Mesih Efsânesi teorisi ya da İsa Efsânesi teorisi ya da kısa şekliyle Efsânecilik, Nasıralı İsa'nın hiç var olmadığını veya var olmuşsa bile Hristiyanlığın kurulmasıyla ve incillerde anlatılanlarla hiçbir bağlantısı olmadığını öne sürer. Mesih Efsânesi teorisi, aykırı bir duruş sergiler. Tarihî İsa araştırmacılığı ise İncillerde anlatılan olayların birçoğunun tarihî olmadığını fakat İncillerin dallanıp budaklandığı tarihî bir özünün olduğunu savunur.[]
![]() 'in Mesih'in Dirilişi konulu tablosu (1700) Bâzı Efsâneciler, Hristiyanlıktaki, Mesih'in Dirilişi akîdesini Hristiyanlıktan önceki târihte de örnekleri görülen, örneğin Osiris mitindeki inancıyla özdeşleştirirler | |
Kapsamı: | Nasıralı İsa hiçbir zaman var olmadı; eğer var olduysa da Hristiyanlığın kuruluşu ile ve incillerdeki anlatıların hiçbiri ile bir ilgisi yok |
---|---|
Öncüleri | (1742–1809), Constantin-François Volney (1757–1820), Richard Carlile (1790-1843), Bruno Bauer (1809–1882), (1842-1901), (1880-1950), (1850–1906), (1850–1934), (1856–1933), (1856-1935), (1865–1935), (1879-1959), (1880–1963) |
Günümüzdeki temsilcileri | , , Michael Martin, , , Robert M. Price, , |
Konular | Tarihsel İsa, Hristiyanlığın Kökenleri, Eski Çağlar Tarihi |
Farklı teorisyenler, Mesih Efsânesi teorisinin farklı versiyonlarını öne sürerler. Bununla birlikte bütün teorisyenler, ilk kez 19. asırda geliştirilmiş olan üç ayak üzerinde teorilerini bina etmektedirler:
- Yeni Ahit'in hiçbir tarihî kanıt değeri taşımaması,
- Miladî birinci asra ait, Hristiyan olmayan ve İsa Mesih'ten bahseden bir kaynağın yokluğu,
- Hristiyanlığın putperest veyâ efsânevî kökenlerinin olması
Mesih Efsânesi teorisinin çekirdeğini oluşturan ilkelerin kökenleri, Aydınlanma Çağı'na ve oradan da kadar uzanmaktadır.
Mesih Efsânesi teorisyenlerinin argümanlarına karşı, yine de uzmanları arasında, İsa'nın yaşadığı söylenen dönemde gerçekten de bir İsa'nın yaşadığı husûsunda bir ortak kanaat vardır. Bununla birlikte, tarihsel eleştiri uzmanları, Meryem oğlu İsa'nın hayatı hakkında kanonik incillerde anlatılan bilgilerin hangilerinin tarihsel hangilerinin kurgusal olduğu konusunda ihtilaf içindedirler. Tarihsel eleştiriciler, Dört İncil'de anlatılanların içinde sadece iki olayın gerçekten yaşandığı konusunda hemfikir oldular. Bu olaylar; İsa'nın Vaftizci Yahya tarafından vaftiz edilmesi ve İsa'nın çarmıha gerilmesi. Bununla birlikte, Yeni Ahit uzmanlarının üzerinde hemfikir olabildikleri tek konunun İsa'nın gerçekten yaşamış olduğu husûsu olduğunu, bunun dışında hiçbir konuda hemfikir olamadıklarını savunanlar da oldu. Bazı uzmanlar ise, tarihselliği mümkün birden fazla İsa'nın var olduğunu ve bunlardan hangisinin gerçek tarihsel Meryem oğlu İsa olduğunu kesin olarak anlamanın mümkün olmadığını savunur.
Önde gelen temsilcileri
18. yüzyıl
- Volney ve Dupuis
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh3THpBNUwwTnZibk4wWVc1MGFXNWZSbkpoYmlWRE15VkJOMjlwYzE5V2IyeHVaWGt1YW5Cbkx6RXpNSEI0TFVOdmJuTjBZVzUwYVc1ZlJuSmhiaVZETXlWQk4yOXBjMTlXYjJ4dVpYa3VhbkJuLmpwZw==.jpg)
Meryem oğlu İsa'nın mevcûdiyetini alenen inkâr teşebbüslerinin aslı, 18. yüzyıl Fransasına, Constantin François Chassebœuf de Volney ve ’nin çalışmalarına kadar uzanmaktadır. Volney ve Dupuis, Hristiyanlığın, daha eski mitolojilerin bâzı unsurlarının birleşmesinden ibâret olduğunu ve İsa'nın tamâmen mitolojik bir karakter olduğunu savundular.
Dupuis, Suriye, Mısır ve İran’daki, eski güneş tanrısı inançlarının yaptıkları kültürel etkilerin, mecâzi bir anlatımla Hristiyanlığın temellerine dönüştürüldüğünü savunur. O ayrıca, Yahudi ve Hristiyan metinlerinde anlatılanların dünyânın bir güneş yılı boyunca geçirdiği evrelerin değişik tarzda bir anlatımı olduğunu, örneğin, Yaratılış kitabında anlatılan, insanın hatâsı ve Cennet'ten düşmesinin, aslında kış mevsiminde çekilen zorlukları sembolize ettiğini; İsa'nın dirilişinin ise, Koç burcundayken Güneş’in tekrar etkisinin artmaya başladığı ilkbahar gündönümünü sembolize ettiğini öne sürer.
Volney, İbrahim ve Sâre’nin kökeninin Brahma ve Saraswati olduğunu, Hristos’un (Mesih’in) ise kökeninin Krişna olduğunu savunur. Volney, eserini Dupuis'den önce yayımladı fakat eserini hazırlarken Dupuis'nin henüz yayımlanmamış çalışmalarının taslaklarından faydalandı ve Dupuis'nin çoğu argümanını aynen savunmakla birlikte ondan farklılık gösterdiği hususlar da oldu. Volney'nin Dupuis'den ayrıldığı hususlara bir örnek vermek gerekirse, Volney, kanonik incillerde geçen ve güneş tanrısı mitlerine dayanan hikâyelerin kasten değil, bir yanlış anlama sonucu iyi niyetle ve hakikat niyetine, mecazî anlatımların hakikî târih zannedilerek derlendiğini yazar.
Volney, 18. yüzyılın sonunda, Fransa monarşisinin yıkıldığı ve devrim Fransasının yaşandığı 19. yüzyılın başında yaşadı. Volney'nin teoriyi ele alış biçimi tamâmen dinî eksenli değildi, içeriğinde içtimâi siyâsî unsurlar barındırıyordu, Fransız İhtilâli'nin fikirleri ile Efsâneci teori arasında kurduğu ilişki ve Volney'nin Napolyon üzerindeki tesirleri, Volney'nin savunduğu ve aslen dinî konulu olan bu teorinin İngiltere'de benimsenmesinin önünde engel teşkil etti. Bununla birlikte, kısa vâdede başarısız olsa da Volney'nin teorisi, 19. yüzyılda birçok Britanyalı ve Amerikalı radikal düşünürün desteğini kazandı.
19. yüzyıl
- Strauss
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTloTDJFd0x6RTVNRGhmUkdGMmFXUXRSbkpwWldSeWFXTm9MVk4wY21GMWMzTXVhbkJuTHpFek1IQjRMVEU1TURoZlJHRjJhV1F0Um5KcFpXUnlhV05vTFZOMGNtRjFjM011YW5Cbi5qcGc=.jpg)
1835'te Alman ilâhiyatçı David Friedrich Strauss, Hristiyanların çok tepkisini çeken Das Leben Jesu (İsa'nın Hayatı) adlı kitabını yayımladı. İsa'nın mevcûdiyetini inkâr etmemekle beraber, Strauss, Yeni Ahit'te anlatılan mûcizelerin, normâl vakâların olağanüstü olaylarmış gibi mitolojik bir dille anlatılışı olduğunu öne sürdü. Ona göre, kilise teşkilâtının ilk dönem temsilcileri bu mûcize hikâyelerinin asılları olan gerçek normal vakâları, İsa'nın, İsrailoğullarının beklediği Mesih'le ilgili kehânetleri gerçekleştirdiğini kanıtlamak için bir miktar değiştirdi. Strauss'un bu akılcı yaklaşımı Kutsal Kitap'ın tarihsel ve mânevî olarak olağanüstü olduğu bakış açısına açıkça muhalif bir duruş arz ediyordu.
Kitap, Hristiyan Avrupa'da büyük tepkiyle karşılandı. Kontu Anthony Ashley-Cooper, adı geçen kitabın Marian Evans tarafından yapılan İngilizce çevirisi hakkında şu sözleri söylemekten geri durmadı, "bugüne kadar Cehennem'in ağzından kusulmuş en zararlı kitap". Strauss, Hristiyan Avrupa'da o kadar nefret edilen bir insan hâline gelmişti ki kendisine Zürih Üniversitesi’nde bir ilâhiyat kürsüsü verildiğinde yükselen tepkiler üzerine, üniversite yönetimi Strauss’u emekli etmek kararı aldı.
- Bauer
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTg1THprMUwwSnlkVzV2WDBKaGRXVnlMbXB3Wnk4eE16QndlQzFDY25WdWIxOUNZWFZsY2k1cWNHYz0uanBn.jpg)
Bonn Üniversitesi'nde öğretim üyeliği yapmış olan Bruno Bauer, Strauss'un teorisini temel alıp aynı zamanda onu geliştirerek, Meryem oğlu İsa'nın hiç var olmadığını sistematik olarak inceleme konusu yaptı. Bauer, Efsâne teorisinin üç ayak üzerine binâ edilen iskeletini ilk şekillendiren akademisyendir. Bununla birlikte daha sonra aynı üç ayaklı teoriyi, Bauer'in kendilerinden önce bunu tespit ettiğinden habersiz olarak başka akademisyenler de eserlerinde sundular. Bauer'in üç ayaklı argümanı şudur:
- Kanonik inciller, İsa'nın yaklaşık vefat târihinden onlarca sene sonra, İsa ile hiç görüşmemiş olan şahıslar tarafından yazıldı ve buna ilâveten tâkip eden asırlar boyunca, kimliği belirsiz kâtiplerce kanonik incillerin metni, bahis mevzuu kâtiplerin kendi kişisel ajandalarına uygun olarak değiştirildi veyâ tamâmen uydurma kısımlar incillere eklendi.
- Milâdî ikinci asra gelinceye kadar, İsrailoğullarından olmayan hiçbir yazarın Nasıralı İsa'dan bahsettiğine dair elimizde hiçbir verinin olmaması ve İsa'nın kendisinden sonraya hiçbir yazılı eser veyâ arkeolojik kalıntı bırakmamış olması.
- İncildeki hikâyelerden bir kısmı, , yarı-tanrı (tanrıların oğulları), güneş tanrıları, kurtarıcılar ya da Horus,Mithra,Prometheus,Dionysus,Osiris,Buddha,Krişna veyâ Tyanalı Apollonius gibi târihî kişilerle benzerlik göstermektedir.
Bauer, Mesih Efsânesi araştırmasının başında, tarihî İsa'nın var olup olmadığı sorusunu kendisi için cevapsız bırakmıştı. Daha sonra A Critique of the Gospels and a History of Their Origin (1850–1851) kitabında Bauer, İsa'nın hiç var olmadığını açıkça savundu. Christ and the Caesars (1877) eserinde Hristiyanlığın, Genç Seneca'nın Stoacılığı ile Filon'un Yahudi ilâhiyatının bir sentezinin Roma taraftarı Josephus gibi kişilerin bu konuları eserlerinde ele almalarının sonucu olarak ortaya çıktığını savundu. Bauer, kendi devrinde acımasızca eleştirildi ve Bonn Üniversitesi'ndeki görevine son verildi. Fikirlerinin yayılmasının engellenmesinden dolayı, geleceğin Efsâne teorisyenleri üzerinde pek bir etkisi olmadı.
- Higgins
İngiliz , bir asker, arkeolog ve yazar olmadan önce Cambridge Üniversitesi’nde Yunanca, Latince ve hukuk okudu. İki ciltli, 867 sayfalık çalışması Anacalypsis: An Enquiry into the Origins of Languages, Nations, and Religions vefatından sonra 1836’da yayımlandı. Higgins, adı geçen eserinde şunu savunur, “Hinduların, Yunanların ve Yahudilerin mitleri özünde aynıdır fakat dinî öğretileri muhafaza etmek için tarihsel gerçeklik izlenimi verilerek ustaca şekillendirildiler” ve Hristiyanlar ya kötüniyetle ya da tahrif kastı olmayan bir motivasyonla bütün bu mitleri tamâmen tahrif ettiler.
- Graves
, Amerikalı bir öğretmen ve yazardı. 1875’te The World’s Sixteen Crucified Saviours kitabını yazdı. Higgins’i ana kaynak olarak kullanan Graves, Meryem oğlu İsa’nın hiç var olmadığını, İsa olarak inanılan mitin, çeşitli ülkelerde mevcut olan çarmıha gerilmiş ya da göğe yükseltilmiş yarı-tanrı inançlarından tevellüd eden bir inançtan başka bir şey olmadığını savundu. Ayrıca, bütün bu yarı-tanrıların İsa ile benzer hikâyeleri, benzer özellikleri ve benzer sözleri olduğunu dile getirdi. Kitabındaki iddialar gibi birçok Mesih Efsânesi teorisyenleri tarafından çokça eleştirildi ve Kutsal Kitap uzmanları tarafından temelsiz bulundu.
- Massey
İngiliz şair ve yazar , 1870'lerden itibaren Eski Mısır bilimine ilgi duymaya başladı ve rivayet edildiğine göre Britanyalı Müzesi’nde kendi kendine Eski Mısır hiyerogliflerini okumayı öğrendi. 1883’te yayımlanan The Natural Genesis kitabında Meryem oğlu İsa ile Eski Mısır tanrısı Horus arasındaki paralelliklere dikkat çekti. 1907’de vefâtından kısa bir süre önce Ancient Egypt: The Light of the World kitabı yayımlandı. Yaptığı çıkarımlar kendisinden sonra gelen birçok yazarı etkiledi. Bunlar arasında , ve zikredilebilir. Harpur, Massey’nin akademisyenler tarafından büyük ölçüde göz ardı edildiğini ve Stanley Porter ve Ward Gasque’ın eleştirilerine rağmen Massey’nin belirli dinî metinlerle ilgili Eski Mısır etimolojik çözümlemelerinin muasır Eski Mısır uzmanları tarafından kabûl gördüğünü dile getirir.
- Aşırıcı Felemenk ekolü
1870'lerde ve 1880'lerde Amsterdam Üniversitesi vesilesiyle bir grup oluşturmuş olan Alman akademi dünyasında olarak bilinen akademisyen topluluğu, Pavlus’un bütün mektuplarının sahihliğini reddetti ve Yeni Ahit’in ve Tanah’ın hiçbir tarihsel değeri olmadığı yönünde olumsuz bir konum aldı. Bu grubun lideri , İsa’nın varlığını dahi inkâr etti. Sytze Hoekstra ve Samuel Adrian Naber da onunla aynı fikirdeydi. 1881’de bütün Yeni Ahit kitaplarının miladi ikinci asra ait olduğunu ve İsa’nın tarihsel bir mevcudiyeti olan bir kişi olmadığını savunurken daha sonraları, her ne kadar kanonik inciller efsane olsa da onların hakiki nesnel bir vakadan kaynaklandığını savunma yönünde fikir değiştirdi. Aşırıcı Felemenk ekolü, her zaman Felemenkçe yazdı ve genellikle incelemelerinin konusunu Tanah oluşturuyordu. İlk zamanlarda önemli bir nüfuz meydana getirdilerse de zamanla, 20. asrın başlarından itibaren söndüler.
Yukarıda adı zikredilenlerden başka, Mesih Efsânesi teorisinin öncüleri arasında şu isimler de dahil edilebilir; İsviçreli skeptik , İngiliz tarihçi , İngiliz aşırıcı din adamı ve yardımcısı Richard Carlile.
20. yüzyıl
20. asrın başlarında Mesih Efsânesi savunucusu yazarlar, genellikle İsa’nın hiç var olmadığını savunan liberal ilahiyatçıların görüşleri üzerine binâ ettikleri argümanlarıyla İsa’nın tarihselliğine karşı argümanlar geliştirdiler. Özellikle Markos ve odaklandılar. Mesih Efsânesi teorisyenleri, 20. asrın başlarında gelişme gösteren dinler tarihi alanındaki çalışmalarda Hristiyanlığın doktrinlerinin yerine kökenleri olduğuna dair bulguları kullandılar. o zamanlardeki durumu şu cümlelerle özetledi, “Kutsal Kitap araştırmacıları tarihsel İsa’da Musevilikle ilgisi olmayan bir unsur bulmak için ellerinden gelen çabayı gösterdiler, fakat İsa ile ilgili tarihsel veriler içinden bu konuda neredeyse hiçbir şey bulamadılar, çünkü İsa ile ilgili tarihsel kanıtlar neredeyse yok denecek kadar azdır. Bu yüzden bu asrın başlarında, 18. ve 19. asırda ortaya çıkan ‘İsa’nın hiç var olmadığı’ görüşünün tekrar popülerlik kazanmasına şaşırmamak gerekir.”
Toplumsal insanbilimci James George Frazer’ın çalışmaları bâzı Efsâne teorisyenlerini etkiledi, bununla birlikte Frazer, İsa’nın mevcudiyetini inkâr etmiyordu. 1890’da Altın Dal’ın birinci baskısını yayımladı. Bu eserde dinî inançların ortak özelliklerini tespit etmeye çalışıyordu. İsa’nın hayat hikâyesinin Hristiyanların icad ettiği bir kurgu olduğunu savunan birçok yazar için Frazer’ın eseri başlıca kaynaklardan birisi hâline geldi. Birçok kişi onun da bir Efsâne teorisyeni olduğunu iddia etmeye başladı. Bunun üzerine adı geçen eserin 1913 baskısında Frazer açıkça, Efsâne teorisi savunucusu olmadığını, tarihsel İsa savunucusu olduğunu dile getirdi.
1900’de, İskoç milletvekili John Mackinnon Robertson, İsa’nın hiç var olmadığını ve milâdî birinci asırdaki Mesihçi bir toplumsal hareketin icâdı olduğunu savundu. Robertson’un görüşüne göre, dinî topluluklar devrin toplumunun ihtiyaçlarının gerektirdiği özelliklere sahip yeni tanrılar icad ederler. Roberston, çok eskiden beri kökeni Yuşâ’ya dayanan bir Musevî mezhebinin kuzu ve koç ile sembolize edilen bir güneş tanrısına tapındığını ve aynı mezhebin devamı olan nesillerin Nasıralı İsa’yı icad ettiğini öne sürdü. Robertson, Mesih Efsânesi’nin muhtemel kökenine dair bir kaynağın, M.Ö. 100 civârında infaz edildiği Talmud’da dile getirilen olabileceğini savunur. Robertson, Pavlus’un mektuplarını elimizde kalan en eski Hristiyan metinleri olarak kabûl eder, bununla beraber tarihsellik unsuru içermek yerine ilahiyat ve ahlâk ile ilgili olduğuna dikkat çeker. Oniki Havari’den bahseden rivâyetlerin ve Ekmek Şarap Ayini ibâdetinin Pavlus gibi sonradan Hristiyanlığa geçiş yapan misyoner Yahudilerin etkisiyle Hristiyanlığın içinde yer edindiği savunur.
İngiliz okul müdürü , Did Jesus Live 100 B.C.? kitabında, diğer Efsâneci teorisyenlerden farklı bir yaklaşım sergiledi. 1903’te yayımlanan kitabında Mead, İsa’nın yaşadığını fakat zannedilenden bir asır önce, M.Ö. 100 civârında yaşadığını savundu. Mead, teorisini Talmud’a dayandırdı, Talmud’un, İsa’nın çarmıha gerildiğini anlattığı vakanın tarihinin M.Ö. 100 civârına denk geldiğine işâret eden Mead’e göre bu bir asırlık fark Hristiyan incillerinin tarihselliğe dayanmayan efsâneler olduğunu gösteriyor., Mead’in Efsâneci teoriye etkisini Bruno Bauer’in ve Arthur Drews’un durumuna benzetiyor. Robert M. Price, Mead’i İsa’nın hayatını Kanonik incillerin anlattığından farklı bir zaman diliminde olarak işaret eden teorisyenlerden birisi olarak sınıflandırır.
1909’da öğretmen The Christ (Mesih) kitabını yayımladı (2007’de NuVision Publications tarafından yapılan yeni baskısında kitabın adı The Christ Myth (Mesih Efsânesi) olarak değiştirildi). Kitapta muhtemel tarihsel İsa (Nasıralı İsa) ile İncillerdeki İsa (Beytüllahimli İsa) arasında bir ayrım yapılır. Remsburg’un fikri, tarihsel İsa’nın yaşamış olması için mâkul sebeplerin olduğu fakat Hristiyanlığın Mesihi’nin efsânevî bir kurgu olduğu eksenindedir. Remsburg, İsa’nın yaşadığı varsayılan asır içinde veya ondan bir asır sonra eser yazmış olan ve eğer kanonik incillerde anlatılanlar gerçeklere uygun ise eserlerinde İsa’dan bahsetmiş olması gereken fakat ondan hiç bahsetmemiş olan 42 yazardan oluşan bir liste hazırladı. Daha sonraki incelemelerde tespit edilen destekleyici kanıtlar, yazarın eserinin sonraki baskılarına eklenen bir bölümde sunulmaktadır.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgyTHpZeEwwRnlkR2gxY2w5RWNtVjNjeTVxY0djdk1UTXdjSGd0UVhKMGFIVnlYMFJ5WlhkekxtcHdadz09LmpwZw==.jpg)
1909’da Alman felsefe profesörü The Christ Myth (Mesih Efsânesi) eserini yazdı. Eserinde Hristiyanlığın aslında bir Yahudi mistik mezhebi olup daha sonra Yunan felsefesinin ve bazı unsurlarını benimseyerek yayılma gösterdiğini dile getirir. Daha sonraki eserleri The Witnesses to the Historicity of Jesus (1912) ve The Denial of the Historicity of Jesus in Past and Present (1926) Drews muasırı olan Kutsal Kitap uzmanlarının çalışmalarını ve diğer Efsâne teorisyenlerinin çalışmalarını ele aldı ve netice olarak tarihsel İsa’nın efsânevî bir karakter gösterdiğini öne sürdü. Drews, kendisini Aryanizm uğruna tarihsel İsa’nın varlığı aleyhine çalışma yapan bir antisemitik olarak nitelendiren Nikolay Berdyayev’den eleştiri aldı. Drews, sunduğu tezlere karşı çıkan ilahiyatçılar ve tarihçilerle kamuya açık bir seri münazaraya katıldı.
Drews’un eseri Sovyetler Birliği’nde elverişli bir ortam buldu. Bu ülkede Marksist-Leninist ateizm öğreti ülkenin resmi din politikasıydı. Sovyet lider Lenin, din yanlısı aydınlanma karşıtlarıyla yaptıkları mücâdelede Drews gibi yazarlarla ittifak hâlinde hareket etmelerinin mecbûrî olduğunu savundu. Drews’ün The Christ Myth kitabının birkaç baskısı Sovyetler Birliği’nde basıldı ve okul kitaplarında ve üniversite ders kitaplarında Drews’ün tezlerine yer verildi. “Mesih hiç yaşadı mı?” konulu kamuya açık münazaralar düzenlendi ve kilise teşkilâtının üyeleri ile bu konuda münâzaralar yapıldı. Drews, Mesih’in hiç yaşamadığını ve Pavlus tarafından icad edildiğini ve Hristiyanlığın Vaftizci Yahya’nın takipçileri arasında zuhur eden bir mezhepsel bölünme olduğunu savunan Fransız filozof ’ya têsir etti.Sorbonne Koleji’nde görev yapan ateist bir profesör olan , ilk önce Review of History of Religions (Dinler Tarihi İncelemesi) dergisinde (1926’da) daha sonra da Jesus (İsa) adındaki kitabıyla (1933'te) Couchoud’nun teorisini eleştirdi ve İsa’nın tarihselliğini savundu.
1927’de Britanyalı filozof Bertrand Russell Why I Am Not a Christian? (Neden Hristiyan Değilim?) konuşmasında şunları vurguladı: “İsa’nın tarihsel olarak var olduğu gerçekten şüpheli bir durum arzediyor. Eğer gerçekten var olduysa bile onun hakkında bildiğimiz bir şey yok. Dolayısıyla çok çetrefilli bir mesele olan tarihsellik meselesi beni endişelendirmiyor, benim için her şey apaçık ortada.” Bununla birlikte Russell, bu konudaki fikrini geliştirmeye mâtuf bir çalışma yapmadı.
1970'te Britanyalı arkeolog ve dilbilimci , Hristiyanlığın bir şaman tarikatı olarak ortaya çıktığını savundu. (1970), (1979) kitaplarında Allegro ilk dönem Hristiyanlığa atfedilen hikâyelerin aslının kullanan bir gizli Esseni tarikatına dayandığını ve Yeni Ahit’in bu şaman tarikatının şifreli vakâyinâmeleri olduğunu öne sürdü. Allegro, Hristiyan kanonik incillerinin yazarlarının Esseni düşünce sistemini anlayamadıklarını, duydukları hikâyeleri incillerde kayda geçirirken incil yazarlarının Ölü Deniz Yazmaları’nın anlamını çözemediklerini savundu. Bu temel üzerinden yola çıkan Allegro, Hristiyan geleneklerinin, aslen Ölü Deniz Yazmaları’nın yanlış anlaşılması üzerine binâ edilmiş olduğunu savundu. Ayrıca kendisi, incillerdeki İsa’nın, Ölü Deniz Yazmaları’nda geçen ve çarmıha gerilen Doğruluk Öğretmeni olduğunu savundu. Mark Hall, Ölü Deniz Yazmaları’nın tarihsel İsa’nın hiç var olmadığını kanıtladığını Allegro’nun öne sürdüğü yorumunu yapar.
Galli târihçi , Hristiyanlığın kökenine dâir Allegro’nun şaman tarikatı teorisini sertçe eleştirdi. Jenkins, Allegro’nun, gerçekte alıntıladığı gibi olmayan metinlere dayanarak teori üreten garip bir uzman olduğunu dile getirdi. Jenkins The Sacred Mushroom and the Cross kitabı hakkında nitelikli bir akademisyen tarafından üretilmiş en gülünç eser olduğu nitelemesini yaptı. Kitaba gösterilen tepkiler üzerine Allegro’nun yayımcısı kitabı yayımladığı için özür diledi. Allegro ise akademik kürsüsünden istifâ etmeye zorlandı. 2006’da yayımlanan bir makâlede, Allegro’nun eserinin Mesih Efsânesi teorisi konusunda çalışma yapan ana akım akademisyenler tarafından yeniden değerlendirilmesi çağrısında bulunuldu. 2009 Kasım’da Boston Üniversitesi’nden Carl Ruck tarafından yazılmış 30 sayfalık bir ilâve bölümle, kırkıncı yıl anısına The Sacred Mushroom and the Cross yeniden basıldı.
İngiliz Almanca profesörü George Albert Wells Mesih Efsânesi teorisi üzerinde etkili olan eserler verdi. Yeni Ahit uzmanı ’a göre Wells, The Jesus of the Early Christians (1971), Did Jesus Exist? (1975), The Historical Evidence for Jesus (1982), The Jesus Legend (1996), The Jesus Myth (1999), Can We Trust the New Testament? (2004) ve Cutting Jesus Down to Size (2009) eserlerinde Mesih Efsânesi teorisi hakkında en temelli ve gelişmiş argümanları ortaya koydu. Britanyalı ilâhiyatçı Kenneth Grayston bütün Hristiyanlara, Wells tarafından ortaya konulan zor durumları kabûl etmeleri çağrısında bulundu.
Wells 1971,1975 ve 1982’de yayımlanan ilk üç eserinde meseleye bakışının ana çerçevesini ortaya koydu. Görüşlerinin temelini, kanonik incillerin İsa’nın vefatından onyıllar sonra İsa ile hiç görüşmemiş olan yazarlar tarafından kaleme alınan kaynaklar olduğu hususunda Yeni Ahit uzmanlarının fikir birliğine dayandırır. Ayrıca Wells, kanonik incillerin, bizzat Hristiyan ruhuyla ve belirli bir ilahiyat doktrinini yayma misyonu çerçevesinde kaleme alınmış olduğunu ve mâkul bir insanın, ancak Hristiyan teşkilâtından ve doktrininden bağımsız kaynaklar tarafından doğrulandığında kanonik incillerde anlatılanları inanılır bulmasının beklendiğini vurgular. Wells ayrıca Pavlus ve diğer kanonik mektup yazarlarının -diğer bir tâbirle ilk Hristiyan yazarların- İsa’nın miladî birinci asrın başlarında yaşadığına dâir hiçbir kanıt ortaya koyamadıklarını dile getirir. Örneğin, kanonik mektuplarda İsa’nın soyu, doğum yeri, öğrettiği değerler, yargılanması veyâ çarmıha gerilmesi hakkında hiçbir tarihsel bilgi yer almaz. Wells’e göre ilk Hristiyanların İsâsı tam bir efsâneydi. Bu efsânenin ya da mitolojinin kaynaklarını ise İsrailoğullarının hikmet geleneğindeki tasavvufî meseleler teşkil ediyordu. İncillerde anlatılan hikâyeler ise tasavvufî meselelere dayanarak daha sonra üretilen kurgusal tarihsellikten ibâretti. Bu görüşe göre, Yeni Ahit’in esâsını oluşturan yazılı eserlere göre Meryem oğlu İsa “geçmişte ne zaman yaşadığı belli olmayan ve yeryüzünde kısa bir süre bulunmuş olan, doğaüstü niteliklere sâhip bir kişiydi”.
The Jesus Myth kitabında Wells iki İsa anlatısının bir anlatının içinde kaynaştırılmış durumda olduğunu yazar. Buna göre, Pavlus’un efsânevî İsâsı ile öğretileri -Matta ve Luka’nın aslını barındıran- kayda geçirilmiş olan tarihsel İsâ kaynaştırılarak Hristiyanlığın İsâsına dönüştürüldü. Kutsal Kitap uzmanı Robert Van Voorst, Wells’in bu argümanıyla daha önceki savunduklarından geri adım atmış olduğu yorumunu yaparken, aynı argümanla ilgili olarak Doherty, kanonik İsânın var olmadığına dâir başka bir örnek teşkil ettiği yorumunu yapmaktadır. Carrier ise Stanford Üniversitesi’nde 30 Mayıs 2006’da yaptığı sunumda adı geçen esere ve Can We Trust the New Testament eserine yaptığı eleştirisinde The Jesus Myth’i efsâneciliği destekleyen bir eser olarak tasnif etmektedir. Paul Rhodes Eddy ve Gregory A. Boyd da The Jesus Myth’i bir Mesih Efsânesi teorisi kitabı olarak kabûl etmektedir.
Wells, kendisini İsâ’nın mevcûdiyetini kabûl edenler sınıfında kategorize etmektedir. Wells, ’un idâresinde yaşanan İsâ’nın infâzı anlatısının târihsel bir vakâ olmadığını savunmaktadır. 2000’de Wells bir yazısında şunları dile getirdi: “J. D. G. Dunn 1985’te o zamana kadarki çalışmalarım hakkında, benim akla yatkın olmayan bir tarzda, Pavlus’tan itibâren 30 sene içinde incillere kaynaklık eden insanlarda hiç vâr olmamış bir İsâ ile ilgili bir gelenekler karmaşasının gelişmiş olduğunu varsaydığım eleştirisinde bulunmuştu (The Evidence for Jesus, s. 29). Bugün itibâriyle bu hususla ilgili görüşüm şudur: Bu karmaşa tamâmen Pavlus sonrasına âit bir karmaşa değildi (Q incili ilk kez MS 40 civârında ortaya çıkmış olabilir) ve tamâmen de mitolojik değildi. Benim gördüğüm kadarıyla esas nokta şudur, elimizdeki bilgilerde hakikî olan İsâ kişiliği kanonik mektuplardaki ölen ve dirilen Mesih ile aynı kişilik değildir.
Mesih Efsânesi teorisinin başka önde gelen bir temsilcisi ise ’dur. Kendi yayınevini kurarak dinler târihi üzerine 150’den fazla kitap ve makale yazıp yayımlayan Kuhn ABD’de ve Kanada’da 2000’den fazla kamuya açık ders düzenledi. Massey ve Higgins’den etkilenmiş olan Kuhn, Kutsal Kitap için Mısırca bir köken bilimsel öneride bulundu ve kanonik incillerin târihsel olmadığını, sembolik olduğunu ve kilise öncülerinin milâdî üçüncü asırdan itibâren Yeni Ahit’i yanlış yorumlamaya başladıklarını savundu. En çok bilinen yapıtı A Rebirth of Christianity’yi ölümünden az zaman önce 1963’te yazdı.
Mesih Efsânesi teorisi SSCB’de de kısa süren bir ilgi gördü. Teori, Sergey Kovalev, Alexander Kazhdan, , , ve tarafından savunuldu. Daha sonra, bununla birlikte, Kazhdan’ın da aralarında bulunduğu birkaç uzman mitolojik İsa ile ilgili görüşlerinden vazgeçtiler ve Sovyet üniversitelerinde 1980 itibâriyle bilindiği kadarıyla Mesih efsânesini savunan sadece kaldı.
21. yüzyıl
- Tom Harpur
, The Pagan Christ (2004) eserini, Kuhn’a ithaf etti. Harpur onun hakkında “engin bilgisi olan ve ondan daha da büyük cesâreti olan bir adam” nitelemesini yapar. Harpur’a göre Kuhn, eserlerinin birçoğunun baskısını kendisi yaptığı için hak ettiği değer kendisine gösterilmedi.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgwTHpReEwxQm9iM1J2WDI5bVgxUnZiVjlJWVhKd2RYSmZZbmxmU0hWbmFGOVhaWE5zWlhrdWFuQm5MekV6TUhCNExWQm9iM1J2WDI5bVgxUnZiVjlJWVhKd2RYSmZZbmxmU0hWbmFGOVhaWE5zWlhrdWFuQm4uanBn.jpg)
(Kanonik incillerin), daha eski putperest efsânelerini yeniden işlediği tezini savunan Harpur, İsa, Horus, Mitra, Buda ve diğerleri arasındaki benzerlikleri listelerken, çalışmalarında Alvin Boyd Kuhn’u esas alır. Harpur’a göre ikinci ve üçüncü yüzyıllarda hakikî ve târihsel bir İsa etkisi veren bir kurgu yaptılar ve peşinden geçen asırlarda da kurgularının aksini ispatlayan kanıtları örtbas etmek için uydurma ve şiddet yöntemini seçtiler. Kanonik incillerin metinlerinin tutarsız bir târih bilgisinden ziyâde evrensel bir hakikâtin sembolik mecaz anlatımı olduğunu gördüğünü dile getiren Harpur, artık Mesih’in rûhu ile daha büyük bir mânevî bağlantı kurmuş olduğunu dile getirmektedir.The Pagan Christ pek çok eleştiri aldı. Hattâ Unmasking the Pagan Christ: An Evangelical Response to the Cosmic Christ Idea adında mukâbele bir kitap yayımlandı. Kendisi de bir Mesih Efsânesi teorisyeni olan Robert M. Price, esere olumsuz bir eleştiri yaptı. Harpur, 2007’de daha akademik bir çalışma olan Water Into Wine eserini yayımladı.
- Alexander Jacob ve Thomas L. Thompson
Alexander Jacob ve , İsa ve diğer putperest ilâhları arasında bağlantı kurmayı deneyen diğer yazarlar. Jacob, hakkında eserler yazdı, bunlardan bâzıları, Henry More’s Refutation of Spinoza (1991), Atman: A Reconstruction of the Solar Cosmology of the Indo-Europeans (2005), Nobilitas: A Study of European Aristocratic Philosophy from Ancient Greece to the Early Twentieth Century (2001). Jacob, İsa’nın hayat hikâyesinin aslının, çok eski zamanlardan beri vâr olan ve asıl kökeninin insanlığın bilinçaltına kazındığı, Yahudileştirilmiş ve târihsel kimlik büründürülmüş kadim bir efsâne olduğunu öne sürmektedir. Kopenhag Üniversitesi’nde emekli profesör olan Thompson, Tanah’ın târihselliğine dâir önemli birkaç eleştiri niteliğinde eser yazdı. Tübingen Üniversitesi’nde 1970'lerde öğrenciyken felsefe doktorası tezine konu olarak İbrâhim Peygamber’in târihselliğini seçmişti. Daha sonra Papa XVI. Benedictus olarak bilinecek olan Joseph Ratzinger, Thompson’ın doktora tezini incelemekle görevli akademisyendi. Ratzinger, Thompson’ın tezini kabûl etmedi. Bunun sebebi, Thompson’ın tezinin Katolik ilâhiyatına zıtlık arzetmesiydi. Thompson, bunun ardından tezini tamamlaması için Philadelphia’daki Temple Üniversitesi’ne dâvet edildi. Burada kendisine summa cum laude (en yüksek mêzuniyet derecesi) seviyesinde felsefe doktorası verildi. The Messiah Myth: The Near Eastern Roots of Jesus and David eserinde Thompson, hem İsa’nın hem de Kral Davud’un hayat hikâyelerinin aslen efsânevî olduğunu ve kökenlerinin Mezopotamya, Mısır, Bâbil, Yunan ve Roma kültürüne dayandığını savunmaktadır. Örneğin, İsa’nın dirilişi hikâyesinin tamâmen, Dionysos efsânesinden alındığını savunmaktadır. Thompson, bununla birlikte, İsa’nın aslen bir hakikatinin olup olmadığı konusundaki görüşünde tarafsızdır. 2012’de yayımlanan bir çevrimiçi makalesinde Thompson, ’ı kendisini hatâlı nitelemekle ve kendisine hatâlı olarak “Efsâneci” unvânı vermekle suçladı. Thompson, 2008 ve 2009 boyunca devâm eden kısa ömürlü ’nin bir üyesiydi.
21. yüzyılda Mesih Efsânesi teorisi internetin yayılmasıyla birlikte eskisinden daha yaygın bir hâle geldi, buna ilâveten teorinin eleştirisi de eskisinden daha yaygın hâle geldi. Profesör Bart D. Ehrman, Mesih Efsânesi teorisini reddedenler arasında ve ona göre “bu konunun gezegendeki aşağı yukarı bütün uzmanları İsa’nın vâr olduğunu kabûl ediyor”, Ehrman bununla birlikte Mesih efsânesi teorisini destekleyen ve yabana atılmaması gereken uzmanların varlığını da kabûl etmektedir.
- Thomas L. Brodie
Roma’daki ’nden felsefe doktorası alan İrlandalı Dominik râhibi ve ilâhiyatçısı ve aynı zamanda Limerick’teki ’nün kurucusu ve eski müdürü 2012’de yayımlanan eseri Beyond the Quest for the Historical Jesus: Memoir of a Discovery’de kanonik incillerde anlatılanların İlyas ve Elyesa peygamberlerin hayat hikâyelerinin yeniden ele alınmış ve üretilmiş versiyonları olduğunu savunmaktadır. Brodie, daha önce İsrailoğulları peygamberleri hakkında akademik çalışmalar yapmıştı. İsa’nın hikâyesinin Tanah’taki 1. Krallar ve 2. Krallar kitapları kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini dile getirmektedir. Bu kanaate sâhip olduktan sonra Brodie, İsa’nın efsânevî bir kişilik olduğu netîcesine vardı. Brodie’nin adı geçen eserindeki önermesine göre İlyas ve Elyesa peygamberlerin hikâyelerinin ayrı ve parça parça olmak yerine birleşik bir hikâye olduğunu 1. Krallar 16:29 ve 2. Krallar 13:25’in 1. Krallar 17 ve 2. Krallar 8’in bir devâmı ve genişletmesi olduğunu ve bunun Kutsal Kitap uzmanları tarafından genelde fark edilmemiş bir tutarlılık arzettiğini savunmaktadır. Brodie, bunun ardından İlyas-Elyesa hikâyesinin aslında kanonik incillerdeki anlatıların üzerine inşa edildiği temel kalıp olduğunu öne sürmektedir.
2013’ün başlarında Dominikan tarikatının Brodie’nin öğretim görevinden istifâ etmesini istediği, kendisi hakkında yapılan inceleme devâm ederken eser yazmasının ve ders vermesinin yasaklandığı haberleri dolaştı. Dominikan tarikatı bu haberleri şâibeli bulduğunu ve Brodie’nin enstitüde üç dönem müdürlük yapmış olduğunu ve dördüncü dönem müdürlük niyetinin olmadığını dile getiren bir açıklama yaptı. Açıklamada Brodie’nin kitabının İrlandalı Dominikan uzmanlarından müteşekkil bir kurul tarafından gözden geçirileceği dile getirildi. Enstitü, internet sitesinde Brodie hakkındaki iç soruşturmanın hâlen devâm ettiği bilgisini açıkladı (Eylül 2015'te Enstitü kapandı).
- Richard Carrier
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlqTDJOakwxSnBZMmhoY21SRFlYSnlhV1Z5VTAwdWFuQm5MekV6TUhCNExWSnBZMmhoY21SRFlYSnlhV1Z5VTAwdWFuQm4uanBn.jpg)
Yeni Ateizm aktivisti ve Mesih Efsânesi savunucularından Amerikalı târihçi , 2002’de Bart D. Ehrman’ın Did Jesus Exist? eseri aleyhinde sert bir eleştiri kaleme aldı. Eleştirisi uzun karşı eleştiriler ve karşı eleştirilere yapılan cevâbî yazılarla internette popüler bir etki yaptı. Carrier’a göre ilk dönem Hristiyanlar İsa’yı gerçek bir kişi olmaktan ziyâde sadece mânevî keşif aracılığıyla kendisi hakkında bilgi sâhibi olunan semâvî bir varlık olarak kabûl etmekteydiler. 2014’te Carrier On the Historicity of Jesus adında bir eser yayımladı. Bu eserinde, İsa’nın târihsel bir gerçekliğinin olması ihtimâline şöyle bir iğneleyici bir ifâdeyle kapı aralamaktadır: “Elimizde mevcut olan kanıtlara göre İsa’nın târihsel bir gerçekliğinin olma ihtimâli 12500’de 1 ilâ 3’te 1 arasında bir ihtimâle sâhiptir”.
- Earl Doherty
Kanadalı yazar , 2009’da Mesih Efsânesi teorisini şu cümlelerle tanımladı: “Mesih Efsânesi teorisi, Hristiyanlığın İsâsı ile özdeşleştirilebilecek târihsel bir İsâ’nın hiç vâr olmadığına, Hristiyanlığın maddi gerçekliği olmayan ve efsânevî bir kişiliğe inanç olarak ortaya çıktığına ve kanonik incillerin müteşâbihat türünden ve kurgusal olduğuna, Celile kökenli vaaz geleneğinin tarihsel kökeninde hiçbir kişinin olmadığına inanmaktır.” Doherty, The Jesus Puzzle (2005) ve Jesus: Neither God nor Man - The Case for a Mythical Jesus (2009) eserlerinde İsâ’nın ile etkileri ve kaynaşması sonucunda ortaya çıkan bir efsâne olup ancak milâdî ikinci asırdaki Hristiyan toplulukları arasında târihsel bir İsâ inancının ortaya çıkmaya başladığını öne sürmektedir.
Doherty’nin bu konudaki argümanı, MS 180’den önce ve Atinalı Aristides dışındaki hiçbir Hristiyanlık savunucusunun Hristiyanlığın öğretilerini savunurken İsâ ile ilgili târihsel bir bilgi kaleme almadığıdır. Bunun yerine, Doherty’ye göre, Hristiyan yazarlar Eflâtuncu felsefe ve Helenistik Yahudilik ile temellendirilmiş bir Hristiyan öğretisini ve bu inancın bir parçası olarak tevhidî bir Yahudi tanrısını ve logos türünden bir Tanrı Oğlu inancını savunuyorlardı. Doherty, Antakyalı Teofilos’un (y. 163-182), ’ın (y. 133-190), ’ın (y. 120-180) ve ’in, ne Çarmıh’a gerilmiş bir İsa’yı ne de “İsa” ismini yazılarında zikretmediklerine dikkat çekmektedir.
- Robert M. Price
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh4THpGakwxSnZZbVZ5ZEY5TkxsOVFjbWxqWlY4eExtcHdaeTh4TXpCd2VDMVNiMkpsY25SZlRTNWZVSEpwWTJWZk1TNXFjR2M9LmpwZw==.jpg)
Amerikalı Yeni Ahit uzmanı ve eski üyesi Robert McNair Price eski Baptist bir râhipti. İsa Semineri, İsa’nın târihsellik durumunu inceleyen ve Hristiyanlığın İsa betimlemesinin, aslında Nasıralı İsa’nın bıraktığı izler üzerine örülmüş bir dinî kurgu olduğunu işleyen bir yazarlar ve bilim insanları topluluğu idi. Daha sonra Price, İsa Projesi’ne de katıldı. Price, Hristiyanlığın aslında Yunan, Yahudi ve Eski Mısır mitolojilerinin târihselleştirilmiş bir sentezi olduğunu dile getirmektedir.
Price, İsa’nın târihsellik durumunu birkaç tâne kitabında ele aldı. Bunlar arasında Deconstructing Jesus (2000), The Incredible Shrinking Son of Man (2003), Jesus Is Dead (2007) ve The Christ-Myth Theory and Its Problems (2012). Bunun dışında The Historical Jesus: Five Views (2009) eserine de katkıda bulunmuştur. Price, Mesih Efsânesi teorisine dâir yazan herkesin üç esas noktada buluştuklarını yazmaktadır:
- Hristiyan olmayan târihsel kaynaklarda mûcizeler meydâna getiren bir İsa’dan bahsedilmemektedir.
- İncillerden daha önce yazılmış olan (Yeni Ahit Mektuplarında), muasır bir İsa’nın varlığına dâir hiçbir delil sunulmamaktadır, Kanonik Mektuplarda, Tanrı’nın oğlu olan bir İsa Mesih’in - Horus gibi, daha eski ilâhlar hakkında anlatılanlara benzeyen bir hikâye ile- ilâhî bir hükümdarlıkta hayat sürdüğü, insanların günahları için kendisini fedâ ettiği, bunun ardından Tanrı tarafından diriltildiği ve gökteki tahtına yerleştirildiği anlatılmaktadır.
- İsa’nın kanonik incillerdeki hikâyesi Orta Doğu’da daha önce görülen ölen ve dirilen tanrı efsânelerine benzemektedir. Price buna örnek olarak şunları zikretmektedir, Baal, Osiris, Attis, Adonis, Tammuz. Bu anılan ilâhların hepsi Helenistik dönemde ve Roma döneminde yok olmadan Erken Hristiyanlık dönemine ulaşmış kültürlerdi. Price, Hristiyanlık savunucularının bu benzerlikleri en az seviyede göstermek için çok çaba sarfettiklerini dile getirmektedir.
Price’a göre, bir kişinin İsa’nın târihselliğinin tutarlılığını tâmâmen bilimsel bir tarafsızlık ile incelemesi durumunda, tam bir agnostik olmaktan başka çâresi kalmamaktadır. Price, İsa’nın hayat hikâyesi ile ilgili birbirinden farklı târihler ortaya atılmasını, tâmâmen efsânevî ya da destansı bir İsa’nın yaklaşık olarak târihselleştirilmeye çalışılması olarak ele almaktadır. Buna örnek olarak, MÖ 83’te Aleksandır Yanay zamanında ya da İsa 50'li yaşlarındayken I. Herod Agripa zamânında, Kayser Claudius’un hükümdarlığı döneminde (MS 41-54) çarmıha gerildiği gibi çok farklı târihlerin rivâyetlerde anılmasını göstermektedir.
Price’ın değindiği hususlardan birisi de İsa’nın birçok farklı karakterin sentezi olduğudur:
“İsa’nın hikâyesinin yeniden kurgulanışında öncekiler neyi yarım bıraktıysa, sonrakiler oradan devâm ettiler ve yarım bırakılan kısmı kendi kurgularının köşetaşı yaptılar. İsa’nın incillerde çok fazla kılık değiştirdiğini görüyoruz. O hem cin çıkarıcı, hem şifâcı, hem kral, hem peygamber, hem bilge, hem haham, hem yarı-tanrı olarak tasvir edilmektedir. Yeni Ahit’in İsa Mesih’i birçok karakterin bileşiği bir kişilik göstermektedir. Târihsel İsa, eğer öyle birisi gerçekten vâr olduysa, belki bir yenilikçi Fârisî, belki Celileli bir şaman, belki bir mecûsî, belki de Helenistik bir bilgeydi. Fakat, aynı anda bütün bunların hepsi birden olamaz.”
Evemercilik hakkında katıldığı bir münâzarada Price tedbirli bir yaklaşımla, Hristiyanlık dîninin temelinde hakîkî bir târihsel kişinin -her ne kadar kendisi bu şahıs hakkında dînî olmayan, dünyevî hiçbir bilgiye rastlamamış olsa da- vâr olabileceğini kabûl etmektedir. Bu hakîkî şahıs -kesin olmamakla birlikte- zamanla tanrılaştırma yöntemiyle Tanrı olarak kurgulanmıştır. Deconstructing Jesus (2000) kitabının sonuç kısmında şöyle yazmaktadır, “Belki de gerçek bir kişi bunun temelinde vardı, fakat bu konuda emin olmanın bir yolu yok.” Price ayrıca şu bakış açısının da hesaba katılmasını istemektedir, “Hristiyanlıkta Kurtarıcı kişi olan İsa Mesih’in hayat hikâyesinin tek bir kökeni olduğunu ve bu kökenin tamâmen efsâne olduğunu savunmuyorum. Tam olarak söylemek istediğim şudur, bugünkü Hristiyanlığın İsasının kökenini oluşturan bir efsâne, daha sonra hakikî Nasıralı İsa’nın hayat hikâyesine dâir değişik rivâyetlerle ve kurgularla harmanlanarak bugünkü hâline gelmiş olmalıdır.” Price, Hristiyanlık târihi konusundaki uzmanların çoğunluğunun görüşünden farklı bir görüşe sâhip olduğunu ve çoğunluğun etkisine kapılmamaya çalışmak gerektiğini önermektedir.
Ayrıca bakınız
Kaynakça
- ^ Mitchell, Logan (1842). The Christian mythology unveiled, lectures 26 Kasım 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde .. Cousins. s. 151. "Yeni Ahit'teki İsa Mesih, bu gezegende yaşanan hiçbir hakikî vakâyla veyâ gerçek şahıs ile bağlantısı olmayan karakterdir. Onun hayâtı, astronomiyle ilgili bir mecâzdır. Bu mecâzın esâsını da Güneş'e kutsallık seviyesinde bir değer verme, onun zodyak burçlarından geçişi veyâ güneş yılı ve ondaki mevsimlerin bir tür ifâde edilişi oluşturmaktadır" (bkz. eserin bir baskısının kapağı 30 Nisan 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde . ve Google Kitaplar'da 151. sayfası 9 Mayıs 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde .)
- ^ , Did Jesus Exist? Harper Collins, 2012, s. 12, "En basit şekilde ifâde etmek gerekirse, tarihsel İsa hiç var olmadı. Eğer var olduysa bile Hristiyanlığın kuruluşu ile hiçbir alâkası yok."
- ^ (2014). On the Historicity of Jesus: Why We Might Have Reason for Doubt 13 Mart 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde .. Sheffield Phoenix Press Limited. s. 52. . "Bu konu hakkında salâhiyetli bütün Efsânecilerin ortak görüşü, İsa'nın aslında -Yahudilerdeki başmelekler veyâ çoktanrıcı topluluklardaki yarı-tanrı inançlarında olduğu gibi- bir tanrı olduğu, fakat daha sonra tarihselleştirildiği eksenindedir.
- ^ Voorst 2000, s. 8-9
- ^ Richard Dawkins; The God Delusion; s. 122. .
- ^ Christopher Hitchens; ; 2007, Chapter 8
- ^ ; The Messiah Myth: The Near Eastern Roots of Jesus and David, Basic Book Perseus Books' 2005
- ^ ; Sacrifice and Redemption kitabında "Paul's understanding of the death of Jesus" bölümü; s. 35-36; editör, S. W. Sykes (3 Aralık 2007); Cambridge University Press;
- ^ Richard A. Burridge ve Graham Gould; Jesus Now and Then; s. 34 (1 Nisan 2004)
- ^ Michael Grant; Jesus; 2004; s. 200;
- ^ Graham Stanton; The Gospels and Jesus; s. 145; 1989; Oxford University Press
- ^ Voorst 2000, s. 16
- ^ Bart Ehrman; Did Jesus Exist? The Historical Argument for Jesus of Nazareth; HarperCollins, USA. 2012.
- ^ Bart Ehrman; Forged : Writing in the Name of God; 2011; s. 285;
- ^ Mark Allan Powell; Jesus as a Figure in History: How Modern Historians View the Man from Galilee; 1998; s. 181;
- ^ James D. G. Dunn; Jesus Remembered; 2003; s. 339; ; Yazar, 339. sayfada vaftiz ve çarmıh vakâlarıyla ilgili şu tespitini dile getirir, "İsa'nın hayatı ile ilgili neredeyse evrensel kabûl görmüş iki vakâ"
- ^ William R. Herzog; Prophet and Teacher: An Introduction to the Historical Jesus; 4 Temmuz 2005; s.1-6;
- ^ Crossan, John Dominic (1995); Jesus: A Revolutionary Biography; HarperOne; s. 145; ; "Çarmıha gerilmiş olması, diğer bütün tarihsel vakâların gerçekliği kadar gerçektir, zîrâ Tacitus ve Josephus... Hristiyan kaynaklarıyla paralellik arz edecek şekilde en azından bu vakânın gerçekleştiğini yazdılar."
- ^ Lataster, Raphael (18 Aralık 2014); "Did historical Jesus really exist? The evidence just doesn’t add up 10 Kasım 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde ."; The Washington Post 22 Şubat 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde .; ISSN 0190-8286; Erişim tarihi: 26 Ekim 2015
- ^ Is This Not the Carpenter?: The Question of the Historicity of the Figure of Jesus; Editörler: Thomas L. Thompson ve Thomas S. Verenna; 2012
- ^ Philip Davies; "Did Jesus Exist? 23 Eylül 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde ."; bibleinterp.com 9 Kasım 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde .'da; Erişim tarihi: 26 Ekim 2015
- ^ a b Weaver 1999, s. 45-50.
- ^ Schweitzer 2001, s. 355 vd..
- ^ Voorst 2000, s. 8.
- ^ a b c Wells 1969.
- ^ Nigel Leask; British Romantic Writers and the East (24 Haziran 2004); Cambridge Univ Press; s. 104-105
- ^ , The Bloodless Revolution, s. 591.
- ^ Companion Encyclopedia of Theology’de Stephen Prickett maddesi; editörler, Peter Byrne, Leslie Houlden (4 Aralık 1995); s. 154-155;
- ^ David Friedrich Strauss; The Life of Jesus, Critically Examined; 2010; ; s. 39–43 ve 87–91
- ^ James A. Herrick; The Making of the New Spirituality; 2003; ; s. 58–65
- ^ Michael J. McClymond; Familiar Stranger: An Introduction to Jesus of Nazareth; 22 Mart 2004; ; s. 82
- ^ Gregory W. Dawes; The Historical Jesus Question; 2001; ; s. 77–79
- ^ Bkz. Douglas R McGaughey; "On D.F. Strauß and the 1839 Revolution in Zurich 1 Şubat 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde ."; 30 Nisan 1994
- ^ a b Voorst 2000, s. 7-11
- ^ James K. Beilby ve Paul Rhodes Eddy'nin editörlüğünde basılan The Historical Jesus: Five Views kitabında James K. Beilby ve Paul Rhodes Eddy'nin kaleme aldığı "The Quest for the Historical Jesus" bölümü; Intervarsity; 2009; s. 16.
- Bkz. David Strauss; The Life of Jesus Critically Examined 13 Mart 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde ., Calvin Blanchard, 1860.
- ^ Dawkins 2006, s. 96.
- ^ Bart D. Ehrman; Did Jesus Exist? The Historical Argument for Jesus of Nazareth; HarperCollins; USA; 2012; s. 47;
- ^ Gerald O'Collins; Christology: A Biblical Historical and Systematic Study of Jesus; 2009; s. 1-3
- ^ Erik Hornung; The Secret Lore of Egypt and its Impact on the West; Cornell University; 2001; s. 73;
- ^ John M. Robertson; Christianity and Mythology; Watts & Co. London; 2001; s.73;
- ^ Martin Hengel; Crucifixion in the Ancient World and the Folly of the Message of the Cross; John Bowden; Fortress Press; 1977; s. 11;
- ^ ; The Christ Myth, 1909
- ^ Robert M. Price; The Christ Myth Theory and its Problems; 2011; s. 132;
- ^ Zacharias P. Thundy; Buddha and Christ: Nativity Stories and Indian Traditions; Brill Academic Pub; 1993; s. 80-81;
- ^ Nigel Leask; British Romantic Writers and the East; Cambridge Univ. Press; 2004; s. 104-105;
- ^ Ehrman; 2013; s. 208
- ^ Albert Schweitzer; The Quest of the Historical Jesus; Fortress; 2001; ilk baskı 1913, s. 124–128 ve 139–141
- ^ Douglas Moggach; The Philosophy and Politics of Bruno Bauer; Cambridge University Press; 2003; s.184
- Ayrıca bkz. Frederich Engels; "Bruno Bauer and Early Christianity"; Der Sozialdemokrat; Mayıs 1882
- ^ Clinton Bennett; In Search of Jesus: Insider and Outsider Images; (1 Aralık 2001); ; Continuum; s. 204
- ^ Harpur 2004, s. 30
- ^ Harpur 2004, s. 59
- ^ Richard Carrier; Infidels.org 23 Temmuz 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde .'da "Kersey Graves and The World's Sixteen Crucified Saviors 14 Kasım 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde ."; 2003
- ^ Harpur 2004
- ^ Harpur 2004, s. 200
- ^ Tom Harpur; TomHarpur.com 13 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde .'da Harpur'un The Pagan Christ kitabı hakkında hazırlanan belgeselle ilgili ve Porter ve Gasque'ye bir cevâbını da içeren “” yazısı
- ^ a b c Voorst 2000, s. 10
- ^ a b Albert Schweitzer; The Quest of the Historical Jesus; Fortress; 2001; ilk baskı 1913; s. 356–361, 527; n. 4
- ^ Arthur Drew; 1926; The Denial of the Historicity of Jesus in Past and Present
- ^ Stefan Arvidsson; Aryan Idols: Indo-European Mythology as Ideology and Science; University of Chicago Press; 2006; s. 116–117
- ^ Joseph Klausner; Jesus of Nazareth; Bloch; 1989; ilk baskı 1925; s. 105–106
- ^ Clinton Bennett; In Search of Jesus: Insider and Outsider Images; s. 205; 1 Aralık 2001;
- ^ Price 2000, s. 207
- ^ a b c d e Voorst 2000, s. 11-12
- ^ G.A. Wells; J.M. Robertson (1856-1933); s. 162-163; 1 Ocak 1987;
- ^ John M. Robertson; Christianity And Mythology; London: Watts; 1900; (Kessinger; yeni baskı 2004); s. 34
- ^ John M. Robertson; A Short History of Christianity; s. 72; London: Watts; 1902; (Kessinger; yeni baskı 2004);
- ^ J. M. Robertson; A Short History of Christianity; Watts; 1902; s. 6–12, 14–15
- ^ John M. Robertson; A Short History of Christianity; London: Watts; 1902; (Kessinger; yeni baskı 2004) s. 18
- ^ G.A. Wells; J.M. Robertson (1856-1933); s. 149; 1 Ocak 1987;
- ^ Clare Goodrick-Clarke; G. R. S. Mead and the Gnostic Quest; s. 1-3;10 Ağustos 2005;
- ^ G. R. S. Mead; Did Jesus Live 100 B.C.?; 1903; Cosimo Classics 2005; s.10-12;
- ^ Tom Harpur; Pagan Christ: Is Blind Faith Killing Christianity?; s. 163; 2006;
- ^ James K. Beilby & Paul Rhodes Eddy (ed.) The Historical Jesus: Five Views (Robert Price'ın "Jesus as the Vanishing Point" başlıklı yazısı); s. 80–81; InterVarsity; 2009
- ^ John Remsburg; The Christ; Chapter 1: "Christ's Real Existence Impossible"; 1909
- ^ John Remsburg; The Christ Myth; 1909; Chapter 2: "Silence of Contemporary Writers"
- ^ Michael Paulkovich (2012); No Meek Messiah; Spillix Publishing; s. 330–355;
- ^ A. Kampmeier; "The Christ Myth of Drews 22 Ekim 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde ."; The Monist; Cilt 21, Sayı 3 (Temmuz 1911), s. 412–432
- ^ Walter P. Weaver; The Historical Jesus in the Twentieth Century, 1900–1950; s. 50, 300; Continuum International Publishing Group; 1999.
- Ayrıca bkz. Herbert George Wood; Christianity and the Nature of History; s. xxxii; Cambridge University Press; 1934.
- Arthur Drews; Die Christusmythe; Eugen Diederichs; 1910; (İngilizce tercümesi, The Christ Myth; s. 410; Prometheus; 1910
- ^ Nikolai Berdyayev; "The Scientific Discipline of Religion and Christian Apologetics"; Put' / Путь cilt 6, 1927
- ^ Brian A. Gerrish; "Jesus, Myth, and History: Troeltsch's Stand in the 'Christ-Myth' Debate"; The Journal of Religion; cilt 55, sayı 1, 1975, s. 3–4
- ^ "Jesus never lived, asserts Prof. Drews 4 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde ."; The New York Times; 6 Şubat 1910
- ^ James Thrower; Marxist-Leninist "Scientific Atheism" and the Study of Religion and Atheism; Walter de Gruyter; 1983; s. 426
- Ayrıca bkz. Edyth C. Haber; "The Mythic Bulgakov: 'The Master and Margarita' and Arthur Drew's 'The Christ Myth'"; Slavic & East European Journal; cilt 43; sayı 2; 1999; s. 347
- ^ Leslie Houlden (ed.); Jesus in History, Thought and Culture: An Encyclopedia; "Russian Christianity" (Vladimir Nikiforov); ABC-CLIO; 2003; s. 749
- ^ Daniel Peris; Storming the Heavens; s. 178; Cornell University Press; 1998;
- ^ Walter P. Weaver; The Historical Jesus in the Twentieth Century, 1900–1950; s. 300-303; Continuum Publishing Group; 1999
- ^ Bertrand Russell; "Why I Am Not a Christian 6 Ocak 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde ." konuşması; National Secular Society, Battersea Town Hall, 6 Mart 1927; Erişim Tarihi: 05 Ocak 2016
- ^ John Allegro, The Sacred Mushroom and the Cross; 1970;
- ^ John Allegro, The Dead Sea Scrolls and the Christian Myth; 1979;
- ^ a b Peter Flint, James VanderKam; The Meaning of the Dead Sea Scrolls; T&T Clark; 10 Temmuz 2005; s. 323-325;
- ^ Joan E. Taylor; The Essenes, the Scrolls, and the Dead Sea; Oxford University Press; 14 Aralık 2012; s. 305;
- ^ Voorst 2000, s. 77
- ^ John M. Allegro; The Dead Sea Scrolls & the Christian Myth; Prometheus; Mark Hall'un yazdığı "Foreword" (Önsöz); 1992; ilk baskı 1979; s. IX
- ^ Philip Jenkins; Hidden Gospels; Oxford University Press; 2002; s. 180
- ^ Saul S. Friedman; A History of the Middle East; 15 Mart 2006; s. 82;
- ^ Michael Hoffman; Wasson and Allegro on the Tree of Knowledge as Amanita 14 Ağustos 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde .; Journal of Higher Criticism; 2006
- ^ John M. Allegro; The Sacred Mushroom and the Cross, 40th anniversary edition; Gnostic Media; 2009;
- ^ Graham Stanton; The Gospels and Jesus; Oxford University Press; 2002; ilk baskı 1989; s. 143
- ^ Michael Martin; The Case Against Christianity; Temple University Press; 1993; s. 38
- ^ G. A. Wells; "Earliest Christianity 22 Şubat 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde ."; The New Humanist, Vol. 114, No. 3, Eylül 1999; s. 13-18; Erişim Tarihi: 27 Ocak 2016
- ^ G. A. Wells; The Jesus Myth; Open Court; 1999
- ^ James Leslie Holden (editör); Jesus in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia; Robert E. Van Voorst'un "Nonexistence Hypothesis" yazısı; ABC-CLIO; 2003; s. 660
- ^ Alvar Ellegard'ın Jesus - One Hundred Years Before Christ eseri hakkında Earl Doherty'nin inceleme yazısı "Jesus - One Hundred Years Before Christ by Alvar Ellegard 5 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde ."; (1999); Erişim Târihi: 30 Ocak 2016.
- ^ Richard Carrier; ; Stanford Üniversitesi sunumu; 30 Mayıs 2006
- ^ Paul Rhodes Eddy & Gregory A. Boyd; The Jesus Legend; 2007; s. 24
- ^ Tom Flynn; The New Encyclopedia of Unbelief; G.A. Wells'in "Historicity of Jesus" makâlesi; Prometheus Books; 2007; s. 446 vd.
- ^ G. A. Wells; "A Reply to J. P. Holding's 'Shattering' of My Views on Jesus and an Examination of the Early Pagan and Jewish References to Jesus 3 Şubat 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde ."; The Secular Web; 2000; Erişim Târihi: 30 Ocak 2016
- ^ Richard Alvin Sattelberg; "Alvin Boyd Kuhn, Ph.D. A Biographical Sketch of His Life and Work 3 Şubat 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde ."; 2005; Erişim Târihi: 30 Ocak 2016
- ^ А. В. Андреев; "Дискуссия об историчности Иисуса Христа в советском религиоведении 13 Haziran 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde ."; 2015; Вестник ПСТГУ; Erişim Târihi: 30 Ocak 2016
- ^ Гололоб Г; "Богословие и национальный вопрос 4 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde ."; Библиотека Гумер; Erişim Târihi: 30 Ocak 2016
- ^ a b ; The Pagan Christ: Recovering the Lost Light; Thomas Allen Publishers; Toronto; 2004;
- ^ Robert M. Price'ın "The Pagan Christ: Recovering the Lost Light 3 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde ." incelemesi; Erişim Târihi: 02 Mart 2016
- ^ Thomas L. Thompson; "On the Problem of Critical Scholarship: A Memoire"; Nisan 2011; Erişim Târihi: 02 Mart 2016
- ^ Thomas L. Thompson; "Is This Not the Carpenter’s Son? A Response to Bart Ehrman"; Temmuz 2012; Erişim Târihi: 02 Mart 2016
- ^ ; Did Jesus Exist?; Harper Collins; 2012; s. 4
- ^ ; Beyond the Quest for the Historical Jesus: Memoir of a Discovery; Sheffield Phoenix Press; 6 Eylül 2012;
- ^ ; The Crucial Bridge: The Elijah–Elisha Narrative As an Interpretive Synthesis of Genesis-Kings; Sheffield Phoenix Press; 1 Ocak 2000; ; s. 1-3
- ^ Mike Dwane; "Priest was not ‘forced to quit’ teaching job over controversial book on Christ 5 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde ."; The Limerick Reader; 25 Ocak 2013; Erişim Târihi: 02 Mart 2016
- ^ Richard Carrier; On the Historicity of Jesus, Why We Might Have Reason for Doubt 8 Temmuz 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde .; Sheffiel Phonenix Press
- ^ ; Did Jesus Exist?; Harper Collins; 2012; s. 12
- ^ ; Jesus: Neither God Nor Man; s. vii-viii
- ^ ; "The Jesus Puzzle 3 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde ."; Journal of Higher Criticism; Vol. 4, Issue 2; 1997
- ^ David Van Biema; Richard N. Ostling; Lisa H. Towle; "The Gospel Truth 3 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde ."; Time; 8 Nisan 1996
- ^ The Historical Jesus, Five Views (2009),editörler: James K. Beilby & Paul Rhodes; Robert M. Price, "Jesus at the Vanishing Point"; InterVarsity; s. 55 vd.
- Ayrıca bkz. Robert M. Price'ın "Christ in Egypt: The Horus-Jesus Connection 13 Haziran 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde ." incelemesi (2009); Erişim Târihi: 02 Mart 2016
- ^ The Historical Jesus, Five Views (2009),editörler: James K. Beilby & Paul Rhodes; Robert M. Price, "Jesus at the Vanishing Point"; InterVarsity; s. 55, 62-64
- ^ Robert M. Price; The Incredible Shrinking Son of Man; Prometheus; 2003; s. 351.
- Ayrıca bkz. Douglas A. Jacoby; Compelling Evidence for God and the Bible: Finding Truth in an Age of Doubt; Harvest House Publishers; 2010; s. 97.
- Price târihsellik konusunda şunları savunur: "Acaba mümkün müdür... Hristiyanlığın efsânelerinin koyu renkli camının arkasında Hristiyanlığın târihsel bir kurucusu olan soluk bir kişi var mıdır? Evet, mümkündür. Belki de bir tarihsel Mûsâ'nın var olmasından daha mümkündür veyâ târihsel bir Tyanalı Apollon'un var olması kadar mümkündür. Fakat bu şekilde düşünmeye başlarsak, iş keyfî bir hâl alıyor."
- ^ İreneyus; The Demonstration of the Apostolic Preaching; 74 4 Mayıs 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde .
- ^ The Historical Jesus: Five Views; editörler: James K. Beilby & Paul Rhodes Eddy; Robert M. Price; "Jesus at the Vanishing Point"; InterVersity; 2009; s. 80-81
- ^ Price 2000, s. 15-16
- ^ Price 2000, s. 250
- ^ Price 2000, s. 261
- ^ Price 2000, s. 86
- ^ The Historical Jesus: Five Views; editörler: James K. Beilby & Paul Rhodes Eddy; Robert M. Price; "Jesus at the Vanishing Point"; InterVersity; 2009; s. 61 vd.
Bibliyografya
- Dawkins, Richard (2006). The God Delusion. Houghton Mifflin. (İngilizce)
- (2004). The Pagan Christ. Thomas Allen Publishers. ISBN . (İngilizce)
- Price, Robert M. (2000). Deconstructing Jesus. Prometheus Books. ISBN . (İngilizce)
- Schweitzer, Albert (2001). The Quest of the Historical Jesus (İngilizce). Fortress.
- (2000). Jesus Outside the New Testament. Eerdmans. ISBN . (İngilizce)
- (1999). The Historical Jesus in the Twentieth Century, 1900-1950. Trinity. ISBN .
|başlık=
dış bağlantı () (İngilizce) - (1969). "Stages of New Testament Criticism"; Journal of the History of Ideas Vol. 30, No. 2; JSTOR 2708429.
|başlık=
dış bağlantı () (İngilizce)
wikipedia, wiki, viki, vikipedia, oku, kitap, kütüphane, kütübhane, ara, ara bul, bul, herşey, ne arasanız burada,hikayeler, makale, kitaplar, öğren, wiki, bilgi, tarih, yukle, izle, telefon için, turk, türk, türkçe, turkce, nasıl yapılır, ne demek, nasıl, yapmak, yapılır, indir, ücretsiz, ücretsiz indir, bedava, bedava indir, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, resim, müzik, şarkı, film, film, oyun, oyunlar, mobil, cep telefonu, telefon, android, ios, apple, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, pc, web, computer, bilgisayar
Mesih Efsanesi teorisi ya da Isa Efsanesi teorisi ya da kisa sekliyle Efsanecilik Nasirali Isa nin hic var olmadigini veya var olmussa bile Hristiyanligin kurulmasiyla ve incillerde anlatilanlarla hicbir baglantisi olmadigini one surer Mesih Efsanesi teorisi aykiri bir durus sergiler Tarihi Isa arastirmaciligi ise Incillerde anlatilan olaylarin bircogunun tarihi olmadigini fakat Incillerin dallanip budaklandigi tarihi bir ozunun oldugunu savunur kaynak belirtilmeli Mesih Efsanesi teorisi in Mesih in Dirilisi konulu tablosu 1700 Bazi Efsaneciler Hristiyanliktaki Mesih in Dirilisi akidesini Hristiyanliktan onceki tarihte de ornekleri gorulen ornegin Osiris mitindeki inanciyla ozdeslestirirlerKapsami Nasirali Isa hicbir zaman var olmadi eger var olduysa da Hristiyanligin kurulusu ile ve incillerdeki anlatilarin hicbiri ile bir ilgisi yokOnculeri 1742 1809 Constantin Francois Volney 1757 1820 Richard Carlile 1790 1843 Bruno Bauer 1809 1882 1842 1901 1880 1950 1850 1906 1850 1934 1856 1933 1856 1935 1865 1935 1879 1959 1880 1963 Gunumuzdeki temsilcileri Michael Martin Robert M Price KonularTarihsel Isa Hristiyanligin Kokenleri Eski Caglar Tarihi Farkli teorisyenler Mesih Efsanesi teorisinin farkli versiyonlarini one surerler Bununla birlikte butun teorisyenler ilk kez 19 asirda gelistirilmis olan uc ayak uzerinde teorilerini bina etmektedirler Yeni Ahit in hicbir tarihi kanit degeri tasimamasi Miladi birinci asra ait Hristiyan olmayan ve Isa Mesih ten bahseden bir kaynagin yoklugu Hristiyanligin putperest veya efsanevi kokenlerinin olmasi Mesih Efsanesi teorisinin cekirdegini olusturan ilkelerin kokenleri Aydinlanma Cagi na ve oradan da kadar uzanmaktadir Mesih Efsanesi teorisyenlerinin argumanlarina karsi yine de uzmanlari arasinda Isa nin yasadigi soylenen donemde gercekten de bir Isa nin yasadigi hususunda bir ortak kanaat vardir Bununla birlikte tarihsel elestiri uzmanlari Meryem oglu Isa nin hayati hakkinda kanonik incillerde anlatilan bilgilerin hangilerinin tarihsel hangilerinin kurgusal oldugu konusunda ihtilaf icindedirler Tarihsel elestiriciler Dort Incil de anlatilanlarin icinde sadece iki olayin gercekten yasandigi konusunda hemfikir oldular Bu olaylar Isa nin Vaftizci Yahya tarafindan vaftiz edilmesi ve Isa nin carmiha gerilmesi Bununla birlikte Yeni Ahit uzmanlarinin uzerinde hemfikir olabildikleri tek konunun Isa nin gercekten yasamis oldugu hususu oldugunu bunun disinda hicbir konuda hemfikir olamadiklarini savunanlar da oldu Bazi uzmanlar ise tarihselligi mumkun birden fazla Isa nin var oldugunu ve bunlardan hangisinin gercek tarihsel Meryem oglu Isa oldugunu kesin olarak anlamanin mumkun olmadigini savunur Onde gelen temsilcileri18 yuzyil Volney ve DupuisFransiz tarihci Constantin Francois Volney ilk Efsanecilerdendir Meryem oglu Isa nin mevcudiyetini alenen inkar tesebbuslerinin asli 18 yuzyil Fransasina Constantin Francois Chassebœuf de Volney ve nin calismalarina kadar uzanmaktadir Volney ve Dupuis Hristiyanligin daha eski mitolojilerin bazi unsurlarinin birlesmesinden ibaret oldugunu ve Isa nin tamamen mitolojik bir karakter oldugunu savundular Dupuis Suriye Misir ve Iran daki eski gunes tanrisi inanclarinin yaptiklari kulturel etkilerin mecazi bir anlatimla Hristiyanligin temellerine donusturuldugunu savunur O ayrica Yahudi ve Hristiyan metinlerinde anlatilanlarin dunyanin bir gunes yili boyunca gecirdigi evrelerin degisik tarzda bir anlatimi oldugunu ornegin Yaratilis kitabinda anlatilan insanin hatasi ve Cennet ten dusmesinin aslinda kis mevsiminde cekilen zorluklari sembolize ettigini Isa nin dirilisinin ise Koc burcundayken Gunes in tekrar etkisinin artmaya basladigi ilkbahar gundonumunu sembolize ettigini one surer Volney Ibrahim ve Sare nin kokeninin Brahma ve Saraswati oldugunu Hristos un Mesih in ise kokeninin Krisna oldugunu savunur Volney eserini Dupuis den once yayimladi fakat eserini hazirlarken Dupuis nin henuz yayimlanmamis calismalarinin taslaklarindan faydalandi ve Dupuis nin cogu argumanini aynen savunmakla birlikte ondan farklilik gosterdigi hususlar da oldu Volney nin Dupuis den ayrildigi hususlara bir ornek vermek gerekirse Volney kanonik incillerde gecen ve gunes tanrisi mitlerine dayanan hikayelerin kasten degil bir yanlis anlama sonucu iyi niyetle ve hakikat niyetine mecazi anlatimlarin hakiki tarih zannedilerek derlendigini yazar Volney 18 yuzyilin sonunda Fransa monarsisinin yikildigi ve devrim Fransasinin yasandigi 19 yuzyilin basinda yasadi Volney nin teoriyi ele alis bicimi tamamen dini eksenli degildi iceriginde ictimai siyasi unsurlar barindiriyordu Fransiz Ihtilali nin fikirleri ile Efsaneci teori arasinda kurdugu iliski ve Volney nin Napolyon uzerindeki tesirleri Volney nin savundugu ve aslen dini konulu olan bu teorinin Ingiltere de benimsenmesinin onunde engel teskil etti Bununla birlikte kisa vadede basarisiz olsa da Volney nin teorisi 19 yuzyilda bircok Britanyali ve Amerikali radikal dusunurun destegini kazandi 19 yuzyil StraussAlman profesor David Strauss 1835 te Alman ilahiyatci David Friedrich Strauss Hristiyanlarin cok tepkisini ceken Das Leben Jesu Isa nin Hayati adli kitabini yayimladi Isa nin mevcudiyetini inkar etmemekle beraber Strauss Yeni Ahit te anlatilan mucizelerin normal vakalarin olaganustu olaylarmis gibi mitolojik bir dille anlatilisi oldugunu one surdu Ona gore kilise teskilatinin ilk donem temsilcileri bu mucize hikayelerinin asillari olan gercek normal vakalari Isa nin Israilogullarinin bekledigi Mesih le ilgili kehanetleri gerceklestirdigini kanitlamak icin bir miktar degistirdi Strauss un bu akilci yaklasimi Kutsal Kitap in tarihsel ve manevi olarak olaganustu oldugu bakis acisina acikca muhalif bir durus arz ediyordu Kitap Hristiyan Avrupa da buyuk tepkiyle karsilandi Kontu Anthony Ashley Cooper adi gecen kitabin Marian Evans tarafindan yapilan Ingilizce cevirisi hakkinda su sozleri soylemekten geri durmadi bugune kadar Cehennem in agzindan kusulmus en zararli kitap Strauss Hristiyan Avrupa da o kadar nefret edilen bir insan haline gelmisti ki kendisine Zurih Universitesi nde bir ilahiyat kursusu verildiginde yukselen tepkiler uzerine universite yonetimi Strauss u emekli etmek karari aldi BauerAlman profesor Bruno Bauer Bonn Universitesi nde ogretim uyeligi yapmis olan Bruno Bauer Strauss un teorisini temel alip ayni zamanda onu gelistirerek Meryem oglu Isa nin hic var olmadigini sistematik olarak inceleme konusu yapti Bauer Efsane teorisinin uc ayak uzerine bina edilen iskeletini ilk sekillendiren akademisyendir Bununla birlikte daha sonra ayni uc ayakli teoriyi Bauer in kendilerinden once bunu tespit ettiginden habersiz olarak baska akademisyenler de eserlerinde sundular Bauer in uc ayakli argumani sudur Kanonik inciller Isa nin yaklasik vefat tarihinden onlarca sene sonra Isa ile hic gorusmemis olan sahislar tarafindan yazildi ve buna ilaveten takip eden asirlar boyunca kimligi belirsiz katiplerce kanonik incillerin metni bahis mevzuu katiplerin kendi kisisel ajandalarina uygun olarak degistirildi veya tamamen uydurma kisimlar incillere eklendi Miladi ikinci asra gelinceye kadar Israilogullarindan olmayan hicbir yazarin Nasirali Isa dan bahsettigine dair elimizde hicbir verinin olmamasi ve Isa nin kendisinden sonraya hicbir yazili eser veya arkeolojik kalinti birakmamis olmasi Incildeki hikayelerden bir kismi yari tanri tanrilarin ogullari gunes tanrilari kurtaricilar ya da Horus Mithra Prometheus Dionysus Osiris Buddha Krisna veya Tyanali Apollonius gibi tarihi kisilerle benzerlik gostermektedir Bauer Mesih Efsanesi arastirmasinin basinda tarihi Isa nin var olup olmadigi sorusunu kendisi icin cevapsiz birakmisti Daha sonra A Critique of the Gospels and a History of Their Origin 1850 1851 kitabinda Bauer Isa nin hic var olmadigini acikca savundu Christ and the Caesars 1877 eserinde Hristiyanligin Genc Seneca nin Stoaciligi ile Filon un Yahudi ilahiyatinin bir sentezinin Roma taraftari Josephus gibi kisilerin bu konulari eserlerinde ele almalarinin sonucu olarak ortaya ciktigini savundu Bauer kendi devrinde acimasizca elestirildi ve Bonn Universitesi ndeki gorevine son verildi Fikirlerinin yayilmasinin engellenmesinden dolayi gelecegin Efsane teorisyenleri uzerinde pek bir etkisi olmadi Higgins Ingiliz bir asker arkeolog ve yazar olmadan once Cambridge Universitesi nde Yunanca Latince ve hukuk okudu Iki ciltli 867 sayfalik calismasi Anacalypsis An Enquiry into the Origins of Languages Nations and Religions vefatindan sonra 1836 da yayimlandi Higgins adi gecen eserinde sunu savunur Hindularin Yunanlarin ve Yahudilerin mitleri ozunde aynidir fakat dini ogretileri muhafaza etmek icin tarihsel gerceklik izlenimi verilerek ustaca sekillendirildiler ve Hristiyanlar ya kotuniyetle ya da tahrif kasti olmayan bir motivasyonla butun bu mitleri tamamen tahrif ettiler Graves Amerikali bir ogretmen ve yazardi 1875 te The World s Sixteen Crucified Saviours kitabini yazdi Higgins i ana kaynak olarak kullanan Graves Meryem oglu Isa nin hic var olmadigini Isa olarak inanilan mitin cesitli ulkelerde mevcut olan carmiha gerilmis ya da goge yukseltilmis yari tanri inanclarindan tevellud eden bir inanctan baska bir sey olmadigini savundu Ayrica butun bu yari tanrilarin Isa ile benzer hikayeleri benzer ozellikleri ve benzer sozleri oldugunu dile getirdi Kitabindaki iddialar gibi bircok Mesih Efsanesi teorisyenleri tarafindan cokca elestirildi ve Kutsal Kitap uzmanlari tarafindan temelsiz bulundu Massey Ingiliz sair ve yazar 1870 lerden itibaren Eski Misir bilimine ilgi duymaya basladi ve rivayet edildigine gore Britanyali Muzesi nde kendi kendine Eski Misir hiyerogliflerini okumayi ogrendi 1883 te yayimlanan The Natural Genesis kitabinda Meryem oglu Isa ile Eski Misir tanrisi Horus arasindaki paralelliklere dikkat cekti 1907 de vefatindan kisa bir sure once Ancient Egypt The Light of the World kitabi yayimlandi Yaptigi cikarimlar kendisinden sonra gelen bircok yazari etkiledi Bunlar arasinda ve zikredilebilir Harpur Massey nin akademisyenler tarafindan buyuk olcude goz ardi edildigini ve Stanley Porter ve Ward Gasque in elestirilerine ragmen Massey nin belirli dini metinlerle ilgili Eski Misir etimolojik cozumlemelerinin muasir Eski Misir uzmanlari tarafindan kabul gordugunu dile getirir Asirici Felemenk ekolu 1870 lerde ve 1880 lerde Amsterdam Universitesi vesilesiyle bir grup olusturmus olan Alman akademi dunyasinda olarak bilinen akademisyen toplulugu Pavlus un butun mektuplarinin sahihligini reddetti ve Yeni Ahit in ve Tanah in hicbir tarihsel degeri olmadigi yonunde olumsuz bir konum aldi Bu grubun lideri Isa nin varligini dahi inkar etti Sytze Hoekstra ve Samuel Adrian Naber da onunla ayni fikirdeydi 1881 de butun Yeni Ahit kitaplarinin miladi ikinci asra ait oldugunu ve Isa nin tarihsel bir mevcudiyeti olan bir kisi olmadigini savunurken daha sonralari her ne kadar kanonik inciller efsane olsa da onlarin hakiki nesnel bir vakadan kaynaklandigini savunma yonunde fikir degistirdi Asirici Felemenk ekolu her zaman Felemenkce yazdi ve genellikle incelemelerinin konusunu Tanah olusturuyordu Ilk zamanlarda onemli bir nufuz meydana getirdilerse de zamanla 20 asrin baslarindan itibaren sonduler Yukarida adi zikredilenlerden baska Mesih Efsanesi teorisinin onculeri arasinda su isimler de dahil edilebilir Isvicreli skeptik Ingiliz tarihci Ingiliz asirici din adami ve yardimcisi Richard Carlile 20 yuzyil 20 asrin baslarinda Mesih Efsanesi savunucusu yazarlar genellikle Isa nin hic var olmadigini savunan liberal ilahiyatcilarin gorusleri uzerine bina ettikleri argumanlariyla Isa nin tarihselligine karsi argumanlar gelistirdiler Ozellikle Markos ve odaklandilar Mesih Efsanesi teorisyenleri 20 asrin baslarinda gelisme gosteren dinler tarihi alanindaki calismalarda Hristiyanligin doktrinlerinin yerine kokenleri olduguna dair bulgulari kullandilar o zamanlardeki durumu su cumlelerle ozetledi Kutsal Kitap arastirmacilari tarihsel Isa da Musevilikle ilgisi olmayan bir unsur bulmak icin ellerinden gelen cabayi gosterdiler fakat Isa ile ilgili tarihsel veriler icinden bu konuda neredeyse hicbir sey bulamadilar cunku Isa ile ilgili tarihsel kanitlar neredeyse yok denecek kadar azdir Bu yuzden bu asrin baslarinda 18 ve 19 asirda ortaya cikan Isa nin hic var olmadigi gorusunun tekrar populerlik kazanmasina sasirmamak gerekir Toplumsal insanbilimci James George Frazer in calismalari bazi Efsane teorisyenlerini etkiledi bununla birlikte Frazer Isa nin mevcudiyetini inkar etmiyordu 1890 da Altin Dal in birinci baskisini yayimladi Bu eserde dini inanclarin ortak ozelliklerini tespit etmeye calisiyordu Isa nin hayat hikayesinin Hristiyanlarin icad ettigi bir kurgu oldugunu savunan bircok yazar icin Frazer in eseri baslica kaynaklardan birisi haline geldi Bircok kisi onun da bir Efsane teorisyeni oldugunu iddia etmeye basladi Bunun uzerine adi gecen eserin 1913 baskisinda Frazer acikca Efsane teorisi savunucusu olmadigini tarihsel Isa savunucusu oldugunu dile getirdi 1900 de Iskoc milletvekili John Mackinnon Robertson Isa nin hic var olmadigini ve miladi birinci asirdaki Mesihci bir toplumsal hareketin icadi oldugunu savundu Robertson un gorusune gore dini topluluklar devrin toplumunun ihtiyaclarinin gerektirdigi ozelliklere sahip yeni tanrilar icad ederler Roberston cok eskiden beri kokeni Yusa ya dayanan bir Musevi mezhebinin kuzu ve koc ile sembolize edilen bir gunes tanrisina tapindigini ve ayni mezhebin devami olan nesillerin Nasirali Isa yi icad ettigini one surdu Robertson Mesih Efsanesi nin muhtemel kokenine dair bir kaynagin M O 100 civarinda infaz edildigi Talmud da dile getirilen olabilecegini savunur Robertson Pavlus un mektuplarini elimizde kalan en eski Hristiyan metinleri olarak kabul eder bununla beraber tarihsellik unsuru icermek yerine ilahiyat ve ahlak ile ilgili olduguna dikkat ceker Oniki Havari den bahseden rivayetlerin ve Ekmek Sarap Ayini ibadetinin Pavlus gibi sonradan Hristiyanliga gecis yapan misyoner Yahudilerin etkisiyle Hristiyanligin icinde yer edindigi savunur Ingiliz okul muduru Did Jesus Live 100 B C kitabinda diger Efsaneci teorisyenlerden farkli bir yaklasim sergiledi 1903 te yayimlanan kitabinda Mead Isa nin yasadigini fakat zannedilenden bir asir once M O 100 civarinda yasadigini savundu Mead teorisini Talmud a dayandirdi Talmud un Isa nin carmiha gerildigini anlattigi vakanin tarihinin M O 100 civarina denk geldigine isaret eden Mead e gore bu bir asirlik fark Hristiyan incillerinin tarihsellige dayanmayan efsaneler oldugunu gosteriyor Mead in Efsaneci teoriye etkisini Bruno Bauer in ve Arthur Drews un durumuna benzetiyor Robert M Price Mead i Isa nin hayatini Kanonik incillerin anlattigindan farkli bir zaman diliminde olarak isaret eden teorisyenlerden birisi olarak siniflandirir 1909 da ogretmen The Christ Mesih kitabini yayimladi 2007 de NuVision Publications tarafindan yapilan yeni baskisinda kitabin adi The Christ Myth Mesih Efsanesi olarak degistirildi Kitapta muhtemel tarihsel Isa Nasirali Isa ile Incillerdeki Isa Beytullahimli Isa arasinda bir ayrim yapilir Remsburg un fikri tarihsel Isa nin yasamis olmasi icin makul sebeplerin oldugu fakat Hristiyanligin Mesihi nin efsanevi bir kurgu oldugu eksenindedir Remsburg Isa nin yasadigi varsayilan asir icinde veya ondan bir asir sonra eser yazmis olan ve eger kanonik incillerde anlatilanlar gerceklere uygun ise eserlerinde Isa dan bahsetmis olmasi gereken fakat ondan hic bahsetmemis olan 42 yazardan olusan bir liste hazirladi Daha sonraki incelemelerde tespit edilen destekleyici kanitlar yazarin eserinin sonraki baskilarina eklenen bir bolumde sunulmaktadir Alman felsefe profesoru 1909 da Alman felsefe profesoru The Christ Myth Mesih Efsanesi eserini yazdi Eserinde Hristiyanligin aslinda bir Yahudi mistik mezhebi olup daha sonra Yunan felsefesinin ve bazi unsurlarini benimseyerek yayilma gosterdigini dile getirir Daha sonraki eserleri The Witnesses to the Historicity of Jesus 1912 ve The Denial of the Historicity of Jesus in Past and Present 1926 Drews muasiri olan Kutsal Kitap uzmanlarinin calismalarini ve diger Efsane teorisyenlerinin calismalarini ele aldi ve netice olarak tarihsel Isa nin efsanevi bir karakter gosterdigini one surdu Drews kendisini Aryanizm ugruna tarihsel Isa nin varligi aleyhine calisma yapan bir antisemitik olarak nitelendiren Nikolay Berdyayev den elestiri aldi Drews sundugu tezlere karsi cikan ilahiyatcilar ve tarihcilerle kamuya acik bir seri munazaraya katildi Drews un eseri Sovyetler Birligi nde elverisli bir ortam buldu Bu ulkede Marksist Leninist ateizm ogreti ulkenin resmi din politikasiydi Sovyet lider Lenin din yanlisi aydinlanma karsitlariyla yaptiklari mucadelede Drews gibi yazarlarla ittifak halinde hareket etmelerinin mecburi oldugunu savundu Drews un The Christ Myth kitabinin birkac baskisi Sovyetler Birligi nde basildi ve okul kitaplarinda ve universite ders kitaplarinda Drews un tezlerine yer verildi Mesih hic yasadi mi konulu kamuya acik munazaralar duzenlendi ve kilise teskilatinin uyeleri ile bu konuda munazaralar yapildi Drews Mesih in hic yasamadigini ve Pavlus tarafindan icad edildigini ve Hristiyanligin Vaftizci Yahya nin takipcileri arasinda zuhur eden bir mezhepsel bolunme oldugunu savunan Fransiz filozof ya tesir etti Sorbonne Koleji nde gorev yapan ateist bir profesor olan ilk once Review of History of Religions Dinler Tarihi Incelemesi dergisinde 1926 da daha sonra da Jesus Isa adindaki kitabiyla 1933 te Couchoud nun teorisini elestirdi ve Isa nin tarihselligini savundu 1927 de Britanyali filozof Bertrand Russell Why I Am Not a Christian Neden Hristiyan Degilim konusmasinda sunlari vurguladi Isa nin tarihsel olarak var oldugu gercekten supheli bir durum arzediyor Eger gercekten var olduysa bile onun hakkinda bildigimiz bir sey yok Dolayisiyla cok cetrefilli bir mesele olan tarihsellik meselesi beni endiselendirmiyor benim icin her sey apacik ortada Bununla birlikte Russell bu konudaki fikrini gelistirmeye matuf bir calisma yapmadi 1970 te Britanyali arkeolog ve dilbilimci Hristiyanligin bir saman tarikati olarak ortaya ciktigini savundu 1970 1979 kitaplarinda Allegro ilk donem Hristiyanliga atfedilen hikayelerin aslinin kullanan bir gizli Esseni tarikatina dayandigini ve Yeni Ahit in bu saman tarikatinin sifreli vakayinameleri oldugunu one surdu Allegro Hristiyan kanonik incillerinin yazarlarinin Esseni dusunce sistemini anlayamadiklarini duyduklari hikayeleri incillerde kayda gecirirken incil yazarlarinin Olu Deniz Yazmalari nin anlamini cozemediklerini savundu Bu temel uzerinden yola cikan Allegro Hristiyan geleneklerinin aslen Olu Deniz Yazmalari nin yanlis anlasilmasi uzerine bina edilmis oldugunu savundu Ayrica kendisi incillerdeki Isa nin Olu Deniz Yazmalari nda gecen ve carmiha gerilen Dogruluk Ogretmeni oldugunu savundu Mark Hall Olu Deniz Yazmalari nin tarihsel Isa nin hic var olmadigini kanitladigini Allegro nun one surdugu yorumunu yapar Galli tarihci Hristiyanligin kokenine dair Allegro nun saman tarikati teorisini sertce elestirdi Jenkins Allegro nun gercekte alintiladigi gibi olmayan metinlere dayanarak teori ureten garip bir uzman oldugunu dile getirdi Jenkins The Sacred Mushroom and the Cross kitabi hakkinda nitelikli bir akademisyen tarafindan uretilmis en gulunc eser oldugu nitelemesini yapti Kitaba gosterilen tepkiler uzerine Allegro nun yayimcisi kitabi yayimladigi icin ozur diledi Allegro ise akademik kursusunden istifa etmeye zorlandi 2006 da yayimlanan bir makalede Allegro nun eserinin Mesih Efsanesi teorisi konusunda calisma yapan ana akim akademisyenler tarafindan yeniden degerlendirilmesi cagrisinda bulunuldu 2009 Kasim da Boston Universitesi nden Carl Ruck tarafindan yazilmis 30 sayfalik bir ilave bolumle kirkinci yil anisina The Sacred Mushroom and the Cross yeniden basildi Ingiliz Almanca profesoru George Albert Wells Mesih Efsanesi teorisi uzerinde etkili olan eserler verdi Yeni Ahit uzmani a gore Wells The Jesus of the Early Christians 1971 Did Jesus Exist 1975 The Historical Evidence for Jesus 1982 The Jesus Legend 1996 The Jesus Myth 1999 Can We Trust the New Testament 2004 ve Cutting Jesus Down to Size 2009 eserlerinde Mesih Efsanesi teorisi hakkinda en temelli ve gelismis argumanlari ortaya koydu Britanyali ilahiyatci Kenneth Grayston butun Hristiyanlara Wells tarafindan ortaya konulan zor durumlari kabul etmeleri cagrisinda bulundu Wells 1971 1975 ve 1982 de yayimlanan ilk uc eserinde meseleye bakisinin ana cercevesini ortaya koydu Goruslerinin temelini kanonik incillerin Isa nin vefatindan onyillar sonra Isa ile hic gorusmemis olan yazarlar tarafindan kaleme alinan kaynaklar oldugu hususunda Yeni Ahit uzmanlarinin fikir birligine dayandirir Ayrica Wells kanonik incillerin bizzat Hristiyan ruhuyla ve belirli bir ilahiyat doktrinini yayma misyonu cercevesinde kaleme alinmis oldugunu ve makul bir insanin ancak Hristiyan teskilatindan ve doktrininden bagimsiz kaynaklar tarafindan dogrulandiginda kanonik incillerde anlatilanlari inanilir bulmasinin beklendigini vurgular Wells ayrica Pavlus ve diger kanonik mektup yazarlarinin diger bir tabirle ilk Hristiyan yazarlarin Isa nin miladi birinci asrin baslarinda yasadigina dair hicbir kanit ortaya koyamadiklarini dile getirir Ornegin kanonik mektuplarda Isa nin soyu dogum yeri ogrettigi degerler yargilanmasi veya carmiha gerilmesi hakkinda hicbir tarihsel bilgi yer almaz Wells e gore ilk Hristiyanlarin Isasi tam bir efsaneydi Bu efsanenin ya da mitolojinin kaynaklarini ise Israilogullarinin hikmet gelenegindeki tasavvufi meseleler teskil ediyordu Incillerde anlatilan hikayeler ise tasavvufi meselelere dayanarak daha sonra uretilen kurgusal tarihsellikten ibaretti Bu goruse gore Yeni Ahit in esasini olusturan yazili eserlere gore Meryem oglu Isa gecmiste ne zaman yasadigi belli olmayan ve yeryuzunde kisa bir sure bulunmus olan dogaustu niteliklere sahip bir kisiydi The Jesus Myth kitabinda Wells iki Isa anlatisinin bir anlatinin icinde kaynastirilmis durumda oldugunu yazar Buna gore Pavlus un efsanevi Isasi ile ogretileri Matta ve Luka nin aslini barindiran kayda gecirilmis olan tarihsel Isa kaynastirilarak Hristiyanligin Isasina donusturuldu Kutsal Kitap uzmani Robert Van Voorst Wells in bu argumaniyla daha onceki savunduklarindan geri adim atmis oldugu yorumunu yaparken ayni argumanla ilgili olarak Doherty kanonik Isanin var olmadigina dair baska bir ornek teskil ettigi yorumunu yapmaktadir Carrier ise Stanford Universitesi nde 30 Mayis 2006 da yaptigi sunumda adi gecen esere ve Can We Trust the New Testament eserine yaptigi elestirisinde The Jesus Myth i efsaneciligi destekleyen bir eser olarak tasnif etmektedir Paul Rhodes Eddy ve Gregory A Boyd da The Jesus Myth i bir Mesih Efsanesi teorisi kitabi olarak kabul etmektedir Wells kendisini Isa nin mevcudiyetini kabul edenler sinifinda kategorize etmektedir Wells un idaresinde yasanan Isa nin infazi anlatisinin tarihsel bir vaka olmadigini savunmaktadir 2000 de Wells bir yazisinda sunlari dile getirdi J D G Dunn 1985 te o zamana kadarki calismalarim hakkinda benim akla yatkin olmayan bir tarzda Pavlus tan itibaren 30 sene icinde incillere kaynaklik eden insanlarda hic var olmamis bir Isa ile ilgili bir gelenekler karmasasinin gelismis oldugunu varsaydigim elestirisinde bulunmustu The Evidence for Jesus s 29 Bugun itibariyle bu hususla ilgili gorusum sudur Bu karmasa tamamen Pavlus sonrasina ait bir karmasa degildi Q incili ilk kez MS 40 civarinda ortaya cikmis olabilir ve tamamen de mitolojik degildi Benim gordugum kadariyla esas nokta sudur elimizdeki bilgilerde hakiki olan Isa kisiligi kanonik mektuplardaki olen ve dirilen Mesih ile ayni kisilik degildir Mesih Efsanesi teorisinin baska onde gelen bir temsilcisi ise dur Kendi yayinevini kurarak dinler tarihi uzerine 150 den fazla kitap ve makale yazip yayimlayan Kuhn ABD de ve Kanada da 2000 den fazla kamuya acik ders duzenledi Massey ve Higgins den etkilenmis olan Kuhn Kutsal Kitap icin Misirca bir koken bilimsel oneride bulundu ve kanonik incillerin tarihsel olmadigini sembolik oldugunu ve kilise onculerinin miladi ucuncu asirdan itibaren Yeni Ahit i yanlis yorumlamaya basladiklarini savundu En cok bilinen yapiti A Rebirth of Christianity yi olumunden az zaman once 1963 te yazdi Mesih Efsanesi teorisi SSCB de de kisa suren bir ilgi gordu Teori Sergey Kovalev Alexander Kazhdan ve tarafindan savunuldu Daha sonra bununla birlikte Kazhdan in da aralarinda bulundugu birkac uzman mitolojik Isa ile ilgili goruslerinden vazgectiler ve Sovyet universitelerinde 1980 itibariyle bilindigi kadariyla Mesih efsanesini savunan sadece kaldi 21 yuzyil Tom Harpur The Pagan Christ 2004 eserini Kuhn a ithaf etti Harpur onun hakkinda engin bilgisi olan ve ondan daha da buyuk cesareti olan bir adam nitelemesini yapar Harpur a gore Kuhn eserlerinin bircogunun baskisini kendisi yaptigi icin hak ettigi deger kendisine gosterilmedi Kanadali yazar Fotograf Hugh Wesley Kanonik incillerin daha eski putperest efsanelerini yeniden isledigi tezini savunan Harpur Isa Horus Mitra Buda ve digerleri arasindaki benzerlikleri listelerken calismalarinda Alvin Boyd Kuhn u esas alir Harpur a gore ikinci ve ucuncu yuzyillarda hakiki ve tarihsel bir Isa etkisi veren bir kurgu yaptilar ve pesinden gecen asirlarda da kurgularinin aksini ispatlayan kanitlari ortbas etmek icin uydurma ve siddet yontemini sectiler Kanonik incillerin metinlerinin tutarsiz bir tarih bilgisinden ziyade evrensel bir hakikatin sembolik mecaz anlatimi oldugunu gordugunu dile getiren Harpur artik Mesih in ruhu ile daha buyuk bir manevi baglanti kurmus oldugunu dile getirmektedir The Pagan Christ pek cok elestiri aldi Hatta Unmasking the Pagan Christ An Evangelical Response to the Cosmic Christ Idea adinda mukabele bir kitap yayimlandi Kendisi de bir Mesih Efsanesi teorisyeni olan Robert M Price esere olumsuz bir elestiri yapti Harpur 2007 de daha akademik bir calisma olan Water Into Wine eserini yayimladi Alexander Jacob ve Thomas L Thompson Alexander Jacob ve Isa ve diger putperest ilahlari arasinda baglanti kurmayi deneyen diger yazarlar Jacob hakkinda eserler yazdi bunlardan bazilari Henry More s Refutation of Spinoza 1991 Atman A Reconstruction of the Solar Cosmology of the Indo Europeans 2005 Nobilitas A Study of European Aristocratic Philosophy from Ancient Greece to the Early Twentieth Century 2001 Jacob Isa nin hayat hikayesinin aslinin cok eski zamanlardan beri var olan ve asil kokeninin insanligin bilincaltina kazindigi Yahudilestirilmis ve tarihsel kimlik burundurulmus kadim bir efsane oldugunu one surmektedir Kopenhag Universitesi nde emekli profesor olan Thompson Tanah in tarihselligine dair onemli birkac elestiri niteliginde eser yazdi Tubingen Universitesi nde 1970 lerde ogrenciyken felsefe doktorasi tezine konu olarak Ibrahim Peygamber in tarihselligini secmisti Daha sonra Papa XVI Benedictus olarak bilinecek olan Joseph Ratzinger Thompson in doktora tezini incelemekle gorevli akademisyendi Ratzinger Thompson in tezini kabul etmedi Bunun sebebi Thompson in tezinin Katolik ilahiyatina zitlik arzetmesiydi Thompson bunun ardindan tezini tamamlamasi icin Philadelphia daki Temple Universitesi ne davet edildi Burada kendisine summa cum laude en yuksek mezuniyet derecesi seviyesinde felsefe doktorasi verildi The Messiah Myth The Near Eastern Roots of Jesus and David eserinde Thompson hem Isa nin hem de Kral Davud un hayat hikayelerinin aslen efsanevi oldugunu ve kokenlerinin Mezopotamya Misir Babil Yunan ve Roma kulturune dayandigini savunmaktadir Ornegin Isa nin dirilisi hikayesinin tamamen Dionysos efsanesinden alindigini savunmaktadir Thompson bununla birlikte Isa nin aslen bir hakikatinin olup olmadigi konusundaki gorusunde tarafsizdir 2012 de yayimlanan bir cevrimici makalesinde Thompson i kendisini hatali nitelemekle ve kendisine hatali olarak Efsaneci unvani vermekle sucladi Thompson 2008 ve 2009 boyunca devam eden kisa omurlu nin bir uyesiydi 21 yuzyilda Mesih Efsanesi teorisi internetin yayilmasiyla birlikte eskisinden daha yaygin bir hale geldi buna ilaveten teorinin elestirisi de eskisinden daha yaygin hale geldi Profesor Bart D Ehrman Mesih Efsanesi teorisini reddedenler arasinda ve ona gore bu konunun gezegendeki asagi yukari butun uzmanlari Isa nin var oldugunu kabul ediyor Ehrman bununla birlikte Mesih efsanesi teorisini destekleyen ve yabana atilmamasi gereken uzmanlarin varligini da kabul etmektedir Thomas L Brodie Roma daki nden felsefe doktorasi alan Irlandali Dominik rahibi ve ilahiyatcisi ve ayni zamanda Limerick teki nun kurucusu ve eski muduru 2012 de yayimlanan eseri Beyond the Quest for the Historical Jesus Memoir of a Discovery de kanonik incillerde anlatilanlarin Ilyas ve Elyesa peygamberlerin hayat hikayelerinin yeniden ele alinmis ve uretilmis versiyonlari oldugunu savunmaktadir Brodie daha once Israilogullari peygamberleri hakkinda akademik calismalar yapmisti Isa nin hikayesinin Tanah taki 1 Krallar ve 2 Krallar kitaplari kapsaminda degerlendirilmesi gerektigini dile getirmektedir Bu kanaate sahip olduktan sonra Brodie Isa nin efsanevi bir kisilik oldugu neticesine vardi Brodie nin adi gecen eserindeki onermesine gore Ilyas ve Elyesa peygamberlerin hikayelerinin ayri ve parca parca olmak yerine birlesik bir hikaye oldugunu 1 Krallar 16 29 ve 2 Krallar 13 25 in 1 Krallar 17 ve 2 Krallar 8 in bir devami ve genisletmesi oldugunu ve bunun Kutsal Kitap uzmanlari tarafindan genelde fark edilmemis bir tutarlilik arzettigini savunmaktadir Brodie bunun ardindan Ilyas Elyesa hikayesinin aslinda kanonik incillerdeki anlatilarin uzerine insa edildigi temel kalip oldugunu one surmektedir 2013 un baslarinda Dominikan tarikatinin Brodie nin ogretim gorevinden istifa etmesini istedigi kendisi hakkinda yapilan inceleme devam ederken eser yazmasinin ve ders vermesinin yasaklandigi haberleri dolasti Dominikan tarikati bu haberleri saibeli buldugunu ve Brodie nin enstitude uc donem mudurluk yapmis oldugunu ve dorduncu donem mudurluk niyetinin olmadigini dile getiren bir aciklama yapti Aciklamada Brodie nin kitabinin Irlandali Dominikan uzmanlarindan mutesekkil bir kurul tarafindan gozden gecirilecegi dile getirildi Enstitu internet sitesinde Brodie hakkindaki ic sorusturmanin halen devam ettigi bilgisini acikladi Eylul 2015 te Enstitu kapandi Richard CarrierAmerikali tarihci Yeni Ateizm aktivisti ve Mesih Efsanesi savunucularindan Amerikali tarihci 2002 de Bart D Ehrman in Did Jesus Exist eseri aleyhinde sert bir elestiri kaleme aldi Elestirisi uzun karsi elestiriler ve karsi elestirilere yapilan cevabi yazilarla internette populer bir etki yapti Carrier a gore ilk donem Hristiyanlar Isa yi gercek bir kisi olmaktan ziyade sadece manevi kesif araciligiyla kendisi hakkinda bilgi sahibi olunan semavi bir varlik olarak kabul etmekteydiler 2014 te Carrier On the Historicity of Jesus adinda bir eser yayimladi Bu eserinde Isa nin tarihsel bir gercekliginin olmasi ihtimaline soyle bir igneleyici bir ifadeyle kapi aralamaktadir Elimizde mevcut olan kanitlara gore Isa nin tarihsel bir gercekliginin olma ihtimali 12500 de 1 ila 3 te 1 arasinda bir ihtimale sahiptir Earl Doherty Kanadali yazar 2009 da Mesih Efsanesi teorisini su cumlelerle tanimladi Mesih Efsanesi teorisi Hristiyanligin Isasi ile ozdeslestirilebilecek tarihsel bir Isa nin hic var olmadigina Hristiyanligin maddi gercekligi olmayan ve efsanevi bir kisilige inanc olarak ortaya ciktigina ve kanonik incillerin mutesabihat turunden ve kurgusal olduguna Celile kokenli vaaz geleneginin tarihsel kokeninde hicbir kisinin olmadigina inanmaktir Doherty The Jesus Puzzle 2005 ve Jesus Neither God nor Man The Case for a Mythical Jesus 2009 eserlerinde Isa nin ile etkileri ve kaynasmasi sonucunda ortaya cikan bir efsane olup ancak miladi ikinci asirdaki Hristiyan topluluklari arasinda tarihsel bir Isa inancinin ortaya cikmaya basladigini one surmektedir Doherty nin bu konudaki argumani MS 180 den once ve Atinali Aristides disindaki hicbir Hristiyanlik savunucusunun Hristiyanligin ogretilerini savunurken Isa ile ilgili tarihsel bir bilgi kaleme almadigidir Bunun yerine Doherty ye gore Hristiyan yazarlar Eflatuncu felsefe ve Helenistik Yahudilik ile temellendirilmis bir Hristiyan ogretisini ve bu inancin bir parcasi olarak tevhidi bir Yahudi tanrisini ve logos turunden bir Tanri Oglu inancini savunuyorlardi Doherty Antakyali Teofilos un y 163 182 in y 133 190 in y 120 180 ve in ne Carmih a gerilmis bir Isa yi ne de Isa ismini yazilarinda zikretmediklerine dikkat cekmektedir Robert M PriceAmerikali Yeni Ahit uzmani Robert M Price Amerikali Yeni Ahit uzmani ve eski uyesi Robert McNair Price eski Baptist bir rahipti Isa Semineri Isa nin tarihsellik durumunu inceleyen ve Hristiyanligin Isa betimlemesinin aslinda Nasirali Isa nin biraktigi izler uzerine orulmus bir dini kurgu oldugunu isleyen bir yazarlar ve bilim insanlari toplulugu idi Daha sonra Price Isa Projesi ne de katildi Price Hristiyanligin aslinda Yunan Yahudi ve Eski Misir mitolojilerinin tarihsellestirilmis bir sentezi oldugunu dile getirmektedir Price Isa nin tarihsellik durumunu birkac tane kitabinda ele aldi Bunlar arasinda Deconstructing Jesus 2000 The Incredible Shrinking Son of Man 2003 Jesus Is Dead 2007 ve The Christ Myth Theory and Its Problems 2012 Bunun disinda The Historical Jesus Five Views 2009 eserine de katkida bulunmustur Price Mesih Efsanesi teorisine dair yazan herkesin uc esas noktada bulustuklarini yazmaktadir Hristiyan olmayan tarihsel kaynaklarda mucizeler meydana getiren bir Isa dan bahsedilmemektedir Incillerden daha once yazilmis olan Yeni Ahit Mektuplarinda muasir bir Isa nin varligina dair hicbir delil sunulmamaktadir Kanonik Mektuplarda Tanri nin oglu olan bir Isa Mesih in Horus gibi daha eski ilahlar hakkinda anlatilanlara benzeyen bir hikaye ile ilahi bir hukumdarlikta hayat surdugu insanlarin gunahlari icin kendisini feda ettigi bunun ardindan Tanri tarafindan diriltildigi ve gokteki tahtina yerlestirildigi anlatilmaktadir Isa nin kanonik incillerdeki hikayesi Orta Dogu da daha once gorulen olen ve dirilen tanri efsanelerine benzemektedir Price buna ornek olarak sunlari zikretmektedir Baal Osiris Attis Adonis Tammuz Bu anilan ilahlarin hepsi Helenistik donemde ve Roma doneminde yok olmadan Erken Hristiyanlik donemine ulasmis kulturlerdi Price Hristiyanlik savunucularinin bu benzerlikleri en az seviyede gostermek icin cok caba sarfettiklerini dile getirmektedir Price a gore bir kisinin Isa nin tarihselliginin tutarliligini tamamen bilimsel bir tarafsizlik ile incelemesi durumunda tam bir agnostik olmaktan baska caresi kalmamaktadir Price Isa nin hayat hikayesi ile ilgili birbirinden farkli tarihler ortaya atilmasini tamamen efsanevi ya da destansi bir Isa nin yaklasik olarak tarihsellestirilmeye calisilmasi olarak ele almaktadir Buna ornek olarak MO 83 te Aleksandir Yanay zamaninda ya da Isa 50 li yaslarindayken I Herod Agripa zamaninda Kayser Claudius un hukumdarligi doneminde MS 41 54 carmiha gerildigi gibi cok farkli tarihlerin rivayetlerde anilmasini gostermektedir Price in degindigi hususlardan birisi de Isa nin bircok farkli karakterin sentezi oldugudur Isa nin hikayesinin yeniden kurgulanisinda oncekiler neyi yarim biraktiysa sonrakiler oradan devam ettiler ve yarim birakilan kismi kendi kurgularinin kosetasi yaptilar Isa nin incillerde cok fazla kilik degistirdigini goruyoruz O hem cin cikarici hem sifaci hem kral hem peygamber hem bilge hem haham hem yari tanri olarak tasvir edilmektedir Yeni Ahit in Isa Mesih i bircok karakterin bilesigi bir kisilik gostermektedir Tarihsel Isa eger oyle birisi gercekten var olduysa belki bir yenilikci Farisi belki Celileli bir saman belki bir mecusi belki de Helenistik bir bilgeydi Fakat ayni anda butun bunlarin hepsi birden olamaz Evemercilik hakkinda katildigi bir munazarada Price tedbirli bir yaklasimla Hristiyanlik dininin temelinde hakiki bir tarihsel kisinin her ne kadar kendisi bu sahis hakkinda dini olmayan dunyevi hicbir bilgiye rastlamamis olsa da var olabilecegini kabul etmektedir Bu hakiki sahis kesin olmamakla birlikte zamanla tanrilastirma yontemiyle Tanri olarak kurgulanmistir Deconstructing Jesus 2000 kitabinin sonuc kisminda soyle yazmaktadir Belki de gercek bir kisi bunun temelinde vardi fakat bu konuda emin olmanin bir yolu yok Price ayrica su bakis acisinin da hesaba katilmasini istemektedir Hristiyanlikta Kurtarici kisi olan Isa Mesih in hayat hikayesinin tek bir kokeni oldugunu ve bu kokenin tamamen efsane oldugunu savunmuyorum Tam olarak soylemek istedigim sudur bugunku Hristiyanligin Isasinin kokenini olusturan bir efsane daha sonra hakiki Nasirali Isa nin hayat hikayesine dair degisik rivayetlerle ve kurgularla harmanlanarak bugunku haline gelmis olmalidir Price Hristiyanlik tarihi konusundaki uzmanlarin cogunlugunun gorusunden farkli bir goruse sahip oldugunu ve cogunlugun etkisine kapilmamaya calismak gerektigini onermektedir Ayrica bakinizKristoloji Ahit ve tarih Sahte peygamberKaynakca Mitchell Logan 1842 The Christian mythology unveiled lectures 26 Kasim 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde Cousins s 151 Yeni Ahit teki Isa Mesih bu gezegende yasanan hicbir hakiki vakayla veya gercek sahis ile baglantisi olmayan karakterdir Onun hayati astronomiyle ilgili bir mecazdir Bu mecazin esasini da Gunes e kutsallik seviyesinde bir deger verme onun zodyak burclarindan gecisi veya gunes yili ve ondaki mevsimlerin bir tur ifade edilisi olusturmaktadir bkz eserin bir baskisinin kapagi 30 Nisan 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde ve Google Kitaplar da 151 sayfasi 9 Mayis 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde Did Jesus Exist Harper Collins 2012 s 12 En basit sekilde ifade etmek gerekirse tarihsel Isa hic var olmadi Eger var olduysa bile Hristiyanligin kurulusu ile hicbir alakasi yok 2014 On the Historicity of Jesus Why We Might Have Reason for Doubt 13 Mart 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde Sheffield Phoenix Press Limited s 52 ISBN 978 1 909697 49 2 Bu konu hakkinda salahiyetli butun Efsanecilerin ortak gorusu Isa nin aslinda Yahudilerdeki basmelekler veya coktanrici topluluklardaki yari tanri inanclarinda oldugu gibi bir tanri oldugu fakat daha sonra tarihsellestirildigi eksenindedir Voorst 2000 s 8 9 Richard Dawkins The God Delusion s 122 ISBN 1 4303 1230 0 Christopher Hitchens 2007 Chapter 8 The Messiah Myth The Near Eastern Roots of Jesus and David Basic Book Perseus Books 2005 Sacrifice and Redemption kitabinda Paul s understanding of the death of Jesus bolumu s 35 36 editor S W Sykes 3 Aralik 2007 Cambridge University Press ISBN 052104460X Richard A Burridge ve Graham Gould Jesus Now and Then s 34 1 Nisan 2004 ISBN 0802809774 Michael Grant Jesus 2004 s 200 ISBN 1898799881 Graham Stanton The Gospels and Jesus s 145 1989 Oxford University Press Voorst 2000 s 16 Bart Ehrman Did Jesus Exist The Historical Argument for Jesus of Nazareth HarperCollins USA 2012 ISBN 978 0 06 220460 8 Bart Ehrman Forged Writing in the Name of God 2011 s 285 ISBN 978 0 06 207863 6 Mark Allan Powell Jesus as a Figure in History How Modern Historians View the Man from Galilee 1998 s 181 ISBN 0 664 25703 8 James D G Dunn Jesus Remembered 2003 s 339 ISBN 0 8028 3931 2 Yazar 339 sayfada vaftiz ve carmih vakalariyla ilgili su tespitini dile getirir Isa nin hayati ile ilgili neredeyse evrensel kabul gormus iki vaka William R Herzog Prophet and Teacher An Introduction to the Historical Jesus 4 Temmuz 2005 s 1 6 ISBN 0664225284 Crossan John Dominic 1995 Jesus A Revolutionary Biography HarperOne s 145 ISBN 0 06 061662 8 Carmiha gerilmis olmasi diger butun tarihsel vakalarin gercekligi kadar gercektir zira Tacitus ve Josephus Hristiyan kaynaklariyla paralellik arz edecek sekilde en azindan bu vakanin gerceklestigini yazdilar Lataster Raphael 18 Aralik 2014 Did historical Jesus really exist The evidence just doesn t add up 10 Kasim 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde The Washington Post 22 Subat 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde ISSN 0190 8286 Erisim tarihi 26 Ekim 2015 Is This Not the Carpenter The Question of the Historicity of the Figure of Jesus Editorler Thomas L Thompson ve Thomas S Verenna 2012 Philip Davies Did Jesus Exist 23 Eylul 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde bibleinterp com 9 Kasim 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde da Erisim tarihi 26 Ekim 2015 a b Weaver 1999 s 45 50 Schweitzer 2001 s 355 vd Voorst 2000 s 8 a b c Wells 1969 Nigel Leask British Romantic Writers and the East 24 Haziran 2004 Cambridge Univ Press s 104 105 ISBN 0521604443 The Bloodless Revolution s 591 Companion Encyclopedia of Theology de Stephen Prickett maddesi editorler Peter Byrne Leslie Houlden 4 Aralik 1995 s 154 155 ISBN 0415064473 David Friedrich Strauss The Life of Jesus Critically Examined 2010 ISBN 1 61640 309 8 s 39 43 ve 87 91 James A Herrick The Making of the New Spirituality 2003 ISBN 0 8308 2398 0 s 58 65 Michael J McClymond Familiar Stranger An Introduction to Jesus of Nazareth 22 Mart 2004 ISBN 0802826806 s 82 Gregory W Dawes The Historical Jesus Question 2001 ISBN 0 664 22458 X s 77 79 Bkz Douglas R McGaughey On D F Strauss and the 1839 Revolution in Zurich 1 Subat 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde 30 Nisan 1994 a b Voorst 2000 s 7 11 James K Beilby ve Paul Rhodes Eddy nin editorlugunde basilan The Historical Jesus Five Views kitabinda James K Beilby ve Paul Rhodes Eddy nin kaleme aldigi The Quest for the Historical Jesus bolumu Intervarsity 2009 s 16 Bkz David Strauss The Life of Jesus Critically Examined 13 Mart 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde Calvin Blanchard 1860 Dawkins 2006 s 96 Bart D Ehrman Did Jesus Exist The Historical Argument for Jesus of Nazareth HarperCollins USA 2012 s 47 ISBN 978 0 06 220460 8 Gerald O Collins Christology A Biblical Historical and Systematic Study of Jesus 2009 s 1 3 ISBN 0 19 955787 X Erik Hornung The Secret Lore of Egypt and its Impact on the West Cornell University 2001 s 73 ISBN 0801438470 John M Robertson Christianity and Mythology Watts amp Co London 2001 s 73 ISBN 0766187683 Martin Hengel Crucifixion in the Ancient World and the Folly of the Message of the Cross John Bowden Fortress Press 1977 s 11 ISBN 080061268X The Christ Myth 1909 Robert M Price The Christ Myth Theory and its Problems 2011 s 132 ISBN 9781578840175 Zacharias P Thundy Buddha and Christ Nativity Stories and Indian Traditions Brill Academic Pub 1993 s 80 81 ISBN 9004097414 Nigel Leask British Romantic Writers and the East Cambridge Univ Press 2004 s 104 105 ISBN 0521604443 Ehrman 2013 s 208 Albert Schweitzer The Quest of the Historical Jesus Fortress 2001 ilk baski 1913 s 124 128 ve 139 141 Douglas Moggach The Philosophy and Politics of Bruno Bauer Cambridge University Press 2003 s 184 Ayrica bkz Frederich Engels Bruno Bauer and Early Christianity Der Sozialdemokrat Mayis 1882 Clinton Bennett In Search of Jesus Insider and Outsider Images 1 Aralik 2001 ISBN 0826449166 Continuum s 204 Harpur 2004 s 30 Harpur 2004 s 59 Richard Carrier Infidels org 23 Temmuz 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde da Kersey Graves and The World s Sixteen Crucified Saviors 14 Kasim 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde 2003 Harpur 2004 Harpur 2004 s 200 Tom Harpur TomHarpur com 13 Mayis 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde da Harpur un The Pagan Christ kitabi hakkinda hazirlanan belgeselle ilgili ve Porter ve Gasque ye bir cevabini da iceren yazisi a b c Voorst 2000 s 10 a b Albert Schweitzer The Quest of the Historical Jesus Fortress 2001 ilk baski 1913 s 356 361 527 n 4 Arthur Drew 1926 The Denial of the Historicity of Jesus in Past and Present Stefan Arvidsson Aryan Idols Indo European Mythology as Ideology and Science University of Chicago Press 2006 s 116 117 Joseph Klausner Jesus of Nazareth Bloch 1989 ilk baski 1925 s 105 106 Clinton Bennett In Search of Jesus Insider and Outsider Images s 205 1 Aralik 2001 ISBN 0826449166 Price 2000 s 207 a b c d e Voorst 2000 s 11 12 G A Wells J M Robertson 1856 1933 s 162 163 1 Ocak 1987 ISBN 0301870020 John M Robertson Christianity And Mythology London Watts 1900 Kessinger yeni baski 2004 s 34 ISBN 0766187683 John M Robertson A Short History of Christianity s 72 London Watts 1902 Kessinger yeni baski 2004 ISBN 0766189090 J M Robertson A Short History of Christianity Watts 1902 s 6 12 14 15 John M Robertson A Short History of Christianity London Watts 1902 ISBN 0766189090 Kessinger yeni baski 2004 s 18 G A Wells J M Robertson 1856 1933 s 149 1 Ocak 1987 ISBN 0301870020 Clare Goodrick Clarke G R S Mead and the Gnostic Quest s 1 3 10 Agustos 2005 ISBN 155643572X G R S Mead Did Jesus Live 100 B C 1903 Cosimo Classics 2005 s 10 12 ISBN 1596053763 Tom Harpur Pagan Christ Is Blind Faith Killing Christianity s 163 2006 ISBN 0802777414 James K Beilby amp Paul Rhodes Eddy ed The Historical Jesus Five Views Robert Price in Jesus as the Vanishing Point baslikli yazisi s 80 81 InterVarsity 2009 John Remsburg The Christ Chapter 1 Christ s Real Existence Impossible 1909 John Remsburg The Christ Myth 1909 Chapter 2 Silence of Contemporary Writers Michael Paulkovich 2012 No Meek Messiah Spillix Publishing s 330 355 ISBN 0988216116 A Kampmeier The Christ Myth of Drews 22 Ekim 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde The Monist Cilt 21 Sayi 3 Temmuz 1911 s 412 432 Walter P Weaver The Historical Jesus in the Twentieth Century 1900 1950 s 50 300 Continuum International Publishing Group 1999 Ayrica bkz Herbert George Wood Christianity and the Nature of History s xxxii Cambridge University Press 1934 Arthur Drews Die Christusmythe Eugen Diederichs 1910 Ingilizce tercumesi The Christ Myth s 410 Prometheus 1910 Nikolai Berdyayev The Scientific Discipline of Religion and Christian Apologetics Put Put cilt 6 1927 Brian A Gerrish Jesus Myth and History Troeltsch s Stand in the Christ Myth Debate The Journal of Religion cilt 55 sayi 1 1975 s 3 4 Jesus never lived asserts Prof Drews 4 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde The New York Times 6 Subat 1910 James Thrower Marxist Leninist Scientific Atheism and the Study of Religion and Atheism Walter de Gruyter 1983 s 426 Ayrica bkz Edyth C Haber The Mythic Bulgakov The Master and Margarita and Arthur Drew s The Christ Myth Slavic amp East European Journal cilt 43 sayi 2 1999 s 347 Leslie Houlden ed Jesus in History Thought and Culture An Encyclopedia Russian Christianity Vladimir Nikiforov ABC CLIO 2003 s 749 Daniel Peris Storming the Heavens s 178 Cornell University Press 1998 Walter P Weaver The Historical Jesus in the Twentieth Century 1900 1950 s 300 303 Continuum Publishing Group 1999 Bertrand Russell Why I Am Not a Christian 6 Ocak 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde konusmasi National Secular Society Battersea Town Hall 6 Mart 1927 Erisim Tarihi 05 Ocak 2016 John Allegro The Sacred Mushroom and the Cross 1970 ISBN 978 0 9825562 7 6 John Allegro The Dead Sea Scrolls and the Christian Myth 1979 ISBN 978 0 879 75757 1 a b Peter Flint James VanderKam The Meaning of the Dead Sea Scrolls T amp T Clark 10 Temmuz 2005 s 323 325 ISBN 056708468X Joan E Taylor The Essenes the Scrolls and the Dead Sea Oxford University Press 14 Aralik 2012 s 305 ISBN 019955448X Voorst 2000 s 77 John M Allegro The Dead Sea Scrolls amp the Christian Myth Prometheus Mark Hall un yazdigi Foreword Onsoz 1992 ilk baski 1979 s IX Philip Jenkins Hidden Gospels Oxford University Press 2002 s 180 Saul S Friedman A History of the Middle East 15 Mart 2006 s 82 ISBN 0786423560 Michael Hoffman Wasson and Allegro on the Tree of Knowledge as Amanita 14 Agustos 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde Journal of Higher Criticism 2006 John M Allegro The Sacred Mushroom and the Cross 40th anniversary edition Gnostic Media 2009 ISBN 978 0 9825562 7 6 Graham Stanton The Gospels and Jesus Oxford University Press 2002 ilk baski 1989 s 143 Michael Martin The Case Against Christianity Temple University Press 1993 s 38 G A Wells Earliest Christianity 22 Subat 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde The New Humanist Vol 114 No 3 Eylul 1999 s 13 18 Erisim Tarihi 27 Ocak 2016 G A Wells The Jesus Myth Open Court 1999 James Leslie Holden editor Jesus in History Thought and Culture An Encyclopedia Robert E Van Voorst un Nonexistence Hypothesis yazisi ABC CLIO 2003 s 660 Alvar Ellegard in Jesus One Hundred Years Before Christ eseri hakkinda Earl Doherty nin inceleme yazisi Jesus One Hundred Years Before Christ by Alvar Ellegard 5 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde 1999 Erisim Tarihi 30 Ocak 2016 Richard Carrier Stanford Universitesi sunumu 30 Mayis 2006 Paul Rhodes Eddy amp Gregory A Boyd The Jesus Legend 2007 s 24 Tom Flynn The New Encyclopedia of Unbelief G A Wells in Historicity of Jesus makalesi Prometheus Books 2007 s 446 vd G A Wells A Reply to J P Holding s Shattering of My Views on Jesus and an Examination of the Early Pagan and Jewish References to Jesus 3 Subat 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde The Secular Web 2000 Erisim Tarihi 30 Ocak 2016 Richard Alvin Sattelberg Alvin Boyd Kuhn Ph D A Biographical Sketch of His Life and Work 3 Subat 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde 2005 Erisim Tarihi 30 Ocak 2016 A V Andreev Diskussiya ob istorichnosti Iisusa Hrista v sovetskom religiovedenii 13 Haziran 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde 2015 Vestnik PSTGU Erisim Tarihi 30 Ocak 2016 Gololob G Bogoslovie i nacionalnyj vopros 4 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde Biblioteka Gumer Erisim Tarihi 30 Ocak 2016 a b The Pagan Christ Recovering the Lost Light Thomas Allen Publishers Toronto 2004 ISBN 0 88762 145 7 Robert M Price in The Pagan Christ Recovering the Lost Light 3 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde incelemesi Erisim Tarihi 02 Mart 2016 Thomas L Thompson On the Problem of Critical Scholarship A Memoire Nisan 2011 Erisim Tarihi 02 Mart 2016 Thomas L Thompson Is This Not the Carpenter s Son A Response to Bart Ehrman Temmuz 2012 Erisim Tarihi 02 Mart 2016 Did Jesus Exist Harper Collins 2012 s 4 Beyond the Quest for the Historical Jesus Memoir of a Discovery Sheffield Phoenix Press 6 Eylul 2012 ISBN 978 1907534584 The Crucial Bridge The Elijah Elisha Narrative As an Interpretive Synthesis of Genesis Kings Sheffield Phoenix Press 1 Ocak 2000 ISBN 081465942X s 1 3 Mike Dwane Priest was not forced to quit teaching job over controversial book on Christ 5 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde The Limerick Reader 25 Ocak 2013 Erisim Tarihi 02 Mart 2016 Richard Carrier On the Historicity of Jesus Why We Might Have Reason for Doubt 8 Temmuz 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde Sheffiel Phonenix Press Did Jesus Exist Harper Collins 2012 s 12 Jesus Neither God Nor Man s vii viii The Jesus Puzzle 3 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde Journal of Higher Criticism Vol 4 Issue 2 1997 David Van Biema Richard N Ostling Lisa H Towle The Gospel Truth 3 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde Time 8 Nisan 1996 The Historical Jesus Five Views 2009 editorler James K Beilby amp Paul Rhodes Robert M Price Jesus at the Vanishing Point InterVarsity s 55 vd Ayrica bkz Robert M Price in Christ in Egypt The Horus Jesus Connection 13 Haziran 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde incelemesi 2009 Erisim Tarihi 02 Mart 2016 The Historical Jesus Five Views 2009 editorler James K Beilby amp Paul Rhodes Robert M Price Jesus at the Vanishing Point InterVarsity s 55 62 64 Robert M Price The Incredible Shrinking Son of Man Prometheus 2003 s 351 Ayrica bkz Douglas A Jacoby Compelling Evidence for God and the Bible Finding Truth in an Age of Doubt Harvest House Publishers 2010 s 97 Price tarihsellik konusunda sunlari savunur Acaba mumkun mudur Hristiyanligin efsanelerinin koyu renkli caminin arkasinda Hristiyanligin tarihsel bir kurucusu olan soluk bir kisi var midir Evet mumkundur Belki de bir tarihsel Musa nin var olmasindan daha mumkundur veya tarihsel bir Tyanali Apollon un var olmasi kadar mumkundur Fakat bu sekilde dusunmeye baslarsak is keyfi bir hal aliyor Ireneyus The Demonstration of the Apostolic Preaching 74 4 Mayis 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde The Historical Jesus Five Views editorler James K Beilby amp Paul Rhodes Eddy Robert M Price Jesus at the Vanishing Point InterVersity 2009 s 80 81 Price 2000 s 15 16 Price 2000 s 250 Price 2000 s 261 Price 2000 s 86 The Historical Jesus Five Views editorler James K Beilby amp Paul Rhodes Eddy Robert M Price Jesus at the Vanishing Point InterVersity 2009 s 61 vd BibliyografyaDawkins Richard 2006 The God Delusion Houghton Mifflin Ingilizce 2004 The Pagan Christ Thomas Allen Publishers ISBN 0 88762 145 7 Ingilizce Price Robert M 2000 Deconstructing Jesus Prometheus Books ISBN 1 57392 758 9 Ingilizce Schweitzer Albert 2001 The Quest of the Historical Jesus Ingilizce Fortress 2000 Jesus Outside the New Testament Eerdmans ISBN 9780802843685 Ingilizce 1999 The Historical Jesus in the Twentieth Century 1900 1950 Trinity ISBN 9781563382802 baslik dis baglanti yardim Ingilizce 1969 Stages of New Testament Criticism Journal of the History of IdeasVol 30 No 2 JSTOR 2708429 baslik dis baglanti yardim Ingilizce