Dördüncü Fitne veya Büyük Abbâsî İç SavaşıEmîn ve Memûn kardeşler arasında Abbâsî Halifeliği'nin tahtına geçiş konusunda yaşanan çatışmadan kaynaklandı. Babaları Halife Harun Reşid, Emîn'i ilk halef olarak ancak aynı zamanda Memûn'u da ikinci olarak gösterip Horasan'ı da ona miras olarak verilmişti. Daha sonra üçüncü oğlu Kâsım üçüncü halef olarak atanmıştır. Harun 809'da öldükten sonra Bağdat'ta Emîn onun yerine geçti. Bağdat sarayının cesaretlendirdiği Emîn, Horasan'ın özerk statüsünü bozmaya çalışmaya başladı ve Kasım hızla kenara itildi. Buna cevaben Memûn, Horasan'ın eyalet elitlerinin desteğini aramış ve kendi özerkliğini savunmak için hamleler yapmıştır. İki kardeş ve kampları arasındaki uçurum genişledikçe Emîn, kendi oğlu Musa'yı vârisi ilan etmiş ve büyük bir ordu toplamıştır. 811'de Emîn'in birlikleri Horasan'a doğru yürümüş, ancak Memûn'un generali Tâhir bin Hüseyin onları Rey Muharebesi'nde mağlup etmiş ve ardından Irak'ı işgal edip ve . Bir yıl sonra şehir düşmüş, Emîn idam edilmiş ve Memûn halife olmuştur.
Dördüncü Fitne | ||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|
![]() "Memûn'un Emîn'e karşı zaferi". “Nigaristan”, İran'ın muhtemelen Şiraz el yazmasından bir folyo, 1573-74 tarihli. | ||||||||
| ||||||||
Taraflar | ||||||||
Emîn'in kuvvetleri | Memûn'un kuvvetleri | Yerel yöneticiler ve isyancı liderler | ||||||
Komutanlar ve liderler | ||||||||
Ancak Memûn başkente gelmek yerine Horasan'da kalmayı tercih etmiştir. Bu, Halifeliğin vilayetlerinde iç savaşın teşvik ettiği güç boşluğunun büyümesine olanak sağlamış ve Cezire, Suriye ve Mısır'da birçok yerel yönetici ortaya çıkmıştır. Ayrıca Kufe'deki Ebu'l-Saraya'dan başlayarak güney Irak, Hicaz ve Yemen'e yayılan bir dizi Ali soyundan gelenlerin başını çektiği isyanı meydana gelmiştir. Memûn'un güçlü başbakanı el-Fadl ibn Sehl tarafından takip edilen Horasan yanlısı politikalar ve Memûn'un sonunda Ali er-Rızâ'nın şahsında bir Ali taraftarı halefi benimsemesi, geleneksel Bağdat elitlerini yabancılaştırmıştır. kendilerini giderek dışlanmış görüyorlardı. Sonuç olarak, Memûn'un amcası İbrahim, 817'de Bağdat'ta rakip halife ilan edilmiş ve Memûn'u bizzat müdahale etmeye zorlanmıştır. Fadl bin Sehl suikasta kurban gitti ve Memûn, 819'da girdiği Bağdat'a gitmek üzere Horasan'dan ayrıldı. Sonraki yıllarda Memûn'un otoritesinin pekişmesine ve batı eyaletlerinin yerel isyancılara karşı yeniden birleştirilmesine tanık olunmuş; bu süreç, 827'de Mısır'ın sakinleştirilmesine kadar tamamlanmamıştır. Bazı yerel isyanlar, özellikle Hürremiyyelerin isyanları, 830'lara kadar çok daha uzun sürmüştür.
Tarihçiler çatışmayı farklı şekillerde yorumlamışlardır; İranolog Elton L. Daniel'in sözleriyle bu, "oldukça beceriksiz, kafası karışmış Emîn ile kurnaz ve yetkin kardeşi Memûn arasında veraset konusunda yaşanan bir çatışma; harem entrikalarının ürünü olarak; bakanlar arasındaki kişisel rekabetin bir uzantısı olarak Fadl b. Rabi ve el-Fadl b. Sahl; veya Araplar ile Persler arasında hükümetin kontrolü için yapılan bir mücadele olarak" tanımlanır.
Arka plan
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlpTDJKaEwwRnlZV0pwYzJOb1pWOUZjbTlpWlhKMWJtZGZNaTVxY0djdk1qSXdjSGd0UVhKaFltbHpZMmhsWDBWeWIySmxjblZ1WjE4eUxtcHdadz09LmpwZw==.jpg)
İç savaşın kökenleri Harun Reşid'in (h. 786-809) ardıllığı ve Abbâsî Halifeliğinin iç siyasi dinamikleri üzerine dayanır. İki ana yarışmacı, Muhammed Emîn ve Abdullah Memûn, H. 170'de (786/7) altı ay arayla doğmuşlardı ve Memûn büyük olandı. Bununla birlikte, 792'de ilk mirasçı olarak seçilen Emîn'di, 799'da ise Memûn onu takip etti; bu, onların soy çizgileri ve siyasi sonuçlarından etkilenen bir sıralamaydı: Emîn, ikinci Abbâsî Halifesi Mansûr'un (h. 754-775) soyundan gelen Zübeyde'nin oğlu Harun'un soyundan gelen sağlam bir Abbâsî soyuna sahipti, Memûn'un annesi ise Horasan'daki Badgis'ten İranlı bir cariye olan Marajil'di.
Memûn'un kökeni tamamen Arap Emîn'den daha az prestijli olsa da, Horasan ve İran'ın hakimiyetindeki doğu eyaletleriyle olan bağları, onun mirasçı olarak seçilmesinde önemli bir faktördü. Tamamen Arapların yönettiği Emevî Halifeliğinin aksine, Abbâsî devleti yoğun İran ve özellikle Horasan etkisi altındaydı. Abbâsîleri iktidara getiren Abbâsî İhtilâli Horasan'da ortaya çıktı ve Abbâsî hanedanı, askeri liderler ve yöneticiler olarak büyük ölçüde Horasanlılara güveniyordu. Abbâsîlerle birlikte batıya gelen orijinal Horasan Arap ordusunun (Hurasaniyye) çoğuna Irak'ta ve yeni Abbâsî başkenti Bağdat'ta mülkler verildi ve ebnau'd-devle ("devletin/hanedanın oğulları") olarak bilinen elit bir grup haline geldiler. Horasan, Halifeliğin vilayetleri arasında ayrıcalıklı bir konumu korudu ve özellikle Harun Reşid, özellikle Horasanlı Bermekî ailesini iktidar pozisyonlarına terfi ettirerek, Halifeliğin İran unsuruyla bağlarını geliştirmeye dikkat etti. Hem Emîn hem de Memûn gençliklerinde Bermakiler tarafından, Emîn el-Fadl bin Yahya'dan ve Memûn da Cafer ibn Yahya'dan eğitilmişlerdi. Emîn, Bermekîlerden uzaklaşıp Bağdat'ın abnaʾ aristokrasisiyle yakından ilişkili olurken, Memûn, Cafer ve arkadaşlarından etkilenmeye devam etmiştir.
802'de Harun ve Abbâsî hükûmetinin en güçlü yetkilileri, kesin veraset düzenlemesinin hazırlandığı Mekke'ye hac ziyaretinde bulundular: Emîn, Bağdat'ta Harun'un yerini alacaktı, ancak Memûn, Emîn'in vârisi olarak kalacaktı ve ayrıca genişlemiş ve fiilen bağımsız bir Horasan'ı da yönetecekti. Üçüncü bir oğul olan Kâsım (el-Mu'tamin) de üçüncü mirasçı olarak eklendi ve Bizans İmparatorluğu ile sınır bölgelerinin sorumluluğunu almıştır. Tarihçi Taberî tarafından kapsamlı bir şekilde kaydedilen anlaşmanın hükümleri, özellikle Memûn'un doğudaki genel valiliğine tanınan özerkliğin kapsamı açısından, Memûn'un daha sonraki savunucuları tarafından çarpıtılmış olabilir.
Abbâsî sarayı, Bağdat'a döndükten hemen sonra, Ocak 803'te Barmakid ailesinin aniden iktidardan düşmesine tanık oldu. Bir yandan bu karar, Bermekilerin Halife'nin hoşuna gitmeyecek kadar güçlü hale gelmiş olabileceği gerçeğini yansıtıyor olabilir, ancak zamanlaması bunun aynı zamanda veraset meselesiyle de bağlantılı olduğunu gösteriyor: Emîn, Abna'nın yanında yer alırken ve Memûn'un Bermakiler ile birlikte olduğu ve iki kampın her geçen gün daha da birbirine yabancılaştığı bir ortamda, Emîn'in başarılı olma şansına sahip olması için Bermakiler'in gücünün kırılması gerekiyordu. Gerçekten de, Barmakiler'in düşüşünden sonraki yıllarda, yönetimde merkezileşmenin giderek arttığı ve buna bağlı olarak Abna'nın nüfuzunun arttığı görüldü; bunların çoğu artık eyalet valisi olarak görev almak ve bu eyaletleri Bağdat'tan daha yakın kontrol altına almak üzere görevlendirilmişti.
Bu durum eyaletlerde, özellikle de Horasan'da huzursuzluğa yol açtı; burada Elton L. Daniel'e göre "Abbâsî politikaları iki aşırı uç arasında dalgalanıyordu. Bir vali, Irak'ın yararı için eyaletten elinden geldiğince zenginlik çıkarmaya çalışacaktı.", merkezi hükûmet ve nadiren de kendisi, halk yeterince yüksek sesle protesto ettiğinde, bu tür valilerin yerini geçici olarak yerel çıkarlarla ilgilenen kişiler alacaktı. Horasan elitlerinin Abna'larla uzun süredir devam eden bir rekabeti vardı. Her ne kadar bu sonuncular artık ağırlıklı olarak şimdiki Irak'ta ikamet ediyor olsalar da, Horasan işlerinin kontrolünü ellerinde tutmakta ısrar ettiler ve maaşlarını karşılamak için eyaletin gelirlerinin batıya gönderilmesini talep ettiler; bu, yerel Arap ve İranlı elitlerin şiddetle karşı çıktığı bir şeydi. Sonuçta ortaya çıkan gerginlik, evrensel olarak örnek bir vali olarak övülen el-Fadl ibn Yahya'nın 793'te Horasan'a atanmasıyla azaldı, ancak 796'da bir abna' üyesi olan Alî bin Îsâ bin Mâhân'ın eyaletin sorumluluğuna atanması ile yeniden alevlendi. Onun sert vergilendirme tedbirleri, Haricî ayaklanmalarında ve nihayet Semerkant valisi Rafi ibn el-Layth'in isyanında kendini gösteren artan huzursuzluğu tetikledi. Bu ayaklanma, Harun'u Memûn, güçlü vekil (hacib) ve başbakan el-Fadl ibn el-Rabi ile birlikte 808'de eyalete gitmeye zorladı. Memûn, ordunun bir kısmıyla birlikte Merv'e gönderilirken Harun, 24 Mart 809'da öldüğü Tus'ta kaldı.
Emîn ve Memûn arasındaki iç savaş, 809-813
Harun'un ölümü üzerine Emîn, popülaritesinin büyük olduğu Bağdat'ta tahta çıktı, Memûn ise geri kalan isyancılara karşı sefer yapmayı planladığı Merv'de kaldı. Ancak Emîn doğudan orduyu ve hazineyi geri çağırdı ve Memûn'a askerî güçlerin önünde çok az şey kaldı. İşte bu sıralarda Memûn, özerklikleri ve ayrıcalıkları garanti altına alınan yerel elitlerle bir uzlaşma ve işbirliği politikası uygulamaya başlayan eski Barmakid himayesi altındaki veziri el-Fadl ibn Sahl'a güvenmeye başladı. Ancak 802 antlaşması, Bağdat'ın merkezileştirme hırsları ve Horasan'ın statüsü konusundaki anlaşmazlık nedeniyle çok geçmeden dağılmaya başladı: Harun'un hapsettiği ancak artık serbest bırakılan ve Halife'nin korumalarının başına atanan Alî bin Îsâ'nın liderliğindeki abna. Aralarında el-Fadl ibn el-Rabi'nin de bulunduğu diğer etkili yetkililer de, Mekke anlaşmasının hükümlerinin çiğnenmesi anlamına gelse bile, Horasan'ın ve gelirlerinin doğrudan merkezi hükûmetin kontrolüne verilmesini talep ederken onlara katıldılar.
Bazı modern bilim adamları, iki kardeş arasındaki çatışmayı, iki yarışmacının anneleri tarafından temsil edilen halifeliğin Arap ve İranlı unsurları arasındaki bir çatışma olarak yorumlamaya çalıştılar. İran hakimiyetindeki Doğu'nun genel olarak Memûn'u desteklediği doğrudur, ancak Emîn ne "Arapçılığın" bilinçli bir savunucusuydu ne de Memûn'a verilen destek onun İran kökenli olmasının bir sonucuydu. Her ne kadar destekçileri yerel halk arasında "kız kardeşlerinin oğlu" adına propaganda yapsa da. Memûn, Horasan'ın yerel elitlerinin desteğinden yararlanıyordu çünkü onlar onu yeni kazandıkları özerkliğin savunucusu olarak görüyorlardı ve kendisi de bu desteği titizlikle geliştiriyordu. Daha sonra, savaş sırasında, onun zafer beklentisi Horasanlılara yeni rejimde daha ayrıcalıklı bir konum vaadini de sundu. Bununla birlikte, çatışma her şeyden önce bir hanedan anlaşmazlığıydı ve Emîn doğrudan bir babasoylu veraset kurmaya çalışıyordu. Bu konuda o, Mansûr'dan bu yana, hepsi kardeşlerinin veya kuzenlerinin iddialarına karşı mücadele eden seleflerinin ayak izlerini takip etmekten başka bir şey yapmadı. Harun el-Raşid, ağabeyi Hâdî'nin (h. 785-786) kısa hükümdarlığı sırasında hapsedildi. Tembelliğe kendini kaptıran ve kendisi de herhangi bir siyasi yetenekten yoksun olan Emîn, bu projeyi, genellikle Emîn'in arkasındaki "kötü deha" olarak gösterilen ve terörün ana kışkırtıcılarından biri olan el-Fadl ibn el-Rabi'ye emanet etti. Emîn çok hızlı bir şekilde en küçük kardeş Kasım'ı kenara itti. Başlangıçta Kasım, Cezire valiliğinden alındı, ancak kısa süre sonra verasetteki yeri tamamen elinden alındı ve Bağdat'ta koruma altına alındı. Memûn'un Halife'nin yakın kontrol alanından uzakta ikamet etmesi nedeniyle bu kaderi paylaşmaktan kurtuldu.
İki kamp arasındaki uçurum, 810 yılında Emîn'in kendi oğlu Musa'yı veliaht safına eklemesiyle ortaya çıktı. Emîn daha sonra Marv'a bir heyet göndererek Memûn'un Bağdat'a dönmesini istedi. Güvenliğinden korkan Memûn'un reddetmesinin ardından Emîn, kardeşinin topraklarına müdahale etmeye başladı: Teslim olduktan sonra Memûn'un İbnü'l-Leys'e olan affını protesto etti ve bölgenin valilerinden haraç istedi. Horasan'ın batı vilayetleri teslimiyetin bir işareti olarak. Daha sonra kardeşinden Horasan'ın batı bölgelerinin bırakılmasını, halifelik vergisinin ve posta acentelerinin eyalete kabul edilmesini ve Horasan gelirlerinin Bağdat'a iletilmesini talep etti. Büyük askeri kuvvetlere güvenemeyen ve dolayısıyla konumu zayıf olan Memûn, ilk başta kardeşinin taleplerini kabul etme eğilimindeydi, ancak el-Fadl ibn Sehl onu bu yoldan caydırdı ve Hilafet sarayının kontrolüne de karşı çıkan Horasan'ın yerli nüfusudan destek aramaya teşvik etti.
Alî bin Îsâ'nın aşırılıklarından sonra zaten olumlu bir şekilde kabul edilen Memûn, bilinçli olarak yerel halkın desteğini artırmaya, vergileri azaltmaya, adaleti bizzat dağıtmaya, yerli prenslere ayrıcalıklar tanımaya ve gösterişli olaylar uyandırmaya koyuldu. eyaletteki Abbâsî hareketinin başlangıcından itibaren. Artık "İran sempatizanları için siyasi bir mıknatıs" (El-Hibri) haline geldi, eyaletini bırakmayı veya Bağdat'a dönmeyi reddetti ve Bağdat'ın merkezileştirme politikalarından memnun olmayanları Abbâsî İhtilâli'nden sonra iktidar veya ganimet paylaşımının dışında bırakılanları etrafında toplamaya başladı.
Kendi başbakanlarının etkisi altında Emîn ve Memûn, siyasi iklimi daha da kutuplaştıran ve ihlali onarılamaz hale getiren adımlar attılar. Memûn, Emîn'in adını sikkelerinden ve Cuma namazından sembolik olarak çıkardıktan sonra, Kasım 810'da Emîn, Memûn ve el-Mu'temin'i verasetten çıkardı ve kendi oğulları Musa ve Abdullah'ı aday gösterdi. yerine. Memûn, kendisini doğrudan Halife'ye meydan okumaktan kaçınan ancak yine de bağımsız otoriteyi ima eden ve aynı zamanda Abbâsîleri iktidara taşıyan Keysani hareketinin ilk günlerine kulak veren dini bir unvan olan imam ilan ederek yanıt verdi.
Bazı kıdemli bakanların ve valilerin çekincelerine rağmen, iki ay sonra, Ocak 811'de Emîn, Alî bin Îsâ'yı Horasan'a vali olarak atadığında ve onu 40.000 kişilik alışılmadık derecede büyük bir ordunun başına getirdiğinde resmi olarak iç savaşı başlatmış oldu. Abna'dan adamlar çekildi ve onu Memûn'u tahttan indirmesi için gönderdiler. Alî bin Îsâ, Horasan'a doğru yola çıktığında, Memûn'u bağlayıp Bağdat'a geri götürmek için yanına bir dizi gümüş zincir aldığı bildirildi. Ali'nin yaklaştığı haberi Horasan'ı paniğe sürükledi ve Memûn bile kaçmayı düşündü. Elindeki tek askerî güç, Tâhir bin Hüseyin komutasındaki yaklaşık 4.000-5.000 kişilik küçük bir orduydu. Tâhir, Ali'nin ilerleyişiyle yüzleşmek için gönderildi, ancak bu, Tâhir'in kendi babası tarafından bile neredeyse bir intihar görevi olarak değerlendirildi. İki ordu, Horasan'ın batı sınırlarındaki Rey'de karşılaştı ve ardından gelen 3 Temmuz 811'deki muharebe, Ali'nin öldürüldüğü ve ordusunun batıya doğru kaçarken parçalandığı Horasanlılar için ezici bir zaferle sonuçlandı.
Tâhir'in beklenmedik zaferi belirleyici oldu: Memûn'un konumu güvence altına alınırken, ana rakipleri abna adamlarını, prestijini ve en dinamik liderlerini kaybetti. Tâhir artık batıya doğru ilerledi, Hemedan yakınlarında bir dizi zorlu çatışmanın ardından komutasındaki 20.000 kişilik başka bir abna ordusunu mağlup etti ve kışın Hulwan'a ulaştı. Emîn şimdi umutsuzca güçlerini Arap kabileleriyle, özellikle de Cezire'deki Şeyban kabilesi ve Suriye'deki Kays ile ittifaklar kurarak güçlendirmeye çalıştı. Gazi Abdülmelik ibn Salih, Alî bin Îsâ'nın oğlu Hüseyin ile birlikte birliklerini seferber etmek için Suriye'ye gönderildi. Ancak Emîn'in çabaları, Kays ve Kelb arasında uzun süredir devam eden kabileler arası bölünmeler, Suriyelilerin iç savaşa katılma konusundaki a[›] ayrıca Abna Araplarla işbirliği yapmak ve kabilelere siyasi tavizler vermek konusundaki isteksizliği nedeniyle başarısız oldu. Arap kabilelerinin desteğini sağlamaya yönelik bu başarısız çabalar, Abna kendi çıkarlarına en iyi şekilde hizmet edip edemeyeceğinden şüphe duymaya başlamasıyla Emîn üzerinde geri tepti. Mart 812'de Hüseyin ibn Ali, Bağdat'ta Emîn'e karşı kısa ömürlü bir darbe başlattı ve Memûn'u gerçek Halife olarak ilan etti, ta ki abna' içindeki diğer grupların önderlik ettiği bir karşı darbe Emîn'i yeniden iktidara getirene kadar. taht. Ancak savaşın baş kışkırtıcılarından biri olan Fadl ibn el-Rabi, Emîn'in davasının kaybedildiği sonucuna vardı ve mahkeme görevlerinden istifa etti. Hemen hemen aynı sıralarda, Memûn resmi olarak halife ilan edilirken, Fadl ibn Sehl, hem sivil hem de askeri yönetim üzerindeki kontrolünü simgeleyen eşsiz Zil-Ri'asatayn ("iki reislik sahibi") unvanını aldı.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlpTDJJd0wwbHlZWEZmYVc1Zk9ERXlMbk4yWnk4eU1qQndlQzFKY21GeFgybHVYemd4TWk1emRtY3VjRzVuLnBuZw==.png)
812 baharında Harthama ibn A'yan komutasında daha fazla birlikle takviye edilen Tâhir, saldırısına yeniden başladı. Huzistan'ı işgal ederek Muhallebi valisi Muhammed ibn Yezid'i mağlup edip öldürdü, bunun üzerine Basra Muhallebileri ona teslim oldu. Tâhir ayrıca Kufe ve Al-Mada'in'i de alarak batıdan Bağdat'a doğru ilerlerken Harthama doğudan yaklaştı. Aynı zamanda Memûn'un destekçileri Musul, Mısır ve Hicaz'ın kontrolünü ele geçirirken Emînin otoritesi parçalandı; Suriye, Arminiya ve Adharbaycan'ın çoğu yerel Arap aşiret liderlerinin kontrolü altına girdi. Tâhir'in ordusu Bağdat'a yaklaşırken Emîn ile Abnaʾ arasındaki uçurum, çaresiz Halife'nin yardım için şehrin sıradan halkına dönüp onlara silah vermesiyle daha da sertleşti. Abna gruplar halinde Tâhir'e sığınmaya başladı ve Ağustos 812'de Tâhir'in ordusu şehrin önüne çıktığında, geleneksel olarak bir Abna kalesi olan Harbiyya banliyösünde karargâhını kurdu.
Tarihçi Hugh N. Kennedy, şehir proletaryası kendi savunmasını savunurken, şehrin daha sonra 'nı "erken dönem İslam toplumu tarihinde neredeyse benzeri olmayan bir olay" ve "erken İslam tarihinin sosyal devrim girişimine en yakın olay" olarak nitelendirmiştir. Bir yılı aşkın bir süredir şehirde şiddetli bir şehir gerilla savaşı yaşanıyordu. Aslında şehrin düşüşüne neden olan, kıtlık ve kuşatanların profesyonel uzmanlığı kadar şehirdeki bu "devrimci" durumdu: Eylül 813'te Tâhir, daha zengin vatandaşlardan bazılarını, Dicle Nehri üzerindeki şehri dış dünyaya açan duba köprülerini kesmeye ikna ederek Memûn'un adamlarının şehrin doğu banliyölerini işgal etmesine izin verdi. Memûn'un birlikleri daha sonra son bir saldırı başlattı; burada Emîn, eski aile dostu Harthama'ya sığınmaya çalışırken Tâhir'in emriyle yakalanıp idam edildi. Her ne kadar Memûn muhtemelen bu eyleme dahil olmasa da, bu durum ona hem hukuki hem de fiili olarak meşru halife bıraktığı için siyasi açıdan uygundu.
Sahlid hakimiyeti ve tepkisi, 813-819
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh5THpKaEwxUm9aVjl3YjNCMWJHRmpaVjl3WVhselgyRnNiR1ZuYVdGdVkyVmZkRzlmZEdobFgyNWxkMTlCWW1KaGMybGtYME5oYkdsd2FDVXlRMTloYkMxTllTVXlOMjExYmw4bE1qZzJNVEkwTlRNeE1UWXhKVEk1TG1wd1p5OHlNREJ3ZUMxVWFHVmZjRzl3ZFd4aFkyVmZjR0Y1YzE5aGJHeGxaMmxoYm1ObFgzUnZYM1JvWlY5dVpYZGZRV0ppWVhOcFpGOURZV3hwY0dnbE1rTmZZV3d0VFdFbE1qZHRkVzVmSlRJNE5qRXlORFV6TVRFMk1TVXlPUzVxY0djPS5qcGc=.jpg)
Bununla birlikte, hükümdarın öldürülmesi Memûn'un zaferini bozdu. Tâhir kısa süre sonra halkın gözünden Rakka'da önemsiz bir göreve nakledildi, ancak bu eylemi Abbâsî hanedanının prestijini ve imajını kalıcı olarak zedeledi. Elton Daniel'e göre, "Bu, Abbâsî halifelerinin şahsını çevreleyen kutsal aurayı paramparça etti; ilk kez bir Abbâsî hükümdarı asi tebaalar tarafından aşağılanmış ve idam edilmişti." Memûn Merv'de kaldığı ve halifelik başkentine döneceğine dair hiçbir işaret vermediği için, Memûn'a ve onun "Farslı" destekçilerine karşı bir Arap antipatisi dalgası, özellikle Halifeliğin batı bölgelerinde ön plana çıktı. Bağdat ve çevresinde sadece bir vilayete indirgenme korkusu vardı. Yeni Halife, devletin yönetimini, Müslüman dünyasının güç merkezini kalıcı olarak doğuya, kendisi ve çevresinin diğer grupları dışlayarak iktidarın dizginlerini kontrol edebileceği Horasan'a taşımayı amaçlayan Fadl ibn Sahl'a devrettiğinde bu durum daha da arttı. Fadl aynı zamanda Memûn'un diğer birçok destekçisinin kenara çekilmesinden de sorumluydu; Böylece Harthama ibn A'yan, Memûn'a batıdaki gerçek durumu bildirmek için Merv'e gittiğinde, Sahliler Halife'yi ona karşı çevirdi ve o, Haziran 816'da ihanet suçlamasıyla idam edildi. Buna karşılık Harthama'nın oğlu Hatim, Arminiya'da kısa süreli bir isyana öncülük etti.
Bu politikaların sonucu olarak Hilafet genelinde isyanlar ve yerel iktidar mücadeleleri patlak vermiş, yalnızca Horasan ve Bizans İmparatorluğu ile sınır bölgeleri bu kargaşadan muaf kalmıştır. Özellikle Irak neredeyse anarşiye sürüklenmiştir. Irak'ın yeni valisi Fadl'ın kardeşi el-Hasan ibn Sahl kısa sürede Abna'nın desteğini kaybetmiştir. Yerel halkın kendi rejimine yabancılaşması, 26 Ocak 815'te Ebu'l-Saraya liderliğindeki Kufe'de isyan çıkaran Zeydi Alilerb[›] ile ortaya çıkmıştır. Abbâsîlere karşı eski şikayetleri olan çeşitli grupların bu fırsatı intikam almak için kullanması nedeniyle isyan Irak bölgesinde hızla yayılmıştır. İsyan sözde Ali soyundan İbn Tabataba tarafından yönetilmiş ve onun ölümünden sonra, Harun Reşid'in emriyle 799'da idam edilen imam Musa el-Kâzım'ın oğlu Zeyd tarafından yönetilmiştir. Ayaklanma Bağdat'ı tehdit etmeye yaklaştı ve ancak yetenekli Harthama'nın müdahalesiyle bastırılmış ve Abu'l-Saraya Ekim ayında yakalanıp idam edilmiştir. İkincil Ali yanlısı hareketler ayrıca Yemen'in (Musa el-Kadhim'in diğer oğlu İbrahim el-Jazzar yönetimi altında) ve Ali soyundan imam Ca'fer es-Sâdık'ın torunu Muhammed el-Dibaj'ın bulunduğu Mekke dahil Tihâme'nin kontrolünü de ele geçirmişlerdir. Kasım 815'te anti-halife ilan edildi. Bu isyanların bastırılması, bir ebna ordusuyla birlikte Alî bin Îsâ'nın oğlu Hamdawayh'e emanet edilmiştir. Hamdawayh bu eyaletleri kontrol altına almakta başarılı oldu, ancak daha sonra Halifeliğin kendisinden ayrılmaya çalışması başarısızlığa uğramıştır.
816 yılında, azalan prestijini güçlendirmek için Memûn, "Allah'ın Halifesi" unvanını aldı. Batı eyaletlerindeki yaygın Ali soyundan gelenlerin desteğini dikkate alan Memûn, yalnızca çeşitli Ali soyundan gelen anti-halifelerinin hayatlarını bağışlamakla kalmadı, aynı zamanda 24 Mart 817'de Musa'nın üçüncü oğlu Ali er-Rızâ'yı da adlandırdı. el-Kadhim'i varisi olarak ilan etti ve hatta resmi hanedan rengini Abbâsî siyahından Ali soyundan gelenlerin yeşili ile değiştirdi. Her ne kadar Memûn'un Ali soyundan gelenlere bağlılığının ciddiyeti belirsiz olsa da -Ali el-Ridha'nın o kadar yaşlı olduğuna ve aslında Memûn'un yerini almasının pek beklenemeyeceğine dair öneriler var- bunun etkisi felaket oldu: Sadece somut bir halk desteği sağlamakta başarısız olmakla kalmadı, aynı zamanda Bağdat'taki Abbâsî ailesinin üyeleri arasında da kargaşaya yol açtı. Hasan ibn Sahl, çeşitli hizip liderlerinin artık iktidarı paylaştığı şehri terk etmek zorunda kalmıştı ve Ali taraftarlarının halefinin haberi onun uzlaşma girişimlerini mahvetti. Bunun yerine, 17 Temmuz 817'de Bağdat'taki Abbâsî ailesinin üyeleri kendilerine yeni bir Halife, Harun el-Raşid'in küçük kardeşi İbrahim'i aday gösterdi. İbrahim, Bağdat elitlerinden, Memûn'un küçük kardeşi Ebu İshak (gelecekteki Halife Mutasım, (h. 833-842) Fadl ibn al-Rabi (hacib olarak görevine geri dönen) gibi bürokrasinin köklü üyelerine ve abna liderlerine. Akademisyen Muhammed Rekaya'nın yorumladığı gibi, "başka bir deyişle bu, 813'ten beri uykuda olan iki kamp (Bağdat ve Horasan) arasındaki savaşın yeniden canlanmasıydı".
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTg0THpnekwxSmxlbUZUYUhKcGJtVXVhbkJuTHpJeU1IQjRMVkpsZW1GVGFISnBibVV1YW5Cbi5qcGc=.jpg)
İbrahim, Irak'ın kontrolünü güvence altına almak için harekete geçti, ancak Kufe'yi ele geçirmesine rağmen, Vasıt'ı operasyon üssü yapan Hasan ibn Sahl, önce Basra'ya ulaşmayı başardı. Ancak Mısır valisi Abdülaziz el-Azdi, İbrahim'i halife olarak tanıdı. Horasan'da Sahliler ilk başta Bağdat'taki olayları küçümsediler ve Memûn'a İbrahim'in halife yerine yalnızca vali (emir) ilan edildiği yönünde yanlış bilgi verdiler. Nihayet Aralık 817'de Ali el-Ridha, Memûn'a Irak'taki gerçek durumu açıklamayı başardı ve onu Halifelikteki karışıklığın Sahlidlerin gösterdiğinden çok daha büyük olduğuna ve Bağdat'la uzlaşmanın gerekli olduğuna ikna etti. gerekliydi. Memûn artık imparatorluğunun kişisel kontrolünü üstlenmeye karar verdi ve 22 Ocak 818'de Marv'dan ayrıldı ve batıya, Bağdat'a doğru çok yavaş bir yolculuğa başladı. Fadl ibn Sahl, 13 Şubat'ta muhtemelen Memûn'un emriyle öldürüldü, ancak ailesinin geri kalanı Bermakidlerin başına gelene benzer bir zulümden kurtuldu. Gerçekten de, Hasan ibn Sehl'in kardeşinin pozisyonu şimdilik onaylanıyordu ve Memûn onun kızlarından biriyle nişanlanmıştı. Ali el-Ridha da 5 Eylül'deki yürüyüş sırasında muhtemelen zehirden öldü. Artık Meşhed ("şehitlik yeri") olarak bilinen Sanabad'daki cenaze yeri, Şiilerin önemli bir hac yeri olacaktı.
Bu arada Bağdat'ta İbrahim firarlarla, isyanlarla ve komplolarla karşı karşıya kaldı; bunlardan biri üvey kardeşi El Mansur'du. Hasan ibn Sahl bu kargaşayı kullanıp kuzeye ilerleyerek Mada'in'i ele geçirmeyi başardı. Aylar geçtikçe Bağdat'taki hoşnutsuzluk arttı. Fadl ibn al-Rabi de dahil olmak üzere İbrahim'in destekçileri onu terk etmeye başladı ve 819 yılının Nisan ve Temmuz aylarında İbrahim'i esir alıp Memun'un güçlerine teslim etmek için bir komplo düzenlendi. Bu komplodan kıl payı kurtulan İbrahim, tahtı terk edip saklanarak Memûn'un Bağdat'ı geri almasının yolunu açtı. 17 Ağustos 819'da Memûn Bağdat'a direnmeden girdi ve siyasi kargaşa hızla yatıştı. Memûn artık muhalefetle uzlaşmaya koyuldu: Ali'nin verasetini iptal etti, hanedan rengi olarak siyahı geri getirdi, Hasan ibn Sahl'ı emekliye gönderdi ve Tâhir'i Rakka'daki sürgününden geri çağırdı. Ancak Memûn, standart halifelik unvanının bir parçası haline gelen imam unvanını korudu.
812-813 Bağdat kuşatması sırasında Tâhir, Abnaʾ ile yakın ilişkiler kurmuştu ve bu artık onların Memûn'u kabul etmelerini kolaylaştırdığını kanıtladı. Tâhir, Eylül 821'de Horasan valiliğiyle ödüllendirildi ve Ekim 822'de ölünce yerine oğlu Talha geçti. Sonraki elli yıl boyunca Tâhirî hattı, Horasan merkezli geniş bir doğu vilayetinin valilerini sağlarken, aynı zamanda Bağdat'ın valilerini de sağlayacak ve başkent Sâmerrâ'ya taşındıktan sonra bile şehrin halifelik hükûmetine bağlılığını güvence altına alacaktı.
Halifeliğin yeniden birleşmesi ve pasifleştirilmesi, 820-837
Memûn Bağdat'a girdiğinde Halifeliğin batı eyaletleri etkili Abbâsî kontrolünden çıkmış, yerel yöneticiler merkezi hükûmetten çeşitli derecelerde özerklik talep etmişti. Mısır, biri Fustat'ı ve güneyi kontrol etmeye gelen Ubeydullah ibn el-Sari komutasında, diğeri ise rakibi ve onun Kaysi Arapları ülkenin kuzeyini kontrol eden iki şiddetli düşman grup arasında bölünmüştü. Nil Deltası civarında. Ayrıca İskenderiye bir grup Endülüs sürgününün elindeydi. Kuzey Suriye ve Cezire'de, ve Nasr ibn Shabath al-Uqayli liderliğindeki geleneksel olarak egemen olan Kays kabilesi kontrolü ele almıştı. İfrikiye, Ağlebîler'in kontrolüne girerken, Yemen Ali yanlısı isyanlarla çalkalanıyordu. Belki de isyanların en tehdit edicisi, Adharbayjan ve Arminiya'nın büyük bir bölümünü kontrol eden Müslüman karşıtı Hurremi hareketiydi.
Bu isyanlarla yüzleşmek için Memûn, ordusunun komutasını kendisine emanet ettiği Tâhir'in diğer oğullarından Abdullah bin Tâhir'e döndü. İbn Tâhir ilk olarak Kuzey Suriye'de ve Cezire'de Nasr ibn Şabat'ı hedef aldı. Nasr, Memûn'un otoritesini kabul etmeye istekliydi, ancak takipçileri için tavizler talep etti ve Abbâsîlerin İranlı yetkililerine düşman olmaya devam etti, bu yüzden 824-825'te başkenti Kaysum'un önünde bir güç gösterisiyle gözdağı verilerek teslim olmak zorunda kaldı. İbn Tahir, kuzey kanadını güvence altına aldıktan sonra Suriye üzerinden Mısır'a doğru yürüdü. Orada iki rakip, Memûn'un halife olmasına prensipte karşı olmasalar da statükoyu korumaya istekliydiler ve 824'te Halit bin Yezid yönetimindeki bir istilayı zaten püskürtmüşlerdi. Ancak İbn Tâhir her ikisini de alt etmeyi başardı, böylece Ali el-Jarawi hızla onun yanına gitti ve Ubeyd Allah'ı teslim olmak ve Bağdat'a sınır dışı edilmekle karşı karşıya bıraktı. İskenderiye'de İbn Tâhir, şehri terk ederek fethedip Müslüman bir emirliğe dönüştürdükleri Bizans adası Girit'e giden Endülüslülerin ayrılmasını sağladı. Abdullah bin Tâhir 827'de Bağdat'a döndüğünde zaferle karşılandı ve 828'de Talha'nın yerine Horasan valisi olarak atandı. Batıdaki yerini Memûn'un küçük kardeşi Ebu İshak el-Muʻtasım devraldı. Yemen'de 822'de Abd al-Rahman ibn Ahmed yönetiminde başka bir Ali soyundan gelenlerin isyanı patlak verdi, ancak Memûn müzakereler yoluyla teslim olmasını sağlamayı başardı.
Ancak başka yerlerde konsolidasyon süreci daha zordu ya da tamamen başarısız oldu: Aghlebid kontrolündeki İfriqiya'nın özerk statüsü doğrulandı ve fiilen Abbâsî kontrolünden tamamen çıktı; Adharbayjan'da Memûn'un generali İsa ibn Ebu Halid yeniden göreve geldi, şehirlerdeki çeşitli yerel Müslüman beyleri kontrol altında tuttu ancak Hurrem isyanını bastıramadı. 824'te ve 827-829'da komutasında Hurremlilere karşı seferler gönderildi, ancak her ikisi de dağlık arazi ve Hurremlilerin gerilla taktikleri karşısında başarısız oldu ve İbn Humeyd öldü. Türk köle askerlerden (mawali veya Gulâm) oluşan yeni askerî birliğini Hurremîlere karşı kullanan el-Mu'tasım'ın tahta çıkışına kadar, onların isyanları, yıllar süren zorlu seferlerin ardından 837'de bastırılamadı. Çoğu eyalette halifelik otoritesinin yeniden tesis edilmesine rağmen Halife, isyanlardan rahatsız olmaya devam etti: Memûn'un saltanatının geri kalanında, Mısır'daki baskıcı vergilendirmeye karşı üç yıllık bir isyan olan Aşağı Irak'ta Zutt'un bir dizi ayaklanmasına tanık oldu. 829'da hem Hristiyan Kıptîlerin hem de Müslümanların katıldığı isyanın yanı sıra, İbn Humeyd'in Arminiya ve Adharbaycan'ın valisi olarak halefi Ali ibn Hişam'ın başarısız isyanı.
Sonrası ve etkisi
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh5THpJeUwwcHZhRzVmZEdobFgwZHlZVzF0WVhKcFlXNWZZWE5mWVcxaVlYTnpZV1J2Y2w5aVpXWnZjbVZmVkdobGIzQm9hV3h2YzE5aGJtUmZUV0Z0ZFc0dWFuQm5Mekl5TUhCNExVcHZhRzVmZEdobFgwZHlZVzF0WVhKcFlXNWZZWE5mWVcxaVlYTnpZV1J2Y2w5aVpXWnZjbVZmVkdobGIzQm9hV3h2YzE5aGJtUmZUV0Z0ZFc0dWFuQm4uanBn.jpg)
Uzun iç savaş, erken dönem Abbâsî devletinin sosyal ve siyasi düzenini paramparça etti ve Abbâsî Halifeliğinin orta dönemini karakterize edecek Memûn yönetiminde yeni bir sistem ortaya çıkmaya başladı. En somut değişiklik, yeni rejimi destekleyen elitlerde yaşandı: Abna, eski Arap aileler ve Abbâsî hanedanının üyeleri, idari ve askeri mekanizmadaki konumlarını ve onlarla birlikte nüfuz ve güçlerini kaybettiler. Halifeliğin vilayetleri artık Horasan'daki Tâhiriler veya Mâverâünnehir'deki genellikle İran kökenli Sâmânîler gibi genellikle kalıtsal bir hanedan tarafından kontrol edilen daha büyük birimler halinde gruplandırılmıştı. Ancak aynı zamanda Memûn, imparatorluğunun İran unsuruna bağımlılığını azaltmaya çalıştı ve iki yeni askerî birlik oluşturarak bunları dengelemeye çalıştı: kardeşi Ebu İshak'ın Türk köleleri ve Arap kabile ordusu. Bizans sınırı artık yeniden düzenlendi ve Memûn'un oğlu el-Abbas'ın komutası altına alındı. Bu sistem, sıkı bir şekilde kontrol edilen, merkezi bir devlet yaratan ve Türk birliklerini, Osmanlı İmparatorluğu'na karşı seferler yürüttüğü etkili bir askerî güce dönüştüren Ebu İshak (el-Mu'tasım) döneminde daha da geliştirildi ve kesin özelliklerini kazandı. Bizanslılar ve iç isyanlar. Türk liderler eyalet valileri olarak siyasi iktidara gelirken, eski Arap ve İranlı seçkinler tamamen kenarda kaldı. Memûn'un zaferinin Abbâsî resmi teolojik doktrininde de yansımaları oldu: 829'da Memûn, İslam'daki doktrinsel farklılıkları uzlaştırmak ve toplumsal eşitsizlikleri azaltmak amacıyla Mutezile'mi benimsedi.
Aynı zamanda, Memûn ve haleflerinin, özellikle İran'ın doğusundaki Halifeliğin Arap olmayan halklarını kucaklama ve bu eyaletlerin yönetimini hatırı sayılır özerkliğe sahip yerel hanedanlara emanet etme istekliliği, Dini motivasyonlu uzun bir dizi isyanın sona ermesine yardımcı oldu ve bu halkları İslam'la barıştırdı: Memûn'un hükümdarlığı sırasında din değiştirme oranı önemli ölçüde arttı ve bu, İran topraklarındaki yerel prens ailelerin çoğunun nihayet İslam'a dönüştüğü zamandı. Müslümanlar. El-Hibri'nin belirttiği gibi, "zaman içinde bu gelişme, doğuda halifelik merkeziyle yalnızca nominal sadakat açısından ilişkili olan özerk eyalet hanedanlarının ortaya çıkışının bir başlangıcını temsil ediyordu".
Notlar
Kaynakça
- Özel
- ^ a b c d Kennedy 2004, s. 147.
- ^ Daniel 1979, s. 17.
- ^ a b c d Kennedy 2004, s. 142.
- ^ a b c d e f g Rekaya 1991, s. 331.
- ^ a b El-Hibri 2010, s. 282.
- ^ El-Hibri 2010, s. 301.
- ^ El-Hibri 2010, s. 274.
- ^ Kennedy 2004, ss. 133-134.
- ^ Kennedy 2004, s. 135.
- ^ El-Hibri 2010, ss. 281-282.
- ^ Daniel 1979, ss. 175-176.
- ^ El-Hibri 2010, ss. 282-283.
- ^ Kennedy 2004, ss. 142-143.
- ^ a b c El-Hibri 2010, s. 283.
- ^ Daniel 1979, s. 168.
- ^ Daniel 1979, ss. 169-171.
- ^ Kennedy 2004, s. 144.
- ^ Daniel 1979, ss. 171-175.
- ^ Kennedy 2004, ss. 144-145.
- ^ Daniel 1979, s. 176.
- ^ Rekaya 1991, ss. 331-332.
- ^ a b c Gabrieli 1960, s. 438.
- ^ Rekaya 1991, ss. 331, 333.
- ^ a b c d e f Rekaya 1991, s. 332.
- ^ a b c d e f g Rekaya 1991, s. 333.
- ^ Fishbein 1992, ss. 20, 22, 27.
- ^ Daniel 1979, ss. 176-177.
- ^ Kennedy 2004, ss. 147-148.
- ^ El-Hibri 2010, s. 284.
- ^ Daniel 1979, ss. 177-178.
- ^ a b c d El-Hibri 2010, s. 285.
- ^ a b c Kennedy 2004, s. 148.
- ^ Rekaya 1991, ss. 332-333.
- ^ a b c d e f Kennedy 2004, s. 149.
- ^ Daniel 1979, ss. 179–180.
- ^ a b c d Rekaya 1991, s. 334.
- ^ Kennedy 2004, ss. 149–150.
- ^ Rekaya 1991, ss. 333–334.
- ^ Kennedy 2004, s. 150.
- ^ Gabrieli 1960, ss. 437–438.
- ^ Kennedy 2004, ss. 150, 151.
- ^ a b c Daniel 1979, s. 180.
- ^ a b c d El-Hibri 2010, s. 286.
- ^ a b Kennedy 2004, ss. 150–151.
- ^ Kennedy 2004, s. 151.
- ^ Rekaya 1991, ss. 334–335.
- ^ a b c Kennedy 2004, s. 152.
- ^ Rekaya 1991, ss. 334, 335.
- ^ Kennedy 2004, ss. 151–153.
- ^ a b c d e Rekaya 1991, s. 335.
- ^ a b c Kennedy 2004, s. 153.
- ^ Rekaya 1991, ss. 335–336.
- ^ Rekaya 1991, s. 336.
- ^ El-Hibri 2010, ss. 288–289.
- ^ Kennedy 2004, ss. 153–154, 159–160.
- ^ El-Hibri 2010, ss. 286–287.
- ^ Kennedy 2004, ss. 154–155.
- ^ a b c El-Hibri 2010, s. 287.
- ^ a b c Kennedy 2004, s. 154.
- ^ a b c d e Rekaya 1991, s. 337.
- ^ El-Hibri 2010, ss. 287–288.
- ^ Kennedy 2004, ss. 153–154, 165.
- ^ Rekaya 1991, ss. 337–338.
- ^ El-Hibri 2010, s. 290.
- ^ Kennedy 2004, s. 155.
- ^ El-Hibri 2010, ss. 288–290.
- ^ Kennedy 2004, ss. 156–166.
- ^ Rekaya 1991, ss. 336–337.
- ^ El-Hibri 2010, s. 295.
- ^ Madelung 2000, ss. 327, 331, 333-334.
- ^ Cobb 2001, ss. 60-61.
- ^ Madelung 2000, s. 334.
- ^ Madelung 2000, ss. 339-340.
- ^ Kennedy 2004, ss. 123-127.
- ^ El-Hibri 2010, ss. 269-271.
- ^ Kennedy 2004, ss. 130-131, 136, 139, 141.
- ^ El-Hibri 2010, s. 272.
- Genel
- Cobb, Paul M. (2001). White Banners: Contention in 'Abbâsîd Syria, 750-880. SUNY Press. ISBN .
- (1979). The Political and Social History of Khurasan under Abbâsîd Rule, 747-820. Minneapolis & Chicago: Bibliotheca Islamica, Inc. ISBN .
- El-Hibri, Tayeb (2010). "The empire in Iraq, 763-861". (Ed.). The New Cambridge History of Islam, Volume 1: The Formation of the Islamic World, Sixth to Eleventh Centuries (İngilizce). Cambridge: Cambridge University Press. ss. 269-304. ISBN .
- Fishbein, Michael, (Ed.) (1992). The History of al-Ṭabarī, Volume 31: The War Between Brothers: The Caliphate of Muḥammad al-Amīn, A.D. 809–813/A.H. 193–198. SUNY series in Near Eastern studies. (İngilizce). Albany, New York: State University of New York Press. ISBN .
- Gabrieli, F. (1960). "al-Amīn". Gibb, H. A. R.; ; ; ; Lewis, B.; (Ed.). The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume I: A–B (İngilizce). Leiden: E. J. Brill. ss. 437-438. OCLC 495469456.
- Kennedy, Hugh (2016). The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century (İngilizce) (Second bas.). Oxford ve New York: Routledge. ISBN .
- (2000). "Abūʾl-Amayṭar al-Sufyānī". Jerusalem Studies in Arabic and Islam. Cilt 24. ss. 327-341.
- Rekaya, M. (1991). "al-Maʾmūn". Bosworth, C. E.; ; (Ed.). The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume VI: Mahk–Mid (İngilizce). Leiden: E. J. Brill. ss. 331-339. ISBN .
Konuyla ilgili yayınlar
- Amabe, Fukuzo (1995). The Emergence of the ʿAbbāsid Autocracy: The Abbâsîd Army, Khurāsān and Adharbayjān. Kyoto: Kyoto University Press. ISBN .
- El-Hibri, Tayeb (1999). Reinterpreting Islamic Historiography: Hārūn al-Rashı̄d and the Narrative of the ʿAbbāsid Caliphate. Cambridge University Press. ISBN .
- Yücesoy, Hayrettin (2002). "Between Nationalism and the Social Sciences: A History of Modern Scholarship on the Abbâsîd Civil War and the Reign of al-Ma'mun". Medieval Encounters. Cilt 8. ss. 56-78. doi:10.1163/157006702320365940.
- Yücesoy, Hayrettin (2009). Messianic Beliefs and Imperial Politics in Medieval Islam: The ʻAbbāsid Caliphate in the Early Ninth Century. University of South Carolina Press. ISBN .
wikipedia, wiki, viki, vikipedia, oku, kitap, kütüphane, kütübhane, ara, ara bul, bul, herşey, ne arasanız burada,hikayeler, makale, kitaplar, öğren, wiki, bilgi, tarih, yukle, izle, telefon için, turk, türk, türkçe, turkce, nasıl yapılır, ne demek, nasıl, yapmak, yapılır, indir, ücretsiz, ücretsiz indir, bedava, bedava indir, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, resim, müzik, şarkı, film, film, oyun, oyunlar, mobil, cep telefonu, telefon, android, ios, apple, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, pc, web, computer, bilgisayar
Dorduncu Fitne veya Buyuk Abbasi Ic SavasiEmin ve Memun kardesler arasinda Abbasi Halifeligi nin tahtina gecis konusunda yasanan catismadan kaynaklandi Babalari Halife Harun Resid Emin i ilk halef olarak ancak ayni zamanda Memun u da ikinci olarak gosterip Horasan i da ona miras olarak verilmisti Daha sonra ucuncu oglu Kasim ucuncu halef olarak atanmistir Harun 809 da oldukten sonra Bagdat ta Emin onun yerine gecti Bagdat sarayinin cesaretlendirdigi Emin Horasan in ozerk statusunu bozmaya calismaya basladi ve Kasim hizla kenara itildi Buna cevaben Memun Horasan in eyalet elitlerinin destegini aramis ve kendi ozerkligini savunmak icin hamleler yapmistir Iki kardes ve kamplari arasindaki ucurum genisledikce Emin kendi oglu Musa yi varisi ilan etmis ve buyuk bir ordu toplamistir 811 de Emin in birlikleri Horasan a dogru yurumus ancak Memun un generali Tahir bin Huseyin onlari Rey Muharebesi nde maglup etmis ve ardindan Irak i isgal edip ve Bir yil sonra sehir dusmus Emin idam edilmis ve Memun halife olmustur Dorduncu Fitne Memun un Emin e karsi zaferi Nigaristan Iran in muhtemelen Siraz el yazmasindan bir folyo 1573 74 tarihli Tarih811 813 837BolgeGunumuzde Iran Irak Suriye ve MisirSonucMemun un ZaferiEmin in yenilgisi ve olumu Memun 27 Eylul de 813 Halife olarak tanindi TaraflarEmin in kuvvetleriMemun un kuvvetleriYerel yoneticiler ve isyanci liderlerKomutanlar ve liderlerEmin olu Ali bin Isa bin Mahan olu olu olu MemunTahir bin HuseyinAbdullah bin Tahir Ancak Memun baskente gelmek yerine Horasan da kalmayi tercih etmistir Bu Halifeligin vilayetlerinde ic savasin tesvik ettigi guc boslugunun buyumesine olanak saglamis ve Cezire Suriye ve Misir da bircok yerel yonetici ortaya cikmistir Ayrica Kufe deki Ebu l Saraya dan baslayarak guney Irak Hicaz ve Yemen e yayilan bir dizi Ali soyundan gelenlerin basini cektigi isyani meydana gelmistir Memun un guclu basbakani el Fadl ibn Sehl tarafindan takip edilen Horasan yanlisi politikalar ve Memun un sonunda Ali er Riza nin sahsinda bir Ali taraftari halefi benimsemesi geleneksel Bagdat elitlerini yabancilastirmistir kendilerini giderek dislanmis goruyorlardi Sonuc olarak Memun un amcasi Ibrahim 817 de Bagdat ta rakip halife ilan edilmis ve Memun u bizzat mudahale etmeye zorlanmistir Fadl bin Sehl suikasta kurban gitti ve Memun 819 da girdigi Bagdat a gitmek uzere Horasan dan ayrildi Sonraki yillarda Memun un otoritesinin pekismesine ve bati eyaletlerinin yerel isyancilara karsi yeniden birlestirilmesine tanik olunmus bu surec 827 de Misir in sakinlestirilmesine kadar tamamlanmamistir Bazi yerel isyanlar ozellikle Hurremiyyelerin isyanlari 830 lara kadar cok daha uzun surmustur Tarihciler catismayi farkli sekillerde yorumlamislardir Iranolog Elton L Daniel in sozleriyle bu oldukca beceriksiz kafasi karismis Emin ile kurnaz ve yetkin kardesi Memun arasinda veraset konusunda yasanan bir catisma harem entrikalarinin urunu olarak bakanlar arasindaki kisisel rekabetin bir uzantisi olarak Fadl b Rabi ve el Fadl b Sahl veya Araplar ile Persler arasinda hukumetin kontrolu icin yapilan bir mucadele olarak tanimlanir Arka planEmevi ve erken Abbasi halifelikleri doneminde Musluman yayiliminin ve Musluman dunyasinin haritasi Ic savasin kokenleri Harun Resid in h 786 809 ardilligi ve Abbasi Halifeliginin ic siyasi dinamikleri uzerine dayanir Iki ana yarismaci Muhammed Emin ve Abdullah Memun H 170 de 786 7 alti ay arayla dogmuslardi ve Memun buyuk olandi Bununla birlikte 792 de ilk mirasci olarak secilen Emin di 799 da ise Memun onu takip etti bu onlarin soy cizgileri ve siyasi sonuclarindan etkilenen bir siralamaydi Emin ikinci Abbasi Halifesi Mansur un h 754 775 soyundan gelen Zubeyde nin oglu Harun un soyundan gelen saglam bir Abbasi soyuna sahipti Memun un annesi ise Horasan daki Badgis ten Iranli bir cariye olan Marajil di Memun un kokeni tamamen Arap Emin den daha az prestijli olsa da Horasan ve Iran in hakimiyetindeki dogu eyaletleriyle olan baglari onun mirasci olarak secilmesinde onemli bir faktordu Tamamen Araplarin yonettigi Emevi Halifeliginin aksine Abbasi devleti yogun Iran ve ozellikle Horasan etkisi altindaydi Abbasileri iktidara getiren Abbasi Ihtilali Horasan da ortaya cikti ve Abbasi hanedani askeri liderler ve yoneticiler olarak buyuk olcude Horasanlilara guveniyordu Abbasilerle birlikte batiya gelen orijinal Horasan Arap ordusunun Hurasaniyye coguna Irak ta ve yeni Abbasi baskenti Bagdat ta mulkler verildi ve ebnau d devle devletin hanedanin ogullari olarak bilinen elit bir grup haline geldiler Horasan Halifeligin vilayetleri arasinda ayricalikli bir konumu korudu ve ozellikle Harun Resid ozellikle Horasanli Bermeki ailesini iktidar pozisyonlarina terfi ettirerek Halifeligin Iran unsuruyla baglarini gelistirmeye dikkat etti Hem Emin hem de Memun gencliklerinde Bermakiler tarafindan Emin el Fadl bin Yahya dan ve Memun da Cafer ibn Yahya dan egitilmislerdi Emin Bermekilerden uzaklasip Bagdat in abnaʾ aristokrasisiyle yakindan iliskili olurken Memun Cafer ve arkadaslarindan etkilenmeye devam etmistir 802 de Harun ve Abbasi hukumetinin en guclu yetkilileri kesin veraset duzenlemesinin hazirlandigi Mekke ye hac ziyaretinde bulundular Emin Bagdat ta Harun un yerini alacakti ancak Memun Emin in varisi olarak kalacakti ve ayrica genislemis ve fiilen bagimsiz bir Horasan i da yonetecekti Ucuncu bir ogul olan Kasim el Mu tamin de ucuncu mirasci olarak eklendi ve Bizans Imparatorlugu ile sinir bolgelerinin sorumlulugunu almistir Tarihci Taberi tarafindan kapsamli bir sekilde kaydedilen anlasmanin hukumleri ozellikle Memun un dogudaki genel valiligine taninan ozerkligin kapsami acisindan Memun un daha sonraki savunuculari tarafindan carpitilmis olabilir Abbasi sarayi Bagdat a dondukten hemen sonra Ocak 803 te Barmakid ailesinin aniden iktidardan dusmesine tanik oldu Bir yandan bu karar Bermekilerin Halife nin hosuna gitmeyecek kadar guclu hale gelmis olabilecegi gercegini yansitiyor olabilir ancak zamanlamasi bunun ayni zamanda veraset meselesiyle de baglantili oldugunu gosteriyor Emin Abna nin yaninda yer alirken ve Memun un Bermakiler ile birlikte oldugu ve iki kampin her gecen gun daha da birbirine yabancilastigi bir ortamda Emin in basarili olma sansina sahip olmasi icin Bermakiler in gucunun kirilmasi gerekiyordu Gercekten de Barmakiler in dususunden sonraki yillarda yonetimde merkezilesmenin giderek arttigi ve buna bagli olarak Abna nin nufuzunun arttigi goruldu bunlarin cogu artik eyalet valisi olarak gorev almak ve bu eyaletleri Bagdat tan daha yakin kontrol altina almak uzere gorevlendirilmisti Bu durum eyaletlerde ozellikle de Horasan da huzursuzluga yol acti burada Elton L Daniel e gore Abbasi politikalari iki asiri uc arasinda dalgalaniyordu Bir vali Irak in yarari icin eyaletten elinden geldigince zenginlik cikarmaya calisacakti merkezi hukumet ve nadiren de kendisi halk yeterince yuksek sesle protesto ettiginde bu tur valilerin yerini gecici olarak yerel cikarlarla ilgilenen kisiler alacakti Horasan elitlerinin Abna larla uzun suredir devam eden bir rekabeti vardi Her ne kadar bu sonuncular artik agirlikli olarak simdiki Irak ta ikamet ediyor olsalar da Horasan islerinin kontrolunu ellerinde tutmakta israr ettiler ve maaslarini karsilamak icin eyaletin gelirlerinin batiya gonderilmesini talep ettiler bu yerel Arap ve Iranli elitlerin siddetle karsi ciktigi bir seydi Sonucta ortaya cikan gerginlik evrensel olarak ornek bir vali olarak ovulen el Fadl ibn Yahya nin 793 te Horasan a atanmasiyla azaldi ancak 796 da bir abna uyesi olan Ali bin Isa bin Mahan in eyaletin sorumluluguna atanmasi ile yeniden alevlendi Onun sert vergilendirme tedbirleri Harici ayaklanmalarinda ve nihayet Semerkant valisi Rafi ibn el Layth in isyaninda kendini gosteren artan huzursuzlugu tetikledi Bu ayaklanma Harun u Memun guclu vekil hacib ve basbakan el Fadl ibn el Rabi ile birlikte 808 de eyalete gitmeye zorladi Memun ordunun bir kismiyla birlikte Merv e gonderilirken Harun 24 Mart 809 da oldugu Tus ta kaldi Emin ve Memun arasindaki ic savas 809 813Harun un olumu uzerine Emin popularitesinin buyuk oldugu Bagdat ta tahta cikti Memun ise geri kalan isyancilara karsi sefer yapmayi planladigi Merv de kaldi Ancak Emin dogudan orduyu ve hazineyi geri cagirdi ve Memun a askeri guclerin onunde cok az sey kaldi Iste bu siralarda Memun ozerklikleri ve ayricaliklari garanti altina alinan yerel elitlerle bir uzlasma ve isbirligi politikasi uygulamaya baslayan eski Barmakid himayesi altindaki veziri el Fadl ibn Sahl a guvenmeye basladi Ancak 802 antlasmasi Bagdat in merkezilestirme hirslari ve Horasan in statusu konusundaki anlasmazlik nedeniyle cok gecmeden dagilmaya basladi Harun un hapsettigi ancak artik serbest birakilan ve Halife nin korumalarinin basina atanan Ali bin Isa nin liderligindeki abna Aralarinda el Fadl ibn el Rabi nin de bulundugu diger etkili yetkililer de Mekke anlasmasinin hukumlerinin cignenmesi anlamina gelse bile Horasan in ve gelirlerinin dogrudan merkezi hukumetin kontrolune verilmesini talep ederken onlara katildilar Bazi modern bilim adamlari iki kardes arasindaki catismayi iki yarismacinin anneleri tarafindan temsil edilen halifeligin Arap ve Iranli unsurlari arasindaki bir catisma olarak yorumlamaya calistilar Iran hakimiyetindeki Dogu nun genel olarak Memun u destekledigi dogrudur ancak Emin ne Arapciligin bilincli bir savunucusuydu ne de Memun a verilen destek onun Iran kokenli olmasinin bir sonucuydu Her ne kadar destekcileri yerel halk arasinda kiz kardeslerinin oglu adina propaganda yapsa da Memun Horasan in yerel elitlerinin desteginden yararlaniyordu cunku onlar onu yeni kazandiklari ozerkligin savunucusu olarak goruyorlardi ve kendisi de bu destegi titizlikle gelistiriyordu Daha sonra savas sirasinda onun zafer beklentisi Horasanlilara yeni rejimde daha ayricalikli bir konum vaadini de sundu Bununla birlikte catisma her seyden once bir hanedan anlasmazligiydi ve Emin dogrudan bir babasoylu veraset kurmaya calisiyordu Bu konuda o Mansur dan bu yana hepsi kardeslerinin veya kuzenlerinin iddialarina karsi mucadele eden seleflerinin ayak izlerini takip etmekten baska bir sey yapmadi Harun el Rasid agabeyi Hadi nin h 785 786 kisa hukumdarligi sirasinda hapsedildi Tembellige kendini kaptiran ve kendisi de herhangi bir siyasi yetenekten yoksun olan Emin bu projeyi genellikle Emin in arkasindaki kotu deha olarak gosterilen ve terorun ana kiskirticilarindan biri olan el Fadl ibn el Rabi ye emanet etti Emin cok hizli bir sekilde en kucuk kardes Kasim i kenara itti Baslangicta Kasim Cezire valiliginden alindi ancak kisa sure sonra verasetteki yeri tamamen elinden alindi ve Bagdat ta koruma altina alindi Memun un Halife nin yakin kontrol alanindan uzakta ikamet etmesi nedeniyle bu kaderi paylasmaktan kurtuldu Iki kamp arasindaki ucurum 810 yilinda Emin in kendi oglu Musa yi veliaht safina eklemesiyle ortaya cikti Emin daha sonra Marv a bir heyet gondererek Memun un Bagdat a donmesini istedi Guvenliginden korkan Memun un reddetmesinin ardindan Emin kardesinin topraklarina mudahale etmeye basladi Teslim olduktan sonra Memun un Ibnu l Leys e olan affini protesto etti ve bolgenin valilerinden harac istedi Horasan in bati vilayetleri teslimiyetin bir isareti olarak Daha sonra kardesinden Horasan in bati bolgelerinin birakilmasini halifelik vergisinin ve posta acentelerinin eyalete kabul edilmesini ve Horasan gelirlerinin Bagdat a iletilmesini talep etti Buyuk askeri kuvvetlere guvenemeyen ve dolayisiyla konumu zayif olan Memun ilk basta kardesinin taleplerini kabul etme egilimindeydi ancak el Fadl ibn Sehl onu bu yoldan caydirdi ve Hilafet sarayinin kontrolune de karsi cikan Horasan in yerli nufusudan destek aramaya tesvik etti Ali bin Isa nin asiriliklarindan sonra zaten olumlu bir sekilde kabul edilen Memun bilincli olarak yerel halkin destegini artirmaya vergileri azaltmaya adaleti bizzat dagitmaya yerli prenslere ayricaliklar tanimaya ve gosterisli olaylar uyandirmaya koyuldu eyaletteki Abbasi hareketinin baslangicindan itibaren Artik Iran sempatizanlari icin siyasi bir miknatis El Hibri haline geldi eyaletini birakmayi veya Bagdat a donmeyi reddetti ve Bagdat in merkezilestirme politikalarindan memnun olmayanlari Abbasi Ihtilali nden sonra iktidar veya ganimet paylasiminin disinda birakilanlari etrafinda toplamaya basladi Kendi basbakanlarinin etkisi altinda Emin ve Memun siyasi iklimi daha da kutuplastiran ve ihlali onarilamaz hale getiren adimlar attilar Memun Emin in adini sikkelerinden ve Cuma namazindan sembolik olarak cikardiktan sonra Kasim 810 da Emin Memun ve el Mu temin i verasetten cikardi ve kendi ogullari Musa ve Abdullah i aday gosterdi yerine Memun kendisini dogrudan Halife ye meydan okumaktan kacinan ancak yine de bagimsiz otoriteyi ima eden ve ayni zamanda Abbasileri iktidara tasiyan Keysani hareketinin ilk gunlerine kulak veren dini bir unvan olan imam ilan ederek yanit verdi Bazi kidemli bakanlarin ve valilerin cekincelerine ragmen iki ay sonra Ocak 811 de Emin Ali bin Isa yi Horasan a vali olarak atadiginda ve onu 40 000 kisilik alisilmadik derecede buyuk bir ordunun basina getirdiginde resmi olarak ic savasi baslatmis oldu Abna dan adamlar cekildi ve onu Memun u tahttan indirmesi icin gonderdiler Ali bin Isa Horasan a dogru yola ciktiginda Memun u baglayip Bagdat a geri goturmek icin yanina bir dizi gumus zincir aldigi bildirildi Ali nin yaklastigi haberi Horasan i panige surukledi ve Memun bile kacmayi dusundu Elindeki tek askeri guc Tahir bin Huseyin komutasindaki yaklasik 4 000 5 000 kisilik kucuk bir orduydu Tahir Ali nin ilerleyisiyle yuzlesmek icin gonderildi ancak bu Tahir in kendi babasi tarafindan bile neredeyse bir intihar gorevi olarak degerlendirildi Iki ordu Horasan in bati sinirlarindaki Rey de karsilasti ve ardindan gelen 3 Temmuz 811 deki muharebe Ali nin olduruldugu ve ordusunun batiya dogru kacarken parcalandigi Horasanlilar icin ezici bir zaferle sonuclandi Tahir in beklenmedik zaferi belirleyici oldu Memun un konumu guvence altina alinirken ana rakipleri abna adamlarini prestijini ve en dinamik liderlerini kaybetti Tahir artik batiya dogru ilerledi Hemedan yakinlarinda bir dizi zorlu catismanin ardindan komutasindaki 20 000 kisilik baska bir abna ordusunu maglup etti ve kisin Hulwan a ulasti Emin simdi umutsuzca guclerini Arap kabileleriyle ozellikle de Cezire deki Seyban kabilesi ve Suriye deki Kays ile ittifaklar kurarak guclendirmeye calisti Gazi Abdulmelik ibn Salih Ali bin Isa nin oglu Huseyin ile birlikte birliklerini seferber etmek icin Suriye ye gonderildi Ancak Emin in cabalari Kays ve Kelb arasinda uzun suredir devam eden kabileler arasi bolunmeler Suriyelilerin ic savasa katilma konusundaki a ayrica Abna Araplarla isbirligi yapmak ve kabilelere siyasi tavizler vermek konusundaki isteksizligi nedeniyle basarisiz oldu Arap kabilelerinin destegini saglamaya yonelik bu basarisiz cabalar Abna kendi cikarlarina en iyi sekilde hizmet edip edemeyeceginden suphe duymaya baslamasiyla Emin uzerinde geri tepti Mart 812 de Huseyin ibn Ali Bagdat ta Emin e karsi kisa omurlu bir darbe baslatti ve Memun u gercek Halife olarak ilan etti ta ki abna icindeki diger gruplarin onderlik ettigi bir karsi darbe Emin i yeniden iktidara getirene kadar taht Ancak savasin bas kiskirticilarindan biri olan Fadl ibn el Rabi Emin in davasinin kaybedildigi sonucuna vardi ve mahkeme gorevlerinden istifa etti Hemen hemen ayni siralarda Memun resmi olarak halife ilan edilirken Fadl ibn Sehl hem sivil hem de askeri yonetim uzerindeki kontrolunu simgeleyen essiz Zil Ri asatayn iki reislik sahibi unvanini aldi Dokuzuncu yuzyilin baslarinda Irak ve cevre bolgelerin haritasi 812 baharinda Harthama ibn A yan komutasinda daha fazla birlikle takviye edilen Tahir saldirisina yeniden basladi Huzistan i isgal ederek Muhallebi valisi Muhammed ibn Yezid i maglup edip oldurdu bunun uzerine Basra Muhallebileri ona teslim oldu Tahir ayrica Kufe ve Al Mada in i de alarak batidan Bagdat a dogru ilerlerken Harthama dogudan yaklasti Ayni zamanda Memun un destekcileri Musul Misir ve Hicaz in kontrolunu ele gecirirken Eminin otoritesi parcalandi Suriye Arminiya ve Adharbaycan in cogu yerel Arap asiret liderlerinin kontrolu altina girdi Tahir in ordusu Bagdat a yaklasirken Emin ile Abnaʾ arasindaki ucurum caresiz Halife nin yardim icin sehrin siradan halkina donup onlara silah vermesiyle daha da sertlesti Abna gruplar halinde Tahir e siginmaya basladi ve Agustos 812 de Tahir in ordusu sehrin onune ciktiginda geleneksel olarak bir Abna kalesi olan Harbiyya banliyosunde karargahini kurdu Tarihci Hugh N Kennedy sehir proletaryasi kendi savunmasini savunurken sehrin daha sonra ni erken donem Islam toplumu tarihinde neredeyse benzeri olmayan bir olay ve erken Islam tarihinin sosyal devrim girisimine en yakin olay olarak nitelendirmistir Bir yili askin bir suredir sehirde siddetli bir sehir gerilla savasi yasaniyordu Aslinda sehrin dususune neden olan kitlik ve kusatanlarin profesyonel uzmanligi kadar sehirdeki bu devrimci durumdu Eylul 813 te Tahir daha zengin vatandaslardan bazilarini Dicle Nehri uzerindeki sehri dis dunyaya acan duba koprulerini kesmeye ikna ederek Memun un adamlarinin sehrin dogu banliyolerini isgal etmesine izin verdi Memun un birlikleri daha sonra son bir saldiri baslatti burada Emin eski aile dostu Harthama ya siginmaya calisirken Tahir in emriyle yakalanip idam edildi Her ne kadar Memun muhtemelen bu eyleme dahil olmasa da bu durum ona hem hukuki hem de fiili olarak mesru halife biraktigi icin siyasi acidan uygundu Sahlid hakimiyeti ve tepkisi 813 819Halk 813 te Abbasi halifesi Memun a biat ediyor Tarih i Alfi 1593 M S kitabindan Bununla birlikte hukumdarin oldurulmesi Memun un zaferini bozdu Tahir kisa sure sonra halkin gozunden Rakka da onemsiz bir goreve nakledildi ancak bu eylemi Abbasi hanedaninin prestijini ve imajini kalici olarak zedeledi Elton Daniel e gore Bu Abbasi halifelerinin sahsini cevreleyen kutsal aurayi paramparca etti ilk kez bir Abbasi hukumdari asi tebaalar tarafindan asagilanmis ve idam edilmisti Memun Merv de kaldigi ve halifelik baskentine donecegine dair hicbir isaret vermedigi icin Memun a ve onun Farsli destekcilerine karsi bir Arap antipatisi dalgasi ozellikle Halifeligin bati bolgelerinde on plana cikti Bagdat ve cevresinde sadece bir vilayete indirgenme korkusu vardi Yeni Halife devletin yonetimini Musluman dunyasinin guc merkezini kalici olarak doguya kendisi ve cevresinin diger gruplari dislayarak iktidarin dizginlerini kontrol edebilecegi Horasan a tasimayi amaclayan Fadl ibn Sahl a devrettiginde bu durum daha da artti Fadl ayni zamanda Memun un diger bircok destekcisinin kenara cekilmesinden de sorumluydu Boylece Harthama ibn A yan Memun a batidaki gercek durumu bildirmek icin Merv e gittiginde Sahliler Halife yi ona karsi cevirdi ve o Haziran 816 da ihanet suclamasiyla idam edildi Buna karsilik Harthama nin oglu Hatim Arminiya da kisa sureli bir isyana onculuk etti Bu politikalarin sonucu olarak Hilafet genelinde isyanlar ve yerel iktidar mucadeleleri patlak vermis yalnizca Horasan ve Bizans Imparatorlugu ile sinir bolgeleri bu kargasadan muaf kalmistir Ozellikle Irak neredeyse anarsiye suruklenmistir Irak in yeni valisi Fadl in kardesi el Hasan ibn Sahl kisa surede Abna nin destegini kaybetmistir Yerel halkin kendi rejimine yabancilasmasi 26 Ocak 815 te Ebu l Saraya liderligindeki Kufe de isyan cikaran Zeydi Alilerb ile ortaya cikmistir Abbasilere karsi eski sikayetleri olan cesitli gruplarin bu firsati intikam almak icin kullanmasi nedeniyle isyan Irak bolgesinde hizla yayilmistir Isyan sozde Ali soyundan Ibn Tabataba tarafindan yonetilmis ve onun olumunden sonra Harun Resid in emriyle 799 da idam edilen imam Musa el Kazim in oglu Zeyd tarafindan yonetilmistir Ayaklanma Bagdat i tehdit etmeye yaklasti ve ancak yetenekli Harthama nin mudahalesiyle bastirilmis ve Abu l Saraya Ekim ayinda yakalanip idam edilmistir Ikincil Ali yanlisi hareketler ayrica Yemen in Musa el Kadhim in diger oglu Ibrahim el Jazzar yonetimi altinda ve Ali soyundan imam Ca fer es Sadik in torunu Muhammed el Dibaj in bulundugu Mekke dahil Tihame nin kontrolunu de ele gecirmislerdir Kasim 815 te anti halife ilan edildi Bu isyanlarin bastirilmasi bir ebna ordusuyla birlikte Ali bin Isa nin oglu Hamdawayh e emanet edilmistir Hamdawayh bu eyaletleri kontrol altina almakta basarili oldu ancak daha sonra Halifeligin kendisinden ayrilmaya calismasi basarisizliga ugramistir 816 yilinda azalan prestijini guclendirmek icin Memun Allah in Halifesi unvanini aldi Bati eyaletlerindeki yaygin Ali soyundan gelenlerin destegini dikkate alan Memun yalnizca cesitli Ali soyundan gelen anti halifelerinin hayatlarini bagislamakla kalmadi ayni zamanda 24 Mart 817 de Musa nin ucuncu oglu Ali er Riza yi da adlandirdi el Kadhim i varisi olarak ilan etti ve hatta resmi hanedan rengini Abbasi siyahindan Ali soyundan gelenlerin yesili ile degistirdi Her ne kadar Memun un Ali soyundan gelenlere bagliliginin ciddiyeti belirsiz olsa da Ali el Ridha nin o kadar yasli olduguna ve aslinda Memun un yerini almasinin pek beklenemeyecegine dair oneriler var bunun etkisi felaket oldu Sadece somut bir halk destegi saglamakta basarisiz olmakla kalmadi ayni zamanda Bagdat taki Abbasi ailesinin uyeleri arasinda da kargasaya yol acti Hasan ibn Sahl cesitli hizip liderlerinin artik iktidari paylastigi sehri terk etmek zorunda kalmisti ve Ali taraftarlarinin halefinin haberi onun uzlasma girisimlerini mahvetti Bunun yerine 17 Temmuz 817 de Bagdat taki Abbasi ailesinin uyeleri kendilerine yeni bir Halife Harun el Rasid in kucuk kardesi Ibrahim i aday gosterdi Ibrahim Bagdat elitlerinden Memun un kucuk kardesi Ebu Ishak gelecekteki Halife Mutasim h 833 842 Fadl ibn al Rabi hacib olarak gorevine geri donen gibi burokrasinin koklu uyelerine ve abna liderlerine Akademisyen Muhammed Rekaya nin yorumladigi gibi baska bir deyisle bu 813 ten beri uykuda olan iki kamp Bagdat ve Horasan arasindaki savasin yeniden canlanmasiydi Ali ibn Musa el Ridha nin mezari uzerine insa edilen Imam Riza Turbesi Ibrahim Irak in kontrolunu guvence altina almak icin harekete gecti ancak Kufe yi ele gecirmesine ragmen Vasit i operasyon ussu yapan Hasan ibn Sahl once Basra ya ulasmayi basardi Ancak Misir valisi Abdulaziz el Azdi Ibrahim i halife olarak tanidi Horasan da Sahliler ilk basta Bagdat taki olaylari kucumsediler ve Memun a Ibrahim in halife yerine yalnizca vali emir ilan edildigi yonunde yanlis bilgi verdiler Nihayet Aralik 817 de Ali el Ridha Memun a Irak taki gercek durumu aciklamayi basardi ve onu Halifelikteki karisikligin Sahlidlerin gosterdiginden cok daha buyuk olduguna ve Bagdat la uzlasmanin gerekli olduguna ikna etti gerekliydi Memun artik imparatorlugunun kisisel kontrolunu ustlenmeye karar verdi ve 22 Ocak 818 de Marv dan ayrildi ve batiya Bagdat a dogru cok yavas bir yolculuga basladi Fadl ibn Sahl 13 Subat ta muhtemelen Memun un emriyle olduruldu ancak ailesinin geri kalani Bermakidlerin basina gelene benzer bir zulumden kurtuldu Gercekten de Hasan ibn Sehl in kardesinin pozisyonu simdilik onaylaniyordu ve Memun onun kizlarindan biriyle nisanlanmisti Ali el Ridha da 5 Eylul deki yuruyus sirasinda muhtemelen zehirden oldu Artik Meshed sehitlik yeri olarak bilinen Sanabad daki cenaze yeri Siilerin onemli bir hac yeri olacakti Bu arada Bagdat ta Ibrahim firarlarla isyanlarla ve komplolarla karsi karsiya kaldi bunlardan biri uvey kardesi El Mansur du Hasan ibn Sahl bu kargasayi kullanip kuzeye ilerleyerek Mada in i ele gecirmeyi basardi Aylar gectikce Bagdat taki hosnutsuzluk artti Fadl ibn al Rabi de dahil olmak uzere Ibrahim in destekcileri onu terk etmeye basladi ve 819 yilinin Nisan ve Temmuz aylarinda Ibrahim i esir alip Memun un guclerine teslim etmek icin bir komplo duzenlendi Bu komplodan kil payi kurtulan Ibrahim tahti terk edip saklanarak Memun un Bagdat i geri almasinin yolunu acti 17 Agustos 819 da Memun Bagdat a direnmeden girdi ve siyasi kargasa hizla yatisti Memun artik muhalefetle uzlasmaya koyuldu Ali nin verasetini iptal etti hanedan rengi olarak siyahi geri getirdi Hasan ibn Sahl i emekliye gonderdi ve Tahir i Rakka daki surgununden geri cagirdi Ancak Memun standart halifelik unvaninin bir parcasi haline gelen imam unvanini korudu 812 813 Bagdat kusatmasi sirasinda Tahir Abnaʾ ile yakin iliskiler kurmustu ve bu artik onlarin Memun u kabul etmelerini kolaylastirdigini kanitladi Tahir Eylul 821 de Horasan valiligiyle odullendirildi ve Ekim 822 de olunce yerine oglu Talha gecti Sonraki elli yil boyunca Tahiri hatti Horasan merkezli genis bir dogu vilayetinin valilerini saglarken ayni zamanda Bagdat in valilerini de saglayacak ve baskent Samerra ya tasindiktan sonra bile sehrin halifelik hukumetine bagliligini guvence altina alacakti Halifeligin yeniden birlesmesi ve pasiflestirilmesi 820 837Memun Bagdat a girdiginde Halifeligin bati eyaletleri etkili Abbasi kontrolunden cikmis yerel yoneticiler merkezi hukumetten cesitli derecelerde ozerklik talep etmisti Misir biri Fustat i ve guneyi kontrol etmeye gelen Ubeydullah ibn el Sari komutasinda digeri ise rakibi ve onun Kaysi Araplari ulkenin kuzeyini kontrol eden iki siddetli dusman grup arasinda bolunmustu Nil Deltasi civarinda Ayrica Iskenderiye bir grup Endulus surgununun elindeydi Kuzey Suriye ve Cezire de ve Nasr ibn Shabath al Uqayli liderligindeki geleneksel olarak egemen olan Kays kabilesi kontrolu ele almisti Ifrikiye Aglebiler in kontrolune girerken Yemen Ali yanlisi isyanlarla calkalaniyordu Belki de isyanlarin en tehdit edicisi Adharbayjan ve Arminiya nin buyuk bir bolumunu kontrol eden Musluman karsiti Hurremi hareketiydi Bu isyanlarla yuzlesmek icin Memun ordusunun komutasini kendisine emanet ettigi Tahir in diger ogullarindan Abdullah bin Tahir e dondu Ibn Tahir ilk olarak Kuzey Suriye de ve Cezire de Nasr ibn Sabat i hedef aldi Nasr Memun un otoritesini kabul etmeye istekliydi ancak takipcileri icin tavizler talep etti ve Abbasilerin Iranli yetkililerine dusman olmaya devam etti bu yuzden 824 825 te baskenti Kaysum un onunde bir guc gosterisiyle gozdagi verilerek teslim olmak zorunda kaldi Ibn Tahir kuzey kanadini guvence altina aldiktan sonra Suriye uzerinden Misir a dogru yurudu Orada iki rakip Memun un halife olmasina prensipte karsi olmasalar da statukoyu korumaya istekliydiler ve 824 te Halit bin Yezid yonetimindeki bir istilayi zaten puskurtmuslerdi Ancak Ibn Tahir her ikisini de alt etmeyi basardi boylece Ali el Jarawi hizla onun yanina gitti ve Ubeyd Allah i teslim olmak ve Bagdat a sinir disi edilmekle karsi karsiya birakti Iskenderiye de Ibn Tahir sehri terk ederek fethedip Musluman bir emirlige donusturdukleri Bizans adasi Girit e giden Enduluslulerin ayrilmasini sagladi Abdullah bin Tahir 827 de Bagdat a dondugunde zaferle karsilandi ve 828 de Talha nin yerine Horasan valisi olarak atandi Batidaki yerini Memun un kucuk kardesi Ebu Ishak el Muʻtasim devraldi Yemen de 822 de Abd al Rahman ibn Ahmed yonetiminde baska bir Ali soyundan gelenlerin isyani patlak verdi ancak Memun muzakereler yoluyla teslim olmasini saglamayi basardi Ancak baska yerlerde konsolidasyon sureci daha zordu ya da tamamen basarisiz oldu Aghlebid kontrolundeki Ifriqiya nin ozerk statusu dogrulandi ve fiilen Abbasi kontrolunden tamamen cikti Adharbayjan da Memun un generali Isa ibn Ebu Halid yeniden goreve geldi sehirlerdeki cesitli yerel Musluman beyleri kontrol altinda tuttu ancak Hurrem isyanini bastiramadi 824 te ve 827 829 da komutasinda Hurremlilere karsi seferler gonderildi ancak her ikisi de daglik arazi ve Hurremlilerin gerilla taktikleri karsisinda basarisiz oldu ve Ibn Humeyd oldu Turk kole askerlerden mawali veya Gulam olusan yeni askeri birligini Hurremilere karsi kullanan el Mu tasim in tahta cikisina kadar onlarin isyanlari yillar suren zorlu seferlerin ardindan 837 de bastirilamadi Cogu eyalette halifelik otoritesinin yeniden tesis edilmesine ragmen Halife isyanlardan rahatsiz olmaya devam etti Memun un saltanatinin geri kalaninda Misir daki baskici vergilendirmeye karsi uc yillik bir isyan olan Asagi Irak ta Zutt un bir dizi ayaklanmasina tanik oldu 829 da hem Hristiyan Kiptilerin hem de Muslumanlarin katildigi isyanin yani sira Ibn Humeyd in Arminiya ve Adharbaycan in valisi olarak halefi Ali ibn Hisam in basarisiz isyani Sonrasi ve etkisi13 yuzyildan kalma Madrid Skilicis el yazmasinda tasvir edilen Halife Memun solda 829 da Bizans imparatoru Theofilos tarafindan gonderilen Gramerci Ioannis in elciligini alirken goruluyor sagda tasvir ediliyor Uzun ic savas erken donem Abbasi devletinin sosyal ve siyasi duzenini paramparca etti ve Abbasi Halifeliginin orta donemini karakterize edecek Memun yonetiminde yeni bir sistem ortaya cikmaya basladi En somut degisiklik yeni rejimi destekleyen elitlerde yasandi Abna eski Arap aileler ve Abbasi hanedaninin uyeleri idari ve askeri mekanizmadaki konumlarini ve onlarla birlikte nufuz ve guclerini kaybettiler Halifeligin vilayetleri artik Horasan daki Tahiriler veya Maveraunnehir deki genellikle Iran kokenli Samaniler gibi genellikle kalitsal bir hanedan tarafindan kontrol edilen daha buyuk birimler halinde gruplandirilmisti Ancak ayni zamanda Memun imparatorlugunun Iran unsuruna bagimliligini azaltmaya calisti ve iki yeni askeri birlik olusturarak bunlari dengelemeye calisti kardesi Ebu Ishak in Turk koleleri ve Arap kabile ordusu Bizans siniri artik yeniden duzenlendi ve Memun un oglu el Abbas in komutasi altina alindi Bu sistem siki bir sekilde kontrol edilen merkezi bir devlet yaratan ve Turk birliklerini Osmanli Imparatorlugu na karsi seferler yuruttugu etkili bir askeri guce donusturen Ebu Ishak el Mu tasim doneminde daha da gelistirildi ve kesin ozelliklerini kazandi Bizanslilar ve ic isyanlar Turk liderler eyalet valileri olarak siyasi iktidara gelirken eski Arap ve Iranli seckinler tamamen kenarda kaldi Memun un zaferinin Abbasi resmi teolojik doktrininde de yansimalari oldu 829 da Memun Islam daki doktrinsel farkliliklari uzlastirmak ve toplumsal esitsizlikleri azaltmak amaciyla Mutezile mi benimsedi Ayni zamanda Memun ve haleflerinin ozellikle Iran in dogusundaki Halifeligin Arap olmayan halklarini kucaklama ve bu eyaletlerin yonetimini hatiri sayilir ozerklige sahip yerel hanedanlara emanet etme istekliligi Dini motivasyonlu uzun bir dizi isyanin sona ermesine yardimci oldu ve bu halklari Islam la baristirdi Memun un hukumdarligi sirasinda din degistirme orani onemli olcude artti ve bu Iran topraklarindaki yerel prens ailelerin cogunun nihayet Islam a donustugu zamandi Muslumanlar El Hibri nin belirttigi gibi zaman icinde bu gelisme doguda halifelik merkeziyle yalnizca nominal sadakat acisindan iliskili olan ozerk eyalet hanedanlarinin ortaya cikisinin bir baslangicini temsil ediyordu Notlar a Ic savasin patlak vermesiyle birlikte Suriye nin buyuk bir kismi Abbasilere olan bagliligindan vazgecti Sam daki vali Abbasi prensi Suleyman ibn Ebi Cafer Kelb kabilesinin ozel destegiyle Emevi yanlisi gucler tarafindan sinir disi edildi Emevi halifesi I Muaviye nin soyundan gelen Ebu el Umaytir el Sufyani 811 yilinda Sam da halife ilan edildi ve Humus ile Suriye nin diger bolgelerinde tanindi Abbasi yanlisi asiret reisi Ibn Bayhas el Kilabi nin komutasi altinda Ebu el Umeytir ve Kelb e karsi harekete gecen Kelb in uzun suredir rakipleri olan Kays tarafindan daha az iyi karsilandi Ikincisi 813 te Sam daki Emevi hukumetini devirdi ve Memun tarafindan vali olarak tanindi Ibn Bayhas yari bagimsiz olarak hukum surdu hatta kendi parasini darp etti 820 lerin ortasinda Memun un Suriye ve Cezire genel valisi Abdullah bin Tahir ibn Huseyin tarafindan gorevden alinana kadar gorevde kaldi b Abbasiler ile Ali soyundan gelenler arasindaki iliskiler sorunluydu ve bircok degisiklige ugradi Muhammed in soyundan geldiklerini iddia edenler Emevilere karsi yoneltilen birkac basarisiz isyanin odak noktasi olmuslardi bu isyanlarin rejimi yaygin olarak baskici olarak goruluyordu ve Islam in ogretilerinden cok halifeligin dunyevi yonleriyle ilgileniyordu Yalnizca Muhammed in Ailesinden secilmis bir kisi el ridha min Al Muhammed Kur an ve Sunnet e gore yonetmek ve Musluman toplumuna adaleti getirecek gercek bir Islami hukumet yaratmak icin gerekli ilahi rehberlige sahip olabilir Ancak Ali soyundan gelenler gibi Hasimi kabilesinin bir parcasini olusturan ve dolayisiyla halifeligi basarili bir sekilde ele geciren daha genis Peygamber Ailesi nin uyeleri olduklarini iddia edebilen Abbasi ailesi oldu Abbasi Ihtilali nin ardindan Abbasiler sarayda maaslar ve onurlar yoluyla Ali lerin destegini veya en azindan rizasini saglamaya calistilar ancak bazilari ozellikle de Ali soyundan gelenlerin Zeydi ve Hasani kollari onlari gaspci olarak reddetmeye devam etti Bundan sonra uzlasma cabalari donemleri halifelerin baski donemleri ile yer degistirmis Ali taraftarlari ayaklanmalarini kiskirtmis ve bunu Ali taraftarlarina ve destekcilerine karsi genis capli zulumler izlemistir KaynakcaOzel a b c d Kennedy 2004 s 147 Daniel 1979 s 17 a b c d Kennedy 2004 s 142 a b c d e f g Rekaya 1991 s 331 a b El Hibri 2010 s 282 El Hibri 2010 s 301 El Hibri 2010 s 274 Kennedy 2004 ss 133 134 Kennedy 2004 s 135 El Hibri 2010 ss 281 282 Daniel 1979 ss 175 176 El Hibri 2010 ss 282 283 Kennedy 2004 ss 142 143 a b c El Hibri 2010 s 283 Daniel 1979 s 168 Daniel 1979 ss 169 171 Kennedy 2004 s 144 Daniel 1979 ss 171 175 Kennedy 2004 ss 144 145 Daniel 1979 s 176 Rekaya 1991 ss 331 332 a b c Gabrieli 1960 s 438 Rekaya 1991 ss 331 333 a b c d e f Rekaya 1991 s 332 a b c d e f g Rekaya 1991 s 333 Fishbein 1992 ss 20 22 27 Daniel 1979 ss 176 177 Kennedy 2004 ss 147 148 El Hibri 2010 s 284 Daniel 1979 ss 177 178 a b c d El Hibri 2010 s 285 a b c Kennedy 2004 s 148 Rekaya 1991 ss 332 333 a b c d e f Kennedy 2004 s 149 Daniel 1979 ss 179 180 a b c d Rekaya 1991 s 334 Kennedy 2004 ss 149 150 Rekaya 1991 ss 333 334 Kennedy 2004 s 150 Gabrieli 1960 ss 437 438 Kennedy 2004 ss 150 151 a b c Daniel 1979 s 180 a b c d El Hibri 2010 s 286 a b Kennedy 2004 ss 150 151 Kennedy 2004 s 151 Rekaya 1991 ss 334 335 a b c Kennedy 2004 s 152 Rekaya 1991 ss 334 335 Kennedy 2004 ss 151 153 a b c d e Rekaya 1991 s 335 a b c Kennedy 2004 s 153 Rekaya 1991 ss 335 336 Rekaya 1991 s 336 El Hibri 2010 ss 288 289 Kennedy 2004 ss 153 154 159 160 El Hibri 2010 ss 286 287 Kennedy 2004 ss 154 155 a b c El Hibri 2010 s 287 a b c Kennedy 2004 s 154 a b c d e Rekaya 1991 s 337 El Hibri 2010 ss 287 288 Kennedy 2004 ss 153 154 165 Rekaya 1991 ss 337 338 El Hibri 2010 s 290 Kennedy 2004 s 155 El Hibri 2010 ss 288 290 Kennedy 2004 ss 156 166 Rekaya 1991 ss 336 337 El Hibri 2010 s 295 Madelung 2000 ss 327 331 333 334 Cobb 2001 ss 60 61 Madelung 2000 s 334 Madelung 2000 ss 339 340 Kennedy 2004 ss 123 127 El Hibri 2010 ss 269 271 Kennedy 2004 ss 130 131 136 139 141 El Hibri 2010 s 272 GenelCobb Paul M 2001 White Banners Contention in Abbasid Syria 750 880 SUNY Press ISBN 978 0791448809 1979 The Political and Social History of Khurasan under Abbasid Rule 747 820 Minneapolis amp Chicago Bibliotheca Islamica Inc ISBN 0 88297 025 9 El Hibri Tayeb 2010 The empire in Iraq 763 861 Ed The New Cambridge History of Islam Volume 1 The Formation of the Islamic World Sixth to Eleventh Centuries Ingilizce Cambridge Cambridge University Press ss 269 304 ISBN 978 0 521 83823 8 Fishbein Michael Ed 1992 The History of al Ṭabari Volume 31 The War Between Brothers The Caliphate of Muḥammad al Amin A D 809 813 A H 193 198 SUNY series in Near Eastern studies Ingilizce Albany New York State University of New York Press ISBN 978 0 7914 1085 1 Gabrieli F 1960 al Amin Gibb H A R Lewis B Ed The Encyclopaedia of Islam New Edition Volume I A B Ingilizce Leiden E J Brill ss 437 438 OCLC 495469456 Kennedy Hugh 2016 The Prophet and the Age of the Caliphates The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century Ingilizce Second bas Oxford ve New York Routledge ISBN 978 1 138 78761 2 2000 Abuʾl Amayṭar al Sufyani Jerusalem Studies in Arabic and Islam Cilt 24 ss 327 341 Rekaya M 1991 al Maʾmun Bosworth C E Ed The Encyclopaedia of Islam New Edition Volume VI Mahk Mid Ingilizce Leiden E J Brill ss 331 339 ISBN 978 90 04 08112 3 Konuyla ilgili yayinlarAmabe Fukuzo 1995 The Emergence of the ʿAbbasid Autocracy The Abbasid Army Khurasan and Adharbayjan Kyoto Kyoto University Press ISBN 9784876980246 El Hibri Tayeb 1999 Reinterpreting Islamic Historiography Harun al Rashi d and the Narrative of the ʿAbbasid Caliphate Cambridge University Press ISBN 0 521 65023 2 Yucesoy Hayrettin 2002 Between Nationalism and the Social Sciences A History of Modern Scholarship on the Abbasid Civil War and the Reign of al Ma mun Medieval Encounters Cilt 8 ss 56 78 doi 10 1163 157006702320365940 Yucesoy Hayrettin 2009 Messianic Beliefs and Imperial Politics in Medieval Islam The ʻAbbasid Caliphate in the Early Ninth Century University of South Carolina Press ISBN 9781570038198