János Kádár (Macarca telaffuz: ; 26 Mayıs 1912 – 6 Temmuz 1989), Macar devlet adamı, politikacı, Macar Sosyalist İşçi Partisi Genel Sekreteri, 1956 yılından, emekli olduğu 1988 tarihine kadar 32 yıl boyunca Macaristan'a Başkanlık yapmış komünist lider. İlerlemiş yaşı ve buna bağlı sağlık problemleri yüzünden 1988 yılında emekli olmak zorunda kalıncaya kadar Parti Genel Sekreterliği görevini sürdürdü ve görevini daha genç reformcu kadrolara devretti.
János Kádár | |
---|---|
Macar Sosyalist İşçi Partisi Genel Sekreteri | |
Görev süresi 25 Ekim 1956 - 22 Mayıs 1988 | |
Yerine geldiği | |
Yerine gelen | Károly Grósz |
46. Macaristan Başbakanı 5. Macaristan Halk Cumhuriyeti Bakanlar Konseyi Başkanı | |
Görev süresi 4 Kasım 1956 - 28 Ocak 1958 | |
Yerine geldiği | Imre Nagy |
Yerine gelen | Ferenc Münnich |
Görev süresi 13 Eylül 1961 - 30 Haziran 1965 | |
Yerine geldiği | Ferenc Münnich |
Yerine gelen | Gyula Kállai |
Görev süresi 5 Ağustos 1948 - 23 Temmuz 1950 | |
Yerine geldiği | |
Yerine gelen | |
Kişisel bilgiler | |
Doğum | János József Csermanek 26 Mayıs 1912 Fiume, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu |
Ölüm | 6 Temmuz 1989 (77 yaşında) |
Partisi | Macaristan İşçi Partisi Macar Sosyalist İşçi Partisi |
Evlilik(ler) | Mária Tamáska (1912-1992) |
Dini | Roma Katoliği |
Corpus separatum Fiume'de (bugünkü Rijeka) fakir bir ailede dünyaya geldi. Daha dünyaya gelmeden, babası annesini terk etti ve babasını hiç tanımadı. Köyde birkaç yıl geçirdikten sonra annesiyle birlikte Budapeşte'ye geldi. Okulu yarım bırakarak 'nin gençlik örgütü 'e katıldı. II. Dünya Savaşı öncesinde partinin önemli figürlerden biri haline gelmişti ve Parti Genel Sekreterliğine kadar yükseldi. Lideri bulunduğu Komünist Parti'sini lağvederek Barış Partisi adıyla reorganizasyona tabi tuttu. Ancak Barış Partisi umulan başarıyı gösteremedi. Halkın ve komünistlerin yeterli desteğini sağlayamadı. Sonrasında, János Kádár, partiyi dağıtarak komünist harekete darbe vurmakla da suçlanacaktı. Sovyet işgali sırasında Kadar'ın liderliğindeki komünist hareket oldukça küçük çaplı bir hareketti.
Ekip çalışmasına inanan bir lider olarak, kararların danışılarak alınmasına önem verirdi. Görev süresi boyunca ekonominin liberalleşmesi için gayret gösterdi. Nihai tüketim mallarının üretilmesini sağlayacak sanayi kollarının oluşmasına destek verdi. Uzun liderlik döneminde, Dünyada benzeri olmayan kendine has bir komünist rejim geliştirdi, ki bu rejim sonrasında Gulaş Komünizmi olarak adlandırılacaktı. adıyla gerçekleştirilen bir reformla, bazı serbest piyasa unsurları, Macar ekonomisine dahil edildi. Diğer Sosyalist ülkelerle kıyaslandığında, yaşam standartlarında görece yükseklik ve seyahat serbestisi gibi konularda oldukça iyi durumda olan Macaristan, Soğuk Savaş döneminde, yaşanacak en iyi Doğu Bloku ülkesi olarak addedilmekteydi. Zorla emekli edildikten sonra, 6 Temmuz 1989'da hayatını kaybetti. Yerine, 22 Mayıs 1988 tarihinde Genel Sekreterlik görevine Károly Grósz getirildi.
Yönetimde olduğu sürece, Kadar Macar halkının yaşam standardını yükseltmeye çalıştı. komünist olmayan devletlerle, özellikle de Avrupa ülkeleriyle olan ticareti arttırmaya çalıştı. Bununla birlikte izlenen tüm bu politikalar, komünist sistemin doğasında olan sınırlamaları atlatmaya yetmedi. Macaristan'daki tüm bu gelişmeler, Leonid Brejnev liderliğindeki Sovyet yönetimi tarafından güvensizlikle takip ediliyordu. Kádár'ın yaptıkları ve izlediği politikalar günümüzde de tartışılmaya devam etmektedir. Tüm eleştirilere rağmen 2007 yılında Macaristan'da yapılan bir araştırmada, István Széchenyi ve Lajos Kossuth'un ardından, Macaristan'ın sorunlarının çözülmesine katkı sağlayan en yetkin ve etkili üçüncü siyasetçi seçilmiştir.
Çocukluğu
Bir asker olan János Krezinger ile Borbála Czermanik çiftinin çocuğu olarak, János József Czermanik adıyla dünyaya geldi. Babasının ailesi Batı Macaristan'da, Pusztaszemes'de yaşayan köylü bir çiftti. Babasının soyadından Alman kökenli olduğu zannedilmekteyse de, Kádár tam bir Macar gibi yetişmişti. Babası askerlik görevi sırasında, annesi ile tanışmıştı. Annesi, topraksız bir Slovak baba ile Macar bir annenin çocuğuydu ve Ógyalla'da dünyaya gelmişti (bugünkü Hurbanovo, Slovakya) János Fiume'de Santo Spirito Hastanesinde, 26 Mayıs 1912 tarihinde dünyaya geldi. Tam da tatil sezonunda doğum yapan ve yalnız bir anne olan Borbála'yı, kimse işe almak istemiyordu. Annesi, babasını aramak üzere büyükbabasının yanına gitti, fakat babasının ailesi onlarla hiç ilgilenmedi. Borbála, çocuğunu bakıcı bir aileye bırakarak, iş aramak üzere Budapeşte'ye gitti.
Annesi küçük János'u ancak yıllık tatillerde, senede birkaç kez görebiliyordu. Bakıcı babası Imre Bálint tarafından büyütülüyordu. Imre Bálint Avusturya-Macaristan İmparatorluğu Ordusu'na katılıp I. Dünya Savaşı'na gidince, János'un bakımını, Imre Bálint'ın kardeşi Sándor Bálint üstlendi. Kádár, daha sonra kendisiyle gerçekten ilgilenen kişinin Sándor olduğunu söyleyecekti. Savaşın getirdiği ağır koşullar yüzünden, János çok küçük yaşlarda çalışmaya başladı. Sándor Bálint'a hasta karısını bakmakta yardım ediyordu. Kádár, çok küçük yaşta iken bir binayı kundaklamakla suçlandı. Oysa gerçekte bu suçu işleyen kişi bir bürokratın çocuğuydu. Anılarında, bu olayın, Marksist-Leninist dünya görüşüne yaklaşmasında çok etkili olduğunu vurgulamıştı. 1918'de, altı yaşındayken, annesi onu tekrar yanına almaya karar verdi ve Budapeşte'de bir okula kaydetti. Ancak köylü tavırları ve aksanı yüzünden arkadaşları ve öğretmenlerinin baskısına maruz kaldı. Okulda uğradığı baskıların yanı sıra, inançlı bir katolik olan annesiyle de sağlıklı bir ilişki kurması epey zor olmuştu.
Annesi, kapıcı olarak çalışmanın yanı sıra, ek olarak sabahları gazete dağıtıcılığı yapıyordu. Annesinin tek amacı, oğlunun iyi bir eğitim almasını sağlamaktı. Yazları köyde iş bularak Kadar, tam anlamıyla iki arada bir derede kalmıştı. Köylüler onu "şehir çocuğu" diyerek aşağılarken, kente geldiği zaman ise "köylü çocuğu" denilerek kendisiyle alay ediliyordu. Yoksul ve gayrimeşru bir çocuk olarak sürdürdüğü ağır yaşam koşulları, onun çabuk olgunlaşmasını sağladı. 1920 yılında Borbála yeniden hamile kaldı. Fakat onu hamile bırakan kişi de onu kısa bir süre sonra terk edecekti. Hamileliği yüzünden işini kaybeden annesine, üvey kardeşi Jenő'yü büyütmesinde yardım etti.
Kádár, Cukor Caddesi İlkokulu'nun giriş sınavına katılarak başarılı oldu ve eğitimine başladı. Zeki bir öğrenci olmakla birlikte, belki de yaşadığı zorlu hayatın ve sıkıntıların etkisiyle sıklıkla okuldan kaçıyordu ve bu sebeple annesinden dayak yiyordu. Az bir çabayla derslerinde başarılı olduğu için, çok çalışmaya gerek duymuyordu. Nihayetinde 1926'da henüz 14 yaşında iken okulu bıraktı. Araba tamircisi olarak iş bulması bir yılını aldı. 1927'de daktilo tamirciliğine başladı, ki o dönem tüm Macaristan'da bu işi yapan sadece 160 kişi bulunmaktaydı.
Partiye ve politikaya girişi
Bir işçi sendikasının düzenlediği satranç şampiyonasından 1928'de ödül olarak kazandığı, Friedrich Engels'in adlı kitabı sayesinde Marksist yazınla tanışmış oldu. Turnuvayı düzenleyenler Kádár'a, ödül olarak kazandığı bu kitabı anlamasa bile tekrar tekrar okumasını tavsiye etti. Dedikleri gibi de oldu. Kádár, anılarında bu kitapla ilgili şunları söylemişti. Kitabı defalarca okumama rağmen tam olarak anlamasam da, var olduğundan şüphe duymadığım, değişmez kanunlar ve olaylar örgüsü üzerinde düşünmeye itti. 1929 Büyük Krizi Macaristan'ı vurduğunda Kádár işsiz kalan ilk işçilerden biriydi. Kriz yoksulluk ve işsizliği beraberinde getirmişti. Krizin de etkisiyle komünistlere yanaştı ve 1931'de 'ne üye oldu.
1939 yılında düzenlenen bir greve katıldı. Yetkililerin müdahalesiyle grev kırıldı ve Kádár'ın birçok komünist arkadaşı tutuklandı. Bu başarısız grev girişimimin ardından Komünist Parti'nin propaganda faaliyetlerine katıldı. Bu eylemler de yetkililer tarafından engellenerek, eyleme katılanlar tutuklandı. Haziran 1931'de 'nin, adını Sovyet komünist lider Yakov Sverdlov'dan alan, Sverdlov hücresine katıldı. Artık partide, János Barna kod adı ile bilinmekteydi. Macaristan Sovyet Cumhuriyeti yıkıldıktan sonra, Komünist Parti illegal olarak faaliyetlerini sürdürüyordu. 1931 yılında açığa çıktı ve komünist olmakla ve komünizm propagandası yapmak suçuyla tutuklandı. Kendisine yöneltilen suçlamaları reddetti ve delil yetersizliğinden serbest bırakıldı. Ancak bir müddet daha sıkı bir polis takibatına maruz kaldı. Serbest kaldıktan sonra tekrar parti çalışmalarına kaldığı yerden devam etti. Mayıs 1933'te KIMSZ'in Budapeşte komitesine dahil oldu. Parti içinde giderek yükselen János'un yeni kod adı Róna idi. Partisi tarafından Moskova'daki Marksizm-Leninizm Enstitüsü'ne gönderilmek istendi. Fakat yalnız ailesini bırakamayacağını söyleyerek bu teklifi reddetti. 21 Haziran 1931'de bazı komünist yoldaşlarıyla tutuklanana kadar parti hiyerarşisi içinde yükselmeye devam etti. Gözaltındayken maruz kaldığı işkenceler sonucunda çözülerek itiraflarda bulundu. Ancak içeride diğer komünist arkadaşlarıyla bir araya gelince hata yaptığını fark etti ve itiraflarını geri çekerek yalanladı. Buna rağmen itirafları yüzünden iki yıl hapis cezasına çarptırıldı. Bu rada KIMSZ'den de uzaklaştırılmıştı.
Afla bırakıldıktan sonra bir müddet siyasi boşlukta kaldı. Komintern'de alınan bir kararla Macaristan Komünist Partisi'nin dağıtılması kararlaştırılmıştı. Böylelikle, János Kádár'ın partiye tekrar katılma hayalleri suya düştü. Partinin geride kalan az sayıda üyesine 'ne katılmaları ve işçi sendikalarıyla iş birliği yapmaları talimatı verilmişti. Kádár, hapiste Macaristan Sovyet Cumhuriyeti komiseri ve tanınmış bir politik tutsak olan Mátyás Rákosi ile tanışmıştı ve ikisi arasında oldukça sıcak bir yakınlık oluştu. Rákosi, hapiste iken yaptığı itiraflar nedeniyle János Kádár'ı sorguya da çekti ve itirafçı olmasının Kádár'ın politik kifayetsizliğinden kaynaklandığına hükmetti. Hapisten çıktıktan sonra temasa geçtiği partiden arkadaşları, ona kendileriyle birlikte Sosyal Demokrat Parti'ye sızma talimatı verdiler. Partiye sızan komünistler, kendilerini hiç gizlemeye gerek duymadan Marksist dünya görüşlerini savunuyor ve Sovyetler Birliği'ne yakınlıklarını her fırsatta dile getiriyorlardı.
Kádár yoksulluk içinde yaşıyordu ve bu sebeple işçi sınıfının önder kadrolarıyla ve aydınlarla temas kurup kaynaşmakta güçlük çekiyordu. İronik bir şekilde, Sosyal Demokrat Parti içindeki komünist kontağı adında bir heykeltıraştı. Kádár, geçim, yaşam koşulları gibi konularda etkili bir konuşmacı haline gelmekle birlikte daha ciddi ve karmaşık konular için aynı şey söylenemezdi. 1940 yılında Komünist parti saflarına geri çağrıldı. Ancak partiyi ihya çalışmaları sırasında, daha evvel poliste kaydı bulunmayan üyeler tercih ediliyordu. Bu sebeple Kádár'a Sosyal Demokrat parti'ye nüfuz etme konusunda daha fazla sorumluluk ve görev verildi. Mayıs ve Haziran aylarında, aralarında Goldman'ın da bulunduğu bazı eylemciler tutuklandı Kádár bu tutuklamalardan saklanarak kurtulmayı başardı. Mayıs 1942'de, büyük ihtimalle lider kadrolarının çoğu hapse atıldığı için, Kadar Komünist Partinin Merkez Komitesi'ne seçildi. Partinin geçici başkanı Kádár ile ilgili şu yorumu yapmıştı: Son derece alçak gönüllü ve zeki bir biri olmasına rağmen, teorik eğitimi kesinlikle çok yetersiz. Kovács, Kádár'ı parti yönetimine dahil ederek, ona Merkez Komitesi Sekreterliği'nde bir koltuk verdi. Ocak 1943'e gelindiğinde, 70-80 parti üyesiyle temas haline geçilmişti ki, yeni bir tutuklama dalgasıyla yapılanma darbe aldı. Kádár tutuklananlar arasındaydı.
Genel Sekreterlik görevi
Son toplu tutuklamalardan sonra, partinin lider kadrosu Kádár (Birinci Sekreter), , ve 'den oluşmaktaydı. Kádár liderliğinin ilk döneminde pek çok sorunla yüzleşmek zorunda kaldı. Bu sorunların en büyüğü, Macar hükûmetinin artan müdahaleleri sebebiyle oluşan ve art arda gelen değişimlere komünistlerin lakayıt kalmasıydı. demokrat lider Árpád Szakasits ile yaptığı bir toplantıda, Kádár'dan komünistlerin sosyal demokrat partiye sızma girişimlerine son verilmesi istendi. Bu toplantı genel kurul toplantısında kendisine yönelen büyük eleştirilerin ana sebebi olacaktı. Şubat 1936'da, ilginç bir öneri ortaya attı; bu öneriye göre, parti lağvedilecek ve faaliyetlerine son verecekti. Ancak küçük bir yönetim kadrosu varlığını gizlice sürdürecekti. Ancak üyeler dağılarak bağımsız olarak her yerde komünizm propagandası yapacaktı. Böylece toplu tutuklamalardan kaçınılmış olacak ve parti daha güçlü bir şekilde geleceğe hazırlanacaktı. Kádár bu fikre karşı çıkmakla birlikte, aklına buna yakın başka bir fikrin gelmesine yol açtı. Partiyi dağıtıyormuş gibi yapıp başka bir isimle yeniden açacaktı. Böylelikle soruşturma ve devlet baskısından da kaçınılmış olacaktı. Yeni parti adıyla Ağustos ayında kuruldu. Yeni oluşum tüm komünistlerce desteklenmiyordu. Moskova destekli komünist lider Mátyás Rákosi ve yandaşları, Kádár'ı ağır bir dille eleştiriyorlardı. Kádár kendisine yöneltilen tüm eleştiri ve suçlamaları reddediyordu. Partinin temel yapısında ve ideolojisinde bir değişiklik yapmadığını, isim değişikliğinin taktiksel bir geri adım olduğunu söylüyordu. Ancak bu hamle de, Macar komünistlerin tutuklanmasına ve onlara yönelik baskıların azalmasına yetmedi. Bu konu, Kádár'ın ömrünün sonuna kadar konuşmaktan imtina ettiği konulardan biri olarak kaldı.
sonra, Macaristan'daki diğer partilerle birlikte, adıyla birleşik muhalefet hareketi oluşturdu. Böyleyle olmakla birlikte, diğer partiler Barış Partisi'ne hala kuşkuyla yaklaşmaktaydı. Oluşturulan bu cephe bu yüzden de popülerlik sağlayıp kitlelerin desteğine sahip olamadı. İşgalden sonra, Kádár'ın önderliğinde parti, kendi askeri komitesini oluşturarak partizan faaliyetlerine başladı. Kádár Yugoslavya sınırını geçerek, ve onların lideri Josip Broz Tito ile temas sağlamak niyetindeydi. Kádár, aynı dönemde SSCB ile de daha güçlü ve daha iyi ilşkiler kurmayı ümit ediyordu. Bu çabaları 1942 yılına kadar da devam edecekti. Sahte bir onbaşı kimliğiyle Yugoslavya sınırını geçmeye çalışırken yakalandı ve iki buçuk yıl hapis cezasına çarptırıldı. Polis gerçek kimliğini tespit edememeşti. Bu durum Rákosi gibi şüpheci komünistleri, onun bir polis ajanı olabileceği yönünde şüpheye sevk etti. Bu suçlamanın dayandığı elle tutulur kanıt olmaması, geriye kalan ihtimali, polisin bu konudaki yetersizliğini, akla getirmektedir. Daha sonra, Otto Winckelmann isimli bir SS subayının Kádár'ın tutuklandığını Berlin'e bildirdiğini, ancak Kádár'ın başka bir Macar komünisti ile karıştırıldığı için olayın çok da üzerine gidilmediğine dair yazışmalar ortaya çıkmıştır.
Kádár, hapisteyken ve diğer üst düzey parti yöneticisine haber göndermeyi başardı. Böylelikle Kádár'ı kurtaracak bir kaçış planı yapılabildi. Bu arada Macar lider Miklós Horthy de, alttan alta Alman işgilcilere karşı faaliyetlerle meşguldü. Horthy'in, Kádár ile temasa geçmeye çalıştığı, fakat hangi hapishanede olduğunu tespit edemediği için bunu gerçekleştiremediği yönünde söylentiler vardı. Horthy daha sonra Almanlarca görevden alındı ve yerine lideri Ferenc Szálasi getirildi. Hükûmet değişikliği Kadar üzerinde derhal etkisini gösterdi. Kádár'ın bulunduğu hapishane boşaltılarak tüm tutuklular Nazi toplama kamplarına gönderildi. Kádár kaçmayı başardı ve Budapeşte'ye döndü. Yaptığı ilk iş askeri komiteye katılmak ve işçileri Sovyet güçlerine destek vermeleri için iknaya çalışmak oldu. Bu propaganda faaliyetleri istenen sonuca ulaşmadı. Etkisi marjinal oldu. Budapeşte'deki Sovyet zaferinden sonra, Csermanek olan soyadını Kádár olarak değiştirdi.
II. Dünya Savaşı sonrası
Sovyetler'in Macaristan'ı kurtarmasından sonra, Sovyet destekli Macar komünistlerin liderliğine getirildi ve Sovyetler tarafından onaylanmış Merkez Komite oluşturuldu. Yeni oluşturulan bu komitede Kádár'da bulunmaktaydı. Kádár yönetim basamaklarını hızla tırmanıyordu. Yükselişindeki temel etmen, sahip olduğu bilgi değil, olağanüstü organizasyon yeteneğiydi. Kádár başlangıçta Parti genel merkezinde çalışıyordu. Parti üyelik kartlarını da o tasarlamıştı. Macaristan'da konuşlu Sovyet askerleri toplu tecavüz ve yağma olaylarına karışıyorlardı. Böyle bir karmaşanın hüküm sürdüğü ortamda, Kádár, Emniyet Müdür Yardımcısı olarak atandı. Parti hiyerarşisi içinde hızla yükselmekle birlikte, Rákosi'nin partideki yardımcısı gibi önde gelen kişilerden olan bir grup da, onun bu hızlı yükselişine son vermek istiyorlardı. Rákosi'nin dönüşüyle, Kádár'ın üstündeki kara bulutlar da dağıldı. Macaristan Komünist Partisi Politbürosu'na seçildi. Şubat 1945'te de Macaristan Komünist Partisi Genel Sekreterliği görevine seçildi.
Rákosi'nin hükûmetinde, Savunma Bakanı olarak da bulunmaktaydı. Kádár ve , eski komünistlerin deneyiminden istifade etme konusunda yönetimin isteksiz olmasını şaşkınlıkla izliyorlardı. Yönetimdeki çekirdek kadroda yer aldığı için, üye kaydı Kádár'ın kontrolündeydi. Elinde bulundurduğu bu pozisyon onun pek çok kişiyle ilişki kurmasını sağladı. Bu ilişkiler daha sonra çok işine yarayacaktı. 1945 seçimlerinde parlamentoda çoğunluğu sağlayamayan komünistler böl ve yönet taktiğine başvurdu. 1945'ten 1947'deki seçimlere kadar geçen sürede, Kádár, partide öne çıkan figürlerden biri oldu. 1946'da Komünist Parti'nin, işçi bölgelerinde ve fabrikalardaki propaganda çalışmalarını yönetti. İşçilerin desteği için komünistler, rakipleri sosyal demokratlarla ağır bir rekabet içindeydiler. Komünistler, seçimlerin, komünistlerin daha yoğun olduğu fabrikalarda yapılması için sosyal demokratları ikna ettiler. Bu seçimlerde komünistler çoğunluğu sağlayınca, diğer fabrikalardaki seçimler, sosyal demokratlar tarafından ertelendi. Macaristan Komünist Partisi 3. Kongresinde, Kádár, Rákosi'nin iki yardımcısından biri olarak seçildi. Bu göreve seçilmesinde onun geçmişi ve etnik kimliği önemli rol oynadı. Lider kadrosunun büyük kısmı Yahudi kökenli entelektüellerden oluşuyordu. Biraz da bunu dengelemek için işçilikten gelme Macar kökenli birini yönetime getirmişlerdi. Göreve atandıktan sonra, Rusça öğrenmeye başladı ve kendini geliştirmek amacıyla yoğun biçimde kitap okumaya başladı.
Tarihçi , Kádár'ın 1946 yılında, partinin kampanya çalışmalarını son derece büyük bir başarıyla yürüttüğünü söylüyordu. Komünist Parti 1947 seçimlerinde parlamentoda çoğunluğu elde etti. Seçimlerin kazanılmasında Soğuk Savaş'ın hızlanmasının etkisi büyüktü. Sovyet yönetimi, tek parti rejimi kurulması talimatı verdi. Kádár, Sosyal Demokrat Parti ile Komünist Parti'nin birleşmesinden oluşan, Macaristan İşçi Partisi'nin kurulmasında aktif rol oynadı. 1948 Mayıs ayında SSCB'ye yaptığı ziyarette Joseph Stalin'le tanıştı. Bu ziyaret esnasında kardeşi Jenő yaşamını yitirmişti.
5 Ağustos 1948 tarihinde, Dışişleri Bakanı olarak atanınca, ondan boşalan koltuğa, İçişleri Bakanı olarak atandı. Bakan olmasına rağmen, gerçekte çok fazla politik gücü yoktu. Zira önemli tüm kuruluşlar Rákosi'ye ve ona yakın kişilerce idare edilmekteydi. 1949'da annesini kaybeden Kádár, aynı yıl Mária Tamáska ile evlendi.
Stalin, kendisinden önceki parti yöneticilerine karşı tasfiye hareketine başlayınca, Rákosi de benzer bir temizliğe başladı. Tasfiye hareketi, II. Dünya Savaşı sırasında ve öncesinde, Sovyetler Birliği'nde değil, Macaristan'da parti faaliyetlerine katılanlara karşıydı. Olayların gelişimine bakıldığında, Kádár'ın İçişleri Bakanı olarak atanmasının, onu 'ın göstermelik yargılanmasına dahil etmek amacıyla önceden tasarlanmış bir planın parçası olduğu anlaşılıyordu. Soruşturma Devlet Güvenlik Ajansı ve Sovyet Gizli Polis Teşkilatının ortak çalışmasıyla yapılmıştı. Rákosi daha sonra, biraz da övünerek, Rajk ve onun "çetesinin" liderliğindeki "parti karşıtı yapılanmayı" çözmek için günlerce uykusuz kaldığından bahsedecekti. Duruşmalar esnasında, Rákosi bizzat yargıçları arayıp talimatlar yağdırmıştı. Ancak daha sonraları Rákosi, Rajk'ın ölümü ile ilgili Kádár'ı suçlayacaktı. Rákosi daha sonra olanları anlatırken, Rajk'ın ölüme giderken "Çok yaşa Stalin! Çok yaşa Rákosi!" diye bağırdığını, 'nin tek bir kelime etmediğini, 'nin ise ağladığını anlatacaktı. Farkas ve da infaz edilenlerin provokatör olduklarına inanmışlardı. Ancak Kádár, çalışma arkadaşlarına karşı yapılan bu suçlamalara şüpheyle yaklaşmıştı.
Sahte suçlamalar ve yargılanma
1950 Ağustos ayının sonlarında Rákosi, eski lideri Árpád Szakasits'in "kapitalist ülkeler adına casusluk yaptığını" kendisine itiraf ettiğini Kádár'a aktardı. Szakasits'nin hapsedilmesi; sosyal demokratlara, işçi sendikası yetkililerine, üst düzey Komünist Parti üyelerine karşı başlatılacak, uzun tasfiye döneminin başlangıcıydı ve bu dönem 1953 yılına kadar devam edecekti. Tasfiye o kadar büyük boyuta ulaştı ki, Macar gizli polisi 'nin takip ettiği dosya sayısı bir milyon civarındaydı ki, bu o dönem Macaristan nüfusunun yaklaşık onda birine tekabül ediyordu. Tasfiyeler esnasında Rákosi ve arkadaşları, hızlı bir sanayileşme ve kolektivizasyon hareketine girişmişlerdi. 'nun Macaristan'ı bir demir-çelik ülkesi yapma konusundaki hırsı, toplumun yaşam standardını aşağı çekiyordu. Kádár'a güvenemeyen Rákosi, onu İçişleri Bakanlığı görevinden istifaya zorladı. Gerekçe olarak da sağlık problemleri gösterildi. Kádár ikbal merdivenlerinden aşağı inmenin, tasfiye edilmekten evla olduğuna inanıyordu. Ancak bu düşüncesinde yanılıyordu. Halefi ile birlikte, sosyalizm karşıtı hareketlerin önünü alamamakla suçlanıyorlardı. Kádár, daha sonrasında, Rákosi yönetimi tarafından aleyhine yapılan iddiaları çürütmekle birlikte, çürüttüğü her suçlama ve eleştirinin ardından, yeni bir suçlama ve eleştiriye maruz kalıyordu. İddiaların arkası kesilmiyordu. Sonunda suçlamalara yanıt vermekten vazgeçti. En nihayetinde bir mektubunda, "savaş öncesi dönemde 'ne liderlik ettiği dönemde, hala politik gelişiminin tekamül etmediğini, ideolojik olarak yetersiz kaldığını, kapitalistler tarafından kandırıldığını, bu yüzden de istifasını sunarak, aktif politikayı bıraktığını" itiraf ediyordu. Merkez Komite ve Politbüro'daki görevlerinden istifa etmiş olmasına rağmen, parti kongresinde bu görevleri devam ettirmesine karar verildi. Görevlerinin iadesi üzerine, Rákosi'nin ona bir şans daha tanıdığını, konunun kapandığını zannetti. Bu konuda yanıldığı, 1951 Mart ayında anlaşıldı. Rákosi Sovyetler Birliği'ne, Kádár'ın, Zöld ve Gyula Kállai ile hapsedileceği bilgisini veriyordu.
Partiden ihraç edilerek, tasfiye edileceğini ve rejimin gadrine uğrayacağını anlayan Zöld, 18 Nisan 1951 tarihinde, Zöld bütün ailesini katlederek intihar etti. Kádár, o sırada olan bitenden habersiz, evde, hastaneden yeni çıkmış olan eşiyle ilgilenmekteydi. Yetkililer Kádár'ı parti merkezine, toplantıya çağırdılar. Evden ayrılırken, başlarında şefleri 'ın bulunduğu bir grup gizli polis tarafından durduruldu. Bundan bir yıl sonra Kádár kendisini, Miklós Horthy adına casusluk yapmak gibi uyduruk bir suçla yargılanırken buldu. Sorgulamalarında ağır işkencelerle ile suçu itiraf ettirilmeye çalışılıyordu. Bununla birlikte, 1954 yılında bir duruşmada, kendisine yöneltilen ve kötü muameleye maruz kalıp kalmadığı yönündeki bir soruya, herhangi fiziksel kötü muameleye uğramadım diyerek cevap vermiştir. Kendisine bu konuda yöneltilen tüm soruları, ömrünün sonuna kadar aynı şekilde yanıtlamıştır. Kimileri onun işkence iddialarını inkâr ederek, yurt içi ve yurt dışındaki imajını korumak amacını taşıdığını iddia etmektedir.
Yargılamalar sonucunda Kádár suçlu bulunarak ömür boyu hapis cezasına çarptırıldı. Hapis cezasının üç yıllık kısmı hücre cezası şeklindeydi. Hapis koşulları, savaş öncesi Horthy rejiminde çektiği hapis cezasından daha kötüydü. Stalin öldükten sonra ve Imre Nagy'nin başbakan olmasından (1953) sonra, Temmuz 1954'te serbest bırakıldı. Hapisten çıktıktan sonra, Budapeşte'nin sanayi bölgesi olan 13. Bölgeye parti sekreteri olarak atandı. Çok daha fazla özgürlük talep eden sendika işçileri arasında kısa sürede büyük bir destekçi kitlesine ulaşarak, işçiler arasında popülerlik sağladı.
1956 Macar Devrimi'ndeki rolü
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgyTHpaaUwwSjFibVJsYzJGeVkyaHBkbDlDYVd4a1h6RTRNeTFMTURZeE5TMHdNREF4TFRFME15VXlRMTlDWlhKc2FXNGxNa05mVmtsSlNTNWZVMFZFTFZCaGNuUmxhWFJoWnk1cWNHY3ZNakl3Y0hndFFuVnVaR1Z6WVhKamFHbDJYMEpwYkdSZk1UZ3pMVXN3TmpFMUxUQXdNREV0TVRRekpUSkRYMEpsY214cGJpVXlRMTlXU1VsSkxsOVRSVVF0VUdGeWRHVnBkR0ZuTG1wd1p3PT0uanBn.jpg)
Nagy bir koalisyon hükûmeti kurdu ve bir liberalizasyon programı başlattı. Basın üstündeki baskıyı azalttı, birçok siyasi mahkûmu serbest bıraktı ve Macaristan'ı Varşova Paktı'ndan çekmek istediğini ifade etti. Sovyet liderler, karşılıklı saygı ve eşitlik temelinde Macaristan ile bir ilişki kurmaya çalıştıklarına dair bir bildiri yayınlamasına rağmen, Sovyetler Birliği Komünist Partisi Politbürosu Kasım ayı başında, Macaristan'daki reformları askerî güç kullanarak ezme kararı aldı.
Macaristan İşçi Partisi kendini lağvederek, Macar Sosyalist İşçi Partisi adıyla yeni bir çatıda örgütlenme kararı aldı. 25 Ekim 1956 tarihinde de, Kádár Genel Sekreter olarak seçildi. Aynı zamanda Imre Nagy Hükûmetinde Devlet Bakanlığı görevi de bulunmaktaydı. 1 Kasım 1956 tarihinde, SSCB'nin Budapeşte Büyükelçisi'nin de girişimleriyle, Ferenc Münnich ile birlikte Moskova'ya uçtu. Burada temas ettiği Sovyet yetkililer onu, Macaristan'da bir karşı devrim faaliyeti yürütülmekte olduğu, bu faaliyetin ne pahasına olursa olsun bastırılması gerektiği konusunda ikna etmeye çalıştı. Macaristan'da konuşlu Sovyet askerî birliklerine, zaten çok önceden müdahale emri verildiğini öğrenince, Kádár da safını değiştirerek, Sovyet tarafına geçti. Saf değiştirdiği takdirde, Rákosi-Gerő yönetiminin tekrar iş başına geçeceği, kendisinin de başbakan yapılacağı söylenmişti. Baskı altında olsa da, gerektiği kadar da direnme göstermemişti. 12 Nisan 1989'da yaptığı bir konuşmada, Imre Nagy'nin infazında payı bulunduğunu kabul ederek bu konudaki pişmanlığını dile getirmişti.Amerikalı gazeteci , 1961 yılındaki bir yazısında Kádár'ı ...gölgeler tarafından tarafından takip edilen bir canlı cenaze... olarak tarif etmekteydi.
4 Kasım 1956 sabahı, Sovyet tankları devrimi bastırmak üzere Budapeşte'ye girdi. Aynı gün Kádár önderliğinde kurulduğu ilan edilen , Szolnok'tan 15 maddelik yeni hükûmet programını yayınladı.
- Macaristan'ın egemenlik ve bağımsızlığını temin etmek
- Sosyalist sistemi ve halk demokrasisini tüm saldırılardan korumak
- Çatışmalara son vererek düzeni tesis etmek
- Kardeşlik ve eşitlik ilkeleri temelinde, diğer sosyalist ülkelerle olan ilişkileri geliştirmek
- Yönetim şekli ne olursa olsun, diğer ülkelerle barış içinde iş birliği geliştirmek
- Macar halkının yaşam standardını çabucak ve önemli ölçüde yükseltmek
- Beş yıllık kalkınma planlarının, yaşam standartlarının yükselmesine izin verecek şekilde tadil edilmesi
- Bürokrasinin ortadan kaldırılması ve demokratik uygulamaların işçiler lehine genişletilmesi
- İşçilerin fabrika ve iş yerlerinde yönetimde söz sahibi olmaları
- Tarımsal üretimin arttırılması için, mecburi, üretimin kaldırılması ve küçük üreticilere devlet desteği sağlanması
- Mevcut yönetim organlarında Devrim Konseylerindeki yönetimin demokratik seçimlerle oluşmasını temin etmek
- Esnaf ve küçük işletme sahiplerini desteklemek
- İlerici gelenekler sayesinde Macar kültürünün geliştirilmesi
- Macar halkının çıkarları doğrultusunda hareket etmek için kurulan Macaristan Devrimci İşçi ve Köylü Hükûmeti, Kızıl Ordu'dan halk karşıtı güçlerin ezilmesi, ülkede düzenin tesisi ve güven ortamının korunması amacıyla yardım talep etmiştir
- Krizin sona ermesinden sonra, Macaristan'dan birliklerini çekmesi konusunda Varşova Paktı güçleriyle görüşmeler yapmak
15. madde, Sovyetler Birliği'nin baskısıyla geri çekildi ve ülkeye 200,000 kişiden oluşan güçlü Sovyet askerî birlikleri konuşlandırıldı. Savunmasını SSCB'ye bırakan Kádár, böylelikle ülke savunması için ayırmak zorunda kalacağı kaynakları, ülkenin kalkınması için kullanma fırsatı elde etti.
Nagy, beraberinde Georg Lukács, ve László Rajk'ın dul eşi, Júlia ile birlikte Yugoslavya Büyükelçiliği'ne sığındı. Kádár, kaçaklara güven içinde evlerine dönebileceklerine dair söz verdiyse de, bu sözü tutamadı. Zira Sovyet yöneticiler, Yugoslavya'dan sığınma talep eden Imre Nagy ve arkadaşlarının, sınır dışı edilerek Romanya'ya gönderilmelerine karar verdi. Daha sonra Imre Nagy yönetiminin, 1956 ayaklanmasındaki rolünü tespit etmek üzere bir mahkeme kuruldu. Duruşmaların birkaç kez ertelenmesine rağmen, "demokratik devlet düzenini yıkmak", vatan hainliği ve komplo kurmaktan suçlu bulundular. Imre Nagy, ve ölüme mahkûm edilerek, 16 Haziran 1958'de infaz edildiler. ve ise, mahkemeler devam ederken tutuklu bulundukları hapishanede şüpheli biçimde yaşamlarını yitirdiler.
Kádár dönemi
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTloTDJFM0wwSjFibVJsYzJGeVkyaHBkbDlDYVd4a1h6RTRNeTAxTnpBd01DMHdNamN3SlRKRFgwSmxjbXhwYmlVeVExOVdMbDlUUlVRdFVHRnlkR1ZwZEdGbkpUSkRYelV1VkdGbkxtcHdaeTh5TWpCd2VDMUNkVzVrWlhOaGNtTm9hWFpmUW1sc1pGOHhPRE10TlRjd01EQXRNREkzTUNVeVExOUNaWEpzYVc0bE1rTmZWaTVmVTBWRUxWQmhjblJsYVhSaFp5VXlRMTgxTGxSaFp5NXFjR2M9LmpwZw==.jpg)
Kádár çok zor bir dönemde yönetimin başına geçti. Ülke birkaç aydan beri Sovyet askeri kontrolündeydi. Komünist Parti'nin devrik liderleri SSCB'ye kaçmış, tekrar yönetimi ele geçirme planları yapıyorlardı. Çin, Doğu Almanya ve Çekoslovakya Sosyalist Cumhuriyeti liderleri, karşı devrime kalkışanların en sert biçimde cezalandırılmalarını talep ediyorlardı. Tüm ekonomik zorluklara ve yeni yönetime duyulan güvensizliğe rağmen, Kádár olağanüstü kısa bir sürede durumu normalleştirmeyi başardı. Bu da, komünist bloktan ayrılmanın imkânsız olduğunu kabullenmek sayesinde gerçekleşti. Macar halkı da, Batı'nın kendilerine verdikleri vaatlerin, Soğuk Savaş koşullarında verilmiş, tutulması imkânsız boş vaatler olduğunu anlamıştı. Artık Batı'nın da kabul ettiği üzere, Macaristan Sovyet nüfuz alanının bir parçası olarak kalmaya devam edecekti. Sovyetler Birliği etkisi altında olsa da, János Kádár, SSCB'dekilerden aykırı politikalar yürütebiliyordu. Örneğin Macar çiftçilerin, tarım kolektiflerinde çok daha geniş arazi sahibi olabilmelerine imkân tanıyordu.
Rákosi'nin "bizimle olmayan bize karşıdır" söyleminin aksine, Kádár, "bize karşı olmayan bizimledir" retoriğini geliştirmişti. Rákosi'nin seyahat ve konuşma özgürlüğüne getirdiği katı kısıtlamaları tedricen kaldırarak, kültürel faaliyetler üstündeki kısıtlamaları da hafifletti. Hatta samizdat yayınlarına karşı, mevkidaşlarından çok daha fazla tolerans gösteriyordu. Macarlar, diğer Doğu Bloku ülkesi vatandaşlarıyla mukay ese edildiklerinde, günlük yaşamlarında çok daha fazla özgürlüğe sahipti. Diğer komünist rejimlerden çok daha az otoriter bir rejim görüntüsü vardı. Hele Macaristan'daki ilk yedi yıllık katı sosyalist uygulamayla kıyas bile edilemezdi. Gene de komünist hükûmet toplumun her alanda ve her kesim üstünde mutlak bir kontrole sahipti. Ayrıca vatandaşlar partiye örgütlerine üye olmaları konusunda devletçe teşvik ediliyorlardı. Macaristan Ulusal Meclisi, diğer komünist ülkelerdeki benzerleri gibi, tek partinin direttiği adayların seçimiyle teşkil ediyordu. Partinin ve Politbüronun aldığı kararları onamaktan başka da pek fazla bir işlevi yoktu. Gizli polis teşkilatı, diğer Doğu Bloku ülkeleri teşkilatlarından daha fazla deneti altında tutulmaktaysa da, halen hükûmetin ciddi bir tehdit ve caydırma aracı olarak kullanılmaktaydı. Macar medyası, diğer konularda olduğu gibi görece olarak daha az baskı altındaydı.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh6THpNNUwwb2xRek1sUVRGdWIzTmZTeVZETXlWQk1XUWxRek1sUVRGeVh6RTVOakl1YW5Cbkx6SXlNSEI0TFVvbFF6TWxRVEZ1YjNOZlN5VkRNeVZCTVdRbFF6TWxRVEZ5WHpFNU5qSXVhbkJuLmpwZw==.jpg)
Yaşam standardının görece yüksekliği ve seyahat özgürlüğü konusunda, diğer Doğu Bloku ülkelerine nazaran serbestlik sebebiyle, Soğuk Savaş döneminde Macaristan, Doğu Bloku ülkeleri içinde seyahat edilecek en iyi ülke olarak tarif edilmekteydi. Doğu Bloku'nun yıkılmasının ertesinde, yaşam standartlarındaki dramatik düşüşün yaşandığı günlerde, Macar halkı özlemle Kádár dönemindeki bolluğu arıyordu. Ancak bu döneminde yaşanan bolluk, Kádár rejiminin miras bırakacağı dış borçlarında sebebiydi. Bahsedildiği üzere rejimin kültürel ve sosyal politikaları otoriter olarak tanımlanmaktaysa da, çağdaş Macar kültürü üzerine etkileri, bugün bile tartışma konusu yapılmaktadır.
Kádár yönetiminde turizm canlandı. Kanada, ABD ve diğer batı ülkelerinden gelen turistler, Macaristan'ın çok da ihtiyaç duyduğu döviz girdisini temin ediyordu. Gelişmekte olan ülkelerle kurulan güçlü ilişkiler sayesinde, ülkeye çok sayıda yabancı öğrenci gelmişti.
Kádár, birçokları gibi, rahatına düşkün bir lider değildi. Basit ve gösterişten uzak bir yaşamı vardı. İktidarda olduğu sürece yolsuzluk ve çürümeyle mücadele etti. Bu tip uygulamalara hiç tolerans tanımadı. Tek eğlencesi, neredeyse sadece satranç oyunuydu.
Kádár, Lenin Barış Ödülüne (1975–76) ve Sovyetler Birliği Kahramanı unvanına (3 Nisan 1964) sahiptir.
Son yılları
János Kádár 1988 yılına kadar iktidarda kaldı. Ağır ekonomik sorunların getirdiği baskılar ve yaşlılıktan dolayı oluşan sağlık sorunları sebebiyle, istifa ederek görevini bırakmak zorunda kaldı. 27 Mayıs 1988 tarihinde yapılan Parti Kongresinde istifasını sundu ve yerine Károly Grósz getirildi. Grósz'da değişen koşullar elverdiğince Kádár'ın politikalarını sürdürmeye çalıştı. Kádár sembolik yetkileri olan Parti Başkanlığı görevine getirildi. Ancak partinin karar alma organlarında görev yapmak istemediğini bildirdi. 1989'ların başında, Grósz ve ekibi, komünizmi yıkmaya kararlı daha genç ve radikal bir reformcu ekip tarafından görevden uzaklaştırıldı. Böylelikle sağlık sorunları iyice ilerleyen Kádár'ın tüm resmi unvan ve makamları elinden alınarak politika dışında bırakıldı.
Miklós Németh'in tanıklığına göre, ölümünden kısa bir süre önce Roma Katoliği bir papaza günah çıkartma talebinde bulunması, onun marksist ateizmden vazgeçerek Katolikliği seçtiği anlamına geliyordu.
Kendi yarattığı rejimin resmen çökmesinden üç ay önce, 6 Temmuz 1989 tarihinde 77 yaşında iken, kanserden hayatını kaybetti.
Kádár, Doğu Avrupa Komünist liderlerinin en ılımlısı olarak biliniyordu. 1956 Ayaklanmasından aldığı dersle, dış politikada Sovyetler Birliği'ne sadık kalırken, Macaristan'da uyguladığı politikalarda ulusal bir konsensüs sağlamayı amaçlıyordu. Batı Avrupa Sosyal Demokrat partileri ile daha yakın ilişkiler geliştiren ilk Doğu Avrupa lideri oldu. 1968'deki olaylarda, askerî müdahaleyi engellemek için, Çekoslovak reformcular ve Sovyet yetkililer arasında ara buluculuk yapmaya çalıştı. Ancak SSCB, Prag Baharı'na müdahale kararı alınca, düşünmeden Sovyet saflarında yer aldı.
Kádár'ın Budapeşte'deki Kerepesi Mezarlığı'ndaki mezarı 2 Mayıs 2007'de mezar hırsızlarınca soyuldu; Kafatası da dahil olmak üzere birtakım kemikleri karısı Mária Tamáska'nın küllerinin saklandığı kapla birlikte çalındı. Mezarın yanında, üzerinde "Katiller ve hainler bu kutsal mekanda yatamaz 1956–2006" (Kárpátia adlı bir rock müzik grubunun bir şarkısından alıntılanmış) yazan bir pusula bulundu. Mesajdaki iki tarihten biri Macar Devrimi'ni, diğeri ise temsil ediyordu.
Ödül ve madalyaları
- Sosyalist Emek Kahramanı Madalyası Üç kez (1962, 1972, 1982)
- Sovyetler Birliği Kahramanı (1964)
- Lenin Nişanı İki kez
- Lenin Barış Ödülü (1977)
Kaynakça
Notlar
- ^ "Hungary: Near Death, Communist Dictator Sought a Priest". The New York Times. 23 Kasım 2010. 24 Mart 2014 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 9 Şubat 2014.
- ^ "Hungary's communist leader Kádár summoned priest before dying". Reuters. 23 Kasım 2010. 22 Şubat 2014 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 9 Şubat 2014.
- ^ Savranskaya, Svetlana; ; Zubok, Vladislav, (Ed.) (2010). Masterpices of History: The Peaceful End of the Cold War in Europe, 1989. Central European University Press. s. xxxiii. ISBN .
- ^ (Macarca). . 20 Aralık 2007. 8 Eylül 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Ocak 2012.
- ^ a b Gough 2006, p. 1.
- ^ a b c d Gough 2006, p. 2.
- ^ a b Gough 2006, p. 3.
- ^ Gough 2006, p. 3–4.
- ^ Gough 2006, p. 4.
- ^ Gough 2006, p. 6.
- ^ Gough 2006, p. 8.
- ^ Gough 2006, p. 10.
- ^ a b Gough 2006, p. 11.
- ^ Gough 2006, p. 12.
- ^ Gough 2006, p. 13.
- ^ Gough 2006, p. 14.
- ^ Gough 2006, p. 15.
- ^ Gough 2006, p. 18.
- ^ Gough 2006, p. 19.
- ^ Gough 2006, p. 19–20.
- ^ Gough 2006, p. 20.
- ^ Gough 2006, p. 20–21.
- ^ Gough 2006, p. 21.
- ^ Gough 2006, p. 22.
- ^ Gough 2006, p. 22–23.
- ^ a b Gough 2006, p. 23.
- ^ Gough 2006, p. 24.
- ^ Gough 2006, p. 25.
- ^ Gough 2006, p. 27.
- ^ Gough 2006, p. 28.
- ^ Gough 2006, p. 29.
- ^ Gough 2006, p. 30.
- ^ a b Gough 2006, p. 31.
- ^ Gough 2006, p. 32.
- ^ Gough 2006, p. 33.
- ^ Gough 2006, p. 36.
- ^ Gough 2006, p. 38.
- ^ Gough 2006, p. 42–3.
- ^ Gough 2006, pp. 48–9.
- ^ Gough 2006, p. 50–1.
- ^ Gough 2006, p. 52–3.
- ^ Gough 2006, p. 53.
- ^ Gough 2006, p. 54.
- ^ Crampton, R.J. (1997). Eastern Europe in the Twentieth Century – And After. Routledge. ss. 264. ISBN .
- ^ Gough 2006, p. 55
- ^ Lendvai, Paul (2003). The Hungarians: 1000 Years of Victory in Defeat. Princeton: Princeton University Press. ss. 463. ISBN .
- ^ (1961). Inside Europe Today. New York: . s. 337. LCCN 61-9706.
- ^ Victor Sebestyen (2006) Twelve Days. Pantheon Books. p. 141
- ^ (Rusça)= 2161 Biography at the website on Heroes of the Soviet Union and Russia.
- ^ "movil.religionenlibertad.com". 5 Ağustos 2017 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 22 Haziran 2017.
- ^ "blogs.reuters.com". 22 Şubat 2014 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 15 Haziran 2017.
- ^ . 7 Şubat 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Haziran 2017.
- ^ "Ex-Hungary ruler's remains stolen" 30 Mart 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde ., BBC News, 3 May 2007.
- ^ "Grave of Hungarian Communist leader Janos Kadar vandalized" 14 Ocak 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde ., Associated Press (International Herald Tribune), 2 May 2007.
- ^ (Macarca) The message of the vandals with dates on haon.hu 11 Aralık 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde .
Bibliyografi
- Gough, Roger (2006). A Good Comrade: János Kádár, communism and Hungary. I.B. Tauris. s. 323. ISBN .
wikipedia, wiki, viki, vikipedia, oku, kitap, kütüphane, kütübhane, ara, ara bul, bul, herşey, ne arasanız burada,hikayeler, makale, kitaplar, öğren, wiki, bilgi, tarih, yukle, izle, telefon için, turk, türk, türkçe, turkce, nasıl yapılır, ne demek, nasıl, yapmak, yapılır, indir, ücretsiz, ücretsiz indir, bedava, bedava indir, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, resim, müzik, şarkı, film, film, oyun, oyunlar, mobil, cep telefonu, telefon, android, ios, apple, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, pc, web, computer, bilgisayar
Janos Kadar Macarca telaffuz ˈjaːnoʃ ˈkaːdaːr 26 Mayis 1912 6 Temmuz 1989 Macar devlet adami politikaci Macar Sosyalist Isci Partisi Genel Sekreteri 1956 yilindan emekli oldugu 1988 tarihine kadar 32 yil boyunca Macaristan a Baskanlik yapmis komunist lider Ilerlemis yasi ve buna bagli saglik problemleri yuzunden 1988 yilinda emekli olmak zorunda kalincaya kadar Parti Genel Sekreterligi gorevini surdurdu ve gorevini daha genc reformcu kadrolara devretti Janos KadarMacar Sosyalist Isci Partisi Genel SekreteriGorev suresi 25 Ekim 1956 22 Mayis 1988Yerine geldigiYerine gelen Karoly Grosz46 Macaristan Basbakani 5 Macaristan Halk Cumhuriyeti Bakanlar Konseyi BaskaniGorev suresi 4 Kasim 1956 28 Ocak 1958Yerine geldigi Imre NagyYerine gelen Ferenc MunnichGorev suresi 13 Eylul 1961 30 Haziran 1965Yerine geldigi Ferenc MunnichYerine gelen Gyula KallaiGorev suresi 5 Agustos 1948 23 Temmuz 1950Yerine geldigiYerine gelenKisisel bilgilerDogum Janos Jozsef Csermanek 26 Mayis 1912 1912 05 26 Fiume Avusturya Macaristan ImparatorluguOlum 6 Temmuz 1989 77 yasinda Partisi Macaristan Isci Partisi Macar Sosyalist Isci PartisiEvlilik ler Maria Tamaska 1912 1992 Dini Roma Katoligi Corpus separatum Fiume de bugunku Rijeka fakir bir ailede dunyaya geldi Daha dunyaya gelmeden babasi annesini terk etti ve babasini hic tanimadi Koyde birkac yil gecirdikten sonra annesiyle birlikte Budapeste ye geldi Okulu yarim birakarak nin genclik orgutu e katildi II Dunya Savasi oncesinde partinin onemli figurlerden biri haline gelmisti ve Parti Genel Sekreterligine kadar yukseldi Lideri bulundugu Komunist Parti sini lagvederek Baris Partisi adiyla reorganizasyona tabi tuttu Ancak Baris Partisi umulan basariyi gosteremedi Halkin ve komunistlerin yeterli destegini saglayamadi Sonrasinda Janos Kadar partiyi dagitarak komunist harekete darbe vurmakla da suclanacakti Sovyet isgali sirasinda Kadar in liderligindeki komunist hareket oldukca kucuk capli bir hareketti Ekip calismasina inanan bir lider olarak kararlarin danisilarak alinmasina onem verirdi Gorev suresi boyunca ekonominin liberallesmesi icin gayret gosterdi Nihai tuketim mallarinin uretilmesini saglayacak sanayi kollarinin olusmasina destek verdi Uzun liderlik doneminde Dunyada benzeri olmayan kendine has bir komunist rejim gelistirdi ki bu rejim sonrasinda Gulas Komunizmi olarak adlandirilacakti adiyla gerceklestirilen bir reformla bazi serbest piyasa unsurlari Macar ekonomisine dahil edildi Diger Sosyalist ulkelerle kiyaslandiginda yasam standartlarinda gorece yukseklik ve seyahat serbestisi gibi konularda oldukca iyi durumda olan Macaristan Soguk Savas doneminde yasanacak en iyi Dogu Bloku ulkesi olarak addedilmekteydi Zorla emekli edildikten sonra 6 Temmuz 1989 da hayatini kaybetti Yerine 22 Mayis 1988 tarihinde Genel Sekreterlik gorevine Karoly Grosz getirildi Yonetimde oldugu surece Kadar Macar halkinin yasam standardini yukseltmeye calisti komunist olmayan devletlerle ozellikle de Avrupa ulkeleriyle olan ticareti arttirmaya calisti Bununla birlikte izlenen tum bu politikalar komunist sistemin dogasinda olan sinirlamalari atlatmaya yetmedi Macaristan daki tum bu gelismeler Leonid Brejnev liderligindeki Sovyet yonetimi tarafindan guvensizlikle takip ediliyordu Kadar in yaptiklari ve izledigi politikalar gunumuzde de tartisilmaya devam etmektedir Tum elestirilere ragmen 2007 yilinda Macaristan da yapilan bir arastirmada Istvan Szechenyi ve Lajos Kossuth un ardindan Macaristan in sorunlarinin cozulmesine katki saglayan en yetkin ve etkili ucuncu siyasetci secilmistir CocukluguBir asker olan Janos Krezinger ile Borbala Czermanik ciftinin cocugu olarak Janos Jozsef Czermanik adiyla dunyaya geldi Babasinin ailesi Bati Macaristan da Pusztaszemes de yasayan koylu bir ciftti Babasinin soyadindan Alman kokenli oldugu zannedilmekteyse de Kadar tam bir Macar gibi yetismisti Babasi askerlik gorevi sirasinda annesi ile tanismisti Annesi topraksiz bir Slovak baba ile Macar bir annenin cocuguydu ve ogyalla da dunyaya gelmisti bugunku Hurbanovo Slovakya Janos Fiume de Santo Spirito Hastanesinde 26 Mayis 1912 tarihinde dunyaya geldi Tam da tatil sezonunda dogum yapan ve yalniz bir anne olan Borbala yi kimse ise almak istemiyordu Annesi babasini aramak uzere buyukbabasinin yanina gitti fakat babasinin ailesi onlarla hic ilgilenmedi Borbala cocugunu bakici bir aileye birakarak is aramak uzere Budapeste ye gitti Annesi kucuk Janos u ancak yillik tatillerde senede birkac kez gorebiliyordu Bakici babasi Imre Balint tarafindan buyutuluyordu Imre Balint Avusturya Macaristan Imparatorlugu Ordusu na katilip I Dunya Savasi na gidince Janos un bakimini Imre Balint in kardesi Sandor Balint ustlendi Kadar daha sonra kendisiyle gercekten ilgilenen kisinin Sandor oldugunu soyleyecekti Savasin getirdigi agir kosullar yuzunden Janos cok kucuk yaslarda calismaya basladi Sandor Balint a hasta karisini bakmakta yardim ediyordu Kadar cok kucuk yasta iken bir binayi kundaklamakla suclandi Oysa gercekte bu sucu isleyen kisi bir burokratin cocuguydu Anilarinda bu olayin Marksist Leninist dunya gorusune yaklasmasinda cok etkili oldugunu vurgulamisti 1918 de alti yasindayken annesi onu tekrar yanina almaya karar verdi ve Budapeste de bir okula kaydetti Ancak koylu tavirlari ve aksani yuzunden arkadaslari ve ogretmenlerinin baskisina maruz kaldi Okulda ugradigi baskilarin yani sira inancli bir katolik olan annesiyle de saglikli bir iliski kurmasi epey zor olmustu Annesi kapici olarak calismanin yani sira ek olarak sabahlari gazete dagiticiligi yapiyordu Annesinin tek amaci oglunun iyi bir egitim almasini saglamakti Yazlari koyde is bularak Kadar tam anlamiyla iki arada bir derede kalmisti Koyluler onu sehir cocugu diyerek asagilarken kente geldigi zaman ise koylu cocugu denilerek kendisiyle alay ediliyordu Yoksul ve gayrimesru bir cocuk olarak surdurdugu agir yasam kosullari onun cabuk olgunlasmasini sagladi 1920 yilinda Borbala yeniden hamile kaldi Fakat onu hamile birakan kisi de onu kisa bir sure sonra terk edecekti Hamileligi yuzunden isini kaybeden annesine uvey kardesi Jeno yu buyutmesinde yardim etti Kadar Cukor Caddesi Ilkokulu nun giris sinavina katilarak basarili oldu ve egitimine basladi Zeki bir ogrenci olmakla birlikte belki de yasadigi zorlu hayatin ve sikintilarin etkisiyle siklikla okuldan kaciyordu ve bu sebeple annesinden dayak yiyordu Az bir cabayla derslerinde basarili oldugu icin cok calismaya gerek duymuyordu Nihayetinde 1926 da henuz 14 yasinda iken okulu birakti Araba tamircisi olarak is bulmasi bir yilini aldi 1927 de daktilo tamirciligine basladi ki o donem tum Macaristan da bu isi yapan sadece 160 kisi bulunmaktaydi Partiye ve politikaya girisiBir isci sendikasinin duzenledigi satranc sampiyonasindan 1928 de odul olarak kazandigi Friedrich Engels in adli kitabi sayesinde Marksist yazinla tanismis oldu Turnuvayi duzenleyenler Kadar a odul olarak kazandigi bu kitabi anlamasa bile tekrar tekrar okumasini tavsiye etti Dedikleri gibi de oldu Kadar anilarinda bu kitapla ilgili sunlari soylemisti Kitabi defalarca okumama ragmen tam olarak anlamasam da var oldugundan suphe duymadigim degismez kanunlar ve olaylar orgusu uzerinde dusunmeye itti 1929 Buyuk Krizi Macaristan i vurdugunda Kadar issiz kalan ilk iscilerden biriydi Kriz yoksulluk ve issizligi beraberinde getirmisti Krizin de etkisiyle komunistlere yanasti ve 1931 de ne uye oldu 1939 yilinda duzenlenen bir greve katildi Yetkililerin mudahalesiyle grev kirildi ve Kadar in bircok komunist arkadasi tutuklandi Bu basarisiz grev girisimimin ardindan Komunist Parti nin propaganda faaliyetlerine katildi Bu eylemler de yetkililer tarafindan engellenerek eyleme katilanlar tutuklandi Haziran 1931 de nin adini Sovyet komunist lider Yakov Sverdlov dan alan Sverdlov hucresine katildi Artik partide Janos Barna kod adi ile bilinmekteydi Macaristan Sovyet Cumhuriyeti yikildiktan sonra Komunist Parti illegal olarak faaliyetlerini surduruyordu 1931 yilinda aciga cikti ve komunist olmakla ve komunizm propagandasi yapmak sucuyla tutuklandi Kendisine yoneltilen suclamalari reddetti ve delil yetersizliginden serbest birakildi Ancak bir muddet daha siki bir polis takibatina maruz kaldi Serbest kaldiktan sonra tekrar parti calismalarina kaldigi yerden devam etti Mayis 1933 te KIMSZ in Budapeste komitesine dahil oldu Parti icinde giderek yukselen Janos un yeni kod adi Rona idi Partisi tarafindan Moskova daki Marksizm Leninizm Enstitusu ne gonderilmek istendi Fakat yalniz ailesini birakamayacagini soyleyerek bu teklifi reddetti 21 Haziran 1931 de bazi komunist yoldaslariyla tutuklanana kadar parti hiyerarsisi icinde yukselmeye devam etti Gozaltindayken maruz kaldigi iskenceler sonucunda cozulerek itiraflarda bulundu Ancak iceride diger komunist arkadaslariyla bir araya gelince hata yaptigini fark etti ve itiraflarini geri cekerek yalanladi Buna ragmen itiraflari yuzunden iki yil hapis cezasina carptirildi Bu rada KIMSZ den de uzaklastirilmisti Afla birakildiktan sonra bir muddet siyasi boslukta kaldi Komintern de alinan bir kararla Macaristan Komunist Partisi nin dagitilmasi kararlastirilmisti Boylelikle Janos Kadar in partiye tekrar katilma hayalleri suya dustu Partinin geride kalan az sayida uyesine ne katilmalari ve isci sendikalariyla is birligi yapmalari talimati verilmisti Kadar hapiste Macaristan Sovyet Cumhuriyeti komiseri ve taninmis bir politik tutsak olan Matyas Rakosi ile tanismisti ve ikisi arasinda oldukca sicak bir yakinlik olustu Rakosi hapiste iken yaptigi itiraflar nedeniyle Janos Kadar i sorguya da cekti ve itirafci olmasinin Kadar in politik kifayetsizliginden kaynaklandigina hukmetti Hapisten ciktiktan sonra temasa gectigi partiden arkadaslari ona kendileriyle birlikte Sosyal Demokrat Parti ye sizma talimati verdiler Partiye sizan komunistler kendilerini hic gizlemeye gerek duymadan Marksist dunya goruslerini savunuyor ve Sovyetler Birligi ne yakinliklarini her firsatta dile getiriyorlardi Kadar yoksulluk icinde yasiyordu ve bu sebeple isci sinifinin onder kadrolariyla ve aydinlarla temas kurup kaynasmakta gucluk cekiyordu Ironik bir sekilde Sosyal Demokrat Parti icindeki komunist kontagi adinda bir heykeltirasti Kadar gecim yasam kosullari gibi konularda etkili bir konusmaci haline gelmekle birlikte daha ciddi ve karmasik konular icin ayni sey soylenemezdi 1940 yilinda Komunist parti saflarina geri cagrildi Ancak partiyi ihya calismalari sirasinda daha evvel poliste kaydi bulunmayan uyeler tercih ediliyordu Bu sebeple Kadar a Sosyal Demokrat parti ye nufuz etme konusunda daha fazla sorumluluk ve gorev verildi Mayis ve Haziran aylarinda aralarinda Goldman in da bulundugu bazi eylemciler tutuklandi Kadar bu tutuklamalardan saklanarak kurtulmayi basardi Mayis 1942 de buyuk ihtimalle lider kadrolarinin cogu hapse atildigi icin Kadar Komunist Partinin Merkez Komitesi ne secildi Partinin gecici baskani Kadar ile ilgili su yorumu yapmisti Son derece alcak gonullu ve zeki bir biri olmasina ragmen teorik egitimi kesinlikle cok yetersiz Kovacs Kadar i parti yonetimine dahil ederek ona Merkez Komitesi Sekreterligi nde bir koltuk verdi Ocak 1943 e gelindiginde 70 80 parti uyesiyle temas haline gecilmisti ki yeni bir tutuklama dalgasiyla yapilanma darbe aldi Kadar tutuklananlar arasindaydi Genel Sekreterlik goreviSon toplu tutuklamalardan sonra partinin lider kadrosu Kadar Birinci Sekreter ve den olusmaktaydi Kadar liderliginin ilk doneminde pek cok sorunla yuzlesmek zorunda kaldi Bu sorunlarin en buyugu Macar hukumetinin artan mudahaleleri sebebiyle olusan ve art arda gelen degisimlere komunistlerin lakayit kalmasiydi demokrat lider Arpad Szakasits ile yaptigi bir toplantida Kadar dan komunistlerin sosyal demokrat partiye sizma girisimlerine son verilmesi istendi Bu toplanti genel kurul toplantisinda kendisine yonelen buyuk elestirilerin ana sebebi olacakti Subat 1936 da ilginc bir oneri ortaya atti bu oneriye gore parti lagvedilecek ve faaliyetlerine son verecekti Ancak kucuk bir yonetim kadrosu varligini gizlice surdurecekti Ancak uyeler dagilarak bagimsiz olarak her yerde komunizm propagandasi yapacakti Boylece toplu tutuklamalardan kacinilmis olacak ve parti daha guclu bir sekilde gelecege hazirlanacakti Kadar bu fikre karsi cikmakla birlikte aklina buna yakin baska bir fikrin gelmesine yol acti Partiyi dagitiyormus gibi yapip baska bir isimle yeniden acacakti Boylelikle sorusturma ve devlet baskisindan da kacinilmis olacakti Yeni parti adiyla Agustos ayinda kuruldu Yeni olusum tum komunistlerce desteklenmiyordu Moskova destekli komunist lider Matyas Rakosi ve yandaslari Kadar i agir bir dille elestiriyorlardi Kadar kendisine yoneltilen tum elestiri ve suclamalari reddediyordu Partinin temel yapisinda ve ideolojisinde bir degisiklik yapmadigini isim degisikliginin taktiksel bir geri adim oldugunu soyluyordu Ancak bu hamle de Macar komunistlerin tutuklanmasina ve onlara yonelik baskilarin azalmasina yetmedi Bu konu Kadar in omrunun sonuna kadar konusmaktan imtina ettigi konulardan biri olarak kaldi sonra Macaristan daki diger partilerle birlikte adiyla birlesik muhalefet hareketi olusturdu Boyleyle olmakla birlikte diger partiler Baris Partisi ne hala kuskuyla yaklasmaktaydi Olusturulan bu cephe bu yuzden de populerlik saglayip kitlelerin destegine sahip olamadi Isgalden sonra Kadar in onderliginde parti kendi askeri komitesini olusturarak partizan faaliyetlerine basladi Kadar Yugoslavya sinirini gecerek ve onlarin lideri Josip Broz Tito ile temas saglamak niyetindeydi Kadar ayni donemde SSCB ile de daha guclu ve daha iyi ilskiler kurmayi umit ediyordu Bu cabalari 1942 yilina kadar da devam edecekti Sahte bir onbasi kimligiyle Yugoslavya sinirini gecmeye calisirken yakalandi ve iki bucuk yil hapis cezasina carptirildi Polis gercek kimligini tespit edememesti Bu durum Rakosi gibi supheci komunistleri onun bir polis ajani olabilecegi yonunde supheye sevk etti Bu suclamanin dayandigi elle tutulur kanit olmamasi geriye kalan ihtimali polisin bu konudaki yetersizligini akla getirmektedir Daha sonra Otto Winckelmann isimli bir SS subayinin Kadar in tutuklandigini Berlin e bildirdigini ancak Kadar in baska bir Macar komunisti ile karistirildigi icin olayin cok da uzerine gidilmedigine dair yazismalar ortaya cikmistir Kadar hapisteyken ve diger ust duzey parti yoneticisine haber gondermeyi basardi Boylelikle Kadar i kurtaracak bir kacis plani yapilabildi Bu arada Macar lider Miklos Horthy de alttan alta Alman isgilcilere karsi faaliyetlerle mesguldu Horthy in Kadar ile temasa gecmeye calistigi fakat hangi hapishanede oldugunu tespit edemedigi icin bunu gerceklestiremedigi yonunde soylentiler vardi Horthy daha sonra Almanlarca gorevden alindi ve yerine lideri Ferenc Szalasi getirildi Hukumet degisikligi Kadar uzerinde derhal etkisini gosterdi Kadar in bulundugu hapishane bosaltilarak tum tutuklular Nazi toplama kamplarina gonderildi Kadar kacmayi basardi ve Budapeste ye dondu Yaptigi ilk is askeri komiteye katilmak ve iscileri Sovyet guclerine destek vermeleri icin iknaya calismak oldu Bu propaganda faaliyetleri istenen sonuca ulasmadi Etkisi marjinal oldu Budapeste deki Sovyet zaferinden sonra Csermanek olan soyadini Kadar olarak degistirdi II Dunya Savasi sonrasiSovyetler in Macaristan i kurtarmasindan sonra Sovyet destekli Macar komunistlerin liderligine getirildi ve Sovyetler tarafindan onaylanmis Merkez Komite olusturuldu Yeni olusturulan bu komitede Kadar da bulunmaktaydi Kadar yonetim basamaklarini hizla tirmaniyordu Yukselisindeki temel etmen sahip oldugu bilgi degil olaganustu organizasyon yetenegiydi Kadar baslangicta Parti genel merkezinde calisiyordu Parti uyelik kartlarini da o tasarlamisti Macaristan da konuslu Sovyet askerleri toplu tecavuz ve yagma olaylarina karisiyorlardi Boyle bir karmasanin hukum surdugu ortamda Kadar Emniyet Mudur Yardimcisi olarak atandi Parti hiyerarsisi icinde hizla yukselmekle birlikte Rakosi nin partideki yardimcisi gibi onde gelen kisilerden olan bir grup da onun bu hizli yukselisine son vermek istiyorlardi Rakosi nin donusuyle Kadar in ustundeki kara bulutlar da dagildi Macaristan Komunist Partisi Politburosu na secildi Subat 1945 te de Macaristan Komunist Partisi Genel Sekreterligi gorevine secildi Rakosi nin hukumetinde Savunma Bakani olarak da bulunmaktaydi Kadar ve eski komunistlerin deneyiminden istifade etme konusunda yonetimin isteksiz olmasini saskinlikla izliyorlardi Yonetimdeki cekirdek kadroda yer aldigi icin uye kaydi Kadar in kontrolundeydi Elinde bulundurdugu bu pozisyon onun pek cok kisiyle iliski kurmasini sagladi Bu iliskiler daha sonra cok isine yarayacakti 1945 secimlerinde parlamentoda cogunlugu saglayamayan komunistler bol ve yonet taktigine basvurdu 1945 ten 1947 deki secimlere kadar gecen surede Kadar partide one cikan figurlerden biri oldu 1946 da Komunist Parti nin isci bolgelerinde ve fabrikalardaki propaganda calismalarini yonetti Iscilerin destegi icin komunistler rakipleri sosyal demokratlarla agir bir rekabet icindeydiler Komunistler secimlerin komunistlerin daha yogun oldugu fabrikalarda yapilmasi icin sosyal demokratlari ikna ettiler Bu secimlerde komunistler cogunlugu saglayinca diger fabrikalardaki secimler sosyal demokratlar tarafindan ertelendi Macaristan Komunist Partisi 3 Kongresinde Kadar Rakosi nin iki yardimcisindan biri olarak secildi Bu goreve secilmesinde onun gecmisi ve etnik kimligi onemli rol oynadi Lider kadrosunun buyuk kismi Yahudi kokenli entelektuellerden olusuyordu Biraz da bunu dengelemek icin iscilikten gelme Macar kokenli birini yonetime getirmislerdi Goreve atandiktan sonra Rusca ogrenmeye basladi ve kendini gelistirmek amaciyla yogun bicimde kitap okumaya basladi Tarihci Kadar in 1946 yilinda partinin kampanya calismalarini son derece buyuk bir basariyla yuruttugunu soyluyordu Komunist Parti 1947 secimlerinde parlamentoda cogunlugu elde etti Secimlerin kazanilmasinda Soguk Savas in hizlanmasinin etkisi buyuktu Sovyet yonetimi tek parti rejimi kurulmasi talimati verdi Kadar Sosyal Demokrat Parti ile Komunist Parti nin birlesmesinden olusan Macaristan Isci Partisi nin kurulmasinda aktif rol oynadi 1948 Mayis ayinda SSCB ye yaptigi ziyarette Joseph Stalin le tanisti Bu ziyaret esnasinda kardesi Jeno yasamini yitirmisti 5 Agustos 1948 tarihinde Disisleri Bakani olarak ataninca ondan bosalan koltuga Icisleri Bakani olarak atandi Bakan olmasina ragmen gercekte cok fazla politik gucu yoktu Zira onemli tum kuruluslar Rakosi ye ve ona yakin kisilerce idare edilmekteydi 1949 da annesini kaybeden Kadar ayni yil Maria Tamaska ile evlendi Stalin kendisinden onceki parti yoneticilerine karsi tasfiye hareketine baslayinca Rakosi de benzer bir temizlige basladi Tasfiye hareketi II Dunya Savasi sirasinda ve oncesinde Sovyetler Birligi nde degil Macaristan da parti faaliyetlerine katilanlara karsiydi Olaylarin gelisimine bakildiginda Kadar in Icisleri Bakani olarak atanmasinin onu in gostermelik yargilanmasina dahil etmek amaciyla onceden tasarlanmis bir planin parcasi oldugu anlasiliyordu Sorusturma Devlet Guvenlik Ajansi ve Sovyet Gizli Polis Teskilatinin ortak calismasiyla yapilmisti Rakosi daha sonra biraz da ovunerek Rajk ve onun cetesinin liderligindeki parti karsiti yapilanmayi cozmek icin gunlerce uykusuz kaldigindan bahsedecekti Durusmalar esnasinda Rakosi bizzat yargiclari arayip talimatlar yagdirmisti Ancak daha sonralari Rakosi Rajk in olumu ile ilgili Kadar i suclayacakti Rakosi daha sonra olanlari anlatirken Rajk in olume giderken Cok yasa Stalin Cok yasa Rakosi diye bagirdigini nin tek bir kelime etmedigini nin ise agladigini anlatacakti Farkas ve da infaz edilenlerin provokator olduklarina inanmislardi Ancak Kadar calisma arkadaslarina karsi yapilan bu suclamalara supheyle yaklasmisti Sahte suclamalar ve yargilanma1950 Agustos ayinin sonlarinda Rakosi eski lideri Arpad Szakasits in kapitalist ulkeler adina casusluk yaptigini kendisine itiraf ettigini Kadar a aktardi Szakasits nin hapsedilmesi sosyal demokratlara isci sendikasi yetkililerine ust duzey Komunist Parti uyelerine karsi baslatilacak uzun tasfiye doneminin baslangiciydi ve bu donem 1953 yilina kadar devam edecekti Tasfiye o kadar buyuk boyuta ulasti ki Macar gizli polisi nin takip ettigi dosya sayisi bir milyon civarindaydi ki bu o donem Macaristan nufusunun yaklasik onda birine tekabul ediyordu Tasfiyeler esnasinda Rakosi ve arkadaslari hizli bir sanayilesme ve kolektivizasyon hareketine girismislerdi nun Macaristan i bir demir celik ulkesi yapma konusundaki hirsi toplumun yasam standardini asagi cekiyordu Kadar a guvenemeyen Rakosi onu Icisleri Bakanligi gorevinden istifaya zorladi Gerekce olarak da saglik problemleri gosterildi Kadar ikbal merdivenlerinden asagi inmenin tasfiye edilmekten evla olduguna inaniyordu Ancak bu dusuncesinde yaniliyordu Halefi ile birlikte sosyalizm karsiti hareketlerin onunu alamamakla suclaniyorlardi Kadar daha sonrasinda Rakosi yonetimi tarafindan aleyhine yapilan iddialari curutmekle birlikte curuttugu her suclama ve elestirinin ardindan yeni bir suclama ve elestiriye maruz kaliyordu Iddialarin arkasi kesilmiyordu Sonunda suclamalara yanit vermekten vazgecti En nihayetinde bir mektubunda savas oncesi donemde ne liderlik ettigi donemde hala politik gelisiminin tekamul etmedigini ideolojik olarak yetersiz kaldigini kapitalistler tarafindan kandirildigini bu yuzden de istifasini sunarak aktif politikayi biraktigini itiraf ediyordu Merkez Komite ve Politburo daki gorevlerinden istifa etmis olmasina ragmen parti kongresinde bu gorevleri devam ettirmesine karar verildi Gorevlerinin iadesi uzerine Rakosi nin ona bir sans daha tanidigini konunun kapandigini zannetti Bu konuda yanildigi 1951 Mart ayinda anlasildi Rakosi Sovyetler Birligi ne Kadar in Zold ve Gyula Kallai ile hapsedilecegi bilgisini veriyordu Partiden ihrac edilerek tasfiye edilecegini ve rejimin gadrine ugrayacagini anlayan Zold 18 Nisan 1951 tarihinde Zold butun ailesini katlederek intihar etti Kadar o sirada olan bitenden habersiz evde hastaneden yeni cikmis olan esiyle ilgilenmekteydi Yetkililer Kadar i parti merkezine toplantiya cagirdilar Evden ayrilirken baslarinda sefleri in bulundugu bir grup gizli polis tarafindan durduruldu Bundan bir yil sonra Kadar kendisini Miklos Horthy adina casusluk yapmak gibi uyduruk bir sucla yargilanirken buldu Sorgulamalarinda agir iskencelerle ile sucu itiraf ettirilmeye calisiliyordu Bununla birlikte 1954 yilinda bir durusmada kendisine yoneltilen ve kotu muameleye maruz kalip kalmadigi yonundeki bir soruya herhangi fiziksel kotu muameleye ugramadim diyerek cevap vermistir Kendisine bu konuda yoneltilen tum sorulari omrunun sonuna kadar ayni sekilde yanitlamistir Kimileri onun iskence iddialarini inkar ederek yurt ici ve yurt disindaki imajini korumak amacini tasidigini iddia etmektedir Yargilamalar sonucunda Kadar suclu bulunarak omur boyu hapis cezasina carptirildi Hapis cezasinin uc yillik kismi hucre cezasi seklindeydi Hapis kosullari savas oncesi Horthy rejiminde cektigi hapis cezasindan daha kotuydu Stalin oldukten sonra ve Imre Nagy nin basbakan olmasindan 1953 sonra Temmuz 1954 te serbest birakildi Hapisten ciktiktan sonra Budapeste nin sanayi bolgesi olan 13 Bolgeye parti sekreteri olarak atandi Cok daha fazla ozgurluk talep eden sendika iscileri arasinda kisa surede buyuk bir destekci kitlesine ulasarak isciler arasinda populerlik sagladi 1956 Macar Devrimi ndeki roluJanos Kadar ilk sirada 4 Almanya Sosyalist Birlik Partisi nin 8 Kongresinde Dogu Berlin 1971 Nagy bir koalisyon hukumeti kurdu ve bir liberalizasyon programi baslatti Basin ustundeki baskiyi azaltti bircok siyasi mahkumu serbest birakti ve Macaristan i Varsova Pakti ndan cekmek istedigini ifade etti Sovyet liderler karsilikli saygi ve esitlik temelinde Macaristan ile bir iliski kurmaya calistiklarina dair bir bildiri yayinlamasina ragmen Sovyetler Birligi Komunist Partisi Politburosu Kasim ayi basinda Macaristan daki reformlari askeri guc kullanarak ezme karari aldi Macaristan Isci Partisi kendini lagvederek Macar Sosyalist Isci Partisi adiyla yeni bir catida orgutlenme karari aldi 25 Ekim 1956 tarihinde de Kadar Genel Sekreter olarak secildi Ayni zamanda Imre Nagy Hukumetinde Devlet Bakanligi gorevi de bulunmaktaydi 1 Kasim 1956 tarihinde SSCB nin Budapeste Buyukelcisi nin de girisimleriyle Ferenc Munnich ile birlikte Moskova ya uctu Burada temas ettigi Sovyet yetkililer onu Macaristan da bir karsi devrim faaliyeti yurutulmekte oldugu bu faaliyetin ne pahasina olursa olsun bastirilmasi gerektigi konusunda ikna etmeye calisti Macaristan da konuslu Sovyet askeri birliklerine zaten cok onceden mudahale emri verildigini ogrenince Kadar da safini degistirerek Sovyet tarafina gecti Saf degistirdigi takdirde Rakosi Gero yonetiminin tekrar is basina gececegi kendisinin de basbakan yapilacagi soylenmisti Baski altinda olsa da gerektigi kadar da direnme gostermemisti 12 Nisan 1989 da yaptigi bir konusmada Imre Nagy nin infazinda payi bulundugunu kabul ederek bu konudaki pismanligini dile getirmisti Amerikali gazeteci 1961 yilindaki bir yazisinda Kadar i golgeler tarafindan tarafindan takip edilen bir canli cenaze olarak tarif etmekteydi 4 Kasim 1956 sabahi Sovyet tanklari devrimi bastirmak uzere Budapeste ye girdi Ayni gun Kadar onderliginde kuruldugu ilan edilen Szolnok tan 15 maddelik yeni hukumet programini yayinladi Macaristan in egemenlik ve bagimsizligini temin etmek Sosyalist sistemi ve halk demokrasisini tum saldirilardan korumak Catismalara son vererek duzeni tesis etmek Kardeslik ve esitlik ilkeleri temelinde diger sosyalist ulkelerle olan iliskileri gelistirmek Yonetim sekli ne olursa olsun diger ulkelerle baris icinde is birligi gelistirmek Macar halkinin yasam standardini cabucak ve onemli olcude yukseltmek Bes yillik kalkinma planlarinin yasam standartlarinin yukselmesine izin verecek sekilde tadil edilmesi Burokrasinin ortadan kaldirilmasi ve demokratik uygulamalarin isciler lehine genisletilmesi Iscilerin fabrika ve is yerlerinde yonetimde soz sahibi olmalari Tarimsal uretimin arttirilmasi icin mecburi uretimin kaldirilmasi ve kucuk ureticilere devlet destegi saglanmasi Mevcut yonetim organlarinda Devrim Konseylerindeki yonetimin demokratik secimlerle olusmasini temin etmek Esnaf ve kucuk isletme sahiplerini desteklemek Ilerici gelenekler sayesinde Macar kulturunun gelistirilmesi Macar halkinin cikarlari dogrultusunda hareket etmek icin kurulan Macaristan Devrimci Isci ve Koylu Hukumeti Kizil Ordu dan halk karsiti guclerin ezilmesi ulkede duzenin tesisi ve guven ortaminin korunmasi amaciyla yardim talep etmistir Krizin sona ermesinden sonra Macaristan dan birliklerini cekmesi konusunda Varsova Pakti gucleriyle gorusmeler yapmak 15 madde Sovyetler Birligi nin baskisiyla geri cekildi ve ulkeye 200 000 kisiden olusan guclu Sovyet askeri birlikleri konuslandirildi Savunmasini SSCB ye birakan Kadar boylelikle ulke savunmasi icin ayirmak zorunda kalacagi kaynaklari ulkenin kalkinmasi icin kullanma firsati elde etti Nagy beraberinde Georg Lukacs ve Laszlo Rajk in dul esi Julia ile birlikte Yugoslavya Buyukelciligi ne sigindi Kadar kacaklara guven icinde evlerine donebileceklerine dair soz verdiyse de bu sozu tutamadi Zira Sovyet yoneticiler Yugoslavya dan siginma talep eden Imre Nagy ve arkadaslarinin sinir disi edilerek Romanya ya gonderilmelerine karar verdi Daha sonra Imre Nagy yonetiminin 1956 ayaklanmasindaki rolunu tespit etmek uzere bir mahkeme kuruldu Durusmalarin birkac kez ertelenmesine ragmen demokratik devlet duzenini yikmak vatan hainligi ve komplo kurmaktan suclu bulundular Imre Nagy ve olume mahkum edilerek 16 Haziran 1958 de infaz edildiler ve ise mahkemeler devam ederken tutuklu bulunduklari hapishanede supheli bicimde yasamlarini yitirdiler Kadar donemive Janos Kadar Dogu Berlin 1958 Kadar cok zor bir donemde yonetimin basina gecti Ulke birkac aydan beri Sovyet askeri kontrolundeydi Komunist Parti nin devrik liderleri SSCB ye kacmis tekrar yonetimi ele gecirme planlari yapiyorlardi Cin Dogu Almanya ve Cekoslovakya Sosyalist Cumhuriyeti liderleri karsi devrime kalkisanlarin en sert bicimde cezalandirilmalarini talep ediyorlardi Tum ekonomik zorluklara ve yeni yonetime duyulan guvensizlige ragmen Kadar olaganustu kisa bir surede durumu normallestirmeyi basardi Bu da komunist bloktan ayrilmanin imkansiz oldugunu kabullenmek sayesinde gerceklesti Macar halki da Bati nin kendilerine verdikleri vaatlerin Soguk Savas kosullarinda verilmis tutulmasi imkansiz bos vaatler oldugunu anlamisti Artik Bati nin da kabul ettigi uzere Macaristan Sovyet nufuz alaninin bir parcasi olarak kalmaya devam edecekti Sovyetler Birligi etkisi altinda olsa da Janos Kadar SSCB dekilerden aykiri politikalar yurutebiliyordu Ornegin Macar ciftcilerin tarim kolektiflerinde cok daha genis arazi sahibi olabilmelerine imkan taniyordu Rakosi nin bizimle olmayan bize karsidir soyleminin aksine Kadar bize karsi olmayan bizimledir retorigini gelistirmisti Rakosi nin seyahat ve konusma ozgurlugune getirdigi kati kisitlamalari tedricen kaldirarak kulturel faaliyetler ustundeki kisitlamalari da hafifletti Hatta samizdat yayinlarina karsi mevkidaslarindan cok daha fazla tolerans gosteriyordu Macarlar diger Dogu Bloku ulkesi vatandaslariyla mukay ese edildiklerinde gunluk yasamlarinda cok daha fazla ozgurluge sahipti Diger komunist rejimlerden cok daha az otoriter bir rejim goruntusu vardi Hele Macaristan daki ilk yedi yillik kati sosyalist uygulamayla kiyas bile edilemezdi Gene de komunist hukumet toplumun her alanda ve her kesim ustunde mutlak bir kontrole sahipti Ayrica vatandaslar partiye orgutlerine uye olmalari konusunda devletce tesvik ediliyorlardi Macaristan Ulusal Meclisi diger komunist ulkelerdeki benzerleri gibi tek partinin direttigi adaylarin secimiyle teskil ediyordu Partinin ve Politburonun aldigi kararlari onamaktan baska da pek fazla bir islevi yoktu Gizli polis teskilati diger Dogu Bloku ulkeleri teskilatlarindan daha fazla deneti altinda tutulmaktaysa da halen hukumetin ciddi bir tehdit ve caydirma araci olarak kullanilmaktaydi Macar medyasi diger konularda oldugu gibi gorece olarak daha az baski altindaydi Janos Kadar c 1962 Yasam standardinin gorece yuksekligi ve seyahat ozgurlugu konusunda diger Dogu Bloku ulkelerine nazaran serbestlik sebebiyle Soguk Savas doneminde Macaristan Dogu Bloku ulkeleri icinde seyahat edilecek en iyi ulke olarak tarif edilmekteydi Dogu Bloku nun yikilmasinin ertesinde yasam standartlarindaki dramatik dususun yasandigi gunlerde Macar halki ozlemle Kadar donemindeki bollugu ariyordu Ancak bu doneminde yasanan bolluk Kadar rejiminin miras birakacagi dis borclarinda sebebiydi Bahsedildigi uzere rejimin kulturel ve sosyal politikalari otoriter olarak tanimlanmaktaysa da cagdas Macar kulturu uzerine etkileri bugun bile tartisma konusu yapilmaktadir Kadar yonetiminde turizm canlandi Kanada ABD ve diger bati ulkelerinden gelen turistler Macaristan in cok da ihtiyac duydugu doviz girdisini temin ediyordu Gelismekte olan ulkelerle kurulan guclu iliskiler sayesinde ulkeye cok sayida yabanci ogrenci gelmisti Kadar bircoklari gibi rahatina duskun bir lider degildi Basit ve gosteristen uzak bir yasami vardi Iktidarda oldugu surece yolsuzluk ve curumeyle mucadele etti Bu tip uygulamalara hic tolerans tanimadi Tek eglencesi neredeyse sadece satranc oyunuydu Kadar Lenin Baris Odulune 1975 76 ve Sovyetler Birligi Kahramani unvanina 3 Nisan 1964 sahiptir Son yillariKadar in mezari Janos Kadar 1988 yilina kadar iktidarda kaldi Agir ekonomik sorunlarin getirdigi baskilar ve yasliliktan dolayi olusan saglik sorunlari sebebiyle istifa ederek gorevini birakmak zorunda kaldi 27 Mayis 1988 tarihinde yapilan Parti Kongresinde istifasini sundu ve yerine Karoly Grosz getirildi Grosz da degisen kosullar elverdigince Kadar in politikalarini surdurmeye calisti Kadar sembolik yetkileri olan Parti Baskanligi gorevine getirildi Ancak partinin karar alma organlarinda gorev yapmak istemedigini bildirdi 1989 larin basinda Grosz ve ekibi komunizmi yikmaya kararli daha genc ve radikal bir reformcu ekip tarafindan gorevden uzaklastirildi Boylelikle saglik sorunlari iyice ilerleyen Kadar in tum resmi unvan ve makamlari elinden alinarak politika disinda birakildi Miklos Nemeth in tanikligina gore olumunden kisa bir sure once Roma Katoligi bir papaza gunah cikartma talebinde bulunmasi onun marksist ateizmden vazgecerek Katolikligi sectigi anlamina geliyordu Kendi yarattigi rejimin resmen cokmesinden uc ay once 6 Temmuz 1989 tarihinde 77 yasinda iken kanserden hayatini kaybetti Kadar Dogu Avrupa Komunist liderlerinin en ilimlisi olarak biliniyordu 1956 Ayaklanmasindan aldigi dersle dis politikada Sovyetler Birligi ne sadik kalirken Macaristan da uyguladigi politikalarda ulusal bir konsensus saglamayi amacliyordu Bati Avrupa Sosyal Demokrat partileri ile daha yakin iliskiler gelistiren ilk Dogu Avrupa lideri oldu 1968 deki olaylarda askeri mudahaleyi engellemek icin Cekoslovak reformcular ve Sovyet yetkililer arasinda ara buluculuk yapmaya calisti Ancak SSCB Prag Bahari na mudahale karari alinca dusunmeden Sovyet saflarinda yer aldi Kadar in Budapeste deki Kerepesi Mezarligi ndaki mezari 2 Mayis 2007 de mezar hirsizlarinca soyuldu Kafatasi da dahil olmak uzere birtakim kemikleri karisi Maria Tamaska nin kullerinin saklandigi kapla birlikte calindi Mezarin yaninda uzerinde Katiller ve hainler bu kutsal mekanda yatamaz 1956 2006 Karpatia adli bir rock muzik grubunun bir sarkisindan alintilanmis yazan bir pusula bulundu Mesajdaki iki tarihten biri Macar Devrimi ni digeri ise temsil ediyordu Odul ve madalyalariSosyalist Emek Kahramani Madalyasi Uc kez 1962 1972 1982 Sovyetler Birligi Kahramani 1964 Lenin Nisani Iki kez Lenin Baris Odulu 1977 KaynakcaNotlar Hungary Near Death Communist Dictator Sought a Priest The New York Times 23 Kasim 2010 24 Mart 2014 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 9 Subat 2014 Hungary s communist leader Kadar summoned priest before dying Reuters 23 Kasim 2010 22 Subat 2014 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 9 Subat 2014 Savranskaya Svetlana Zubok Vladislav Ed 2010 Masterpices of History The Peaceful End of the Cold War in Europe 1989 Central European University Press s xxxiii ISBN 978 615 5053 40 5 Macarca 20 Aralik 2007 8 Eylul 2011 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 13 Ocak 2012 a b Gough 2006 p 1 a b c d Gough 2006 p 2 a b Gough 2006 p 3 Gough 2006 p 3 4 Gough 2006 p 4 Gough 2006 p 6 Gough 2006 p 8 Gough 2006 p 10 a b Gough 2006 p 11 Gough 2006 p 12 Gough 2006 p 13 Gough 2006 p 14 Gough 2006 p 15 Gough 2006 p 18 Gough 2006 p 19 Gough 2006 p 19 20 Gough 2006 p 20 Gough 2006 p 20 21 Gough 2006 p 21 Gough 2006 p 22 Gough 2006 p 22 23 a b Gough 2006 p 23 Gough 2006 p 24 Gough 2006 p 25 Gough 2006 p 27 Gough 2006 p 28 Gough 2006 p 29 Gough 2006 p 30 a b Gough 2006 p 31 Gough 2006 p 32 Gough 2006 p 33 Gough 2006 p 36 Gough 2006 p 38 Gough 2006 p 42 3 Gough 2006 pp 48 9 Gough 2006 p 50 1 Gough 2006 p 52 3 Gough 2006 p 53 Gough 2006 p 54 Crampton R J 1997 Eastern Europe in the Twentieth Century And After Routledge ss 264 ISBN 978 0415164238 Gough 2006 p 55 Lendvai Paul 2003 The Hungarians 1000 Years of Victory in Defeat Princeton Princeton University Press ss 463 ISBN 0691114064 1961 Inside Europe Today New York s 337 LCCN 61 9706 Victor Sebestyen 2006 Twelve Days Pantheon Books ISBN 037542458X p 141 Rusca 2161 Biography at the website on Heroes of the Soviet Union and Russia movil religionenlibertad com 5 Agustos 2017 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 22 Haziran 2017 blogs reuters com 22 Subat 2014 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 15 Haziran 2017 7 Subat 2019 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 22 Haziran 2017 Ex Hungary ruler s remains stolen 30 Mart 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde BBC News 3 May 2007 Grave of Hungarian Communist leader Janos Kadar vandalized 14 Ocak 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde Associated Press International Herald Tribune 2 May 2007 Macarca The message of the vandals with dates on haon hu 11 Aralik 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde Bibliyografi Gough Roger 2006 A Good Comrade Janos Kadar communism and Hungary I B Tauris s 323 ISBN 1 84511 058 7