Bu maddedeki bilgilerin için ek kaynaklar gerekli.Ocak 2021) () ( |
Etiyopya veya Etyopya, resmî adıyla Etiyopya Federal Demokratik Cumhuriyeti (Amharca: Ityopp'ya Federalawi Demokrasiyawi Ripeblik) Afrika Boynuzu'nda yer alan büyük bir Doğu Afrika ülkesi. Ülkenin başkenti yerel dilde "yeni çiçek" anlamına gelen Addis Ababa'dır. Sudan, Güney Sudan, Eritre, Cibuti, Somali ve Kenya, Etiyopya'nın komşularıdır. Afrika kıtasının en kalabalık ikinci ülkesidir.
Etiyopya Ulusal dillerdeki ismi
Etiyopya Federal Demokratik Cumhuriyeti | |||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Amblem | |||||||||||
![]() | |||||||||||
Başkent ve en büyük şehir | Addis Ababa 9°1′K 38°45′D / 9.017°K 38.750°D | ||||||||||
Resmî dil(ler) | Amharca | ||||||||||
Hükûmet | Federal parlamenter cumhuriyet | ||||||||||
Yüzölçümü | |||||||||||
• Toplam | 1.100.100 km2 (28.) | ||||||||||
• Su (%) | 0,7 | ||||||||||
Nüfus | |||||||||||
• 2018 tahminî | 109.224.414 (13..) | ||||||||||
• 2007 sayımı | 73.750.932 | ||||||||||
• Yoğunluk | 92,7/km2 (123.) | ||||||||||
GSYİH (SAGP) | 2020 tahminî | ||||||||||
• Toplam | 272 milyar $ (58.) | ||||||||||
• Kişi başına | 2.772 $ (159..) | ||||||||||
GSYİH (nominal) | 2020 tahminî | ||||||||||
• Toplam | 96 milyar $ (63.) | ||||||||||
• Kişi başına | 974 $ (161.) | ||||||||||
Gini (2011) | ▲ 33.6 orta | ||||||||||
İGE (2019) | düşük · 173. | ||||||||||
Para birimi | (ETB) | ||||||||||
Zaman dilimi | UTC+3 () | ||||||||||
Trafik akışı | sağ | ||||||||||
Telefon kodu | |||||||||||
İnternet alan adı | .et |
Etiyopya, Avrupalı sömürge güçlerini yenen ve bağımsız bir ülke olarak egemenliğini koruyabilen iki Afrika ülkesinden biridir (diğeri Liberya). 1945 yılında Birleşmiş Milletler'e üye olarak ilk bağımsız Afrika ülkesi olmuştur. Ülkenin Kızıldeniz boyunca uzanan sahil bölgesinin, 1993'te yapılan bir halk oylaması sonucunda Eritre adıyla bağımsızlığını ilan etmesi, Etiyopya'nın Kızıldeniz ile olan bağlantısının kesilmesine ve ülkenin bir kara devletine dönüşmesine neden olmuştur.
Tarihi
Bilim insanları tarafından Afar bölgesinde yapılan arkeolojik kazılarda 3 milyon yıllık insan iskeleti kalıntılarına rastlanılması, tarihî çağların başlamasından çok önceleri bile bölgenin, insan toplulukları için bir yaşam sahası olarak kullanıldığını gösterir. Etiyopya'dan bahseden ilk tarihî belgeleri yaklaşık MÖ 5000 yılına kadar götürebilmek mümkündür.[] İlk Çağ'da kuzeydeki Mısır Krallığı'nın yöneticisi olan firavunların altın, fildişi, tütsü ve köle aramak üzere Kızıldeniz kıyılarını takip ederek bu bölgeye geldikleri sanılmaktadır. Etiyopya topraklarında modern anlamda ilk kurulan devlet MÖ 8. yüzyılda ortaya çıkan D'mt Krallığı'dır. D'mt Krallığı'nın MÖ 1. yüzyılda çöküşü ile beraber bölgede, yine aynı yüzyılda Aksum Krallığı ortaya çıktı. Aksum Krallığı zamanla güçlenerek sınırlarını Habeşistan dışında bugünkü Eritre, Cibuti, Sudan, Somali ve Arabistan yarımadasında yer alan Yemen'i içine alacak şekilde genişletti.
Etiyopya devleti, 1936-1941 arasındaki Mussolini İtalya'sının istila ve işgal hareketi dâhil edilmediği takdirde, tarihi boyunca bağımsızlığını koruyabilmiş ve Afrika kıtasının bazı Avrupa devletlerince sömürge yapılamamış tek ülkesidir.
Etiyopya İmparatorluğu'na karşı 1974 yılında Derg (Türkçe: Etiyopya Geçici Askeri Hükümeti) tarafından yapılan darbenin başarılı olmasıyla, ülkede sosyalist bir yönetim kurulmuştur. Bu süreçte eğitim ve sağlık başta olmak üzere, birçok alanda reformlar gerçekleştirilmiştir.
Somali'de yakın zamanlarda kurulmuş olan Siad Barre yönetimiyle, Batı Somali'nin kontrolü üzerine yaşanan anlaşmazlıklar nedeniyle, 1977 yılında iki ülke arasında Ogaden Savaşı başlamıştır.
WSLF (Türkçe: Batı Somali Kurtuluş Cephesi) ve Somali, gerçekleştirdikleri işgal sırasında hızlı bir ilerleme göstererek Dire Dawa'ya kadar ilerlemiştir. Sovyetler Birliği, Güney Yemen, Küba ve Doğu Almanya'dan aldığı desteğin etkisiyle Etiyopya ilerlemeyi durdurarak büyük bir karşı saldırı başlatmıştır. Somali'nin geri çekilmesi ve WSLF'nin ağır bir yenilgi almasıyla, savaş sona ermiştir.
Derg'in giderek güçlenmesi ve ülkede otoriter bir yönetim kurması karşısında, muhalif gruplar kendi aralarındaki rekabeti bir kenara bırakarak büyük bir ittifak kurmuştur. EPRDF ve EPRP başta olmak üzere Marksizm-Leninizm'i benimseyen siyasi partilerle Oromia, Afar ve Ogaden'deki bölgesel kurtuluş hareketlerinin birleşiminden oluşan ittifak, Etiyopya İç Savaşı'nın başlamasına yol açmıştır. ELF ve EPLF'nin başlattığı Eritre Bağımsızlık Savaşı ilerleyen süreçte başarıya ulaşmış, ancak yaşadıkları sorunlar nedeniyle yerini Eritre İç Savaşı'na bırakmıştır.
Etiyopya ve Somali arasındaki rekabet, 1982 Etiyopya-Somali Sınır Savaşı başta olmak üzere birçok olayda kendisini göstermeye devam etmiştir. SSDF’nin liderliğinde Somali’ye karşı savaşan isyancı gruplar, Etiyopya tarafından desteklenmiştir.
Derg'in sivilleşme çalışmalarının sonucunda, WPE (Türkçe: Etiyopya İşçi Partisi) kurulmuş ve 1987 yılında Etiyopya Demokratik Halk Cumhuriyeti ilan edilmiştir. Doğu Bloku'ndaki ülkelerle oldukça yakın diplomatik ilişkiler kurulmuştur. Sovyetler Birliği, Doğu Almanya, Küba, Güney Yemen ve Libya Arap Cemahiriyesi gibi ideolojik yakınlık gösterdiği ülkelerle iş birliği içerisinde bulunan Etiyopya, İsrail'le de diğer Batı Bloku ülkelerine göre daha iyi diplomatik ilişkiler kurmuştur. Soğuk Savaş dönemi boyunca ABD ve Somali gibi ülkelerle kurulan uluslararası ilişkiler, gergin bir yapıya sahip olmuştur.
Etiyopya, Rodezya İç Savaşı sırasında ZANU'yu ve Zimbabve halkının bağımsızlık mücadelesini desteklemiştir.
Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından birçok siyasi parti sosyal demokrasi ve demokratik sosyalizme yönelirken, WPE ideolojik değişime uğramamıştır. Etiyopya İç Savaşı şiddetlenmeye devam etmiş, 1991 yılında EPRDF liderliğindeki muhalif gruplar Addis Ababa'yı işgal etmiştir. Etiyopya Demokratik Halk Cumhuriyeti dağıtılmış ve geçici bir hükûmet kurulmuştur.
WPE’nin bazı eski üyeleri, 1993 yılında EUPF adı altında bir araya gelmiştir. OLF’yle birlikte hareket ederek Oromia’da gerçekleşen çatışmalarda hükümete karşı savaşmış ve Güney Sudan’daki gruplarla çıkarları doğrultusunda iş birliği içerisinde bulunmuşlar, ancak kayda değer bir başarı elde edememişlerdir.
Coğrafya
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTltTDJabUwwVjBhR2x2Y0dsaExVTkpRVjlYUmtKZlRXRndMbkJ1Wnk4eU5UQndlQzFGZEdocGIzQnBZUzFEU1VGZlYwWkNYMDFoY0M1d2JtYz0ucG5n.png)
Etiyopya yaklaşık 1,2 milyon kilometrekarelik bir yüz ölçümüne sahiptir. Kuzeyinde Eritre, Cibuti ve doğusunda Somali bulunurken, batıda Sudan, Güney Sudan ve güneyde Kenya komşu ülkelerdir. Etiyopya’nın denize sınırı yoktur. Ülkede birkaç sismik bölge olmasına rağmen aktif hâlde bulunan volkanlar yoktur. Dağlık bölgeler ülkenin kuzey kesimlerinde yer almaktadır (4500 metre yüksekliğe sahip 'in bulunduğu ). Orta bölgelerdeki yüksek alanlarda 4300 metreden daha yüksek olan Batu ve dağlarının olduğu ikinci dağlık alan bulunmaktadır.
Etiyopya, yüksekliği 2000 ve 3000 metre arasında değişen yüksek bir platoya sahiptir. Ülkenin kuzeydoğusundan başlayan ve merkezden güneybatıya doğru genişleyen Rift Vadisi ülkeyi iki parçaya ayırmaktadır. Rift Vadisi bölgesinde daha çok bölgenin güney ve güneybatısında birçok göl bulunmaktadır. Etiyopya’da Abay olarak bilinen Nil Nehri ülkeyi kuzeybatıdan keserek ülkede yaklaşık 800 km'lik bir yol almaktadır. Etiyopya’daki en uzun iki nehir güneydoğu istikametinde akan ve yüksek bölgelerden düşük rakımlı bölgelere doğru ilerleyen Awash ve Wabishebelle nehirleridir. Ülkede 2 milyar MW hidroelektrik üretimini mümkün kılan birçok irili ufaklı nehir bulunmaktadır.
İdari bölümler
Etiyopya, etnik kökene dayalı 9 yönetim bölgesine ayrılmıştır. Bu bölgelerin yerel ismi kilildir. (çoğulu: kililoch). Bu bölgelerden ayrı iki özel yönetimli şehir bölgesi de yönetim bölgeleri içinde sayılır ve aşağıda eğik olarak gösterilmiştir. Bu 11 bölge şunlardır:
Bölge (ክልል/የከተማ አስተዳድር) | Yönetim merkezi | Alan (km2) | Nüfus | ![]() | |||
---|---|---|---|---|---|---|---|
Ekim 1994 nüfus sayımı | Mayıs 2007 nüfus sayımı | Temmuz 2012 tahmini | |||||
Addis Ababa (አዲስ አበባ) (1) | astedader | Addis Ababa | 526.99 | 2,100,031 | 2,738,248 | 3,041,002 | |
Afar (ዓፋር) (2) | kilil | 72,052.78 | 1,051,641 | 1,411,092 | 1,602,995 | ||
Amhara (አማራ) (3) | kilil | Bahir Dar | 154,708.96 | 13,270,898 | 17,214,056 | 18,866,002 | |
Benishangul-Gumuz (ቤ/ጉሙዝ) (4) | kilil | 50,698.68 | 460,325 | 670,847 | 982,004 | ||
Dire Dawa (ድሬዳዋ) (5) | astedader | Dire Dawa | 1,558.61 | 248,549 | 342,827 | 387,000 | |
Gambela (ጋምቤላ) (6) | kilil | 29,782.82 | 162,271 | 306,916 | 385,997 | ||
Harari (ሐረሪ) (7) | kilil | Harar | 333.94 | 130,691 | 183,344 | 210,000 | |
Oromia (ኦሮምያ) (8) | kilil | Finfinne | 284,538 | 18,465,449 | 27,158,471 | 31,294,992 | |
Somali (ሶማሌ) (9) | kilil | Jijiga | 279,252.00 | 3,144,963 | 4,439,147 | 5,148,989 | |
Güney Ulusları ve Halkları Bölgesi (ደቡብ ብ/ብ/ሕ) (10) | kilil | 105,887.18 | 10,377,028 | 15,042,531 | 17,359,008 | ||
Tigray (ትግራይ) (11) | kilil | Mekelle | 41,410 | 3,134,470 | 4,314,456 | 4,929,999 | |
Özel Numaralandırılmış Bölgeler | Adame | 96,570 | 112,999 | ||||
Toplam | 1,127,127.00 | 51,766,239 | 73,918,505 | 84,320,987 |
Ekonomi
1990'lı yılların başından itibaren Etiyopya serbest pazar ekonomisine dayalı stratejiler izlemiş ve yapısal reformlar başlatmıştır. Bu çerçevede, iç fiyatların yeniden düzenlenmesi, dış ticaret liberalizasyonu, devlet işletmelerinin özelleştirilmesi, iç ve dış özel yatırımların desteklenmesi ve özel sektörün geliştirilmesi hükûmetin öncelikleri arasında yer almıştır. Hükûmet yollar, elektrik santralleri ve telekomünikasyon gibi ülkenin altyapısını idame ve geliştirme için yoğun bir yatırım sürecine girmiştir. Bunun yanı sıra, hükûmet kamu iktisadi kuruluşlarının özelleştirilmesi programını da devreye sokmuştur. Özelleştirme süreci her ne kadar yavaş olsa da hükûmet son beş yıl içinde birçok küçük ve orta ölçekli kamu iktisadi kuruluşunu özelleştirmeyi başarmıştır.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTg0THpnNEwwRmtaR2x6WDBGaVlXSmhYeTFmUW05c1pWOUpiblJsY201aGRHbHZibUZzWHlVeU9FRkVSRjh0WDBoQlFVSWxNamxmUVU0d05EVTNNRE16TG1wd1p5OHlOVEJ3ZUMxQlpHUnBjMTlCWW1GaVlWOHRYMEp2YkdWZlNXNTBaWEp1WVhScGIyNWhiRjhsTWpoQlJFUmZMVjlJUVVGQ0pUSTVYMEZPTURRMU56QXpNeTVxY0djPS5qcGc=.jpg)
Hükûmet, elektrik santralleri ve telekomünikasyon gibi sektörlerde yabancı yatırımların ülkeye gelmesi için çalışmaktadır. Tarım kesimi, tekstil ve deri gibi tarıma dayalı sanayilerde ve turizm sektörünün gelişiminde yabancı sermayeye ihtiyaç duyulmaktadır.
Yabancı ve yerli sermaye yatırımlarını teşvik etmek amacıyla, 1992 yılında Yatırım Kanunu (Investment Code) yayınlanmış ve o zamandan günümüze kadar iki kere gözden geçirilmiştir. Bu dönem süresince, Madencilik ve İşgücü Kanunları da devreye alınmıştır.
Etiyopya'nın ekonomisi GSYİH'nın %50'sini, ihracatının %90'ını ve istihdamının %80'ini içeren tarıma dayanmaktadır. Ekilebilen alanların yalnızca 1/5'i ekilip biçilmekte ve bu alanlar yalnızca yağmur ile sulanmaktadır. Bu bölgeler yağış miktarı açısından farklılık göstermektedir. Tarım kesimi sık sık ortaya çıkan kuraklık ve kötü tarımcılık uygulamalarından dolayı sıkıntı yaşamaktadır. Ayrıca, yiyecek yardımları söz konusudur.
Tarım
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlsTDJVM0wwSnNaWE56WldSZlEyOW1abVZsWDJKeVlXNWtYMkpoWjNNdWFuQm5MekkxTUhCNExVSnNaWE56WldSZlEyOW1abVZsWDJKeVlXNWtYMkpoWjNNdWFuQm4uanBn.jpg)
2000'li yılların sonlarında tarımsal üretim önemli ölçüde artmıştır. Tarımsal üretimi artırmak ve yiyecek yeterliliğini çoğaltmak amacıyla çeşitli tedbir politikaları belirlenmiştir. Bu tedbirler arasında, kıtlığı erken uyarma sistemi, tarımsal hizmetleri artırmak ve gübrenin daha geniş alanlarda kullanımının sağlanması yer almaktadır.
Tarım üretiminin %80'ini tahıl, mısır, arpa, darı ve (bir tür tahıl ürünü) oluşturmaktadır. Bakliyat ve yağlı tohumlar da önemli ölçüde üretilmektedir. Tahıl tamamen iç tüketimde kullanılmaktadır. Bakliyat ve yağlı tohumlar, daha az miktarda olmak üzere kavun gibi meyveler de komşu ülkelere ihraç edilmektedir.
Kahve, Etiyopya ekonomisi için son derece önemlidir. Tahminlere göre kahvenin Etiyopya’nın GSYİH'na katkısı %10 oranındadır. 15 milyon kişiden daha fazla bir nüfus (nüfusun %25'i) kahve sektöründen geçimini sağlamaktadır. Türkiye dâhil birçok ülkede Etiyopya menşeli kahveler satılmaktadır.
Hayvancılık
Etiyopya, Afrika’nın en fazla canlı hayvan varlığına sahiptir. Bunların deri ve postları ülkenin önemli ihracat gelirini oluşturmaktadır.
Sanayi
İmalat sanayi GSYİH'nın %5'ini oluşturmaktadır. İmalat sanayinin büyük çoğunluğu devletin yönetimindedir ancak özelleştirme faaliyetleri de başlamış bulunmaktadır. İmalat sanayi üretiminin %40'ından daha fazlasını gıda ve içecek, özellikle bitkisel yağ, un mamulleri ve bira oluşturmaktadır.
Altyapı
Etiyopya, altyapısını geliştiren bir ülkedir ve iyi hava bağlantılarına sahiptir. Ayrıca bölgedeki ilk hafif raylı sistemine yatırım yapmıştır. Ülke Nil Nehri'ne Afrika'daki en büyük barajı inşa etmektedir.
Tekstil
Tekstil sektörü, 19'u devlete, 14'ü ise özel sektöre ait olan tekstil ve konfeksiyon fabrikalarını ihtiva etmektedir. Anılan sektör, tüm imalat sanayi çalışanlarının yaklaşık %30'unu içermektedir.
Madencilik
Madencilik sektörünün, Etiyopya ekonomisi içinde önemi azdır. Kireçtaşı, kil, mermer üretimi epey fazladır. Ayrıca metalik olmayan mineral üretiminde ise büyük artış olmuştur. Diğer taraftan kömür, demir, tantal ve potasyum rezervlerinin olduğu tahmin edilmektedir.
Dış yatırımlar
Etiyopya'daki yatırımların büyük bir bölümü denizaşırıdır. Ülkenin 2016/17 yılları arasında doğrudan yabancı yatırımı %27,6 artmıştır ve yatırımların büyük bir kısmı sanayi bölgelerine gitmektedir. Bununla birlikte Etiyopya kamu kuruluşlarını en büyük ticaret ortağı olan Çin gibi dış yatırımcılara satmaktadır. Ülkedeki ucuz iş gücü yabancı yatırımcıların üretim endüstrisine yatırımını teşvik etmiştir.
Demografi
Etiyopya'da 80'in üzerinde etnik grup bulunmaktadır. Oromolar, Amharalar, , , , Somalililer, Afarlar ve Etiyopya topraklarında yaşayan belli başlı etnik topluluklardır. Bunlardan Oromolar yaklaşık %35 oranla Etiyopya'nın en kalabalık etnik grubunu oluştururlar.
Din
Etiyopya'da din, birçok inançtan oluşur. Bunların başında İbrahimî dinler arasında yer alan Hristiyanlık ve İslam gelmektedir. Ayrıca uzun yıllardır var olan küçük bir Yahudi cemaati de vardır. Bahâîlik inancının bazı taraftarları birtakım kentsel ve kırsal bölgelerde vardır. Ayrıca, çoğunlukla ülkenin güneybatı kesiminde yaşayan geleneksel inançları takip eden az sayıda topluluk var.
2016'da yapılan ulusal nüfus sayımına göre, 35 milyondan fazla kişi (%42) Etiyopya Ortodoks Hristiyan, 25 milyondan fazla kişi (%32) Müslüman, 15 milyondan fazla kişi (%22) Protestan ve ayrıca 1 milyondan fazla kişi (%2) geleneksel inançlara bağlıdır.
İsrail'in 1977 yılında Etiyopyalı Yahudileri resmî olarak tanımasından sonra pek çok Yahudi, Etiyopya'yı terk ederek Geri Dönüş Kanunu çerçevesinde İsrail'e göç etmiştir.
- George Katedrali, Addis Ababa Halı ve Addis Ababa, Etiyopya Aziz Giyorgis kilisenin dış çemberi ritüel davul
-
- St. Georoge Kilisesi
1994 | 2007 | 1994 | 2007 | 1994 | 2007 | 1994 | 2007 | 1994 | 2007 | 1994 | 2007 | 1994 | 2007 | |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Bölge | Hristiyanlar | Ortodoks Hristiyan | Protestan Hristiyan | Katolik Hristiyan | Müslümanlar | Animist | Diğer | |||||||
Addis Ababa | %86,65 | %83,0 | %82,0 | %74,7 | %3,87 | %7,77 | %0,78 | %0,48 | %12,7 | %16,2 | %0,8 | |||
![]() | %4,4 | %4,7 | %3,9 | %3,9 | %0,4 | %0,7 | %0,1 | %0,1 | %95,6 | %95,3 | ||||
![]() | %81,6 | %82,7 | %81,5 | %82,5 | %0,1 | %0,2 | %18,1 | %17,2 | %0,1 | |||||
![]() | %40,6 | %46,5 | %34,8 | %33,0 | %5,8 | %13,5 | %44,1 | %45,4 | %13,1 | %7,1 | ||||
Dire Dawa | %36,7 | %28,8 | %34,5 | %25,71 | %1,5 | %2,81 | %0,7 | %0,4 | %63,2 | %70,9 | %0,1 | %0,3 | ||
![]() | %71,35 | %90,2 | %24,13 | %16,8 | %44,01 | %70,0 | %3,21 | %3,4 | %5,15 | %4,9 | %10,28 | %3,8 | %1,1 | |
![]() | %39,49 | %30,8 | %38,09 | %27,1 | %0,94 | %3,4 | %0,46 | %0,3 | %60,28 | %69,0 | %0,2 | |||
![]() | %49,9 | %48,2 | %41,3 | %30,5 | %8,6 | %17,7 | %44,3 | %47,5 | %4,2 | %3,3 | %1,1 | |||
![]() | %0,9 | %0,6 | %0,9 | %0,6 | %98,7 | %98,4 | %0,3 | %0.4 | ||||||
![]() | %65,4 | %77,8 | %27,6 | %19,9 | %34,8 | %55,5 | %3,0 | %2,4 | %16,7 | %14,1 | %15,4 | %6,6 | %1,5 | |
![]() | %95,9 | %96,1 | %95,5 | %95,6 | %0,1 | %0,4 | %0,4 | %4,1 | %4,0 |
Dil
Etiyopya'nın resmi dili Latin Alfabesi'nden epey farklı bir alfabe olan ve denilen bir alfabeyle yazılan Amharcadır. Ülkede Amharca'dan başka, çok sayıda etnik topluluğun bulunmasına paralel olarak birçok yerel dil ve lehçe kullanılmaktadır. Yaygın yabancı dil olarak İngilizce konuşulmaktadır.
Kaynakça
- ^ Kaynak hatası: Geçersiz
<ref>
etiketi;CIA World Factbook
isimli refler için metin sağlanmadı (Bkz: ) - ^ . 2007 Population and Housing Census of Ethiopia. . 13 Temmuz 2010. 8 Şubat 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2013.
- ^ a b c d . IMF.org. International Monetary Fund. 14 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Aralık 2020.
- ^ Selima, Jāhāna (2015). Work for human development (PDF). Human Development Report. United Nations Development Programme. s. 232. ISBN . OCLC 936070939. 24 Aralık 2018 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 15 Kasım 2020.
- ^ Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene (PDF). United Nations Development Programme. 15 Aralık 2020. ss. 343-346. ISBN . 15 Aralık 2020 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 16 Aralık 2020.
- ^ Statistical Agency of Ethiopia, 2005 - 2013[]
- ^ . A Roasting Lab - Nitelikli Kahve Mağazası. 9 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ekim 2020.
- ^ a b . World Economic Forum (İngilizce). 4 Mayıs 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Mart 2021.
- ^ . 16 Kasım 2022. 9 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi.
Dış bağlantılar
- Kültür ve Turizm Bakanlığı
- Kapsamlı Etiyopya içeriği
- Hükûmet resmi haber ajansı
wikipedia, wiki, viki, vikipedia, oku, kitap, kütüphane, kütübhane, ara, ara bul, bul, herşey, ne arasanız burada,hikayeler, makale, kitaplar, öğren, wiki, bilgi, tarih, yukle, izle, telefon için, turk, türk, türkçe, turkce, nasıl yapılır, ne demek, nasıl, yapmak, yapılır, indir, ücretsiz, ücretsiz indir, bedava, bedava indir, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, resim, müzik, şarkı, film, film, oyun, oyunlar, mobil, cep telefonu, telefon, android, ios, apple, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, pc, web, computer, bilgisayar
Bu maddedeki bilgilerin dogrulanabilmesi icin ek kaynaklar gerekli Lutfen guvenilir kaynaklar ekleyerek maddenin gelistirilmesine yardimci olun Kaynaksiz icerik itiraz konusu olabilir ve kaldirilabilir Kaynak ara Etiyopya haber gazete kitap akademik JSTOR Ocak 2021 Bu sablonun nasil ve ne zaman kaldirilmasi gerektigini ogrenin Etiyopya veya Etyopya resmi adiyla Etiyopya Federal Demokratik Cumhuriyeti Amharca Ityopp ya Federalawi Demokrasiyawi Ripeblik Afrika Boynuzu nda yer alan buyuk bir Dogu Afrika ulkesi Ulkenin baskenti yerel dilde yeni cicek anlamina gelen Addis Ababa dir Sudan Guney Sudan Eritre Cibuti Somali ve Kenya Etiyopya nin komsularidir Afrika kitasinin en kalabalik ikinci ulkesidir EtiyopyaUlusal dillerdeki ismi Amharca የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ yeʾitiyoṗṗiya Federalawi Demokirasiyawi RipebilikOromca Rippabliikii Federaalawaa Dimokraatawaa ItiyoophiyaaSomalice Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Federaalka ItoobyaaAfarca ityoppiah federalih demokrasih ummunoTigrinyaca ናይኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ nayi itiyop iya federalawi demokirasiyawi ripebiliki Etiyopya Federal Demokratik CumhuriyetiBayrak AmblemMilli mars Amharca ወደፊት ገስግሺ ውድ እናት ኢትዮጵያ source source track track track track track track track track track track Baskent ve en buyuk sehirAddis Ababa 9 1 K 38 45 D 9 017 K 38 750 D 9 017 38 750Resmi dil ler AmharcaHukumetFederal parlamenter cumhuriyetYuzolcumu Toplam1 100 100 km2 28 Su 0 7Nufus 2018 tahmini109 224 414 13 2007 sayimi73 750 932 Yogunluk92 7 km2 123 GSYIH SAGP 2020 tahmini Toplam272 milyar 58 Kisi basina2 772 159 GSYIH nominal 2020 tahmini Toplam96 milyar 63 Kisi basina974 161 Gini 2011 33 6 ortaIGE 2019 0 485 dusuk 173 Para birimi ETB Zaman dilimiUTC 3 Trafik akisisagTelefon koduInternet alan adi et Etiyopya Avrupali somurge guclerini yenen ve bagimsiz bir ulke olarak egemenligini koruyabilen iki Afrika ulkesinden biridir digeri Liberya 1945 yilinda Birlesmis Milletler e uye olarak ilk bagimsiz Afrika ulkesi olmustur Ulkenin Kizildeniz boyunca uzanan sahil bolgesinin 1993 te yapilan bir halk oylamasi sonucunda Eritre adiyla bagimsizligini ilan etmesi Etiyopya nin Kizildeniz ile olan baglantisinin kesilmesine ve ulkenin bir kara devletine donusmesine neden olmustur TarihiBilim insanlari tarafindan Afar bolgesinde yapilan arkeolojik kazilarda 3 milyon yillik insan iskeleti kalintilarina rastlanilmasi tarihi caglarin baslamasindan cok onceleri bile bolgenin insan topluluklari icin bir yasam sahasi olarak kullanildigini gosterir Etiyopya dan bahseden ilk tarihi belgeleri yaklasik MO 5000 yilina kadar goturebilmek mumkundur kaynak belirtilmeli Ilk Cag da kuzeydeki Misir Kralligi nin yoneticisi olan firavunlarin altin fildisi tutsu ve kole aramak uzere Kizildeniz kiyilarini takip ederek bu bolgeye geldikleri sanilmaktadir Etiyopya topraklarinda modern anlamda ilk kurulan devlet MO 8 yuzyilda ortaya cikan D mt Kralligi dir D mt Kralligi nin MO 1 yuzyilda cokusu ile beraber bolgede yine ayni yuzyilda Aksum Kralligi ortaya cikti Aksum Kralligi zamanla guclenerek sinirlarini Habesistan disinda bugunku Eritre Cibuti Sudan Somali ve Arabistan yarimadasinda yer alan Yemen i icine alacak sekilde genisletti Etiyopya devleti 1936 1941 arasindaki Mussolini Italya sinin istila ve isgal hareketi dahil edilmedigi takdirde tarihi boyunca bagimsizligini koruyabilmis ve Afrika kitasinin bazi Avrupa devletlerince somurge yapilamamis tek ulkesidir Etiyopya Imparatorlugu na karsi 1974 yilinda Derg Turkce Etiyopya Gecici Askeri Hukumeti tarafindan yapilan darbenin basarili olmasiyla ulkede sosyalist bir yonetim kurulmustur Bu surecte egitim ve saglik basta olmak uzere bircok alanda reformlar gerceklestirilmistir Somali de yakin zamanlarda kurulmus olan Siad Barre yonetimiyle Bati Somali nin kontrolu uzerine yasanan anlasmazliklar nedeniyle 1977 yilinda iki ulke arasinda Ogaden Savasi baslamistir WSLF Turkce Bati Somali Kurtulus Cephesi ve Somali gerceklestirdikleri isgal sirasinda hizli bir ilerleme gostererek Dire Dawa ya kadar ilerlemistir Sovyetler Birligi Guney Yemen Kuba ve Dogu Almanya dan aldigi destegin etkisiyle Etiyopya ilerlemeyi durdurarak buyuk bir karsi saldiri baslatmistir Somali nin geri cekilmesi ve WSLF nin agir bir yenilgi almasiyla savas sona ermistir Derg in giderek guclenmesi ve ulkede otoriter bir yonetim kurmasi karsisinda muhalif gruplar kendi aralarindaki rekabeti bir kenara birakarak buyuk bir ittifak kurmustur EPRDF ve EPRP basta olmak uzere Marksizm Leninizm i benimseyen siyasi partilerle Oromia Afar ve Ogaden deki bolgesel kurtulus hareketlerinin birlesiminden olusan ittifak Etiyopya Ic Savasi nin baslamasina yol acmistir ELF ve EPLF nin baslattigi Eritre Bagimsizlik Savasi ilerleyen surecte basariya ulasmis ancak yasadiklari sorunlar nedeniyle yerini Eritre Ic Savasi na birakmistir Etiyopya ve Somali arasindaki rekabet 1982 Etiyopya Somali Sinir Savasi basta olmak uzere bircok olayda kendisini gostermeye devam etmistir SSDF nin liderliginde Somali ye karsi savasan isyanci gruplar Etiyopya tarafindan desteklenmistir Derg in sivillesme calismalarinin sonucunda WPE Turkce Etiyopya Isci Partisi kurulmus ve 1987 yilinda Etiyopya Demokratik Halk Cumhuriyeti ilan edilmistir Dogu Bloku ndaki ulkelerle oldukca yakin diplomatik iliskiler kurulmustur Sovyetler Birligi Dogu Almanya Kuba Guney Yemen ve Libya Arap Cemahiriyesi gibi ideolojik yakinlik gosterdigi ulkelerle is birligi icerisinde bulunan Etiyopya Israil le de diger Bati Bloku ulkelerine gore daha iyi diplomatik iliskiler kurmustur Soguk Savas donemi boyunca ABD ve Somali gibi ulkelerle kurulan uluslararasi iliskiler gergin bir yapiya sahip olmustur Etiyopya Rodezya Ic Savasi sirasinda ZANU yu ve Zimbabve halkinin bagimsizlik mucadelesini desteklemistir Sovyetler Birligi nin dagilmasinin ardindan bircok siyasi parti sosyal demokrasi ve demokratik sosyalizme yonelirken WPE ideolojik degisime ugramamistir Etiyopya Ic Savasi siddetlenmeye devam etmis 1991 yilinda EPRDF liderligindeki muhalif gruplar Addis Ababa yi isgal etmistir Etiyopya Demokratik Halk Cumhuriyeti dagitilmis ve gecici bir hukumet kurulmustur WPE nin bazi eski uyeleri 1993 yilinda EUPF adi altinda bir araya gelmistir OLF yle birlikte hareket ederek Oromia da gerceklesen catismalarda hukumete karsi savasmis ve Guney Sudan daki gruplarla cikarlari dogrultusunda is birligi icerisinde bulunmuslar ancak kayda deger bir basari elde edememislerdir CografyaEtiyopya haritasi Etiyopya yaklasik 1 2 milyon kilometrekarelik bir yuz olcumune sahiptir Kuzeyinde Eritre Cibuti ve dogusunda Somali bulunurken batida Sudan Guney Sudan ve guneyde Kenya komsu ulkelerdir Etiyopya nin denize siniri yoktur Ulkede birkac sismik bolge olmasina ragmen aktif halde bulunan volkanlar yoktur Daglik bolgeler ulkenin kuzey kesimlerinde yer almaktadir 4500 metre yukseklige sahip in bulundugu Orta bolgelerdeki yuksek alanlarda 4300 metreden daha yuksek olan Batu ve daglarinin oldugu ikinci daglik alan bulunmaktadir Etiyopya yuksekligi 2000 ve 3000 metre arasinda degisen yuksek bir platoya sahiptir Ulkenin kuzeydogusundan baslayan ve merkezden guneybatiya dogru genisleyen Rift Vadisi ulkeyi iki parcaya ayirmaktadir Rift Vadisi bolgesinde daha cok bolgenin guney ve guneybatisinda bircok gol bulunmaktadir Etiyopya da Abay olarak bilinen Nil Nehri ulkeyi kuzeybatidan keserek ulkede yaklasik 800 km lik bir yol almaktadir Etiyopya daki en uzun iki nehir guneydogu istikametinde akan ve yuksek bolgelerden dusuk rakimli bolgelere dogru ilerleyen Awash ve Wabishebelle nehirleridir Ulkede 2 milyar MW hidroelektrik uretimini mumkun kilan bircok irili ufakli nehir bulunmaktadir Idari bolumlerEtiyopya etnik kokene dayali 9 yonetim bolgesine ayrilmistir Bu bolgelerin yerel ismi kilildir cogulu kililoch Bu bolgelerden ayri iki ozel yonetimli sehir bolgesi de yonetim bolgeleri icinde sayilir ve asagida egik olarak gosterilmistir Bu 11 bolge sunlardir Bolge ክልል የከተማ አስተዳድር Yonetim merkezi Alan km2 NufusEkim 1994 nufus sayimi Mayis 2007 nufus sayimi Temmuz 2012 tahminiAddis Ababa አዲስ አበባ 1 astedader Addis Ababa 526 99 2 100 031 2 738 248 3 041 002Afar ዓፋር 2 kilil 72 052 78 1 051 641 1 411 092 1 602 995Amhara አማራ 3 kilil Bahir Dar 154 708 96 13 270 898 17 214 056 18 866 002Benishangul Gumuz ቤ ጉሙዝ 4 kilil 50 698 68 460 325 670 847 982 004Dire Dawa ድሬዳዋ 5 astedader Dire Dawa 1 558 61 248 549 342 827 387 000Gambela ጋምቤላ 6 kilil 29 782 82 162 271 306 916 385 997Harari ሐረሪ 7 kilil Harar 333 94 130 691 183 344 210 000Oromia ኦሮምያ 8 kilil Finfinne 284 538 18 465 449 27 158 471 31 294 992Somali ሶማሌ 9 kilil Jijiga 279 252 00 3 144 963 4 439 147 5 148 989Guney Uluslari ve Halklari Bolgesi ደቡብ ብ ብ ሕ 10 kilil 105 887 18 10 377 028 15 042 531 17 359 008Tigray ትግራይ 11 kilil Mekelle 41 410 3 134 470 4 314 456 4 929 999Ozel Numaralandirilmis Bolgeler Adame 96 570 112 999Toplam 1 127 127 00 51 766 239 73 918 505 84 320 987EkonomiMaliye Bakanligi Etiyopya 1990 li yillarin basindan itibaren Etiyopya serbest pazar ekonomisine dayali stratejiler izlemis ve yapisal reformlar baslatmistir Bu cercevede ic fiyatlarin yeniden duzenlenmesi dis ticaret liberalizasyonu devlet isletmelerinin ozellestirilmesi ic ve dis ozel yatirimlarin desteklenmesi ve ozel sektorun gelistirilmesi hukumetin oncelikleri arasinda yer almistir Hukumet yollar elektrik santralleri ve telekomunikasyon gibi ulkenin altyapisini idame ve gelistirme icin yogun bir yatirim surecine girmistir Bunun yani sira hukumet kamu iktisadi kuruluslarinin ozellestirilmesi programini da devreye sokmustur Ozellestirme sureci her ne kadar yavas olsa da hukumet son bes yil icinde bircok kucuk ve orta olcekli kamu iktisadi kurulusunu ozellestirmeyi basarmistir Addis Ababa Bole Uluslararasi Havaalani Hukumet elektrik santralleri ve telekomunikasyon gibi sektorlerde yabanci yatirimlarin ulkeye gelmesi icin calismaktadir Tarim kesimi tekstil ve deri gibi tarima dayali sanayilerde ve turizm sektorunun gelisiminde yabanci sermayeye ihtiyac duyulmaktadir Yabanci ve yerli sermaye yatirimlarini tesvik etmek amaciyla 1992 yilinda Yatirim Kanunu Investment Code yayinlanmis ve o zamandan gunumuze kadar iki kere gozden gecirilmistir Bu donem suresince Madencilik ve Isgucu Kanunlari da devreye alinmistir Etiyopya nin ekonomisi GSYIH nin 50 sini ihracatinin 90 ini ve istihdaminin 80 ini iceren tarima dayanmaktadir Ekilebilen alanlarin yalnizca 1 5 i ekilip bicilmekte ve bu alanlar yalnizca yagmur ile sulanmaktadir Bu bolgeler yagis miktari acisindan farklilik gostermektedir Tarim kesimi sik sik ortaya cikan kuraklik ve kotu tarimcilik uygulamalarindan dolayi sikinti yasamaktadir Ayrica yiyecek yardimlari soz konusudur Tarim Kahve Etiyopya nin dis ticaretinde onemli bir yere sahiptir 2000 li yillarin sonlarinda tarimsal uretim onemli olcude artmistir Tarimsal uretimi artirmak ve yiyecek yeterliligini cogaltmak amaciyla cesitli tedbir politikalari belirlenmistir Bu tedbirler arasinda kitligi erken uyarma sistemi tarimsal hizmetleri artirmak ve gubrenin daha genis alanlarda kullaniminin saglanmasi yer almaktadir Tarim uretiminin 80 ini tahil misir arpa dari ve bir tur tahil urunu olusturmaktadir Bakliyat ve yagli tohumlar da onemli olcude uretilmektedir Tahil tamamen ic tuketimde kullanilmaktadir Bakliyat ve yagli tohumlar daha az miktarda olmak uzere kavun gibi meyveler de komsu ulkelere ihrac edilmektedir Kahve Etiyopya ekonomisi icin son derece onemlidir Tahminlere gore kahvenin Etiyopya nin GSYIH na katkisi 10 oranindadir 15 milyon kisiden daha fazla bir nufus nufusun 25 i kahve sektorunden gecimini saglamaktadir Turkiye dahil bircok ulkede Etiyopya menseli kahveler satilmaktadir Hayvancilik Etiyopya Afrika nin en fazla canli hayvan varligina sahiptir Bunlarin deri ve postlari ulkenin onemli ihracat gelirini olusturmaktadir Sanayi Imalat sanayi GSYIH nin 5 ini olusturmaktadir Imalat sanayinin buyuk cogunlugu devletin yonetimindedir ancak ozellestirme faaliyetleri de baslamis bulunmaktadir Imalat sanayi uretiminin 40 indan daha fazlasini gida ve icecek ozellikle bitkisel yag un mamulleri ve bira olusturmaktadir Altyapi Etiyopya altyapisini gelistiren bir ulkedir ve iyi hava baglantilarina sahiptir Ayrica bolgedeki ilk hafif rayli sistemine yatirim yapmistir Ulke Nil Nehri ne Afrika daki en buyuk baraji insa etmektedir Tekstil Tekstil sektoru 19 u devlete 14 u ise ozel sektore ait olan tekstil ve konfeksiyon fabrikalarini ihtiva etmektedir Anilan sektor tum imalat sanayi calisanlarinin yaklasik 30 unu icermektedir Madencilik Madencilik sektorunun Etiyopya ekonomisi icinde onemi azdir Kirectasi kil mermer uretimi epey fazladir Ayrica metalik olmayan mineral uretiminde ise buyuk artis olmustur Diger taraftan komur demir tantal ve potasyum rezervlerinin oldugu tahmin edilmektedir Dis yatirimlar Etiyopya daki yatirimlarin buyuk bir bolumu denizasiridir Ulkenin 2016 17 yillari arasinda dogrudan yabanci yatirimi 27 6 artmistir ve yatirimlarin buyuk bir kismi sanayi bolgelerine gitmektedir Bununla birlikte Etiyopya kamu kuruluslarini en buyuk ticaret ortagi olan Cin gibi dis yatirimcilara satmaktadir Ulkedeki ucuz is gucu yabanci yatirimcilarin uretim endustrisine yatirimini tesvik etmistir DemografiEtnik Grup NufusOromolar 25 4 34 4 Amharalar 19 9 27 0 Somalililer 4 59 6 22 4 49 6 08 2 95 4 00 1 86 2 52 1 68 2 27 Afarlar 1 28 1 73 1 27 1 72 1 10 1 49 Digerleri 9 30 12 6 2007 nufus verilerine gore milyon olarak Etiyopya da 80 in uzerinde etnik grup bulunmaktadir Oromolar Amharalar Somalililer Afarlar ve Etiyopya topraklarinda yasayan belli basli etnik topluluklardir Bunlardan Oromolar yaklasik 35 oranla Etiyopya nin en kalabalik etnik grubunu olustururlar Din Etiyopya da din 2016 Etiyopya Ortodoks Tevhidi Kilisesi 42 Protestanlik 22 Katolik Kilisesi 1 Islam 32 Geleneksel Afrika dinleri 2 Diger dinler 1 Etiyopya da din bircok inanctan olusur Bunlarin basinda Ibrahimi dinler arasinda yer alan Hristiyanlik ve Islam gelmektedir Ayrica uzun yillardir var olan kucuk bir Yahudi cemaati de vardir Bahailik inancinin bazi taraftarlari birtakim kentsel ve kirsal bolgelerde vardir Ayrica cogunlukla ulkenin guneybati kesiminde yasayan geleneksel inanclari takip eden az sayida topluluk var 2016 da yapilan ulusal nufus sayimina gore 35 milyondan fazla kisi 42 Etiyopya Ortodoks Hristiyan 25 milyondan fazla kisi 32 Musluman 15 milyondan fazla kisi 22 Protestan ve ayrica 1 milyondan fazla kisi 2 geleneksel inanclara baglidir Israil in 1977 yilinda Etiyopyali Yahudileri resmi olarak tanimasindan sonra pek cok Yahudi Etiyopya yi terk ederek Geri Donus Kanunu cercevesinde Israil e goc etmistir George Katedrali Addis Ababa Hali ve Addis Ababa Etiyopya Aziz Giyorgis kilisenin dis cemberi rituel davul Sudan in baskenti Hartum da bulunan Etiyopya Ortodoks Kilisesi St Georoge Kilisesi1994 2007 1994 2007 1994 2007 1994 2007 1994 2007 1994 2007 1994 2007Bolge Hristiyanlar Ortodoks Hristiyan Protestan Hristiyan Katolik Hristiyan Muslumanlar Animist DigerAddis Ababa 86 65 83 0 82 0 74 7 3 87 7 77 0 78 0 48 12 7 16 2 0 8Afar 4 4 4 7 3 9 3 9 0 4 0 7 0 1 0 1 95 6 95 3Amhara 81 6 82 7 81 5 82 5 0 1 0 2 18 1 17 2 0 1Benishangul Gumuz 40 6 46 5 34 8 33 0 5 8 13 5 44 1 45 4 13 1 7 1Dire Dawa 36 7 28 8 34 5 25 71 1 5 2 81 0 7 0 4 63 2 70 9 0 1 0 3Gambela 71 35 90 2 24 13 16 8 44 01 70 0 3 21 3 4 5 15 4 9 10 28 3 8 1 1Harari 39 49 30 8 38 09 27 1 0 94 3 4 0 46 0 3 60 28 69 0 0 2Oromia 49 9 48 2 41 3 30 5 8 6 17 7 44 3 47 5 4 2 3 3 1 1Somali 0 9 0 6 0 9 0 6 98 7 98 4 0 3 0 4Guney Uluslari ve Halklari Bolgesi 65 4 77 8 27 6 19 9 34 8 55 5 3 0 2 4 16 7 14 1 15 4 6 6 1 5Tigray 95 9 96 1 95 5 95 6 0 1 0 4 0 4 4 1 4 0Dil Etiyopya da konusulan dillerin dagilimi 2007 Oromca 33 8Amharca 29 33Somalice 6 25Tigrinyaca 5 86 4 04 2 21 2 01Afarca 1 74 1 69 1 45Diger 11 62 Etiyopya nin resmi dili Latin Alfabesi nden epey farkli bir alfabe olan ve denilen bir alfabeyle yazilan Amharcadir Ulkede Amharca dan baska cok sayida etnik toplulugun bulunmasina paralel olarak bircok yerel dil ve lehce kullanilmaktadir Yaygin yabanci dil olarak Ingilizce konusulmaktadir Kaynakca Kaynak hatasi Gecersiz lt ref gt etiketi CIA World Factbook isimli refler icin metin saglanmadi Bkz Kaynak gosterme 2007 Population and Housing Census of Ethiopia 13 Temmuz 2010 8 Subat 2019 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 18 Ocak 2013 a b c d IMF org International Monetary Fund 14 Ekim 2020 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 1 Aralik 2020 Selima Jahana 2015 Work for human development PDF Human Development Report United Nations Development Programme s 232 ISBN 978 92 1 126398 5 OCLC 936070939 24 Aralik 2018 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 15 Kasim 2020 Human Development Report 2020 The Next Frontier Human Development and the Anthropocene PDF United Nations Development Programme 15 Aralik 2020 ss 343 346 ISBN 978 92 1 126442 5 15 Aralik 2020 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 16 Aralik 2020 Statistical Agency of Ethiopia 2005 2013 olu kirik baglanti A Roasting Lab Nitelikli Kahve Magazasi 9 Mayis 2020 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 12 Ekim 2020 a b World Economic Forum Ingilizce 4 Mayis 2018 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 29 Mart 2021 16 Kasim 2022 9 Ocak 2021 tarihinde kaynagindan arsivlendi Dis baglantilarKultur ve Turizm Bakanligi Kapsamli Etiyopya icerigi Hukumet resmi haber ajansi