Osmanlı Devleti’nin kuruluş devrinde Aleviler
Osmanlı Devleti’nin kuruluş devrinde Osman Gazi’nin kayınpederi “Şeyh Edebali” ile Yıldırım Bayezid’in eniştesi “” tarafından, Kirmastı’da meşhur “Geyikli Baba”, Antalya Elmalı’da “Abdal Mûsâ” ve Eskişehir Karacahisar’da “Kumral Baba” gibi daha birçok “Şia-i Bâtın’îyye” dâîleri adına zâviyeler yaptırılarak bunlara büyük vakıflar bağlanmıştı. Kazdağı yamaçlarında yaşayan Yürükler’in haraç rüsumları “Emîr-i Buharî” zâviyesine tahsis edilmişti.İkinci Murad’ın ise her şehirde muakkak bir tekke yaptırdığı ve Üçüncü Murad Han’ın ise tasavvufî şiirleriyle Osmanlı Padişahları arasında ayrıcalıklı bir mevkiye sahib olduğu bilinmektedir. Fatih’in ûlema ve şeyhlere verdiği önemi ise Mevlânâ Câmî’ye gönderdiği paralardan ve Maverâünnehre bulunduğu ihsanlardan anlaşılmaktadır. Fatih, Hoca ÛbeydʿAllâh-ı Ahrar’ın halifelerinden Şeyh’ûl-İlâhî Semâvî’yi de Edremit’ten alıp İstanbul’a getirtmişti. Ayrıca, Sadr’ed-Dîn Kunevî’nin “Cem’ûl-Gayb” isimli meşhur eserini şerhettirmiş ve İstanbul Zeyrek yokuşunda adına bir de zâviyye inşâ ettirmişti. Vilâyetnâme-i Hacı Bektâş-ı Veli’yyûl Horasanî’ye göre Batı Anadolu’nun fütuhatı Hacı Bektâş’ın hâlifeleri sayesinde gerçekleştirimiş olup, Osman Gazi’de Hünkâr’dan nâsip alanlar arasındandır.
Bektâşîliğin Osmanlı Ordusu’na girişi
Vilâyetnâme’ye göre bunun başlangıcı Osman Gazi’ye elif tâcının bizzât Hünkâr tarafından giydirilmesiyle başlamaktadır. H. 687 / M.1288 yılında Anadolu Selçuklu Sultanı Üçüncü Âlâ’ed-Dîn-i Key-Kubâd Osman Gazi’ye Altunbaşlı Sancak ve tabel gönderdi. Osman Gazi’nin beline kendi belindeki kılıcı bizzat Hacı Bektaş Veli taktı. “Ve önünden sonun görmeğe: Ugınden Sugm Gurgele!” diye dua etti. Hâlbuki Hacı Bektaş’ın M. 1271 tarihinde vefat ettiği göz önüne alınacak olursa bu rivayetin doğruluğu pek zayıftır. Bir başka rivayete göre ise, Orhan Gazi Yeniçeri’yi kurduktan sonra Hünkâr’ın Amasya taraflarındaki “Suluca Karahöyüğü” adındaki ikametgâhına giderek bütün asker hakkında onun hayır duasını almıştı. O da elinin birini bu askerlerden birinin başına koyarak: “Bunların ismi yeniçeri olsun. Cenâb-ı Hak yüzlerini ak, bazularını kuvvetli, kılınçlarını keskin, oklarını mühlik, kendilerini daima galip etsin,” diyerek dua buyurmuşlardı. Vilâyetnâme’ye güvenildiği takdirde Hünkâr’ın çok daha evvel göçtüğü ve bu rivayetin de gerçek olmadığı anlaşılıyor. O devirlerin fikrî ürünler açısından en geniş alanını Babâî ve Kalenderî zaviyeleriyle birlikte daha birtakım tarikât pîrlerinin yuvaları teşkil etmekteydi. “Rûm abdalları”, “Horasan pîrleri” ve “Gaziyân-ı Rûm” gibi tabirlerin pek sıklıkla kullanılmakta olduğu eserlerden anlaşıldığına göre “Şîʿa-i Bâtıniye” hareketlerinin yoğunlaştığı merkezin başında muhakkak cenkçi ve silâhşör kuvvetlerin hazır bulundurulmasıyla ikinci bir Babâî katliamına mâni olma gayesinin güdüldüğü anlaşılmaktadır. İslâmî çevrelerde Bâtınî harekâtını düşmanca karşılayan bir devlet siyâsetinin ihtilâlleri en çok ordu kuvvetiyle ezdirdiğini art arda tecrübelerle öğrenen “Şîʿa-i Bâtıniye” dâîleri, Selçuklu Hanedanı'nın çöküşünden sonra, hükûmetlerin oluşturacağı bütün ordu kuvvetlerinde yer almayı kararlaştırmıştı. Osmanlı Devleti’nin kuruluş aşamasında da Bâtınîler, öncelikle askerî kuvvetlerin içerisinde yer almayı ihmâl etmediler. Orhan Gazi devrinde tekke zihniyeti ile yoğurulmuş olan Sünnî âlimlerin içlerinde mutasavvıfa nazâriyelerini kabul edenler de mevcuttu. H. 731 / M. 1331 tarihinde İznik fethedildiğinde oradaki kiliselerden birkaçı câmi ve medreseye dönüştürülerek başlarına meşhur Kadı Ürmevî tilmizlerinden ve Şeyh Sadr’ed-Dîn Konevî müntesiplerinden şeyhî gibi zâhir ve bâtın îlimlerinde birinci olan Davûd-u Kayserî müderris olarak atandı. Halk kendisine bâtın îlimlerindeki ihtisasından dolayı büyük saygı ve sevgi beslemekteydi.
Bektâşîliği Rumeli’de neşredenler
Rumeli’de Bektaşiliğin neşrî, “Şîʿa-i Bâtın’îyye” hareketlerinin merkezinde yer alan Baba İlyas Horasanî’nin “Çehariyâr” adı verilen dört halifesinden biri olan Sarı Saltık Baba öncülüğünde gerçekleşmiştir.
Bektâşî Babası Sarı Saltık
Evliya Çelebi’ye göre Ahmed Yesevî müridlerinden olan Sarı Saltık, H. 662 / M. 1264 yılında birçok müridleriyle birlikte Rumeli’ye geçti. Dobrıca, Kırım, Moskova, Lehistan kıt’alarını dolaştıktan ve oralarda İslâmiyet’in uzun süre yayılmasına hizmet ettikten sonra Karesi Oğullarından İsâ Bey zamanında Gelibolu’dan Çardak’a döndüler. Kazdağı üzerinde Edremit Körfezi’nin doğu ve kuzeydoğusuna doğru uzanan silsilesini izleyerek orada oturmakta oal Türkmenler’in arasında uzun yıllar ikâmet ettiler. “Vilâyetnâme” bu dönüşün Hacı Bektâş’ı ziyâret amacıyla gerçekleştirilmiş olduğunu nakletmektedir. Oysa o tarihte Hacı Bektâş çoktan vefât etmiş bulunmaktaydı. Rumeli kıt’asında Sarı Saltık’a ait pek çok ziyaretgâh bulunmaktadır. Bektâşî an’anesinde mühim bir yeri olan bu Şii babanın, Babaeski’de de yaşamış olduğu ve türbesinin Aya Nikola Kilisesi’nin yerinde bulunduğu Hristiyanlarca da kabul edilmektedir. Hacı Bektâş’ın hakkındaki küfr ve ilhada ait çıkarılan söylentiler ile, onun adını taşıyan Bektaşilik Tarikatı’ın i’tikadları arasında hiçbir alâkanın bulunmadığını, fakat kendisine intisap etmiş olan bazı melâhidenin yapmış olduğu neşriyâtın Hacı Bektâş’ın kendisini bizzat töhmet altında bıraktığını “Şekayık” müellifi İbn-i Hallikân nakletmektedir.[]
Kazdağı’nın Tahtacı âlemindeki kudsiyeti
Kazdağı’nın bütün Alevi-Tahtacı âleminde yaşatılan kudsiyeti ile onun “Sarı Kızı” ile Sarı Saltık Baba’nın sarılığı arasındaki benzetmeler göz önüne alındığında ve özellikle de bütün Tahtacı âleminde aynen bir “Kâbe” gibi takdis edilmesi hatırlanacak olunduğunda, Batı Anadolu’nun en mu’tenâ köşesinde yer alan Edremit havzasının bütün “Şîʿa-i Bâtın’îyye” mensuplarınca ne kadar yüksek bir öneme hâiz olduğu da anlaşılmış olur.
Bektâşîliğin Anadolu’da yayılması
Hacı Bektâş halifelerinden Tavvas, Uşak, Söğüd, Balıkesir, Edremit’e kadar uzanan ve Akdeniz ile bağlantı kuran yörelerde, güneyde ise Burak Baba gibi daha birçok dâîlerle birlikte Osman Gazi’nin yurdunda Söğüt ile Sakarya Nehri kıyılarında ve yükseklerdeki Türkmen ve Yörük yaylâlarında dolaşan “Kumral Baba” benzeri birçok “Şîʿa-i Bâtın’îyye” dâîleri Kocaeli bölgesine yerleşen Türkler arasında Bâtınîliği yaymaktaydılar.
Bektâşîler’in Türk diliyle neşriyâtı
Orhan Gazi devrinde Rumeli feth edilince devletin resmi dilinin Türkçe olduğu fermanlarla her tarafa ilân edilmişti. Türkçenin açık ve selis ifade şekliyle rubaî, nefes, destan gibi şiirlerin çeşitli ölçülerine tevdi edilerek; özellikle koşma, deyiş, semaî usulünde söylenen şiirlerin, bağlama, saz, bozuk ve kopuzlarla terennüm edilen şekilleri Türk ruhunun millî benliğine o kadar uyum sağladı ki, şehir ulemasının ağdalı dilinden hiçbir şey anlamayan Türkmenler bunlara karşı hiç ilgi duymamaktaydılar. Bu fırsatı iyi değerlendiren, Key’alû Baba, Abdal Mûsâ, Tuğlu Baba, Baba İlyas Horasanî, Baba İshâk Kefersûdî ve Ebû’l Vefâ-i Harezmî gibi tekkelere mensup olan karışık âkide sahibi “Bâtın’ûl-Mezhep Babalar” ve “Şîʿa-i Bâtın’îyye Dâîleri” Anadolu’nun dört bir tarafına “Bâtın’îyye Mezhebi” ilkeleri doğrultusunda fa’aliyet gösteren zâviyeler açmağa başlamışlardı.
Osmanlılar üzerindeki Bektâşî etkisi
Orhan Gazi’nin cülûsuna kadar geçen süre zarfında kendilerini mutasavvıf olarak tanıtmış olan bazı babaların nüfuzları, bunların Osmanlı Devleti tarafından rehberlikleri kabul edilecek derecede artmıştı. Osman Gazi’ye elifli taç giydirdiği rivayet edilen Hacı Bektâş ile Orhan Gazi’nin kardeşi Âlâ’ed-Dîn Paşa’nın Şeyh Edebali hankahına mensup birer derviş olmaları bu etkinin ne kadar kuvvetli olduğunun bir delilidir. Bu şiddetli tesirler neticesinde Osmanlı ülkelerinde Bektâşîlik, Melâmîlik, Hurûfîlik gibi Şîʿa-i ’îyye şubeleri kolayca yayılmaktaydı. Orhan Gazi tarafından bir velî olarak benimsenen “Key’alû Baba” Bursa’nın fethinde bulundu. Hâlbuki, Osmanlı Devleti kurulduğu ilk günden itibaren Sünnî bir devlet yapısına sahipti. Buna rağmen Hoylu / Tokatlı Burak Baba’nın Osmanlılar’daki benzeri olan bu Şii dervişin “Keremyan Emîri” ile Turgut Alp’ın şeyhi olduğu bilinmektedir. Orhan Gazi’nin İnegöl ilçesini Key’alû Baba’ya “dirlik” olarak tahsis ettiği ve vefâtından sonra da mezarının üzerine büyük bir türbe inşa ettirdiğini “Şekayık” kaydetmektedir.
Şîʿa-i Bâtın’îyye tekkelerinin teftişi
Selçuklular’ın sarayında mevki sahibi olan “Baba Merendi” adındaki Azeri bir Şii dervişi Sultan Âlâ’ed-Dîn’i kendine bağlamış ve daha sonra da “Sulucahöyüğe” yerleşerek Kırşehir hâkimi Nûr’ed-Dîn Bey’i kendi nüfuzu altına almayı başarmıştı. Bu devirde Hacı Bektaş Veli hankahının kurulduğu yerde daha birçok “Şîʿa-i Bâtın’îyye” akideleri yaymakta olan ve Türk aşîretleri arasında fa’aliyetlerde bulunan dâîlerin sayısı da epeyce artmıştı. Bunun üzerine Baba İlyas bendegânından olan Hindistan ve Çin’den gelmiş bazı ârif geçinen “Şîʿa-i Bâtın’îyye” Babaları’nın hâllerini denetlemek üzere memurlar atanmıştı. Kendilerine kisvetlerinin aslı ve bid’atlerinin faslı sual edildikten sonra cevap vermekten âciz olan torlakların çırağları söndürülmüştü. Baba İlyas Horasanî hulefasından Geyikli Baba’ya İnegöl mirlivası ve tımar sahiplerinden Turgut Alp mürid olduğundan dolayı lehine vermiş olduğu şehadeti neticesinde Geyikli Baba Sultan Orhan’ın iltifâtlarına mazhar olmuştu. Sultan Höyüğü Vakfı’na ait olan bir cüz’ün kenarında, Geyikli Baba’ya vakfedilen emlâk arazisine padişahın gönderdiği hediyeler arasında iki küp rakı bulunduğu da tespit edilmişti.
Anadolu’daki Türkmen aşîretlerinin Rûmeli’ye nâkledilmeleri
Orhan Gazi ve Murad Hüdâvendigar Han devirlerinde, Osmanlı Devleti sınırları içerisinde yurt tutan ve Moğol istilâlarına rast gelen zamanlarda dahi Osmanlı ülkesindeki varlıklarından şüphe edilmeyen “Keremyanlı”, “Afşarlı”, “Çavdırlı”, “Samagarlı”, “Varsak”, “Ulus”, “Beremyalı” aşîretlerinin Osmanlı Hükûmeti kararlarına sıkça muhalefet etme, boyun eğmeme, kendi başlarına buyruk yaşam tarzlarıyla bazı gaileler çıkarmakta oldukları ve tam bir bağımsızlık havasıyla hareket etme alışkanlıklarının arttığı bir devirde, Sultân Çelebi Mehmed Han’ın Kilis civarından geçerken rastladığı, çoğunluğu “Salur” ve “Çavdır” aşîretleri mensuplarından müteşekkil ve kendilerine “Moğol Bekâyası” adı da verilen yirmi bin çadır ahâlisinden oluşan konar göçer bir topluluk Rûmeli’ye geçirilerek Filibe yakınlarında “Tatar Pazarcığı” havalisinde iskân edilmişlerdi. İkinci Murad Han devrinde de Ragusa Cumhuriyeti ile varılan uzlaşma üzerine Sadr’âzam Halil Paşa’nın aldığı altmış bin esir de Anadolu’ya nakledilmek suretiyle bu Türkmen aşîretleriyle mübadeleye tâbi tutulmuşlardı. Bâtınî babalarının telkinleriyle aşılanmış olan bu kabileler ileride “Rûmeli Şîʿa-i Bâtın’îyyesi” tarafından temsil edilecek olan birçok tarikâtın oluşumuna vesile oldular.
Kaynakça
- ^ Edremit kazasının Mülga Mehâkimî Şer’îyye Sicilleri.
- ^ a b Tahir Harimi, Tarihte Edremit Şehri.
- ^ Vilâyetnâme-i Hacı Bektâş-ı Veli’yyûl Horasanî.
- ^ Mevlânâ Câmî, Nefahât-ûl’Üns.
- ^ Siret Celâl’ed-Dîn-i Menkûbernî.
- ^ Necip Asım, Türk Tarihi.
- ^ Ahmet Râsim, Resimli ve Haritalı Osmanlı Tarihi, Cilt 1, Sayfa 53.
- ^ a b Hayrullah Efendi, Hayrullah Efendi Tarihi, Cilt 3, Sayfa 80.
- ^ Hayrullah Efendi, Hayrullah Efendi Tarihi, Cilt 2, Sayfa 36.
- ^ Hayrullah Efendi, Hayrullah Efendi Tarihi, Cilt 2, Sayfa 95.
- ^ Balcıoğlu, Tahir Harimi, Mezhep Cereyanları – Anadolu Şiiliğinin çok mühim iki cephesi: Osmanlılar üzerinde Bektâşî nüfuzu, Sayfa 187, Ahmed Said tab’ı, Hilmi Ziya neşriyâtı, 1940.
- ^ İbn-i Hallikân Kenarı, Şekayık, Cilt 1, Sayfa 74.
- ^ Ak Şems’ed-Dîn Vilâyetnâmesi.
- ^ Öztürk, Yaşar Nuri, İmâm-ı Â’zam Savunması, Şehid bir önder için Apolocya, – Şarap dışındaki içkilerin sarhoş olmayacak kadar içilmesine cevâz verdi, Sahife 123, İnkılâp, İstanbul, 2010.
- ^ Hüseyin Hüsamettin Efendi, Amas’ya Tarihi. (Kirmastı’da Geyikli Baba adına yapılan zâviyenin vakfiyesine ait olan bir cüz’ün kenarına düşülmüş olan notta padişahın vakfa yolladığı hediyelerin arasında iki küp te rakının kaydettirildiği görüldü.)
- ^ Hayrullah Efendi, Hayrullah Efendi Tarihi, Cilt 7, Sayfa 82.
- Bibliografya
- Arnol’d, İntişarı İslâm Tarihi, Profesör Halil Hâlid tercümesi.
- Asım, Necip, Türk Tarihi.
- Aynî, Bedr’ed-Dîn Mahmud, İkd’ûl-Cûmman.
- Aynî, Mehmet Ali, Tasavvuf Tarihi,
- Balcıoğlu, Tahir Harimi, Türk Târihinde Mezhep Cereyanları.
- Barthold, W., İslâm Medeniyeti Tarihi, Professör Dr. Fuad Köprülü’nün Geniş, izah, düzeltme ve ilâvelerle tercümesi.
- Brown, İran Edebiyât Tarihi.
- Câhiz, Kitâb’ûl-Beyân ve’t-Tebyin.
- –, Kitâb Fezâil’ül-Etrak.
- Câmî, Mevlânâ, Nefeat’ûl-Üns.
- Christensen, Arthur, La regne du roi Kawadh I et le communisme Mazdakite.
- Cüveynî, Alâ’ed-Dîn, Cihân-Kûşâ.
- Ebrû, Hâfız, Zübdet’ût-Tevârih.
- Ebû Zehra, Muhammed, İslâm’da Siyâsî ve İ’tikadî Mezhepler Tarihi, Ethem Ruhi Fığlalı ve Osman Eskicioğlu tercümesi.
- –, Mezhepler Tarihi, İsmâil Dağ tercümesi.
- El-Birûnî, Ebu Reyhan Muhammed bin Ahmed, El-Âsâr’ûl-Bakiye an-Kurun’il-Hâliye.
- Gök Alp, Ziya, Eski Türkler’de din, Dar’ül-Fünun Edebiyat Fakültesi mecmuaları.
- Gölpınarlı, Abd’ûl-Bâkî, Türkiye'de Mezhepler ve Tarikâtlar.
- Hâsırî, İkd’ûl-Ferîd Hâşiyesi.
- Handmir, Gıyâs’ed-Dîn, Habib’üs-Sîyer.
- Harimi, Tahir, Naklî İlimler Tarihi.
- –, Tarihî Hikmette Sofîyûn.
- –, Târihte Edremit Şehri.
- Hayrullah Efendi, Hayrullah Efendi Tarihi.
- Hilmi Ziyâ, Mihrap mecmuaları – Anadolu’da dinî ruhiyât müşahedeleri.
- Hüseyin Hüsamettin Efendi, Amas’ya Tarihi.
- İbn-i Arab Şâh, Acâib’ûl-Makdur.
- İbn-i Hacer, Dürer’ûl-Kâmine.
- –, Enbe’ül-Gumur.
- İbn-i Hâldun, Mukaddime.
- İbn-i Şahne, Ravzât’ûl-Menazır.
- İbn-i Tikteka, Kitâb’ûl-Fahri.
- İshak Efendi, Kâşif’ül-Esrâr.
- Kaşânî, Ebû-l’Kâsım Abd’Allâh, Olcaytu Tarihi.
- Kenarı, İbn-i Hallikân, Şekayık.
- Khârezmî, Muhammed bin Ahmed, Mefatîh’ûl-Ulûm.
- Köprülü, Fuad, Türk Tarihinde İlk Mutasavvıflar.
- Massignon, Louis, Essai sur la lexique du mystique musulmane.
- Mes’ûdî, Ali, Mûruc’ûz-Zeheb.
- –, Kitâb’ût-Tenbih ve’l İşrâf.
- Muhsin Fanî, Mûbid, Tuhfe-i İsnâ Aşer’îye.
- Muvaffık el-Mekkî, Menâkıb.
- Öz, Mustafa, Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü.
- Öztürk, Yaşar Nuri, İmâm-ı Â’zam – Savunması Şehid bir önder için Apolocya.
- –, En-el Hak İsyanı – Hallâc-ı Mansûr (Darağacında Miraç).
- Reşidî, Fazl’ûl-Lâh, Câmi’ût-Tevârih.
- Sıbt İbn’ûl Cezvî, Mir’at-ûz-Zaman.
- Suver’ûl-Ekalîm, İbn-i Nedim, Fihrist.
- Süyûtî, Celâl’ed-Dîn, Tarih’ûl-Hulefâ.
- Şehristanî, Muhammed, Kitâb’ûl-Milel ve’n-Nihâl.
- Şerafeddin, M. Pamir İsmâ‘ilîleri, İlâhiyat Fakültesi Mecmuası.
- Yakût’ûl-Hamavî, Ebû Abd’ûl-Lâh, Mû’cem’ûl-Büldan.
- Zeydan, Jorji, Medeniyet-i İslâm’îyye Tarihi, Zeki Magemez tercümesi.
wikipedia, wiki, viki, vikipedia, oku, kitap, kütüphane, kütübhane, ara, ara bul, bul, herşey, ne arasanız burada,hikayeler, makale, kitaplar, öğren, wiki, bilgi, tarih, yukle, izle, telefon için, turk, türk, türkçe, turkce, nasıl yapılır, ne demek, nasıl, yapmak, yapılır, indir, ücretsiz, ücretsiz indir, bedava, bedava indir, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, resim, müzik, şarkı, film, film, oyun, oyunlar, mobil, cep telefonu, telefon, android, ios, apple, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, pc, web, computer, bilgisayar
Osmanli Devleti nin kurulus devrinde Aleviler Osmanli Devleti nin kurulus devrinde Osman Gazi nin kayinpederi Seyh Edebali ile Yildirim Bayezid in enistesi tarafindan Kirmasti da meshur Geyikli Baba Antalya Elmali da Abdal Musa ve Eskisehir Karacahisar da Kumral Baba gibi daha bircok Sia i Batin iyye daileri adina zaviyeler yaptirilarak bunlara buyuk vakiflar baglanmisti Kazdagi yamaclarinda yasayan Yurukler in harac rusumlari Emir i Buhari zaviyesine tahsis edilmisti Ikinci Murad in ise her sehirde muakkak bir tekke yaptirdigi ve Ucuncu Murad Han in ise tasavvufi siirleriyle Osmanli Padisahlari arasinda ayricalikli bir mevkiye sahib oldugu bilinmektedir Fatih in ulema ve seyhlere verdigi onemi ise Mevlana Cami ye gonderdigi paralardan ve Maveraunnehre bulundugu ihsanlardan anlasilmaktadir Fatih Hoca UbeydʿAllah i Ahrar in halifelerinden Seyh ul Ilahi Semavi yi de Edremit ten alip Istanbul a getirtmisti Ayrica Sadr ed Din Kunevi nin Cem ul Gayb isimli meshur eserini serhettirmis ve Istanbul Zeyrek yokusunda adina bir de zaviyye insa ettirmisti Vilayetname i Haci Bektas i Veli yyul Horasani ye gore Bati Anadolu nun futuhati Haci Bektas in halifeleri sayesinde gerceklestirimis olup Osman Gazi de Hunkar dan nasip alanlar arasindandir Bektasiligin Osmanli Ordusu na girisi Vilayetname ye gore bunun baslangici Osman Gazi ye elif tacinin bizzat Hunkar tarafindan giydirilmesiyle baslamaktadir H 687 M 1288 yilinda Anadolu Selcuklu Sultani Ucuncu Ala ed Din i Key Kubad Osman Gazi ye Altunbasli Sancak ve tabel gonderdi Osman Gazi nin beline kendi belindeki kilici bizzat Haci Bektas Veli takti Ve onunden sonun gormege Uginden Sugm Gurgele diye dua etti Halbuki Haci Bektas in M 1271 tarihinde vefat ettigi goz onune alinacak olursa bu rivayetin dogrulugu pek zayiftir Bir baska rivayete gore ise Orhan Gazi Yeniceri yi kurduktan sonra Hunkar in Amasya taraflarindaki Suluca Karahoyugu adindaki ikametgahina giderek butun asker hakkinda onun hayir duasini almisti O da elinin birini bu askerlerden birinin basina koyarak Bunlarin ismi yeniceri olsun Cenab i Hak yuzlerini ak bazularini kuvvetli kilinclarini keskin oklarini muhlik kendilerini daima galip etsin diyerek dua buyurmuslardi Vilayetname ye guvenildigi takdirde Hunkar in cok daha evvel goctugu ve bu rivayetin de gercek olmadigi anlasiliyor O devirlerin fikri urunler acisindan en genis alanini Babai ve Kalenderi zaviyeleriyle birlikte daha birtakim tarikat pirlerinin yuvalari teskil etmekteydi Rum abdallari Horasan pirleri ve Gaziyan i Rum gibi tabirlerin pek siklikla kullanilmakta oldugu eserlerden anlasildigina gore Siʿa i Batiniye hareketlerinin yogunlastigi merkezin basinda muhakkak cenkci ve silahsor kuvvetlerin hazir bulundurulmasiyla ikinci bir Babai katliamina mani olma gayesinin guduldugu anlasilmaktadir Islami cevrelerde Batini harekatini dusmanca karsilayan bir devlet siyasetinin ihtilalleri en cok ordu kuvvetiyle ezdirdigini art arda tecrubelerle ogrenen Siʿa i Batiniye daileri Selcuklu Hanedani nin cokusunden sonra hukumetlerin olusturacagi butun ordu kuvvetlerinde yer almayi kararlastirmisti Osmanli Devleti nin kurulus asamasinda da Batiniler oncelikle askeri kuvvetlerin icerisinde yer almayi ihmal etmediler Orhan Gazi devrinde tekke zihniyeti ile yogurulmus olan Sunni alimlerin iclerinde mutasavvifa nazariyelerini kabul edenler de mevcuttu H 731 M 1331 tarihinde Iznik fethedildiginde oradaki kiliselerden birkaci cami ve medreseye donusturulerek baslarina meshur Kadi Urmevi tilmizlerinden ve Seyh Sadr ed Din Konevi muntesiplerinden seyhi gibi zahir ve batin ilimlerinde birinci olan Davud u Kayseri muderris olarak atandi Halk kendisine batin ilimlerindeki ihtisasindan dolayi buyuk saygi ve sevgi beslemekteydi Sultan Orhan tarafindan yapilan teftisler neticesinde Baba Ilyas Horasani hulefasindan Sultan Hoyugu Vakfi na ait Geyikli Baba Alevi tekkesi padisahin iltifatlarina mazhar olmus ve Padisah tarafindan buraya pek cok hediyeler gonderilmisti Bektasiligi Rumeli de nesredenler Rumeli de Bektasiligin nesri Siʿa i Batin iyye hareketlerinin merkezinde yer alan Baba Ilyas Horasani nin Cehariyar adi verilen dort halifesinden biri olan Sari Saltik Baba onculugunde gerceklesmistir Bektasi Babasi Sari Saltik Evliya Celebi ye gore Ahmed Yesevi muridlerinden olan Sari Saltik H 662 M 1264 yilinda bircok muridleriyle birlikte Rumeli ye gecti Dobrica Kirim Moskova Lehistan kit alarini dolastiktan ve oralarda Islamiyet in uzun sure yayilmasina hizmet ettikten sonra Karesi Ogullarindan Isa Bey zamaninda Gelibolu dan Cardak a donduler Kazdagi uzerinde Edremit Korfezi nin dogu ve kuzeydogusuna dogru uzanan silsilesini izleyerek orada oturmakta oal Turkmenler in arasinda uzun yillar ikamet ettiler Vilayetname bu donusun Haci Bektas i ziyaret amaciyla gerceklestirilmis oldugunu nakletmektedir Oysa o tarihte Haci Bektas coktan vefat etmis bulunmaktaydi Rumeli kit asinda Sari Saltik a ait pek cok ziyaretgah bulunmaktadir Bektasi an anesinde muhim bir yeri olan bu Sii babanin Babaeski de de yasamis oldugu ve turbesinin Aya Nikola Kilisesi nin yerinde bulundugu Hristiyanlarca da kabul edilmektedir Haci Bektas in hakkindaki kufr ve ilhada ait cikarilan soylentiler ile onun adini tasiyan Bektasilik Tarikati in i tikadlari arasinda hicbir alakanin bulunmadigini fakat kendisine intisap etmis olan bazi melahidenin yapmis oldugu nesriyatin Haci Bektas in kendisini bizzat tohmet altinda biraktigini Sekayik muellifi Ibn i Hallikan nakletmektedir kaynak belirtilmeli Kazdagi nin Tahtaci alemindeki kudsiyeti Kazdagi nin butun Alevi Tahtaci aleminde yasatilan kudsiyeti ile onun Sari Kizi ile Sari Saltik Baba nin sariligi arasindaki benzetmeler goz onune alindiginda ve ozellikle de butun Tahtaci aleminde aynen bir Kabe gibi takdis edilmesi hatirlanacak olundugunda Bati Anadolu nun en mu tena kosesinde yer alan Edremit havzasinin butun Siʿa i Batin iyye mensuplarinca ne kadar yuksek bir oneme haiz oldugu da anlasilmis olur Bektasiligin Anadolu da yayilmasi Haci Bektas halifelerinden Tavvas Usak Sogud Balikesir Edremit e kadar uzanan ve Akdeniz ile baglanti kuran yorelerde guneyde ise Burak Baba gibi daha bircok dailerle birlikte Osman Gazi nin yurdunda Sogut ile Sakarya Nehri kiyilarinda ve yukseklerdeki Turkmen ve Yoruk yaylalarinda dolasan Kumral Baba benzeri bircok Siʿa i Batin iyye daileri Kocaeli bolgesine yerlesen Turkler arasinda Batiniligi yaymaktaydilar Bektasiler in Turk diliyle nesriyati Orhan Gazi devrinde Rumeli feth edilince devletin resmi dilinin Turkce oldugu fermanlarla her tarafa ilan edilmisti Turkcenin acik ve selis ifade sekliyle rubai nefes destan gibi siirlerin cesitli olculerine tevdi edilerek ozellikle kosma deyis semai usulunde soylenen siirlerin baglama saz bozuk ve kopuzlarla terennum edilen sekilleri Turk ruhunun milli benligine o kadar uyum sagladi ki sehir ulemasinin agdali dilinden hicbir sey anlamayan Turkmenler bunlara karsi hic ilgi duymamaktaydilar Bu firsati iyi degerlendiren Key alu Baba Abdal Musa Tuglu Baba Baba Ilyas Horasani Baba Ishak Kefersudi ve Ebu l Vefa i Harezmi gibi tekkelere mensup olan karisik akide sahibi Batin ul Mezhep Babalar ve Siʿa i Batin iyye Daileri Anadolu nun dort bir tarafina Batin iyye Mezhebi ilkeleri dogrultusunda fa aliyet gosteren zaviyeler acmaga baslamislardi Osmanlilar uzerindeki Bektasi etkisi Orhan Gazi nin culusuna kadar gecen sure zarfinda kendilerini mutasavvif olarak tanitmis olan bazi babalarin nufuzlari bunlarin Osmanli Devleti tarafindan rehberlikleri kabul edilecek derecede artmisti Osman Gazi ye elifli tac giydirdigi rivayet edilen Haci Bektas ile Orhan Gazi nin kardesi Ala ed Din Pasa nin Seyh Edebali hankahina mensup birer dervis olmalari bu etkinin ne kadar kuvvetli oldugunun bir delilidir Bu siddetli tesirler neticesinde Osmanli ulkelerinde Bektasilik Melamilik Hurufilik gibi Siʿa i iyye subeleri kolayca yayilmaktaydi Orhan Gazi tarafindan bir veli olarak benimsenen Key alu Baba Bursa nin fethinde bulundu Halbuki Osmanli Devleti kuruldugu ilk gunden itibaren Sunni bir devlet yapisina sahipti Buna ragmen Hoylu Tokatli Burak Baba nin Osmanlilar daki benzeri olan bu Sii dervisin Keremyan Emiri ile Turgut Alp in seyhi oldugu bilinmektedir Orhan Gazi nin Inegol ilcesini Key alu Baba ya dirlik olarak tahsis ettigi ve vefatindan sonra da mezarinin uzerine buyuk bir turbe insa ettirdigini Sekayik kaydetmektedir Siʿa i Batin iyye tekkelerinin teftisi Selcuklular in sarayinda mevki sahibi olan Baba Merendi adindaki Azeri bir Sii dervisi Sultan Ala ed Din i kendine baglamis ve daha sonra da Sulucahoyuge yerleserek Kirsehir hakimi Nur ed Din Bey i kendi nufuzu altina almayi basarmisti Bu devirde Haci Bektas Veli hankahinin kuruldugu yerde daha bircok Siʿa i Batin iyye akideleri yaymakta olan ve Turk asiretleri arasinda fa aliyetlerde bulunan dailerin sayisi da epeyce artmisti Bunun uzerine Baba Ilyas bendeganindan olan Hindistan ve Cin den gelmis bazi arif gecinen Siʿa i Batin iyye Babalari nin hallerini denetlemek uzere memurlar atanmisti Kendilerine kisvetlerinin asli ve bid atlerinin fasli sual edildikten sonra cevap vermekten aciz olan torlaklarin ciraglari sondurulmustu Baba Ilyas Horasani hulefasindan Geyikli Baba ya Inegol mirlivasi ve timar sahiplerinden Turgut Alp murid oldugundan dolayi lehine vermis oldugu sehadeti neticesinde Geyikli Baba Sultan Orhan in iltifatlarina mazhar olmustu Sultan Hoyugu Vakfi na ait olan bir cuz un kenarinda Geyikli Baba ya vakfedilen emlak arazisine padisahin gonderdigi hediyeler arasinda iki kup raki bulundugu da tespit edilmisti Anadolu daki Turkmen asiretlerinin Rumeli ye nakledilmeleri Orhan Gazi ve Murad Hudavendigar Han devirlerinde Osmanli Devleti sinirlari icerisinde yurt tutan ve Mogol istilalarina rast gelen zamanlarda dahi Osmanli ulkesindeki varliklarindan suphe edilmeyen Keremyanli Afsarli Cavdirli Samagarli Varsak Ulus Beremyali asiretlerinin Osmanli Hukumeti kararlarina sikca muhalefet etme boyun egmeme kendi baslarina buyruk yasam tarzlariyla bazi gaileler cikarmakta olduklari ve tam bir bagimsizlik havasiyla hareket etme aliskanliklarinin arttigi bir devirde Sultan Celebi Mehmed Han in Kilis civarindan gecerken rastladigi cogunlugu Salur ve Cavdir asiretleri mensuplarindan mutesekkil ve kendilerine Mogol Bekayasi adi da verilen yirmi bin cadir ahalisinden olusan konar gocer bir topluluk Rumeli ye gecirilerek Filibe yakinlarinda Tatar Pazarcigi havalisinde iskan edilmislerdi Ikinci Murad Han devrinde de Ragusa Cumhuriyeti ile varilan uzlasma uzerine Sadr azam Halil Pasa nin aldigi altmis bin esir de Anadolu ya nakledilmek suretiyle bu Turkmen asiretleriyle mubadeleye tabi tutulmuslardi Batini babalarinin telkinleriyle asilanmis olan bu kabileler ileride Rumeli Siʿa i Batin iyyesi tarafindan temsil edilecek olan bircok tarikatin olusumuna vesile oldular Kaynakca Edremit kazasinin Mulga Mehakimi Ser iyye Sicilleri a b Tahir Harimi Tarihte Edremit Sehri Vilayetname i Haci Bektas i Veli yyul Horasani Mevlana Cami Nefahat ul Uns Siret Celal ed Din i Menkuberni Necip Asim Turk Tarihi Ahmet Rasim Resimli ve Haritali Osmanli Tarihi Cilt 1 Sayfa 53 a b Hayrullah Efendi Hayrullah Efendi Tarihi Cilt 3 Sayfa 80 Hayrullah Efendi Hayrullah Efendi Tarihi Cilt 2 Sayfa 36 Hayrullah Efendi Hayrullah Efendi Tarihi Cilt 2 Sayfa 95 Balcioglu Tahir Harimi Mezhep Cereyanlari Anadolu Siiliginin cok muhim iki cephesi Osmanlilar uzerinde Bektasi nufuzu Sayfa 187 Ahmed Said tab i Hilmi Ziya nesriyati 1940 Ibn i Hallikan Kenari Sekayik Cilt 1 Sayfa 74 Ak Sems ed Din Vilayetnamesi Ozturk Yasar Nuri Imam i A zam Savunmasi Sehid bir onder icin Apolocya Sarap disindaki ickilerin sarhos olmayacak kadar icilmesine cevaz verdi Sahife 123 Inkilap Istanbul 2010 Huseyin Husamettin Efendi Amas ya Tarihi Kirmasti da Geyikli Baba adina yapilan zaviyenin vakfiyesine ait olan bir cuz un kenarina dusulmus olan notta padisahin vakfa yolladigi hediyelerin arasinda iki kup te rakinin kaydettirildigi goruldu Hayrullah Efendi Hayrullah Efendi Tarihi Cilt 7 Sayfa 82 BibliografyaArnol d Intisari Islam Tarihi Profesor Halil Halid tercumesi Asim Necip Turk Tarihi Ayni Bedr ed Din Mahmud Ikd ul Cumman Ayni Mehmet Ali Tasavvuf Tarihi Balcioglu Tahir Harimi Turk Tarihinde Mezhep Cereyanlari Barthold W Islam Medeniyeti Tarihi Professor Dr Fuad Koprulu nun Genis izah duzeltme ve ilavelerle tercumesi Brown Iran Edebiyat Tarihi Cahiz Kitab ul Beyan ve t Tebyin Kitab Fezail ul Etrak Cami Mevlana Nefeat ul Uns Christensen Arthur La regne du roi Kawadh I et le communisme Mazdakite Cuveyni Ala ed Din Cihan Kusa Ebru Hafiz Zubdet ut Tevarih Ebu Zehra Muhammed Islam da Siyasi ve I tikadi Mezhepler Tarihi Ethem Ruhi Figlali ve Osman Eskicioglu tercumesi Mezhepler Tarihi Ismail Dag tercumesi El Biruni Ebu Reyhan Muhammed bin Ahmed El Asar ul Bakiye an Kurun il Haliye Gok Alp Ziya Eski Turkler de din Dar ul Funun Edebiyat Fakultesi mecmualari Golpinarli Abd ul Baki Turkiye de Mezhepler ve Tarikatlar Hasiri Ikd ul Ferid Hasiyesi Handmir Giyas ed Din Habib us Siyer Harimi Tahir Nakli Ilimler Tarihi Tarihi Hikmette Sofiyun Tarihte Edremit Sehri Hayrullah Efendi Hayrullah Efendi Tarihi Hilmi Ziya Mihrap mecmualari Anadolu da dini ruhiyat musahedeleri Huseyin Husamettin Efendi Amas ya Tarihi Ibn i Arab Sah Acaib ul Makdur Ibn i Hacer Durer ul Kamine Enbe ul Gumur Ibn i Haldun Mukaddime Ibn i Sahne Ravzat ul Menazir Ibn i Tikteka Kitab ul Fahri Ishak Efendi Kasif ul Esrar Kasani Ebu l Kasim Abd Allah Olcaytu Tarihi Kenari Ibn i Hallikan Sekayik Kharezmi Muhammed bin Ahmed Mefatih ul Ulum Koprulu Fuad Turk Tarihinde Ilk Mutasavviflar Massignon Louis Essai sur la lexique du mystique musulmane Mes udi Ali Muruc uz Zeheb Kitab ut Tenbih ve l Israf Muhsin Fani Mubid Tuhfe i Isna Aser iye Muvaffik el Mekki Menakib Oz Mustafa Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sozlugu Ozturk Yasar Nuri Imam i A zam Savunmasi Sehid bir onder icin Apolocya En el Hak Isyani Hallac i Mansur Daragacinda Mirac Residi Fazl ul Lah Cami ut Tevarih Sibt Ibn ul Cezvi Mir at uz Zaman Suver ul Ekalim Ibn i Nedim Fihrist Suyuti Celal ed Din Tarih ul Hulefa Sehristani Muhammed Kitab ul Milel ve n Nihal Serafeddin M Pamir Isma ilileri Ilahiyat Fakultesi Mecmuasi Yakut ul Hamavi Ebu Abd ul Lah Mu cem ul Buldan Zeydan Jorji Medeniyet i Islam iyye Tarihi Zeki Magemez tercumesi