik'e voyvodalık unvanı verilmiştir.
Resimler
- Dikildiği zamanki anıtın modeli
- Muharebenin yapıldığı alanlardan Zebrnjak'ta bu muharebe için 1937'de dikilen anıtın bugünkü görünümü
Notlar
- A. ^Defeat in Detail: the Ottoman Army in the Balkans, 1912-1913 p.181 bu kitaba göre Türklerin kayıpları firarlar hariç 7000 asker civarındadır bir kısım Sırp kaynakları Türklerin kayıplarını 12.000 olarak açıklasa da bu pek mümkün değildir,4500 gibi Sırp ve Türk kaybı da pek olası değildir. Sırpların kaybı da yine Sırp kaynaklarında verilen 1000-1300 ölü yaralı şeklindeki gibi düşük değildir. Zira bu kitap yazarına göre Sırplar kendilerine saldıran Osmanlılara karşı göğüs göğse piyadeleri ile çarpışmaya girmek ve Osmanlı hatlarına ateş altında yüklenmek suretiyle resmen 1905 yılında Ruslara Japonların yaptığı gibi bir insan seli ile mevziilerinden çıkarak süngülerle banzai saldırısı gibi saldırmak zorunda kalmışlardır; bu sebeple Sırplarında Osmanlılarla eşit en az 7000 ölü, yaralı ve kayıp vermiş olmaları gerekmektedir.
- B. ^Yine Osmanlı'nın seferberlik sisteminde de hatalar vardı zira askere alınacak kişiler askere alındıkları ordunun yakınındaki bölgelerden alınırdı, bu seferberlik açısından silâh altına alma ve askerlerin bölgeyi tanıması, zorlanmaması gibi belli bir kolaylık sağlasa da dezavantajları çoktu zira savaşılan bölgeye yakın ordunun olduğu yerde silâhaltına alınan bu kişiler, eğer silâhaltına alındıkları yerler cephe hattı ve düşman işgali tehlikesi olan yerlerdeyse bu bölge yakınında köylerinin, şehirlerinin başına gelenlerden derhal haberdar olduklarından bu durum onları demoralize edip dikkat dağınıklığı ve ailelerini korumak için firarlara sebep oluyordu.Örneğin Priştine ve Üsküp şehirlerinin ileride Sırpların eline geçtiğini veya buraya Sırplarının yürüdüğünü öğrenen, cephede savaşan tümenlerdeki Üsküplü Arnavut ve Türk redif askerlerin pek çoğu ailelerinin durumundan endişelenerek kurtarmak için panik içinde bulundukları yerleri terk edip bu yerlere gitmişlerdir. Sonuçta da Osmanlı ordusunda bu firarlar ağır sorunlara neden olmuştur. Ancak 1.Dünya Savaşındaki seferberlik programında imparatorluk bu sistemden dönebilmiştir. Balkan savaşındaki firar sorununun temel nedenlerinden biri de budur.
Balkan Savaşındaki Osmanlı seferberlik sistemi ile başka iddialarda bulunmaktadır.Hafız İsmail Hakkı Paşa "Bozgun" Sayfa 93-94 Tercüman Gazetesi Yayınları-1001 Temel eserde (orijinalinden yeniden basılmış hali) de NY times gazetesinin aşağıda D kısmındaki dipnotunu doğrular şekilde Balkan savaşında askere alınan bu kimselerin bir kısmı bölgede yaşayan Hristiyan Bulgarlar,Karadağlılar,Rumlar,Sırplar v.s den oluştuğu;daha öncesinde hiçbir Osmanlı Savaşında bu şekilde büyük derecede hristiyan ve musevi asker alımının Osmanlılarda yapılmadığı;üstelik acele ile düzensizce yapılan seferberlik neticesi; bu askerlerin orduya adaptasyonu yapılmadan büyük bir hata ile ön cephelerde görevlendirildiği; özellikle Rum,Sırp,Karadağ ve Bulgarların karşılarında da aynen kendi etnik kimlik ve dinlerini taşıyan, askerlerden oluşan ordular ve devletlerin önüne çıkarıldığında; askerlerin firar ettiklerini ve Kumanova dahil pek çok balkan savaşı muharebesinde ordu disiplinin bu firarlarla ve bu kişilerin alyhe çalışmalarıyla daha da bozulduğunu iddia etmektedir. Dikkat çeken nokta; 1.Dünya savaşında da hristiyan, musevi v.s dinlerden asker alımı yapılmıştır; ancak Balkan Savaşının aksine bu askerlerin seçimi dikkatli şekilde yapılmış, orduya adaptasyonu elden geldiğince yaptırtılmış ve orduya zarar vermeyecek şekilde geri hizmetlerde (asker bakımı, tıbbiye..vs) görevlendirilmiştir.
- C. ^Hüseyin Rahmi Apak, "Yetmişlik Bir Subayın Hatıratı" eserinde şunlardan bahsetmektedir."Türk ordusunda savaş kavramını bilen kumandan yok gibiydi. Örneğin Batı Ordusunda Merkez Grubu Kumandanı Zeki Paşa, iyi bir askeri akademi hocasıydı. Ama savaş adamı değildi. Halim selim, yumuşak huylu, nazik bir adamdı.. Ve o kadar..1878 yılından beri Osmanlı ordusu savaşı unutmuştu. Abdülhamid devrinde ordu, savaş için yetiştirilemiyordu. Meşrutiyet'ten sonra orduya el atılmıştı, ama canlanma yetersizdi. Alayları, taburları, tümenleri, hatta daha yukarı birlikleri yönetecek kumandan yoktu. Komanova ilerisinde Sırplarla ilk temas kurulduğu zaman çıkan çatışmada kuvvetli darbeler vurulmuştu. Akşama kadar muharebenin gidişi lehimize görülüyordu. Gece basınca bazı tümen kumandanları ve diğer kumandanlar, muharebe alanını terk ederek Komanova kasabasına rahat etmeye gittiler! Hatta bazı tümen kumandanları, kendilerine tebliğ edilen paşalık rütbesi işaretlerini diktirmek için, gece yarısı terzileri çağırtmışlardı! Redif alayı ve tümenleri ise, daha o gece dağılmışlardı. Manastır'daki tutumu ilk günden beğenmemiştim. Çünkü ordu ve kolordu karargahları, savaş alanlarını bırakıp geceleri şehirde kalıyorlardı. İrtibat subayları ve yaverleri de onlarla birlikte gidiyorlardı. Ertesi sabah atlarına binerek ileri hatlara geliyorlardı. Birçok kumandan ve subaylar birliklerini kaybetmişlerdi. Bunların işi gücü, başıboş dolaşmak ve gelip muharebeyi seyretmekti."
Ayrıca benzer ifadeler için bkz. Artuç İbrahim Balkan Savaşı Kastaş Yayınları İstanbul 1998 Bu kaynaklar, bazı görgü tanığı ifadeleri ve bazı kaynaklarda bu savaşın kaybedilmesi askerlerin mevziilerini yağmurla terki, subayların ihmali veya bir kısım askerlerin ihaneti gibi iddialara bağlansa da Erickson, Edward J. (2003). Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913. gibi pek çok tarihçi ve harp uzmanı eserlerinde bunun doğru olmadığı,bu türden durumların ancak muharebe için tali etkisinin,kaybedilme nedenlerinden sadece biri olabileceği; bu muharebenin kaybedilmesindeki esas hatanın tamamen Osmanlı yüksek komutanlığının,Nazım Paşa'nın içine düştüğü stratejik hatalar başta olmak üzere pek çok nedenden kaynaklandığı,Osmanlı ordusunun bu şekilde kendinden gerek silah ve gerekse sayı yönünden üstün bir düşmana seferberliğini tamamlamadan tecrübesiz ve eğitimsiz askerlerle saldırısının tam ve büyük bir hata olduğu ve bu muharebenin bu hali ile nasıl yapılırsa yapılsın Osmanlı aleyhine neticelenmesinin kaçınılmaz olduğunu ortaya koymaktadır. 1 Nisan 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. - D. ^Bununla birlikte Newyork Times'ta yayınlanan bir haber de Kumanova'da savaşan Vardar ordusunun %25inin Makedonya'daki Hıristiyan Arnavut, Bulgar, Rum, Sırp vs. kimselerden ibaret olduğu ve bu kimselerin Sırplara mermi bile sıkmayıp, karavana ateş edip cepheden firar ettiği kısaca ordu içinde Hıristiyanların Osmanlıya ihanet ettiği yolunda bir başka iddiada vardır.
- E. ^NYtimes "Turks had wooden bullets" başlıklı haber-o kadar ki Makedonya’da bazı savaşan birliklere gerçek mermiler yerine Osmanlıların farkında olmadan tatbikatlarda kullanılan öldürücü niteliği olmayan tahta fişekleri bile gönderdikleri ve bununda Makedonya’daki kötü performansın nedenlerinden biri olduğu iddialar arasındadır. 6 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- F. ^Selanikli Bahri, "Balkan Harbi'nin Garp ordusu" adlı eserinden :"Balkan Harbinde birçok yerlere, daha barış zamanında, çok miktarda erzak depo edilmişti. Bazılarına da, seferberliğin ilanından sonra depo edildi. Buna rağmen ordu, harekat sırasında hesapsız sıkıntılar çekti. Açlıklara uğradı. Çünkü bunlar bu depolardan, gerekli yerlere sevk edilememişti. Örneğin Komanova muharebe alanında böyle oldu. Halbuki Komanova'dan çekilirken, istasyonda vagonlarla un, arpa, fasulye, pirinç terk edildi ve bunların hepsi Sırpların eline geçti !..
- G. ^Erickson, Edward J. (2003). Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913. Greenwood Publishing Group. sayfa:337,342 "Despite the prevailing negative opinions by the Western community about Ottoman Army performance during the Balkan Wars, there were many positive aspects. Even the Germans, who had strong ties to the Ottoman Army, tended to dwell on its deficiencies rather than its strengths. The author believes that the failure of the Europeans to examine the demonstrated strengths of the Ottoman Army in these wars led directly to an underestimation of their fighting capability Consequently, in World War I, the Allies, and the British in particular, would badly underestimate the Turks at Gallipoli, in Mesopotamia, and in the Sinai.Although it lost the Balkan Wars, a case can be made that the Ottoman Army profited greatly from this experience and developed greater efficiency for the coming world war. What, then, could be said about the positive aspects of Ottoman Army performance during the Balkan Wars?...The army that emerged in fall 1914 was much maligned by European observers, and little was expected of it. However, much to the surprise of the world, the Ottoman Army proved effective, resilient, and capable of sustained combat..." Öyle ki 1.Dünya Savaşında İngilizler ve çeşitli batılı ülkeler Osmanlı Ordusunun özellikle Çanakkale, ırak ve Filistin gibi cephelerinde bunca zorluk ve savaşa karşın kendisinden beklenmedik derecede güçlü şekilde savaştığını ve bu beklenmedik direniş karşısından zorlandıklarını Balkan savaşı sonrası geçen 1 yıllık sürede bu kadar hızlı şekilde ordunun durumunun iyileşmesi ve kısmen de olsa ayağa kalkmasının kendilerini şaşırttığını açıkça belirtmişlerdir.
Ayrıca Selanikli Bahri, "Balkan Harbi'nin Garp ordusu" adlı eserinde Osmanlı Ordusununun erlerinin ve subaylarının Balkan savaşındaki durumunu ve sonrasında ne olduğunu,Osmanlı ordusunun Balkan Harbinden ve bu savaştaki Kumanova gibi muharebelerden nasıl bir ders çıkardığını şu sözlerle ifade eder: "Savaş süresince, bir 'süngü tak ! ', bir ' Hücum ! ' borusunun çalındığını ; askerin bir defa olsun 'Allah Allah' diyerek ileri atıldığını gören göz, duyan kulak varsa meydana çıksın. Rumeli'nin o temiz topraklarında, usulünce on adımlık bir geri çekilme bile yapamadığımıza kıyamete kadar yanmalıyız.. Araziden yararlanmayı, silahını kullanmayı bilmeyen askerler, her taburun yaklaşık dörtte üçünü oluşturuyordu. Verilen 400 metrelik nişangaha 2000 metrelik nişangah düzenlemeye uğraşan, fişeği namlunun ucundan tüfeğe sokmaya çalışan askerlerin, orduda asker olarak bulunmalarına gülmek mi, ağlamak mı gerekiyordu bilemiyorduk.. Özetle biz, muharebeyi Balkan Harbinden sonra öğrendik !.."
Kaynakça
- ^ a b Borislav Ratković, Mitar Đurišić, Savo Skoko, Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912-1913, Belgrade: BIGZ, 1972, sayfa: 70.
- ^ a b Borislav Ratković, Mitar Đurišić, Savo Skoko, Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912-1913, Belgrade: BIGZ, 1972, sayfa: 83. Osmanlı Kayıpları önemli miktarda bu savaş sırasında ve sonrasında firar eden askerleri içermemektedir.
- ^ Enciklopedijski leksikon Mozaik znanja - Istorija, Interpres, Belgrad 1970, s. 363.
- ^ a b Borislav Ratković, Mitar Đurišić, Savo Skoko, Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912-1913, Belgrade: BIGZ, 1972, s. 39-45. Serbian war plan and order of battle.
- ^ Borislav Ratković, Mitar Đurišić, Savo Skoko, Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912-1913, BIGZ, Belgrad 1972, s. 45-48. Osmanlı savaş planı ve savaş emri.
- ^ Borislav Ratković, Mitar Đurišić, Savo Skoko, Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912-1913, BIGZ, Belgrad 1972, s. 50-62.
- ^ a b Borislav Ratković, Mitar Đurišić, Savo Skoko, Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912-1913,: BIGZ, Belgrad 1972, s. 65-67.
- ^ ""NY:Servian successes" isimli haber". 6 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Şubat 2012.
- ^ "Newyork Times olay tarihindeki haber". 6 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Şubat 2012.
- ^ Erickson, Edward J. (2003). Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913, Greenwood Publishing Group, s. 175.
- ^ Erickson, Edward J. (2003). Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913. Greenwood Publishing Group. s. 178.
- ^ a b c Erickson, Edward J. (2003). Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913. Greenwood Publishing Group, s. 174-175.
- ^ Erickson, Edward J. (2003). Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913. Greenwood Publishing Group, s. 172.
- ^ Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi Balkan Harbi (1912–1913), 3.Cilt, 1. Kısım, Garp Ordusu Vardar Ordusu ve Ustruma Kolordusu (İkinci Baskı) (Ankara: Genelkurmay Basımevi, 1993), s. 182.
- ^ Borislav Ratković, Mitar Đurišić, Savo Skoko, Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912-1913, BIGZ, Belgrad 1972, s. 70-71.
- ^ a b Borislav Ratković, Mitar Đurišić, Savo Skoko, Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912-1913, BIGZ, Belgrad 1972, s. 72-73.
- ^ a b Borislav Ratković, Mitar Đurišić, Savo Skoko, Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912-1913, BIGZ, Belgrad 1972, s. 73-74.
- ^ Borislav Ratković, Mitar Đurišić, Savo Skoko, Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912-1913, BIGZ, Belgrad 1972, s. 74.
- ^ Borislav Ratković, Mitar Đurišić, Savo Skoko, Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912-1913, Belgrade: BIGZ, 1972, page 76. Quote in : "Iako vođena bez plana i bez uticaja komande armije, koja nije imala vezu sa divizijama, odbrana je uspela da odbije napad nadmoćnijih snaga neprijatelja zahvaljujući krajnjem požrtvovanju trupa i nižih starešina, posebno Dunavske divizije I poziva, koja je podnela najveći teret bitke i pretrpela teške gubitke."
- ^ a b Borislav Ratković, Mitar Đurišić, Savo Skoko, Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912-1913, BIGZ, Belgrad 1972, s. 76.
- ^ Erickson, Edward J. (2003). Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913. Greenwood Publishing Group, s. 179.
- ^ a b c d e ""Tarihten Anekdotlar" İnternet sitesi". 5 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ekim 2012.
- ^ a b Erickson, Edward J. (2003). Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913. Greenwood Publishing Group, s. 177.
- ^ Borislav Ratković, Mitar Đurišić, Savo Skoko, Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912-1913, BIGZ, Belgrad 1972, s. 79.
- ^ Borislav Ratković, Mitar Đurišić, Savo Skoko, Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912-1913, BIGZ, Belgrad 1972, s. 81-83.
- ^ a b Erickson, Edward J. (2003). Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913. Greenwood Publishing Group, s. 180.
- ^ Borislav Ratković, Mitar Đurišić, Savo Skoko, Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912-1913, BIGZ, Belgrad 1972, s. 80.
- ^ "Newyork Times olay tarihindeki haber". 6 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Şubat 2012.
- ^ a b "Newyork Times Olay tarihindeki haber". 6 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Şubat 2012.
- ^ Borislav Ratković, Mitar Đurišić, Savo Skoko, Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912-1913, BIGZ, Belgrad 1972, s. 83.
- ^ a b c Erickson, Edward J. (2003). Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913. Greenwood Publishing Group, s. 331.
- ^ "NYtimes:Türk ordusu nerede? isimli haber. Bu haberde de Türk ordusunda uğranılan felaketin boyutu özetlenmektedir". 17 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Şubat 2012.
- ^ a b c Borislav Ratković, Mitar Đurišić, Savo Skoko, Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912-1913, BIGZ, Belgrad 1972, s. 83. Result and significance of the battle.
- ^ "NYtimes:Turks surrender to Servians isimli makale". 6 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Şubat 2012.
- ^ "NYtimes:başlıksız 4 Kasım tarihli haber". 6 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Şubat 2012.
- ^ , Moje uspomene, BIGZ, Belgrad 1985, s. 236. Mišić yine General Radomir Putnik'in Kumanova yenilgisi sonrasında bile Vardar Ordusunun hala 'de savaşma kabiliyetine sahip olduğunu zannettiğini belirtir. (Mirsiç'e göre belki de Sırplar Osmanlı ordusunu hala büyük bir savaşan kuvvetinin arkada olduğu korkusuyla takip etmemiştir.)
- ^ "NYTimes Sırpların Üsküp'ü ele geçirişinin hemen sonrası Sırp kralının bu şehri ziyarete gittiğine dair yazı". 6 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Şubat 2012.
- ^ Borislav Ratković, Mitar Đurišić, Savo Skoko, Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912-1913, BIGZ, Belgrad 1972, s. 87.
wikipedia, wiki, viki, vikipedia, oku, kitap, kütüphane, kütübhane, ara, ara bul, bul, herşey, ne arasanız burada,hikayeler, makale, kitaplar, öğren, wiki, bilgi, tarih, yukle, izle, telefon için, turk, türk, türkçe, turkce, nasıl yapılır, ne demek, nasıl, yapmak, yapılır, indir, ücretsiz, ücretsiz indir, bedava, bedava indir, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, resim, müzik, şarkı, film, film, oyun, oyunlar, mobil, cep telefonu, telefon, android, ios, apple, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, pc, web, computer, bilgisayar
Kumanova Muharebesi Makedonca ve Sirpca Kumanovska bitka 23 24 Ekim 1912 tarihinde Osmanli Imparatorlugu topraklarinin Sirbistan Kralligi na yakin bolgesinde Kumanova yapilan bu muharebe Birinci Balkan Savasi nin baslica muharebelerinden biridir Savas baslangicindan sonra kisa surede Sirplarin kazandigi onemli muharebelerden biri olup bu bozgun sonrasi ozellikle firar eden askerlerden kaynakli agir insan gucu kayiplari nedeniyle Osmanli yonetimi Vardar Ovasi ve Makedonya nin buyuk kismini artlarinda buyuk miktarda top ve savas malzemesi birakarak terk etmek zorunda kalmislardir Kumanova MuharebesiBirinci Balkan SavasiKumanova Muharebesi oncesi Sirp ve Osmanli ordularinin hareketlerini gosteren haritaTarih23 24 Ekim 1912BolgeKumanova Uskup Sancagi Kosova Vilayeti Osmanli Imparatorlugu bugun Makedonya SonucSirp zaferiTaraflarSirbistan KralligiOsmanli ImparatorluguKomutanlar ve liderlerRadomir Putnik Prens AleksandarHalepli Zeki Pasa Vardar Ordusu Gucler132 000 asker 148 top 100 makineli tufek65 000 asker 164 top 104 makineli tufekKayiplar4 564 asker 687 olu 3 280 yarali 597 kayip bazi kaynaklara gore 7000 asker olu yarali esir kayip A 4 500 olu ve yarali 1 200 olu 3 000 yarali 327 esir 98 top bazi kaynaklara gore 7000 asker olu yarali esir ve kayip A Savas Oncesi Askeri PlanlarSirbistan Ordusu Sirp ordusu askeri harekat planinda Osmanli Imparatorlugu nun kendilerinin saldirmasi halinde Vardar Ovasi nda Ovce Pole bolgesinde savunma hatti kuracagi ve bu savunma hattini surpriz bir saldiri ile 3 ordunun kullanildigi hilal taktigi ile kanatlardan kusatip Osmanli seferberligini tamamlamadan yok etmeyi hedeflemisti Bu amacla Sirplar 3 orduyu seferber etmislerdir Sirp Baskumandani General Radomir Putnik ti Birinci Ordu Veliaht Prens Aleksandar komutasinda 5 piyade ve 1 suvari tumeni ile toplamda 132 000 askerden mutesekkildir ve Vranje sehri yakinindadir ve amaclari dogrudan Osmanli hatlarina saldiridir Ikinci Ordu Stepa Stepanovic emrinde 1 Sirp ve 1 Bulgar tumeninden olusma 74 000 kisiden olusmaktadir ve Kostendil dedir Dogudan Osmanli ordusunun sag kanadina saldirip kusatacaktir Ucuncu Ordu emrinde 4 piyade tumeni ve 1 piyade alayindan olusmakla 76 000 kisiden ibarettir Iki grup halinde konumlanmistir Ilk grup Sirbistan da ikinci grup da gruplanmis ve batidan saldirip Kosova yi alip ardindan guneyden Osmanli Vardar Ordusu nun sol kanadina saldirmayi hedeflemistir Kucuk birliklerde Sancak i almak icin gorevlendirilmistir Osmanli Imparatorlugu Ordusu Osmanli Ordusu na askeri danisman olarak gonderilen Alman kurmaylarindan Colmar von der Goltz tarafindan hazirlanan Osmanli harekat planinda ozellikle 5 nolu planda Osmanli ordusu Makedonya da savunma halinde kalacak ve eger gerekirse asamali olarak dusmana kayip verdire verdire gucunu kira kira Kosova Vilayeti nin batisina cekilecekti Stratejik savunma ustune konulu bu taktik uyarinca esas bu savasi etkileyecek muharebeler Trakya da Bulgaristan Kralligi ordusuna karsi yapilacak ve Bulgar ordusu durdurulup Trakya Rumeli hattindaki yollarda en iyi sekilde korunacakti Ancak bundan sonra bir ilerleme soz konusu olacakti Ancak Ahmet Izzet Pasa yerine savasin hemen oncesi baskumandan olarak gecen Nazim Pasa bu plani reddetmistir Bunun yerine Makedonya da Sirplara karsi surpriz saldiri ve Trakya da da Balkan Birligi ne karsi saldiriyi iceren bir plan olusturtmustur Bu plan uyarinca saldiriya gecerek sasirttigi Balkan Birligi ordularini ilk savaslarda yenip Buyuk Devletlerin mudahale etmesini ve bu savasi sona erdirmelerini beklemek temel amactir Oysaki savas baslangicinda seferberligini tamamlamis Sirp ordusu karsisinda Balkanlar da Osmanli Imparatorlugu nun beklenmedigi bu savas ilanlari sonrasi daha seferberligi butun Osmanli vilayetleri gibi yeni baslamis Makedonya da Osmanli seferberligi imkansizliklar ve savas oncesi zaten yapilmis olan hatalar nedeniyle cok yavas ilerlemekteydi Seferber olan askerinde talimleri eksikti ordu ici disiplin daha olusturulamamisti Subay kadrolari iyi olsa da yonetim sorunlari aceleden giderilememisti Zeki Pasa komutasindaki Vardar Ordusu seferberlik halindeki hedeflenen sayisinin ancak yarisina savas baslangicinda sahipti Kuvvetleri su birliklerden olusmaktaydi Said Pasa komutasinda 4 tumen 32 000 askerden olusmakla Istip bolgesine konuslanmistir Cavit Pasa komutasinda 2 tumende 6 000 askerden olusmakla Koprulu bolgesinde konuslanmistir komutasinda 3 tumen 19 000 askerden olusmakla Kumanova bolgesine konuslanmistir Yine Kosova da da kucuk birlikler bulunmaktadir Muharebe OncesiDaha savas ilan edilmeden once sinir catismalari basladi 15 Ekim tarihinde 3 ordu grubunun bulundugu Topluca da Sirp cetnikleri Sirp birliklerinin konuslanmasi tamamlanmadan Osmanlilara saldirdilar Osmanlilar karsi saldiriya gecseler de Morova 2 tumeni tarafindan durduruldular 19 Ekim de Osmanlilarin geri cekilmeye zorlanmasi ile sinir catismasi sonlandi 22 Ekim de saldiriya gecen Sirp 3 ordusu hicbir ciddi direnisle karsilasmadan Pristine yi ele gecirdi 18 Ekim de 2 ordunun Bulgar 7 Rila Piyade Tumeni Yukari Cuma bolgesinde kendi saldirisini baslatti o sirada bu ordunun diger tumenleri koyune dogru ilerlemekteydi ve 21 Ekimde burayi ele gecirdi 20 Ekim de birinci orduda siniri gecti ve 22 Ekim gecesi Kumanova eteklerine kadar ulastilar Bu sirada Osmanli Vardar Ordusu komutani Kumanova ya saldiri karari veren Zeki Pasa kuvvetlerini konuslandirmaktaydi Zira yeni Osmanli baskumandani olan harbiye naziri Nazim Pasa butun Osmanli savunma planlarini degistirmisti ve butun bati ve dogu ordularini Zeki Pasa nin da icinde oldugu komutanlarini saldiriya zorlayan bir plan hazirlamisti Ancak sorun su idi Seferberligini tamamlayamayan ve disiplini yeni askere alinan ve egitime tabi olamadan yollanan askerlerden bozulan bir ordu nasil taarruz edebilirdi Nazim Pasa Goltz un planini uygulamayarak iste boyle bir hata icine dusmustu Diger taraftan Vardar Ordusu nun cogu askeri nizam denen duzenli birliklerden cok yeni askere alinan redif birliklerden olusuyordu Dogu ordusundaki bir kisim birliklerin aksine uzun suredir operasyonel bir operasyonlarda bulunmamisti dahasi her ne kadar deneyimli ve tecrubeli subaylar bu orduda var olsa da Vardar Ordusu kurmaylari savas oncesi Osmanli ust komutanliginin buyuk bir hata ile terhis edip Anadolu ya yolladigi deneyimli askerler yerine apar topar silahaltina alinan bu askerlerin olasi bir savastaki gucunu ve eksikliklerini bilmekten uzaktilar B Buna ragmen Halepli Zeki Pasa da bu emre uydu Diger taraftan Osmanli ordusunun Balkan Savasi ndaki istihbarat zaaflari aynen Vardar Ordusu nda da bulunmaktaydi Halepli Zeki Pasa ve kurmaylarinin haberdar olabildigi istihbarat bolgedeki Sirp 1 Ordusunun 60 000 kisiden ibaret oldugu yonundedir Zeki Pasa Sirp ordusunun tam gucu ve techizatlarindan da habersizdir Bununla birlikte Zeki Pasa Sirp ordusundaki bir kisim sorunlari basarili sekilde analiz etmisti Sirp 1 Ordusu daha henuz Makedonya ya tam yerlesememistir Ele gecirdigi yerler stratejik konuma hakim mevkiiler olmasi ve bir saldiri beklemedigi icin guclendirme yapilmamistir Sirp 1 2 ve 3 ordulari arasinda iletisim kopuktur 2 ordunun hareketleri yavastir ve o zamana kadar savasa etki edebilecek durumda degildir Ancak Zeki Pasa bu ordularin ve 1 ordunun geride kalan piyade kuvvetlerinin on cepheye ilerleme suresini hesaplamakta da hataya dusmustur Plani Vardar ordusunun Yukari Picinya suyundan saldiriya gecmesi bu sirada sol kanattan yapilan suvari saldirisi ile Kumanova Gilan yolu Picinya suyu arasindaki Sirp iletisim hatlarini tahrip etmektir Yine ordusunun 5 kolordusu piyadeleri ile Picinya suyu boyunca kuzeye dogru ilerleyecek bu kolordunun yan kollari Palanga da ilerleyen dusman ordu kollarinin saldirisini onlemek icin doguda kalacaktir 6 Kolordu Yenigagoric Bastali ve Bala boyunca Kuzeye ilerleyecektir Ardindan bagimsiz suvari tugayi sag kanattan dusmani sarmak icin piyadelerle koordineli olarak hareket edecek V kolordu Yeninagoric te saldirdigi kacan dusmani kovalayacak 6 Kolordu Yeninagoric ve Cetrice de ilerlemesini surdurecek ve 7 kolordunun bagimsiz suvari kolu ile birlikte 1 orduyu sag kanattan kusatmasi sonucu arkadan sarilip cembere alinan 1 ordu yok edilecektir veya gerilemeye zorlanacaktir Savas ilanindan iki gun sonra 20 Ekim de Vardar Ordusu nun en ilerideki 7 kolordusu Kumanova kuzeyinde mevzilerine yerlesmisti 22 Ekim aksami 5 ve 6 kolordular da Kumanova dolaylarina ulasmislardi Vardar Ordusu nu olusturan uc kolordu birbiri pesi sira hem Kumanova dogrultusunda ilerliyorlar hem de bir kor dovusu halini alan seferberliklerini tamamlamaya calisiyorlardi Her sey karisikti ve devamli yagan yagmur bu karisikligi daha da arttiriyordu Askere cagrilmis erler birliklerini bulamiyor birlikler gidecekleri yerleri sasiriyor gurultu ve patirti icinde gayesiz bir kosusturma surup gidiyordu Daha carpismalar baslamadigi halde menzil orgutunun duzensizligi yuzundende aclik cekilmeye baslanmisti Vardar Ordusu nun Sirp sinirina dogru bu yuruyusu sanki savasmak uzere dusmana dogru ilerleyisi degil savasta yenilip dagilmis bir ordunun duzensiz bir halde cekilisine benziyordu Bunca zor kosullara ragmen gene de taarruz kararindan vazgecilmis degildi Halbuki bu arada iki tumenin dogudan ilerleyen ikinci Sirp ordusunu karsilamak uzere o cepheye surulmesi bir tumenin de Yunan tehlikesine karsi Manastirda birakilmasi sebebiyle Vardar Ordusu daha da zayiflatilmisti Hic olmazsa Ikinci ve Ucuncu Sirp ordulari daha uzaktayken Kumanova onlerinde yalniz kalan ve yerlesmesini tamamlayamamis Birinci Sirp Ordusuna taarruz edilebilseydi o da bir basari vadederdi Ama plan uygulanamamis ve en az iki gun kaybedilmisti Muharebe23 Ekim 23 Ekim gunu sisli havada kuvvetlerin birbirini gormesi zordu Sirp sol kanadindakiler 17 piyade taburunun hareketini gormesine ragmen Osmanli askerinin Stracin e cekildigini sandigindan bu durumu ilk basta onemsemedi 17 piyade taburunun yardimi ile Sirplarin 18 Tuna Alayi ndan 1 tumeni geriye dogru iteklenip suvarilerinde yardimiyla sol kanadindaki ilk hatlari kolaylikla ele gecirilir Sirp askerlerinin cekildigini goren Zeki pasa Sirplarin sol kanadindaki zayifligi fark eder ve Stracin deki 2 ordudan bir hareket gelmediginden genel bir saldiriya karar verir Saat 11 00 da topcu desteginde 5 ve 6 kolordular Sirplarin 1 Tuna Alayi nin uzerine saldirirlar Sirp 1 ordusunun on hatlari 30 000 askerden olusmakta iken saldiriya o gun gecen Osmanli askerlerinin sayisi 45 000 civarindadir ancak Sirplarin 30 000 kisilik geride de askeri birlikleri de bulunmaktadir Bununla birlikte bu birlikler on cepheden geri kalmislar ve yetismeye calismaktadirlar dahasi Sirplar panik icinde o sirada ihtiyatlarinda olan bazi tumenleri kullanmama gibi bir hata icine dusmuslerdir Saldiriya gecen Osmanli 13 ve 17 tumenleri Sirp 18 Tuna Alayinin on cephesindeki 1 Tuna Tumeni nin bozularak iyice cekilmesine neden olur Fakat saldirinin surmesine karsin saldirinin devami icin Zeki Pasa arkadan ve kanatlardan Sirplarin kusatilmasini saglamakla gorevlendirdigi Istip Redif Tumeninin cepheye ulasmasini beklemektedir Bu durumdan yararlanan Sirplar 7 alayi panik halindeki 18 alaya gondererek bir savunma hatti kurarlar Hemen ardindan Sirp 8 alayinin yardima gelmesi ile 7 alay sola dogru hareket ederek Zeki Pasa nin kanatlardan ve arkadan Sirp ordusunu kusatmasi icin bekleyip cepheye gonderdigi Istip Piyade Tumeni nin saldirilarina karsi Srtevica daki mevziilerini iyice guclendirir Diger taraftan 1 Tuna Tumeni sag kanadindan iyice zayiflattigi Osmanli ordusunun Manastir Piyade Tumeni nden yapilan saldiriyi da durdurur Saat 12 00 siralarinda 7 kolordu saldiri pozisyonundan Sirp Morava 1 tumeninin tuttugu mevzilere saldiriya gecer Ancak o sirada Sirplar top ve piyade tumenlerini mevzilerine iyi sekilde konuslandirmislardir ve dogudan Osmanli hatlarina top atesi acmaya baslarlar Gecici ilerleme sonrasi bu kanattan yapilan Sirp karsi saldirisi ile 7 kolordu bulundugu mevzilere dogru geri cekilmeye zorlanir Sirplar duzenledikleri karsi saldirisi sonrasi geri cekilen 7 kolordu birliklerinin uzerine gun boyunca iyi konumladiklari topcu kuvvetleri ile ates acip buradaki birliklerin ileri hareketini engellerler Sirplarin cephe gerisinde duran 2 Tuna tumeni solda 1 Drina Tumeni merkezde Timok Tumeni sagdadir Dahasi geride bir de topcu birligi vardir ancak bu birlikler her nedense savasa katilmamistir Sirp 1 ordu komutanliginda bu beklenmedik saldiri karsisinda o sirada tam bir kargasa hakimdir ve saglikli bilgi ulasmamaktadir 23 Ekim 1912 tarihindeki Osmanli saldirisi pek basarili olmamissa bunun payi Sirp yuksek komutanligindan degil tam aksine alt duzey subaylarin ve ordunun alt kademesindeki askerlerin cabasi ile olabilmistir 24 Ekim Sirp 1 ordu komutanligi 23 Ekimi 24 Ekim e baglayan gece yarisina kadar hala Kumanova da Osmanli Vardar Ordusu nun ana kuvvetlerinin olmadigini sanmaktadir Onlarin planina gore Osmanlilar ana kuvvetlerini Ovce Pole de Koyun ovasinda toplamislar ve burada kuvvetlerince etrafi sarilip yok edilecektir Kuzey Kumanova daki Osmanli birlikleri ise sadece orada bulunan ileri mufrezeler sanilmaktadir Buna gore guneye ilerlemeyi surdururler Gece yarisi 1 Tuna Tumeni nin agir kayip haberleri Sirp komutanligina ulastiginda artik emirleri degistirmek icin cok gectir Bununla birlikte gerideki 1 ordu birlikleri butun gece hizla yurumeye zorlanarak 24 Ekim gunu sabaha karsi saldiriya gecmek uzere cephe hattina ulasmis ve Osmanli ordusunun gecici kuvvet ustunlugu zora girmisti 23 Ekim i 24 Ekim e baglayan gece Osmanlilar icinde zor gecmektedir Askere apar topar alinan ve egitimi eksik redif tumenlerinde disiplinsizlik panik hat safhadadir Bir de ustune bir kisim subaylarin yagmurdan korunmak icin mevzilerini terk edip yakinlardaki yerlesim yerlerine gitmeleri askerlerin bir kismini daha da panige dusurur C D Deneyimsiz Uskup Redif Tumeni butun bir gece yarisi sis ve yagmur altinda Sirp kuvvetleri ile carpisir ve ilerlemek ister ancak geri cekilmeye zorlanir Tumen komutani Kadri Pasa tumeninin surekli olarak Sirp topcu atesi altinda kaldigindan askerlerin yeterli egitimi olmamasi nedeniyle tufek ve top atesinden panige dustuklerinden dahasi surekli olarak catistiklarindan tumenin cephanesinin bitme noktasina geldiginden ve birligin cephane ikmali icin 5 km gerideki deposundan cephane getirilmesi gerektiginden yorgun askerlerini dinlendirip sabah tekrar saldiriya gecmek icin izin istemektedir Ancak bundan tam bir sonuc alamaz Bir de bunun ustune Sirp 3 ordusunun Pristine yi alip Uskup uzerine yurudugu haberini bu tumendeki askerler alinca morali bozulan yakinlarindan endiseli askerlerle tumenin duzeni tam anlami ile cokme noktasina gelir pek cok kisi tumenden firar eder Zeki Pasa 24 Ekim gunu zafere ulasacagini umaraktan saldirilarin surdurulmesine karar vermistir 24 Ekim gunu sabaha karsi 5 30 da saldiriya gecen Osmanli sag kanadinda 6 kolordu cepheden saldiriya gecerken Istip piyade tumeni yine kanattan saldiri ve cevirme ile gorevlendirilmisti Sirp Tuna 1 tumeni yine zor duruma dusmusse de saat 10 00 siralarinda Tuna 2 tumeninin cesitli birlikleri cepheye gelince Osmanli saldirisinin durumu iyice zora girdi Bir de ustune Sirp suvari tumeni cepheye ulasip Strevica ya ilerleyen Osmanli birliklerinin uzerine saldiriya gecerek ilerlemelerini durdurdu Saat 12 00 da Tuna 2 tumeni butun unsurlari ile cepheye yerlesmis ve Osmanli birliklerinin ilerlemesi tam anlamiyla durdurulmustu Osmanli sol kanadi da saat 5 30 da saldiriya gecer ancak bu saldiri esnasinda Sirp topcusu da etkili bir sekilde son model Krupp toplari ile saldiriya baslar Iyi konuma yerlestirilmis Sirp topcusu karsisinda kotu konuma yerlestirilmis Osmanli topcusu hicbir sey yapamaz Osmanli top atesi etkisiz durumda kalir Acilan ates Manastir ve iyice zayiflamis firarla cokme noktasina gelmis Uskup redif tumenlerini darmadagin eder ve kayiplara sebep olur 7 Kolordu saldiriya gecmisse de saat 06 00 da Morava tumeni karsi saldiriya gecer gece yarisi cepheye gelen butun piyade unsurlari ile Sirp piyadeleri akin akin Osmanli hatlari ustune sunguleriyle saldiriya gecer Gogus gogse carpismalar butun cephelerde yasanir Uskup Piyade Tumeni saat 11 00 siralarinda artik geri cekilmeye baslar bu piyade tumeninin yardimina gonderilen nizami askerlerden olusan 6 piyade alayi da yogun Sirp top atesi ve uzerine yagmur gibi gelen Sirp piyadesi ve atesi karsisinda hicbir sey yapamaz Timok 2 tumeni savasa girip Osmanli hatlarinin arkasina dogru saldiriya gecer butun Osmanli sol kanadi cokuse gecer Osmanli sol kanadinin tamami geri cekilmek zorunda kalir Bunun ustune Sirplarin geride bekleyen 2 Drina Tumeni de saat 9 30 da Osmanli merkez kanadina dogru saldiriya gecmistir Osmanlilarin topcularini kotu sekilde konuslandirmasi ve akin akin gelen askerler yuzunden Osmanli ordusu merkez kanadi da zor durumdadir Manastir Redif Tumeni geri cekilmeye baslar 6 kolordu elde kalan son yedek askerlerini de cepheye surerek bir nebze Sirp ilerleyisini yavaslatsa da saat 13 00 da Sirplar tekrar bir piyade saldirisi baslatirlar 1 Drina Tumeni Zebrnjak taki Osmanli ana savunma mevziilerini ele gecirir Osmanli 17 piyade tumenini geri cekilmeye zorlar Saat 14 00 siralarinda artik Uskup Redif Tumeni butun kalan askerleri butun unsurlari ile batidan Kumanova ya dogru cekilmeye baslayip muharebe alanindan ayrilir 6 kolorduya butun unsurlari ile geri cekilme emri verilir geri cekilirken Osmanlilar bir de kendilerini yavaslatan toplari ve araclarini birakmak zorunda kalir Durum Osmanlilar icin tam bir bozgun halini alir firarlar iyice artar Zeki Pasa o sirada saat 15 00 da yaninda olan askeri okul ogrencilerine silahlarini alip geri cekilmeyi durdurmak icin kendisine yardim etmelerini ister Ancak bu geri cekilmeye engel olabilmenin imkani yoktur Kumanova ya birliklerinin cekilmesi icin emir verir Kumanova nin dusmemesi icin mucadele vermektedir Zira buranin dusmesi Osmanli savunmasi acisindan stratejik konumdaki Koprulu sehrinin durumunu tehlikeye dusurecektir Ancak bu sirada Sirp 1 Morava Tumeni Kumanova ya girmis ve sehirde ilerlemeye baslamistir Muharebe boylece tamamen sona erer Osmanli kuvvetleri duzensizce geri cekilir 7 ve 6 kolordunun bir kismi Uskup e dogru cekilirken 5 ve 6 kolordunun bir kismi Istip ve Koprulu ye dogru cekilir Sirplar duzensizce geri cekilen bu birlikleri takip sansini da kacirirlar SonuclariBogosav Vojnovic Pelikan in cizdigi Kumanova Muhaberesine ait cizim Nazim Pasa nin saldiri stratejisinin neredeyse basariya yaklasabildigi tek nokta bu muharebedir ancak 23 Ekim de Sirp ordusu surprize ugratilip plana uyulmasina ragmen 23 Ekim de muharebenin ilerleyen saatlerinde ama ozellikle 24 Ekim de Sirp ordusunun ve sayica katbekat ustun piyadelerinin adeta 1905 Rus Japon savasinda Japon ordusunun yaptigi tarzda 2 Dunya Savasi ndaki Banzai Saldirisi na benzer insan seli topyekun butun piyade ve unsurlari ile saldiriya gecmesi ve ustun topcu birlikleri ile bu muharebe de sayica Sirp ordusundan son derece az Osmanlilarin bozgunu ile sonuclanmistir bunun disinda hemen her muharebede bu saldiri stratejisi ile hareket eden Osmanli ordusu agir yenilgiye ugramistir Osmanlilarin dustugu hatalar sunlardir Ilk olarak Osmanli ordusunun ve Nazim Pasa nin dustugu en buyuk hata eski bir askeri deyisle her seyi savunan hicbir seyi savunmuyordur sozudur Osmanlilar genis bir alanda 4 Balkan devletine karsi ustelik seferberligini tamamlamadan egitimsiz askerler ve kotu bir lojistik yonetimi ile E F hem de saldirarak savasmaya calismistir Halbuki 20 yuzyil baslarinda bir ordunun basina gelebilecek en kotu olay savunmaya son derece elverisli kazilmis siperler tahkim edilmis mevzilerde makineli tufeklerle donatilmis ve geride topcularin desteginde bir dusmanla savasmaktir Belli bolgeleri bosaltip bir savunma hatti kurarak Sirplari savunma pozisyonunda iyi tahkim edilmis ve savunmaya uygun mevziilerde karsilamak ve ardindan yenilgiye yaklasinca hemen biraz gerideki bir baska savunma hattina cekilmek bu oyalama sirasinda ordunun seferberligini tamamlamasini ve taze kuvvetler almasini beklemek ve ardindan karsi saldirilarla Sirp ordusunu ve Bulgarlar basta olmak uzere Balkan devletlerini sonu gelmeyen ve kendi kuvvetlerini kaynaklarini zorlayacak bir siper savasinin icine cekmek Osmanli Ordusuna zaman kazandirabilir ve savasin butun kaderini degistirebilirdi Osmanlilar bu onemli savunma avantajini kullanmaktan kacinmislar ve ancak egitimli bir ordu ve sayica ustun kuvvetlerle yapilabilecek hilal taktikli muharebelerle butun sanslarini harcamislardir Kumanova savasinda Vardar Ordusu nda Zeki Pasa nin hedefledigi hilal taktigi kanatlardan sarma taktigi ordusunun birebir plana uymasina karsin basarisiz olmustur Dogu ordusu Bulgar ordusuna karsi Kirkkilise Muharebesi nde kendilerinden sayica ustun ve silah donanimi iyi Bulgar ordusuna karsi yine bu ayni taktigi seferberligini tamamlamadan kullanmis ancak buyuk bozguna ugramistir Luleburgaz Muharebesi nde yine ayni taktikle davranmaya calisip bozguna ugramis ve Catalca ya kadar cekilmistir Edirne yi sol kanattan izole konumda birakip kusatma altina girmesine neden olmustur Kumanova sonrasi once Koprulu de tutunmaya calisan fakat tutunamayan Manastir a kadar gerileyen Vardar Ordusu Manastir Muharebesi nde yine tekrar bu taktigi kendiden ustun Sirplara karsi uygulayip bir daha bozguna ugramistir Sonucta Osmanlilar agir toprak kaybina ugramislardir Oysaki Iskodra ve Yanya da savunma taktigi ile tahkim edilmis mevziilerde hareket eden Osmanlilar hicbir muhimmat ve asker takviyesi olmadan aylarca Yunan Karadag ve Sirp ordularina direnmistir Bu durumda Osmanlilarin bu savasta ozellikle savasin baslarinda saldiri taktigi izlemesinin yanlisliginin ispatidir Ikinci olarak Osmanlilarda yanlis seferberlik sistemi ve redif sistemi de savasin kaybedilmesindeki bir baska nedendir Vardar Ordusu cogunlugu egitimsiz redif askerleri ile yanlis sekilde seferber edilmisti Bu muharebede de bu deneyimsiz askerler buyuk sorunlara neden olmustur Buna ilaveten Osmanlilarin topcular bakimindan sayi yonunden ustunlugu olmasina karsin toplarini yanlis konumlandirmasi ve kullanamamasi Vardar Ordusu birliklerinin topcu desteksiz Sirplara saldirmasi yaninda bir de Sirp topcu atesine maruz kalarak agir kayiplar vermesine neden olmustur Oysa topcu duzgun sekilde konumlandirilabilse ve biraz deneyimli bir topcu birligi olsa belki de Osmanli Ordusunda kayiplar bu kadar fazla olmayabilir Sirplara daha buyuk kayip verdirilebilirdi Osmanli seferberlik sistemi I Dunya Savasi oncesi kisa donemde tamamen degistirilmistir ayrica redif sistemi de ortadan kaldirilmis ve butun ordu birliklerinin nizami hale getirilmesine calisilmis bir dizi reformlar yapilmistir G Bunun yaninda Osmanlinin komuta kademesindeki sorunlar ve yanlis istihbaratta bu bozgunun bir baska sebebidir Osmanlilarin Sirp 1 ordusunun kuvvetlerini dogru sekilde hesaplamadan Zeki Pasa nin 60 000 kisi tahmin etmesi gibi bir yanilsama ile kendilerinden sayi silah donanim yonunden ustun seferberligini tamamlamis Sirp 1 ordusuna saldirmalari buyuk bir hatadir Dahasi savasta neredeyse Sirplarla esit kayba karsin Osmanlilar firarla buyuk kayip vermekle kalmamis bir de Vardar Ordusu Anadolu ile olan baglantisinin kesilmesi ile artik telafisi imkansiz buyuk miktar topunu dusman elinde birakarak Makedonya da butun bir savasi ve savunmayi iyice zora sokmustur Ayrica muharebe sonrasi sirplar ilerleyerek bolgedeki cesitli yiyecek depolarini erzak vagonlarini ele gecirerek bolgedeki Osmanli Ordusunun zaten bozuk olan lojistigine sonrasi icin daha da agir bir darbe vurmuslardir F Bu muharebe Makedonya da Osmanli yenilgisinin kesin bir faktoru olmustur Vardar Ordusu Makedonya da pek cok yeri birakarak geri cekilmek zorunda kalmistir Buna karsin Sirp ordusunda benzer bir istihbarat zafiyeti bulunmaktadir Yine Sirplarin alternatif savas plani gelistirmemesi ve planlama hatalari da bulunmaktadir Zira Kumanova savasinin neredeyse sonuna kadar Sirplar ana Osmanli ordusunun Kumanova da mevzilendigini anlayamamislar saldiranlarin ancak ufak Osmanli mufrezeleri oldugunu ve esas Osmanli kuvvetlerinin Koyun Ovasinda mevzilendigini sanarak hareket etmislerdir Zeki Pasa nin hedefledigi surpriz saldiri bu yonden amacina ulasmistir Duzensiz sekilde geri cekilen Osmanli Vardar Ordusu nu elinde yeterli kuvveti olmasina karsin takip etmemesi de Sirplarin diger bir hatasidir Sonucta Vardar Ordusu Vardar Nehri nde bir savunma hatti kuramaz ve Uskup u bosaltmak zorunda kalir Butun hatlari ile Pirlepe ye cekilir 1 Ordu yavas bir ilerleme ile 26 Ekimde Uskup e girer 2 gun sonra Morava 2 Tumeni ile guclendirilir Sirp 3 ordusu ya bugunku Bati Kosova ve sonrasinda Kuzey Arnavutluk Adriyatik Denizi kiyilarina dogru ilerlemeye calisir 2 Ordu Edirne Savasi nda Bulgarlara yardim icin gonderilir 1 Ordu ise bu sirada Pirlepe Manastir yonunde saldirilarina baslamistir bir sure sonra Osmanlilar ile yine kendisinin kazanacagi Pirlepe Muharebesi ne girecektir Bu savastaki Sirp ordularinin zaferini ve olen askerleri anmak icin Sirplar Zebrnjak a anit yapmislardir Bu savas sonrasi yine de basarili bulunan Sirp komutanlardan Radomir Putnik e voyvodalik unvani verilmistir ResimlerDikildigi zamanki anitin modeli Muharebenin yapildigi alanlardan Zebrnjak ta bu muharebe icin 1937 de dikilen anitin bugunku gorunumuNotlarA Defeat in Detail the Ottoman Army in the Balkans 1912 1913 p 181 bu kitaba gore Turklerin kayiplari firarlar haric 7000 asker civarindadir bir kisim Sirp kaynaklari Turklerin kayiplarini 12 000 olarak aciklasa da bu pek mumkun degildir 4500 gibi Sirp ve Turk kaybi da pek olasi degildir Sirplarin kaybi da yine Sirp kaynaklarinda verilen 1000 1300 olu yarali seklindeki gibi dusuk degildir Zira bu kitap yazarina gore Sirplar kendilerine saldiran Osmanlilara karsi gogus gogse piyadeleri ile carpismaya girmek ve Osmanli hatlarina ates altinda yuklenmek suretiyle resmen 1905 yilinda Ruslara Japonlarin yaptigi gibi bir insan seli ile mevziilerinden cikarak sungulerle banzai saldirisi gibi saldirmak zorunda kalmislardir bu sebeple Sirplarinda Osmanlilarla esit en az 7000 olu yarali ve kayip vermis olmalari gerekmektedir B Yine Osmanli nin seferberlik sisteminde de hatalar vardi zira askere alinacak kisiler askere alindiklari ordunun yakinindaki bolgelerden alinirdi bu seferberlik acisindan silah altina alma ve askerlerin bolgeyi tanimasi zorlanmamasi gibi belli bir kolaylik saglasa da dezavantajlari coktu zira savasilan bolgeye yakin ordunun oldugu yerde silahaltina alinan bu kisiler eger silahaltina alindiklari yerler cephe hatti ve dusman isgali tehlikesi olan yerlerdeyse bu bolge yakininda koylerinin sehirlerinin basina gelenlerden derhal haberdar olduklarindan bu durum onlari demoralize edip dikkat daginikligi ve ailelerini korumak icin firarlara sebep oluyordu Ornegin Pristine ve Uskup sehirlerinin ileride Sirplarin eline gectigini veya buraya Sirplarinin yurudugunu ogrenen cephede savasan tumenlerdeki Uskuplu Arnavut ve Turk redif askerlerin pek cogu ailelerinin durumundan endiselenerek kurtarmak icin panik icinde bulunduklari yerleri terk edip bu yerlere gitmislerdir Sonucta da Osmanli ordusunda bu firarlar agir sorunlara neden olmustur Ancak 1 Dunya Savasindaki seferberlik programinda imparatorluk bu sistemden donebilmistir Balkan savasindaki firar sorununun temel nedenlerinden biri de budur Balkan Savasindaki Osmanli seferberlik sistemi ile baska iddialarda bulunmaktadir Hafiz Ismail Hakki Pasa Bozgun Sayfa 93 94 Tercuman Gazetesi Yayinlari 1001 Temel eserde orijinalinden yeniden basilmis hali de NY times gazetesinin asagida D kismindaki dipnotunu dogrular sekilde Balkan savasinda askere alinan bu kimselerin bir kismi bolgede yasayan Hristiyan Bulgarlar Karadaglilar Rumlar Sirplar v s den olustugu daha oncesinde hicbir Osmanli Savasinda bu sekilde buyuk derecede hristiyan ve musevi asker aliminin Osmanlilarda yapilmadigi ustelik acele ile duzensizce yapilan seferberlik neticesi bu askerlerin orduya adaptasyonu yapilmadan buyuk bir hata ile on cephelerde gorevlendirildigi ozellikle Rum Sirp Karadag ve Bulgarlarin karsilarinda da aynen kendi etnik kimlik ve dinlerini tasiyan askerlerden olusan ordular ve devletlerin onune cikarildiginda askerlerin firar ettiklerini ve Kumanova dahil pek cok balkan savasi muharebesinde ordu disiplinin bu firarlarla ve bu kisilerin alyhe calismalariyla daha da bozuldugunu iddia etmektedir Dikkat ceken nokta 1 Dunya savasinda da hristiyan musevi v s dinlerden asker alimi yapilmistir ancak Balkan Savasinin aksine bu askerlerin secimi dikkatli sekilde yapilmis orduya adaptasyonu elden geldigince yaptirtilmis ve orduya zarar vermeyecek sekilde geri hizmetlerde asker bakimi tibbiye vs gorevlendirilmistir C Huseyin Rahmi Apak Yetmislik Bir Subayin Hatirati eserinde sunlardan bahsetmektedir Turk ordusunda savas kavramini bilen kumandan yok gibiydi Ornegin Bati Ordusunda Merkez Grubu Kumandani Zeki Pasa iyi bir askeri akademi hocasiydi Ama savas adami degildi Halim selim yumusak huylu nazik bir adamdi Ve o kadar 1878 yilindan beri Osmanli ordusu savasi unutmustu Abdulhamid devrinde ordu savas icin yetistirilemiyordu Mesrutiyet ten sonra orduya el atilmisti ama canlanma yetersizdi Alaylari taburlari tumenleri hatta daha yukari birlikleri yonetecek kumandan yoktu Komanova ilerisinde Sirplarla ilk temas kuruldugu zaman cikan catismada kuvvetli darbeler vurulmustu Aksama kadar muharebenin gidisi lehimize goruluyordu Gece basinca bazi tumen kumandanlari ve diger kumandanlar muharebe alanini terk ederek Komanova kasabasina rahat etmeye gittiler Hatta bazi tumen kumandanlari kendilerine teblig edilen pasalik rutbesi isaretlerini diktirmek icin gece yarisi terzileri cagirtmislardi Redif alayi ve tumenleri ise daha o gece dagilmislardi Manastir daki tutumu ilk gunden begenmemistim Cunku ordu ve kolordu karargahlari savas alanlarini birakip geceleri sehirde kaliyorlardi Irtibat subaylari ve yaverleri de onlarla birlikte gidiyorlardi Ertesi sabah atlarina binerek ileri hatlara geliyorlardi Bircok kumandan ve subaylar birliklerini kaybetmislerdi Bunlarin isi gucu basibos dolasmak ve gelip muharebeyi seyretmekti Ayrica benzer ifadeler icin bkz Artuc Ibrahim Balkan Savasi Kastas Yayinlari Istanbul 1998 Bu kaynaklar bazi gorgu tanigi ifadeleri ve bazi kaynaklarda bu savasin kaybedilmesi askerlerin mevziilerini yagmurla terki subaylarin ihmali veya bir kisim askerlerin ihaneti gibi iddialara baglansa da Erickson Edward J 2003 Defeat in Detail The Ottoman Army in the Balkans 1912 1913 gibi pek cok tarihci ve harp uzmani eserlerinde bunun dogru olmadigi bu turden durumlarin ancak muharebe icin tali etkisinin kaybedilme nedenlerinden sadece biri olabilecegi bu muharebenin kaybedilmesindeki esas hatanin tamamen Osmanli yuksek komutanliginin Nazim Pasa nin icine dustugu stratejik hatalar basta olmak uzere pek cok nedenden kaynaklandigi Osmanli ordusunun bu sekilde kendinden gerek silah ve gerekse sayi yonunden ustun bir dusmana seferberligini tamamlamadan tecrubesiz ve egitimsiz askerlerle saldirisinin tam ve buyuk bir hata oldugu ve bu muharebenin bu hali ile nasil yapilirsa yapilsin Osmanli aleyhine neticelenmesinin kacinilmaz oldugunu ortaya koymaktadir 1 Nisan 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi D Bununla birlikte Newyork Times ta yayinlanan bir haber de Kumanova da savasan Vardar ordusunun 25inin Makedonya daki Hiristiyan Arnavut Bulgar Rum Sirp vs kimselerden ibaret oldugu ve bu kimselerin Sirplara mermi bile sikmayip karavana ates edip cepheden firar ettigi kisaca ordu icinde Hiristiyanlarin Osmanliya ihanet ettigi yolunda bir baska iddiada vardir E NYtimes Turks had wooden bullets baslikli haber o kadar ki Makedonya da bazi savasan birliklere gercek mermiler yerine Osmanlilarin farkinda olmadan tatbikatlarda kullanilan oldurucu niteligi olmayan tahta fisekleri bile gonderdikleri ve bununda Makedonya daki kotu performansin nedenlerinden biri oldugu iddialar arasindadir 6 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi F Selanikli Bahri Balkan Harbi nin Garp ordusu adli eserinden Balkan Harbinde bircok yerlere daha baris zamaninda cok miktarda erzak depo edilmisti Bazilarina da seferberligin ilanindan sonra depo edildi Buna ragmen ordu harekat sirasinda hesapsiz sikintilar cekti Acliklara ugradi Cunku bunlar bu depolardan gerekli yerlere sevk edilememisti Ornegin Komanova muharebe alaninda boyle oldu Halbuki Komanova dan cekilirken istasyonda vagonlarla un arpa fasulye pirinc terk edildi ve bunlarin hepsi Sirplarin eline gecti G Erickson Edward J 2003 Defeat in Detail The Ottoman Army in the Balkans 1912 1913 Greenwood Publishing Group ISBN 0 275 97888 5 sayfa 337 342 Despite the prevailing negative opinions by the Western community about Ottoman Army performance during the Balkan Wars there were many positive aspects Even the Germans who had strong ties to the Ottoman Army tended to dwell on its deficiencies rather than its strengths The author believes that the failure of the Europeans to examine the demonstrated strengths of the Ottoman Army in these wars led directly to an underestimation of their fighting capability Consequently in World War I the Allies and the British in particular would badly underestimate the Turks at Gallipoli in Mesopotamia and in the Sinai Although it lost the Balkan Wars a case can be made that the Ottoman Army profited greatly from this experience and developed greater efficiency for the coming world war What then could be said about the positive aspects of Ottoman Army performance during the Balkan Wars The army that emerged in fall 1914 was much maligned by European observers and little was expected of it However much to the surprise of the world the Ottoman Army proved effective resilient and capable of sustained combat Oyle ki 1 Dunya Savasinda Ingilizler ve cesitli batili ulkeler Osmanli Ordusunun ozellikle Canakkale irak ve Filistin gibi cephelerinde bunca zorluk ve savasa karsin kendisinden beklenmedik derecede guclu sekilde savastigini ve bu beklenmedik direnis karsisindan zorlandiklarini Balkan savasi sonrasi gecen 1 yillik surede bu kadar hizli sekilde ordunun durumunun iyilesmesi ve kismen de olsa ayaga kalkmasinin kendilerini sasirttigini acikca belirtmislerdir Ayrica Selanikli Bahri Balkan Harbi nin Garp ordusu adli eserinde Osmanli Ordusununun erlerinin ve subaylarinin Balkan savasindaki durumunu ve sonrasinda ne oldugunu Osmanli ordusunun Balkan Harbinden ve bu savastaki Kumanova gibi muharebelerden nasil bir ders cikardigini su sozlerle ifade eder Savas suresince bir sungu tak bir Hucum borusunun calindigini askerin bir defa olsun Allah Allah diyerek ileri atildigini goren goz duyan kulak varsa meydana ciksin Rumeli nin o temiz topraklarinda usulunce on adimlik bir geri cekilme bile yapamadigimiza kiyamete kadar yanmaliyiz Araziden yararlanmayi silahini kullanmayi bilmeyen askerler her taburun yaklasik dortte ucunu olusturuyordu Verilen 400 metrelik nisangaha 2000 metrelik nisangah duzenlemeye ugrasan fisegi namlunun ucundan tufege sokmaya calisan askerlerin orduda asker olarak bulunmalarina gulmek mi aglamak mi gerekiyordu bilemiyorduk Ozetle biz muharebeyi Balkan Harbinden sonra ogrendik Kaynakca a b Borislav Ratkovic Mitar Đurisic Savo Skoko Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912 1913 Belgrade BIGZ 1972 sayfa 70 a b Borislav Ratkovic Mitar Đurisic Savo Skoko Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912 1913 Belgrade BIGZ 1972 sayfa 83 Osmanli Kayiplari onemli miktarda bu savas sirasinda ve sonrasinda firar eden askerleri icermemektedir Enciklopedijski leksikon Mozaik znanja Istorija Interpres Belgrad 1970 s 363 a b Borislav Ratkovic Mitar Đurisic Savo Skoko Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912 1913 Belgrade BIGZ 1972 s 39 45 Serbian war plan and order of battle Borislav Ratkovic Mitar Đurisic Savo Skoko Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912 1913 BIGZ Belgrad 1972 s 45 48 Osmanli savas plani ve savas emri Borislav Ratkovic Mitar Đurisic Savo Skoko Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912 1913 BIGZ Belgrad 1972 s 50 62 a b Borislav Ratkovic Mitar Đurisic Savo Skoko Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912 1913 BIGZ Belgrad 1972 s 65 67 NY Servian successes isimli haber 6 Mart 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 29 Subat 2012 Newyork Times olay tarihindeki haber 6 Mart 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 29 Subat 2012 Erickson Edward J 2003 Defeat in Detail The Ottoman Army in the Balkans 1912 1913 Greenwood Publishing Group s 175 ISBN 0 275 97888 5 Erickson Edward J 2003 Defeat in Detail The Ottoman Army in the Balkans 1912 1913 Greenwood Publishing Group s 178 ISBN 0 275 97888 5 a b c Erickson Edward J 2003 Defeat in Detail The Ottoman Army in the Balkans 1912 1913 Greenwood Publishing Group s 174 175 ISBN 0 275 97888 5 Erickson Edward J 2003 Defeat in Detail The Ottoman Army in the Balkans 1912 1913 Greenwood Publishing Group s 172 ISBN 0 275 97888 5 Turk Silahli Kuvvetleri Tarihi Balkan Harbi 1912 1913 3 Cilt 1 Kisim Garp Ordusu Vardar Ordusu ve Ustruma Kolordusu Ikinci Baski Ankara Genelkurmay Basimevi 1993 s 182 Borislav Ratkovic Mitar Đurisic Savo Skoko Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912 1913 BIGZ Belgrad 1972 s 70 71 a b Borislav Ratkovic Mitar Đurisic Savo Skoko Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912 1913 BIGZ Belgrad 1972 s 72 73 a b Borislav Ratkovic Mitar Đurisic Savo Skoko Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912 1913 BIGZ Belgrad 1972 s 73 74 Borislav Ratkovic Mitar Đurisic Savo Skoko Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912 1913 BIGZ Belgrad 1972 s 74 Borislav Ratkovic Mitar Đurisic Savo Skoko Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912 1913 Belgrade BIGZ 1972 page 76 Quote in Iako vođena bez plana i bez uticaja komande armije koja nije imala vezu sa divizijama odbrana je uspela da odbije napad nadmocnijih snaga neprijatelja zahvaljujuci krajnjem pozrtvovanju trupa i nizih staresina posebno Dunavske divizije I poziva koja je podnela najveci teret bitke i pretrpela teske gubitke a b Borislav Ratkovic Mitar Đurisic Savo Skoko Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912 1913 BIGZ Belgrad 1972 s 76 Erickson Edward J 2003 Defeat in Detail The Ottoman Army in the Balkans 1912 1913 Greenwood Publishing Group s 179 ISBN 0 275 97888 5 a b c d e Tarihten Anekdotlar Internet sitesi 5 Mart 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 12 Ekim 2012 a b Erickson Edward J 2003 Defeat in Detail The Ottoman Army in the Balkans 1912 1913 Greenwood Publishing Group s 177 ISBN 0 275 97888 5 Borislav Ratkovic Mitar Đurisic Savo Skoko Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912 1913 BIGZ Belgrad 1972 s 79 Borislav Ratkovic Mitar Đurisic Savo Skoko Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912 1913 BIGZ Belgrad 1972 s 81 83 a b Erickson Edward J 2003 Defeat in Detail The Ottoman Army in the Balkans 1912 1913 Greenwood Publishing Group s 180 ISBN 0 275 97888 5 Borislav Ratkovic Mitar Đurisic Savo Skoko Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912 1913 BIGZ Belgrad 1972 s 80 Newyork Times olay tarihindeki haber 6 Mart 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 29 Subat 2012 a b Newyork Times Olay tarihindeki haber 6 Mart 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 29 Subat 2012 Borislav Ratkovic Mitar Đurisic Savo Skoko Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912 1913 BIGZ Belgrad 1972 s 83 a b c Erickson Edward J 2003 Defeat in Detail The Ottoman Army in the Balkans 1912 1913 Greenwood Publishing Group s 331 ISBN 0 275 97888 5 NYtimes Turk ordusu nerede isimli haber Bu haberde de Turk ordusunda ugranilan felaketin boyutu ozetlenmektedir 17 Subat 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 29 Subat 2012 a b c Borislav Ratkovic Mitar Đurisic Savo Skoko Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912 1913 BIGZ Belgrad 1972 s 83 Result and significance of the battle NYtimes Turks surrender to Servians isimli makale 6 Mart 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 29 Subat 2012 NYtimes basliksiz 4 Kasim tarihli haber 6 Mart 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 29 Subat 2012 Moje uspomene BIGZ Belgrad 1985 s 236 Misic yine General Radomir Putnik in Kumanova yenilgisi sonrasinda bile Vardar Ordusunun hala de savasma kabiliyetine sahip oldugunu zannettigini belirtir Mirsic e gore belki de Sirplar Osmanli ordusunu hala buyuk bir savasan kuvvetinin arkada oldugu korkusuyla takip etmemistir NYTimes Sirplarin Uskup u ele gecirisinin hemen sonrasi Sirp kralinin bu sehri ziyarete gittigine dair yazi 6 Mart 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 29 Subat 2012 Borislav Ratkovic Mitar Đurisic Savo Skoko Srbija i Crna Gora u Balkanskim ratovima 1912 1913 BIGZ Belgrad 1972 s 87