Mustafa İsmet İnönü (24 Eylül 1884, İzmir - 25 Aralık 1973, Ankara), Türk asker, siyasetçi ve devlet adamıdır. Türkiye'nin 2. cumhurbaşkanı, Cumhuriyet Dönemi'ndeki ilk başbakanı ve Türk Silahlı Kuvvetlerinin ilk genelkurmay başkanı.
Halaskâr · Millî Şef İsmet İnönü | |
---|---|
1938'de İsmet İnönü | |
2. Türkiye cumhurbaşkanı | |
Görev süresi 11 Kasım 1938 - 22 Mayıs 1950 (11 yıl, 6 ay ve 11 gün) | |
Başbakan | Celâl Bayar (1938-39) Refik Saydam (1939-42) Şükrü Saracoğlu (1942-46) Recep Peker (1946-47) Hasan Saka (1947-49) Şemsettin Günaltay (1949-50) |
Yerine geldiği | Mustafa Kemal Atatürk |
Yerine gelen | Celâl Bayar |
1. Türkiye başbakanı | |
Görev süresi 30 Ekim 1923 - 22 Kasım 1924 | |
Cumhurbaşkanı | Mustafa Kemal Paşa |
Yerine geldiği | Hüseyin Rauf Bey |
Yerine gelen | Ali Fethi Bey |
Görev süresi 3 Mart 1925 - 1 Kasım 1937 | |
Cumhurbaşkanı | Mustafa Kemal Atatürk |
Yerine geldiği | Ali Fethi Bey |
Yerine gelen | Celâl Bayar |
Görev süresi 20 Kasım 1961 - 20 Şubat 1965 | |
Cumhurbaşkanı | Cemal Gürsel |
Yerine geldiği | Emin Fahrettin Özdilek (Vekaleten) |
Yerine gelen | Suat Hayri Ürgüplü |
2. Cumhuriyet Halk Partisi genel başkanı | |
Görev süresi 10 Kasım 1938 - 8 Mayıs 1972 | |
Yerine geldiği | Mustafa Kemal Atatürk |
Yerine gelen | Bülent Ecevit |
Türkiye maarif vekili | |
Görev süresi 1 Ocak 1929 - 27 Şubat 1929 | |
Cumhurbaşkanı | Mustafa Kemal Paşa |
Başbakan | Kendisi |
Yerine geldiği | Mustafa Necati Bey |
Yerine gelen | Hüseyin Vasıf Bey |
Türkiye hariciye vekili | |
Görev süresi 30 Ekim 1923 - 21 Kasım 1924 | |
Cumhurbaşkanı | Mustafa Kemal Paşa |
Başbakan | Kendisi |
Yerine gelen | Mehmet Şükrü Bey |
Türkiye Büyük Millet Meclisi hariciye vekili | |
Görev süresi 26 Ekim 1922 - 30 Ekim 1923 | |
İcra Vekilleri Heyeti Reisi | Hüseyin Rauf Bey (1922-23) Ali Fethi Bey (1923) |
Yerine geldiği | Yusuf Kemal Bey |
Garp Cephesi kumandanı | |
Görev süresi 4 Mayıs 1920 - 3 Ekim 1922 | |
Başkumandan | Mustafa Kemal Paşa |
Yerine geldiği | Ali Fuat Paşa |
Yerine gelen | Fevzi Paşa |
1. Erkân-ı Harbiye-i Umûmiye Vekili | |
Görev süresi 3 Mayıs 1920 - 10 Kasım 1921 | |
İcra Vekilleri Heyeti Reisi | Mustafa Kemal Paşa |
Yerine gelen | Fevzi Paşa |
Cumhuriyet Senatosu tabii senatörü | |
Görev süresi 20 Kasım 1972 - 25 Aralık 1973 | |
Türkiye Büyük Millet Meclisi 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13 ve 14. dönem milletvekili | |
Görev süresi 23 Nisan 1920 - 27 Mayıs 1960 | |
Seçim bölgesi | (1920) – Edirne 1923-35 – Malatya 1939-46 – Ankara 1950-69 – Malatya |
Görev süresi 25 Ekim 1961 - 14 Kasım 1972 | |
Seçim bölgesi | 1950-69 – Malatya |
Osmanlı Harbiye Nezâreti müsteşarı | |
Görev süresi 24 Ekim 1918 - 22 Kasım 1918 | |
Nazır | Ahmet İzzet Paşa (14 Ekim - 11 Kasım) Kölemen Abdullah Paşa (11 Kasım - 19 Aralık) |
Kişisel bilgiler | |
Doğum | Mustafa İsmet 24 Eylül 1884 İzmir, Osmanlı İmparatorluğu |
Ölüm | 25 Aralık 1973 (89 yaşında) Ankara, Türkiye |
Defin yeri | Anıtkabir, Ankara |
Milliyeti | Türk |
Partisi | |
Evlilik(ler) | Mevhibe İnönü (e. 1916; ö. 1973) |
Çocuk(lar) | İzzet (1919-1921) Ömer İnönü (1924-2004) Erdal İnönü (1926-2007) Özden Toker (1930 –) |
Bitirdiği okul | Mühendishane-i Berr-i Hümâyun Mekteb-i Erkân-ı Harbiye |
Mesleği | Asker · Siyasetçi |
Hükûmeti | 1., 2., 4., 5., 6., 7., 8., 26., 27. ve 28. Hükûmetler |
Dini | İslam |
Ödülleri | ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
İmzası | |
Askerî hizmeti | |
Bağlılığı | |
Branşı | |
Hizmet yılları | 1903-1927 |
Rütbesi | ![]() (1935'ten sonra orgeneral.) |
Komutası |
|
Çatışma/savaşları | 31 Mart Ayaklanması Balkan Savaşları I. Dünya Savaşı (Kafkasya Cephesi · Suriye-Filistin Cephesi) Türk Kurtuluş Savaşı (Batı Cephesi) |
1884 yılında İzmir'de doğan Mustafa İsmet, 1903 yılında Mühendishane-i Berrî-i Hümâyûn'dan birincilikle mezun olarak Osmanlı ordusuna katıldı. I. Dünya Savaşı'nda Kafkasya ve Filistin cephelerinde savaştı. 1920 yılında Anadolu'ya geçti. Erkân-ı Harbiye-i Umûmiye Vekili (Genelkurmay Başkanı) olarak I ve II. İnönü muharebelerini kazandı. Büyük Taarruz'a Batı Cephesi Komutanı sıfatıyla katıldı. Mudanya Mütarekesi'nde ve Lozan Antlaşması'nda Türk heyetine başkanlık yaptı ve antlaşmaları imzaladı. Cumhuriyetin ilanından sonra Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk başbakanı oldu. 1934'te, İnönü muharebelerindeki başarılarından dolayı İnönü soyadını aldı.
Atatürk'ün ölümünden sonra 11 Kasım 1938'de cumhurbaşkanı seçildi ve 1950 yılına kadar görev yaptı. 1950-1960 yılları arasında muhalefette yer alan İnönü, 27 Mayıs Darbesi'nden sonra 1961'de yapılan seçimlerde birinci parti olarak çıktı. Ancak oy oranı tek başına iktidar olmaya yetmiyordu. İnönü, böylece Türkiye'nin ilk koalisyon hükûmetini Adalet Partisi ile kurdu. 1965 yılında başbakanlığı bırakan İnönü, 1972 yılına kadar ana muhalefet liderliğini sürdürdü. 25 Aralık 1973 tarihinde solunum yetmezliği sebebiyle hayatını kaybetti.
CHP Kurultayı tarafından kendisine "Millî Şef" unvanı verilmiştir. Birçok defa başbakanlık görevini üstlenmiştir. 1925-1937 yılları arasında 12 yıllık kesintisiz başbakanlık süresi olmakla birlikte, toplam 17 yıl 11 ay ile Türkiye Cumhuriyeti tarihinin en uzun süre başbakanlık yapmış kişisidir.
İlk yılları ve Osmanlı dönemi
İsmet İnönü 24 Eylül 1884 tarihinde İzmir'de Mehmed Reşid Efendi (1855-1920) ile Cevriye Hanım'ın (1867-1959) ikinci oğulları olarak doğmuştur. Reşit Efendi aslen Bitlis'in tanınmış ailelerinden Kürümoğulları ailesindendir. Bu ailenin bazı kaynaklarca Kürt olduğu iddia edilirken şecere çalışmalarını yürüten Emekli Albay M. Atilla Kürümoğlu, yaptığı açıklamada Türk olduğunu belirtmiştir. Reşid'in babası Abdülfettah Efendi, işi sebebi ile Malatya'ya yerleşmiştir. Annesi Cevriye ise aslen Razgradlı (Bulgaristan) olup babası Razgrad ulemasından Müderris Hasan Efendi 1870'li yıllarda İstanbul'a göç etmiştir. Cevriye ile Reşid 1880'de İstanbul'da evlenmişlerdir. İlk çocukları Ahmet Mithat (1882-1960) ve ikincisi İsmet'in dışında Hasan Rıza (ö. 1972) ve Hayri Temelli (ö. 1937) adlı iki oğulları ve Seniha Okatan (ö. 1964) adlı bir kız çocukları olmuştur.
Öğrenim hayatı
İlk ve orta öğrenimini Sivas'ta tamamladı. 1895 yılında Sivas Mülkiye İdadisi'ne kayıt yaptırdı ancak daha sonra Sivas Askerî Rüşdiyesi'ne geçti ve 1896'da mezun oldu. Sonra, 1897 yılında İstanbul'daki Mühendishane İdadisi'ne gitti. 14 Şubat 1901'de Mühendishane-i Berr-i Hümâyun'a (topçu okulu) girip 1 Eylül 1903 tarihinde topçu teğmeni olarak mezun oldu. 26 Eylül 1906 tarihinde Erkân-ı Harbiye Mektebi'ni birincilikle bitirerek kurmay yüzbaşı rütbesiyle Edirne'deki 2. Ordu'nun 8. Topçu Alayı'nda 3. Batarya Bölük komutanı olarak kurmay stajını yaptı.
Askerî hayatı
Orduda ilk yılları
1908 yılında 2. Süvari Fırkası'nın kurmayı oldu ve 31 Mart İsyanı'nda Hareket Ordusu karargâhında görev aldı. 1910'da 4. Kolordu kurmaylığına getirildi ve 1911'de Yemen Kuvayi Mürettebe Komutanlığı kurmayı oldu. 26 Nisan 1912 tarihinde binbaşı rütbesine terfi etti ve Yemen Kuva-yi Umumîye Komutanlığı Kurmay Başkanlığı görevine atandı.
1912-1913 yılları arasında Harbiye Nezareti'nde Başkomutanlık Karargâhı 1. Şubede bulundu ve İkinci Balkan Savaşı'nda Çatalca Ordusu Sağ Cenah Komutanlığı kurmaylığına getirildi. Savaştan sonra İstanbul Antlaşması'nın bağıtlanmasında Bulgarlar ile müzakere eden heyete askerî danışman olarak katıldı.
1914 yılında Harbiye Nazırlığı ve Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Reisliği'ne atanan Enver Paşa'nın başlattığı ordunun yenileştirilmesi hareketinde etkin rol oynadı.
- İsmet Bey Hareket Ordusu'nun kumanda heyetinden bir grubun arasında, arkada soldan ikinci sırada (1909)
- İsmet Bey ve Kâzım Zeyrek (Karabekir), 1910
- Binbaşı İsmet Bey Yemen'den döndükten sonra, 1913
I. Dünya Savaşı
29 Kasım 1914 tarihinde kaymakam (yarbay) rütbesine terfi etti ve 2 Aralık 1914 tarihinde Genel Karargâh 1. Şube Müdürü olarak atandı. 9 Ekim 1915 tarihinde 2. Ordu Kurmay Başkanlığına getirildi ve 14 Aralık 1915 tarihinde miralay (albay) rütbesine terfi etti.
I. Dünya Savaşı sırasında Kafkas Cephesi'nde Kolordu Komutanı olarak, Mustafa Kemal Paşa ile birlikte çalıştı. Bu sırada Mustafa Kemal bu ordunun 16. Kolordu Komutanlığı'na atandı. 1916 yılının yaz aylarında bir süre çarpışmaları yönetti. 2. Ordu Komutan Vekili Mustafa Kemal Paşa'nın önerisiyle, 12 Ocak 1917 tarihinde 4. Kolordu Komutanlığı'na atandı.
Bir süre sonra İstanbul'a geri çağrıldı ve Halep'te 7. Ordu'nun oluşturulmasında görev aldı. 1 Mayıs 1917 tarihinde Filistin Cephesi'nde 20. Kolordu Komutanlığı'na, 20 Haziran'da 3. Kolordu Komutanlığı'na atandı. Bu sırada 7. Ordu'nun komutanlığını üstlenen Mustafa Kemal Paşa ile yeniden yakın ilişki içinde oldu. Ancak Megiddo Muharebesi sırasında yaralanınca İstanbul'a gönderildi.
Kurtuluş Savaşı
Mondros Mütarekesi'nin imzalanmasından az önce Sina ve Filistin Cephesi'ndeki Yıldırım Orduları Grubu'nun General Edmund Allenby karşısında uğradığı Nablus Bozgunu sırasında yaralanarak İstanbul'a döndü. 24 Ekim 1918 tarihinde Harbiye Nezareti Müsteşarlığı'na atandı. 29 Aralık 1919 tarihinde Paris Barış Konferansı'na hazırlık için kurulan komisyonda askeri müşavir oldu. 4 Ağustos 1919 tarihinde yalnızca sekiz gün için Askeri Şûra Muamelat-ı Umumiye Müdürlüğü'ne, bir ara da jandarma ve polis örgütünün iyileştirilmesi için kurulan komisyona üye olarak atandı. Bütün bunlar genellikle birkaç günlük görevlerdi.
İlk kez 8 Ocak 1920 tarihinde Ankara'ya gitti ve kısa bir süre Mustafa Kemal Paşa ile çalıştı. Yeni kurulan Ali Rıza Paşa hükûmetinde harbiye nazırı olan Fevzi Paşa'nın çağrısı üzerine şubat sonlarında İstanbul'a gitti. 9 Nisan 1920 tarihinde Mustafa Kemal Paşa'nın çağrısı üzerine tekrar Ankara'ya döndü ve İstanbul ile bütün resmî bağlarını kopardı.
23 Nisan 1920 tarihinde açılan Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne Edirne milletvekili olarak katıldı. 6 Haziran 1920 tarihinde İstanbul'daki tarafından gıyabında idam cezasına çarptırıldı.
- Ankara'da Mustafa Kemal Paşa ile konuşurken, 1920
- Erkân-ı Harbiye Reisi ve Garp Cephesi Komutanı Mirliva İsmet Paşa
- Batı Cephesi komutanı İsmet Paşa ve kurmay başkanı Asım Bey, 6 Şubat 1922
- Mustafa Kemal Paşa ile çalışırken
3 Mayıs 1920 tarihinde Erkân-ı Harbiye-i Umûmiye Vekilliğine (Genelkurmay Başkanlığı) getirildi. 10 Kasım 1920 tarihinde milletvekilliği ve vekillik görevi saklı kalmak üzere Garp Cephesi (Batı cephesi) Kuzey Kesimi Komutanlığı'na atandı. Çerkez Ethem ayaklanmasının ve iç isyanların bastırılmasında etkin rol oynadı. Batı Cephesi Kuzey Kısım Komutanı olarak, Ocak 1921 tarihinde Birinci İnönü Muharebesi'ni kazanarak Yunan ilerlemesini durdurunca 5 senedir bulunduğu miralay rütbesinden mirliva (tümgeneral) rütbesine terfi etti ve paşa oldu. 9 Kasım 1920'de İsmet Paşa cephede olduğu ve Ankara'da sürekli bulunamadığı için İcra Vekilleri Heyeti Reisi ve Müdafaa-i Milliye Vekili Ferîk Fevzi Paşa, Erkân-ı Harbiye-i Umûmiye Vekilliği görevine vekâleten atandı. İsmet Paşa, 4 Mayıs 1921 tarihinde Erkân-ı Harbiye-i Umûmiye Vekilliği görevine ek olarak Batı Cephesi Komutanlığına atandı.
Daha sonra Sakarya Meydan Muharebesi sırasında TBMM tarafından Meclis Başkanı Mustafa Kemal Paşa'nın Başkomutanlığa getirilmesi üzerine onun maiyetinde mirliva rütbesi ile Batı Cephesi Komutanlığı görevinde bulundu. Büyük Taarruz'dan sonra başarılarından dolayı ferîk (korgeneral) rütbesine terfi etti. İzmir'in geri alınmasından sonra Mustafa Kemal Paşa tarafından ateşkes görüşmelerinde bulunmak üzere görevlendirilerek Mudanya'ya gönderildi.
Siyasal hayatı
Cumhuriyet öncesi
Millî Mücadele'nin sonunu belirleyen 3 Ekim - 11 Ekim 1922 tarihleri arasında gerçekleşen Mudanya Mütarekesi görüşmelerinde Türk tarafını temsil etti. 26 Ekim 1922 tarihinde TBMM tarafından Hariciye Vekili (Dışişleri Bakanı) seçildi. Lozan görüşmelerinde murahhas heyetin başkanlığını yaptı; yeni devletin bağımsızlığını ve egemenliğini onaylayan, Sevr Antlaşması'nı ve Mondros Mütarekesi'ni geçersiz kılan Lozan Antlaşması'nı imzaladı.
Fethi Bey'in kurduğu V. İcra Vekilleri Heyeti'nde Hariciye Vekili olarak görev yaptı. 23 Ağustos 1923 tarihinde Lozan Antlaşması'nın TBMM tarafından kabul edilmesi, siyasal-diplomatik başarılarının en önemlisi oldu.
Cumhuriyet ve başbakanlık yılları
29 Ekim 1923 tarihinde cumhuriyetin ilanı ile sonuçlanan süreçte, Mustafa Kemal ile yakın siyasal iş birliği içindeydi. 30 Ekim 1923 tarihinde Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk hükûmetini kurdu ve aynı zamanda Halk Fırkası (sonradan Cumhuriyet Halk Partisi veya CHP) genel başkan vekilliğini üstlendi.
İlk başbakanlık döneminde Cumhuriyetin ilk devrimleri yapılmaya başlandı. Öğretimin birleştirilmesi, halifeliğin kaldırılması ve Diyanet İşleri Başkanlığının kurulması (3 Mart 1924) bu dönemde gerçekleşti. İki dönem başbakanlık yaptıktan sonra, muhalefet partisi olarak kurulan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın Çankaya'ya olan aşırı muhalefetini hükûmet üzerinden yürütmesi üzerine Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal'in isteğiyle 8 Kasım 1924 tarihinde başbakanlıktan istifa etti. 21 Kasım 1924 tarihinde yeni hükûmeti Fethi Bey kurdu. Fethi Bey'in doğudaki Şeyh Said İsyanı'na müdahalede geç kalması ve istifa etmesi üzerine, 3 Mart 1925 tarihinde Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal tarafından yeniden hükûmeti kurmakla görevlendirildi. Ayaklanmanın bastırılmasında Başbakan olarak önemli rol oynadı. 6 Mart 1925 tarihinde Takrir-i Sükun Kanunu'nu yürürlüğe sokarak İstiklâl Mahkemeleri'nin tekrar kurulmasını gerçekleştirdi. Bu kanuna dayanarak tüm muhalefet partilerini ve muhalif gazeteleri kapattırdı. 1926 yılında ferîk-i evvel (orgeneral) rütbesine terfi etti. 1927 yılında kendi isteğiyle askerlikten emekli oldu. Bu tarihten sonra, yeni devletin oluşumunda Mustafa Kemal ile birlikte en önemli siyasal kişilik olarak belirdi.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTltTDJZM0x6RTVNamhmTURkZk1USmZVMlZ5ZG1WMGFWOUdkVzUxYmw5SmMyMWxkRjlKYm05dWRTNXFjR2N2TWpZd2NIZ3RNVGt5T0Y4d04xOHhNbDlUWlhKMlpYUnBYMFoxYm5WdVgwbHpiV1YwWDBsdWIyNTFMbXB3Wnc9PS5qcGc=.jpg)
1932'de Sovyetler Birliği ile diplomatik yakınlaşma amacıyla Moskova'ya gitmiştir. 25 Nisan - 10 Mayıs 1932 tarihleri arasında birtakım görüşmeler yapmıştır. İnönü Moskova'ya gitme amacını şu şekilde izah etmektedir;
Rusya’dan komünist değil, fakat daha şuurlu olarak geliyorum. Türkiye’nin iktisat ve inşa planını yapmak, inkılap fırkasını komünist ve faşist, yani eski nizamdan yeni nizama geçen memleketlerin fırkalarından örnek alarak kurmak, bürokrasi yerine ihtilalci metodlar almak, hiç durmaksızın büyük yığının terbiyene geçmek.
— İsmet İnönü, 1932
1934 yılında Soyadı Kanunu'nun yürürlüğe girmesinden sonra Mustafa Kemal Atatürk tarafından İnönü soyadı verildi. 1924 yılından 1937 yılına kadar başbakanlık görevini aralıksız sürdürdü. Bu dönemde ülkedeki bütün önemli siyasal gelişmelerde; devrimlerin duyurulmasında ve uygulanmasında, iktisat politikasında Devletçilik ilkesinin kabulünde ve uygulanmasında, yeni devletin kurulmasında çok önemli rolü oldu.
- İsmet Paşa Sovyetler Birliği ziyaretinde, 1932
- İsmet Paşa İtalya'yı ziyaretinde Benito Mussolini ile, 1932
- Celâl Bayar ile Bakırköy Bez Fabrikası'nda, 1934
-
- Cumhurbaşkanı Atatürk ile Nazilli Basma Fabrikası'nın açılışında (9 Ekim 1937)
1936 yılında faşizmi incelemek üzere İtalya'ya gönderilen CHP Genel Sekreteri (Katib-i Umumi) Recep Peker'in dönüşünde yazdığı TBMM üzerinde bir "Faşist Konsey" kurulmasını öngören raporu onaylayıp imzalaması üzerine Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk "Başvekil hazretleri anlaşılan yorgunluktan, önüne gelen raporları okumadan imzalıyor!" dedi ve kararı reddetti.Dersim İsyanı'nın bastırılması sırasında da düşünce ayrılıkları çıkınca Eylül 1937 tarihinde Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk tarafından başbakanlık ve CHP Genel Başkan Vekilliği görevlerinden alındı ve yerine Celâl Bayar atandı. Bu dönemde TBMM'de yalnızca Malatya milletvekili olarak görev yaptı.
Cumhurbaşkanlığı (1938-1950)
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTg1THprd0x6RTVNemxmTURkZk1ESmZRM1Z0YUhWeWFYbGxkQzVxY0djdk1qVXdjSGd0TVRrek9WOHdOMTh3TWw5RGRXMW9kWEpwZVdWMExtcHdadz09LmpwZw==.jpg)
10 Kasım 1938 tarihinde Mustafa Kemal Atatürk'ün ölümü üzerine, 11 Kasım 1938 tarihinde olağanüstü toplanan TBMM tarafından oy birliğiyle cumhurbaşkanlığına seçildi. 26 Aralık 1938 tarihinde toplanan CHP I. Olağanüstü Kurultayı'nda partinin "değişmez genel başkanı" seçildi ve kendine "Millî Şef" unvanı verildi.
30 Aralık 1925 tarihli 701 sayılı yasa ve 16 Mart 1926 tarihli 3322 sayılı kararname ile 50, 100, 500 ve 1.000 liralık banknotların ön yüzlerinde cumhurbaşkanının resminin bulunması kararı alınmıştı. Buna dayanarak, para ve pulların üzerindeki Atatürk resimleri kaldırılıp yerine İsmet İnönü'nün portreleri kullanıldı.
Cumhurbaşkanı seçilmesinden hemen sonra başlayan II. Dünya Savaşı döneminde, ülkeyi savaştan uzak tutmaya çalıştı. Savaş yıllarındaki ekonomik ve toplumsal sıkıntılar ise dönemin unutulmayan mirası olarak kaldı. Varlık Vergisi uygulaması hayata geçirildi. Yine bu dönemde Hasan Âli Yücel'in öncülüğündeki Köy Enstitüleri kuruldu. Bu enstitüler yıllar sonra kapatılana kadar 20.000 öğrenci köy öğretmeni olarak eğitildi. Ayrıca cumhurbaşkanlığı döneminde müziğe özel yeteneği olan küçük yaştaki çocukların bu konuda iyi bir eğitim almasını sağlamak için çıkardığı Harika Çocuklar Yasası ile İdil Biret ve Suna Kan gibi sanatçıların yetişmesinde önemli rolü olmuştur.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh4THpFeUx6RTVNek5mTURkZk1qUmZTV3RrWVcxZlNYTnRaWFJmVUdGellTNXFjR2N2TWpVd2NIZ3RNVGt6TTE4d04xOHlORjlKYTJSaGJWOUpjMjFsZEY5UVlYTmhMbXB3Wnc9PS5qcGc=.jpg)
II. Dünya Savaşı'nın hemen ardından, gerek uluslararası siyasetteki gelişmeler, gerekse ülke içindeki yeni oluşumlar rejimin genel niteliğinde önemli değişiklikleri gündeme getirdi. Savaşın galiplerinden olan Sovyetler Birliği'nin lideri Josef Stalin'in Türkiye'den Kars, Ardahan, Artvin ve Sarıkamış'ı istemesi, Türkiye'yi, savaşın diğer galipleri ABD ve Birleşik Krallık ile daha yakın ilişkilere mecbur etti. Askeri ve ekonomik destek vermeye hazır olduğunu belirten ABD, Truman Doktrini ile öngördüğü yardımın karşılığında Türkiye'de serbest seçimlere dayanan demokrasi düzeninin yerleştirilmesini istedi.
1945 yılında kurulan Millî Kalkınma Partisi'nden sonra 1946 yılında kurulan Demokrat Parti (DP) ile çetin bir seçim yarışına girdi. 1946 yılında yapılan ilk çok partili seçimde "açık oy, gizli tasnif" metodu kullanıldı ve CHP bu seçimlerde iktidarını devam ettirdi. Ancak seçimlerde kullanılan sistem yüzünden seçimlerin bir şekilde şaibeli olduğu iddia edilmektedir.[] İnönü'nün cumhurbaşkanlığında CHP'nin tek başına iktidarda bulunduğu 1938-1950 döneminde Türkiye ekonomisi ortalama yıllık %1.8 oranında büyüdü. Bununla birlikte Türkiye'nin GSMH'si dünya toplamının binde 6.52'sinden binde 6.43'üne düştü.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlrTDJRM0wxSnZiM05sZG1Wc2RGOUpibTl1ZFY5RGFIVnlZMmhwYkd3dWFuQm5MekkxTUhCNExWSnZiM05sZG1Wc2RGOUpibTl1ZFY5RGFIVnlZMmhwYkd3dWFuQm4uanBn.jpg)
Ana muhalefet partisi liderliği (1950-1960)
İlk defa gizli oy açık sayım ile gerçekleşen 14 Mayıs 1950 genel seçimlerinde CHP %40, DP ise %52 oy aldı. DP 416 Milletvekili çıkarırken CHP ise 69 Milletvekili çıkarmıştır. Bunun üzerine CHP iktidarı sorunsuz bir şekilde DP'ye bırakırken, İsmet İnönü de TBMM'de yapılan Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde Demokrat Parti Genel Başkanı Celâl Bayar 1. turda 387 oyla cumhurbaşkanlığına seçilmesi sonucu Cumhurbaşkanlığından ayrıldı ve ana muhalefet partisi genel başkanı olarak siyasal yaşamını sürdürdü. On yıllık muhalefet döneminde, 1954 seçimlerinde oy oranının ve kazanılan Milletvekili sayısının düşmesine karşın partisinin başında kaldı ve iktidarın siyasal baskılarına rağmen, CHP'nin yeniden güçlenmesine katkıda bulundu.
1957 Seçimleri
1958 yılında gerçekleşmesi gereken seçimler Demokrat Parti'nin isteğiyle bir yıl öne, 27 Ekim 1957'ye alındı. Seçim kampanyası sırasında muhalefet partileri Cumhuriyet Halk Partisi, Hürriyet Partisi ve Cumhuriyetçi Millet Partisi seçim ittifakı için görüşmelere başlamıştı. Fakat planlanan ittifak Bölükbaşı'nın hapse girmesi ve seçim kanununda yapılan değişiklikle siyasi partilerin ittifak kurmasını yasaklanması nedeniyle gerçekleşmedi. Oy verme işlemi sürerken devlet radyosundan DP'nin kazandığı ilan edilirken sandık hilesi iddiaları günlerce bitmedi. Birçok yerde oyların tekrar sayılmasıyla tamamlanan seçim sonunda, bir önceki seçimlere göre oy oranı %10 gerileyen Demokrat Parti 424 sandalye kazanarak yeniden iktidar oldu. Cumhuriyet Halk Partisi ise 178 sandalye kazandı.
27 Mayıs Darbesi
Ana madde: 27 Mayıs Darbesi
1960'lara gelindiğinde CHP ile DP arasındaki tartışmalar daha da arttı. Ayrıca İnönü başta olmak üzere CHP'nin ileri gelen üyelerine saldırılar düzenlendi. CHP'yi destekleyen gazeteler art arda kapatıldı, muhalif gazeteciler tutuklandı. Bunun üzerine Nisan 1960 tarihinde DP, basını soruşturmak amacıyla Tahkikat Komisyonu kurulmasını öneren kanun teklif etti. Bu kanunda komisyona gazete kapatma ve gazeteci tutuklama yetkisi tanınması öneriliyordu, bu yüzden CHP'li vekiller sert bir biçimde bu yasaya karşı çıktı. Görüşmeler süresince CHP'li vekillere bazı kısıtlamalar getirildi. İnönü'nün kendisine ise 12 oturuma katılım yasağı verildi. İnönü de DP'nin bu tavrı karşısında meclisteki tarihi konuşmasını yapmıştır: (27 Mayıs 1960 tarihinde sonra "sizi ben bile kurtaramam" olarak atıf yapılan ama eksik aktarılmasından ve eklenen 'bile' vurgusundan dolayı bağlamından farklı algılanan sözü bu oturumda söylendi.)
“ | Şimdi iktidarda bulunanların, iktidarı ellerinde bulunduranların milletleri ihtilâle nasıl zorladıkları insan hakları beyannamesine girmiştir. Eğer bir idare insan haklarını tanımaz, baskı rejimi kurarsa o memlekette ayaklanma olur. Buna mahal vermemek için idarelerin demokratik yolda olması, insan haklarının yürürlükte olması şarttır. Bu fikir Beyannamenin ruhunu teşkil ediyor. Şimdi mevzu bahis olan mesele bu. Demokratik rejim, insan hakları yürütülüyor mu, yürütülmüyor mu? Bu bir. Eğer insan hakları yürütülmez, vatandaş hakları zorlanırsa, baskı rejimi kurulursa ihtilâl behemehal olur. Beni dinleyin... Biz böyle bir ihtilâl içinde bulunmayız, bulunamayız. Böyle bir ihtilâl dışımızda, bizimle münasebeti olmayanlar tarafından yapılacaktır. Biz demokratik rejim dedik, demokratik rejim kurulmuştur. Bu demokratik rejim istikametinden ayrılıp baskı rejimi haline götürmek tehlikeli bir şeydir. Bu yolda devam ederseniz, ben de sizi kurtaramam. | „ |
— İsmet İnönü |
İnönü, 27 Mayıs sabahı, Ankara'da pembe köşk'te “İhtilal oldu” haberiyle uyandırıldı. 28 Mayıs sabahı Orgeneral Cemal Gürsel, telefonla İnönü'yü aradı Aralarında şu diyalog geçti:
- Cemal Gürsel: Sayın Paşam.
- İsmet İnönü: Buyurun Paşa hazretleri.
- Cemal Gürsel: Size karşı kusurluyuz Paşam. Hareketimizi size önceden haber vermedik. Fakat haber verseydik, bizi bundan caydırmak isteyeceğinizi biliyorduk. Yapacak başka bir şeyimiz kalmamıştı. Bizi affetmenizi rica ediyoruz. Emirleriniz bizim için daima peygamber buyruğudur Sayın Paşam.
- İsmet İnönü: Millet ve memleket için hayırlı bir iş yaptınız. Büyük bir iş yaptınız. Asıl ben, muvaffakiyetiniz için sizin emrinizdeyim Paşa hazretleri.
14 Ekim 1960'ta başlayan “Yassıada Yargılamaları” 15 Eylül 1961'de sona erdi. 15 Eylül'de Yassıada'da Yüksek Adalet Divanı idam kararlarını verdi. Komitede karar 9'a karşı 13 oy ile, oy birliği ile verilen idam cezalarının infazı lehine çıktı. 16 Eylül sabahı Polatkan ve Zorlu idam edildiler. Adnan Menderes'in eşi Berrin Menderes ve oğlu Aydın, CHP lideri İnönü'nün kapısını çalarak yardım istediler. İnönü, idamların engellenmesi için üç kere başbakanlık binasına gitmişti fakat sonuç alamamıştı. İnönü, Berrin Menderes'e “Çıldırmış vaziyetteler. Söz dinlemiyorlar. Her şeyi yapmaya çalıştım” dedi. 17 Eylül öğle vakti Adnan Menderes idam edildi.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh4THpFeEx5VkROQ1ZDTUhOdFpYUmZKVU0wSlVJd2JpVkRNeVZDTm00bFF6TWxRa05mTVRrMk5GOGxNamhqY205d2NHVmtKVEk1TG1wd1p5OHlNakJ3ZUMwbFF6UWxRakJ6YldWMFh5VkROQ1ZDTUc0bFF6TWxRalp1SlVNekpVSkRYekU1TmpSZkpUSTRZM0p2Y0hCbFpDVXlPUzVxY0djPS5qcGc=.jpg)
Siyasetteki son yılları (1961-1972)
Üçüncü Başbakanlığı (1961-1965) ve Ana Muhalefet Liderliği (1965-1972)
DP, 1960 yılında 27 Mayıs Darbesiyle iktidardan uzaklaştırıp yeni anayasa kabul edildikten sonra, 15 Ekim 1961 genel seçimlerinden CHP tek başına iktidar olacak çoğunluğu sağlayamasa da, birinci parti olarak çıkınca, 24 yıl sonra yeniden başbakan olarak hükûmeti kurmakla görevlendirildi. Bu dönemde CHP-AP, CHP-YTP-CKMP ve CHP-Bağımsızlar koalisyon hükûmetlerine başkanlık etti. Yeni kurulan siyasal sistemin sağlıklı biçimde işlemesi için çaba gösterdi.
27 Mayıs Darbesi'nin doğurduğu sorunlarla da uğraşarak 22 Şubat 1962 ayaklanması ve 20 Mayıs 1963 ayaklanması girişimlerinin önlenmesi çabalarında cumhurbaşkanı Cemal Gürsel'e, Genelkurmay Başkanı Cevdet Sunay ile birlikte yardımcı oldu. 1964 Kıbrıs olayları sırasında ABD'nin Türkiye'nin adaya müdahalesini engellemesi üzerine dış politikada çok yönlü arayışlara girdi. 21 Şubat 1964 tarihinde İsmet İnönü'ye Ankara'da suikast girişiminde bulunuldu. Suikastçı olay yerinde yakalandı ve İsmet İnönü bu olaydan yara almadan kurtuldu.
İlk Devlet Araştırma Kütüphanesi ve Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu'nun kurulması, planlı ekonomiye geçiş, 5 yıllık kalkınma planları, sendikalar, grev ve toplu sözleşme yasalarının çıkarılması, Ankara Anlaşması ve takip eden sene Ortak Pazar üyeliği, Sovyetler Birliği ile iyi ilişkiler kurulması, Millî İstihbarat Teşkilatı yasası ve düzenlemesi, Millî Güvenlik Kurulu'nun başlangıç ve geliştirilmesi, Türk Ordusu'nun modernizasyonu; İran ve Pakistan ile birlikte bölgesel kalkınma organizasyonunun kurulması, Avrupa ve Orta Asya memleketlerini bağlayan mikrodalga radyo iletişim ağı kurulması, Devlet İstatistik Enstitüsü ile Turizm Bakanlığı'nın kurulması, Güneydoğu Anadolu'nun kalkınma ve geliştirilmesi planları, Basın Yayın Yüksek Okulu'nun ilk kuruluşu başbakanlık yaptığı dönemde gerçekleştirildi.
İnönü hükûmeti mecliste yapılan bütçe oylamasında ret oylarının kabul oylarından fazla çıkması üzerine istifa etti ve 20 Şubat 1965 tarihinde yerini Suat Hayri Ürgüplü hükûmetine bıraktı. 10 Ekim 1965 seçimlerinde partisinin seçimi kaybetmesi üzerine, parti içi görüş ayrılıkları derinleşti. İnönü'nün desteklediği "ortanın solu" politikasının CHP tarafından benimsenmesine rağmen parti 1969 yılında yapılan genel seçimleri de kaybetti.
1967 yılında Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Nobel Barış Ödülü'ne aday gösterildi.
CHP'den ayrılması ve Cumhuriyet Senatosu (1973)
Türk Silahlı Kuvvetleri'nin 12 Mart 1971 tarihindeki müdahalesinden sonra, CHP'nin tutumu konusunda parti içinde önemli görüş ayrılıkları belirdi ve CHP Genel Sekreteri Bülent Ecevit ile anlaşmazlığa düştü. Ecevit'e göre, müdahalenin amacı, CHP içinde egemen olan "ortanın solu" politikasına son vermek ve partinin iktidar olmasını önlemekti. İnönü ise müdahaleyi onaylamıyordu ve müdahaleden 2 gün sonra CHP grubunda çok sert bir konuşma yaptı; ancak yine de ortamın yumuşaması için yeni kabineye bakan vermeyi kabul etti. Yeni kurulacak hükûmete partinin üye verip vermeyeceği konusunda beliren anlaşmazlık sonucunda Ecevit istifa etti. Ecevit ile yoğun bir mücadeleye girdi. İnönü Haziran 1972'deki olağan kurultay öncesinde 5 Mayıs 1972'de V. Olağanüstü Kurultay'ı toplama kararı aldı. Mayıs 1972 tarihinde toplanan V. Olağanüstü Kurultay'da, İnönü açılış konuşmasında açık konuşarak Ya ben ya Bülent dedi ve kararı partiye bıraktı. 7 Mayıs günü yapılan oylama sonucunda Ecevit'in parti meclisi listesi 709 oyla güvenoyu aldı. İnönü 507 oyda kalmıştı. 33 yıldır Genel Başkan olarak CHP'yi yöneten İsmet İnönü 8 Mayıs 1972'de genel başkanlıktan istifa etti. 14 Mayıs 1972 günü yapılan genel başkanlık seçimi özel kurultayında 51 il başkanının adayı ve tek aday olan Bülent Ecevit 913 delegeden 828'inin oyuyla Atatürk ve İnönü'den sonra CHP'nin 3. Genel Başkanı seçildi.
Türk siyasal yaşamında parti içi mücadele sonucunda değişen ilk genel başkan oldu. 5 Kasım 1972 tarihinde de İsmet İnönü, 49 yıldır üyesi olduğu, 33 yılını genel başkan olarak geçirdiği Cumhuriyet Halk Partisi'nden istifa etti. 14 Kasım 1972 tarihinde de milletvekilliğinden istifa etti. Başvurusu üzerine Eski Cumhurbaşkanı sıfatıyla tabii senatör olarak Cumhuriyet Senatosu'nda görev aldı.
Ölümü ve cenaze töreni
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh3THpCaEx5VkROQ1ZDTUhOdFpYUmZKVU0wSlVJd2JpVkRNeVZDTm00bFF6TWxRa01sTWpkdUpVTXpKVUpEYmw5dFpYcGhjaVZETkNWQ01TVXlRMTlCYmlWRE5DVkNNWFJyWVdKcGNpVXlRMTh5TURJeVgwMWhjblF0SlVNekpVSTJiaTVxY0djdk1qVXdjSGd0SlVNMEpVSXdjMjFsZEY4bFF6UWxRakJ1SlVNekpVSTJiaVZETXlWQ1F5VXlOMjRsUXpNbFFrTnVYMjFsZW1GeUpVTTBKVUl4SlRKRFgwRnVKVU0wSlVJeGRHdGhZbWx5SlRKRFh6SXdNakpmVFdGeWRDMGxRek1sUWpadUxtcHdadz09LmpwZw==.jpg)
17 Aralık 1973 Pazartesi günü uyandığında kendisini iyi hissetmediğini söyleyen İnönü için Pembe Köşk'e Prof. Dr. Zafer Paykoç çağrılmıştır. İncelemeler sonucunda ağır bir enfarktüs geçirdiği anlaşılan İnönü'nün hastaneye kaldırılmasına eşi Mevhibe İnönü karşı çıkmış, doktorlar da evde tedavi olmasını kabul etmişlerdir. Sonrasında İnönü'nün nefes darlığı ve aşırı yorgunluğu nedeniyle Köşk'e oksijen çadırı getirilmiştir. Daha sonra ise Prof. Dr. Paykoç'un isteği üzerine kalp hastalıkları uzmanlarından Prof. Dr. Bekir Berkol, Sabahat Kaymakçalan, Cavit Sökmen, Türkân Akyol ve Türkan Gürel konsültasyonda bulunmak üzere Pembe Köşk'e gelmişlerdir.
17 Aralık'ta geçirdiği rahatsızlıktan sonra dokuz gün boyunca hayatta kalma mücadelesi veren İnönü son nefesini 25 Aralık 1973'te vermiştir.
Vefat haberinin duyulması üzerine Bakanlar Kurulu da toplanarak cenaze töreninin bitimine kadar ülkede millî yas ilan etmiştir. Ayrıca Hükûmet 26 Aralık 1973'te Anıtkabir'de yaptığı inceleme sonucu İsmet İnönü'nün Anıtkabir'e defnedilmesini kararlaştırmıştır. Bu konuda Bakanlar Kurulu 27 Aralık 1973 gün ve 7/7669 sayılı bir kararname çıkarmıştır. İnönü 28 Aralık 1973'te Anıtkabir'deki İsmet İnönü Mezar Odası'na devlet töreni ile defnedilmiştir.
12 Eylül 1980 Darbesi'nden sonra Kenan Evren tarafından Anıtkabir'deki on iki mezarın başka yere naklettirilmesine karar verilirken İnönü'nün kabri bir istisna olarak Anıtkabir'de bırakılmıştır. 6 Kasım 1981'de kabul edilip 10 Kasım 1981'de Resmî Gazete'de yayımlanan 2549 sayılı Devlet Mezarlığı Hakkında Kanun'la, Atatürk için tesis edilen Anıtkabir'de Atatürk ve İsmet İnönü'nün kabrinin muhafaza edileceği ve Anıtkabir alanı içine başka hiçbir kimsenin defnedilmeyeceği belirtilmiştir. İsmet İnönü'nün lahdi, 1993 yılında başlayan bir çalışmayla yeniden düzenlenmiş, Ocak 1997'de bugünkü hâlini almıştır.
Anıtkabir İsmet İnönü Sergi Salonu ve Mezar Odası
İsmet İnönü'nün mezar odası ve sergi salonuna, batı kolonlarının dış duvarından açılan kapıdan girilir. Kısa koridorun solunda, 1. kata çıkış merdivenleri ile kabul salonuna ulaşılır. Salon, derinlemesine dikdörtgen olup duvar ve tavanlar fibre betondur.
Tavandaki masif meşe kafes duvarlara doğru eğimlidir. Zemin Anadolu ve Kapadokya renkli graniti ile kaplıdır. Bu bölümde ziyaretçilerin oturması için düşünülmüş meşe iskeletli deri koltuklar ve İnönü ailesinin ziyaretleri sırasında yazdıkları özel defterin konulduğu masif meşe kürsü bulunmaktadır. Kabul salonunun solunda sergi salonu sağında mezar odası yer almaktadır. Sergi salonu da kabul salonuna benzer şekilde dizayn edilmiştir.
Yalnız bu bölümde duvarlarda, İsmet İnönü'nün hayatına ilişkin fotoğraflar ile sergileme amaçlı vitrinler bulunmaktadır. Aynı salonun ilerisinde İsmet İnönü'nün hayatını ve yaptıklarını konu alan belgeselin izlendiği sinevizyon bölümü yer almaktadır. Mezar odasına ahşap bir kapı ardından bronz bir kapı ile girilir. Mezar odası kare planlı olup, kesik piramidal tavanla örtülüdür. Batı duvarında kırmızı, mavi, beyaz ve sarı renkli camlardan geometrik desenli vitral pencere ve kıble yönünde bir mihrabiye bulunmaktadır. Mihrabiye'nin kavsanası ve tavan, altın renkli mozaikle kaplanmıştır. Güney duvarında ve girişin iki yanında dikdörtgen sağır nişler içinde altın yaldızla yazılmış İsmet İnönü'nün veciz sözleri yer almaktadır. Beyaz renkli granit kaplı zemin üzerinde beyaz granit kaplama sanduka kıbleye dönük vaziyette yerleştirilmiştir. İsmet İnönü'nün naaşı bu sandukanın altındaki toprakla kaplı olan bölmeye İslami şartlara uygun olarak defnedilmiştir.
Hakkında yazılan kitaplar
- Şevket Süreyya Aydemir, İkinci Adam (1966-68)
- Şerafettin Turan, İsmet İnönü Yaşamı, Dönemi ve Kişiliği (2003)
Ayrıca bakınız
Galeri
- Lahtin sağından bakış.
- Lahtin solundan bakış.
Kaynakça
- ^ a b (PDF). TBMM Basın ve Halkla İlişkiler Müdürlüğü. 21 Ocak 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Ağustos 2022.
- ^ "Arşivlenmiş kopya". 1 Ekim 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 1 Ekim 2021.
- ^ . Sözcü. 28 Aralık 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Nisan 2021.
- ^ . Sabah. 19 Mart 2013. 30 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Aralık 2014.
- ^ N. Pope, H. Pope (1998). Turkey Unveiled: A History of Modern Turkey (İngilizce). Overlook Press. s. 254. ISBN . 31 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 8 Aralık 2014.
... president of republic, including Ismet Inönü and Turgut Özal, had Kurdish blood. Several cabinet miisters in 1980s and 1990s had been Kurdish...
- ^ Erik Jan Zürcher (Ekim 2002). . let.leidenuniv.nl. 25 Temmuz 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Aralık 2014.
- ^ Kocadağ, Burhan. 'Doğu'da Aşiretler, Kürtler, Aleviler (2. bas.). Can Yayınları. s. 209. ISBN .
- ^ . 29 Temmuz 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Aralık 2014.
- ^ Turan, Şerafettin (2003). İsmet İnönü - Yaşamı, Dönemi ve Kişiliği. Bilgi Yayınevi. s. 1. ISBN .
- ^ Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademlerdeki Komutanların Biyografileri. Ankara: T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları. 1972. s. 186.
- ^ . İnönü Vakfı. 8 Kasım 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Mayıs 2017.
- ^ . İnönü Vakfı. 12 Kasım 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Şubat 2023.
- ^ . 12 Haziran 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Mayıs 2020.
- ^ Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri (PDF). T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları Genelkurmay Başkanlığı Basımevi. 1989. s. 29. 12 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 27 Ocak 2022.
- ^ "İsmet İnönü Moskova'ya niçin ısrarla davet edilmişti ?". dunyabulteni.net. 10 Ocak 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 10 Ocak 2023.
- ^ "İsmet İnönü: Atatürk saygın başbakanımıza bu soyadını verdi". Hâkimiyet-i Milliye. 26 Kasım 1934. s. 1.
- ^ Ayşe Hür. . Taraf. 16 Kasım 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ağustos 2013.
- ^ Engin Ardıç (14 Kasım 2010). "Theaterführer". Sabah. 15 Aralık 2013 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 3 Ağustos 2013.
- ^ . tcmb.gov.tr. 22 Haziran 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Aralık 2014.
- ^ . 12 Nisan 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Aralık 2014.
- ^ . 24 Kasım 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Aralık 2014.
- ^ Soner Yalçın (30 Aralık 2007). "Klasik Batı Müziği'ne tutkulu devlet adamı". Hürriyet. 8 Aralık 2014 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 8 Aralık 2014.
- ^ "Toprak Talebi". 31 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından .
- ^ . 16 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Levent KALYON.(2010).Truman Doktrini Üzerine Bir Analiz.Güvenlik Stratejileri Dergisi
- ^ . 10 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Aralık 2014.
- ^ "Türk Parlamento Tarihi, XI. Dönem (1957-1960), Yasama Faaliyetleri, Prof. Dr. [[Zühtü Arslan]], TBMM Kültür, Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları No:156, cilt 1, s.367" (PDF). 23 Eylül 2015 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 10 Eylül 2015.
- ^ Şevket Süreyya Aydemir. İkinci Adam, 3. cilt, s. 458.
- ^ "İnönü idamları engellemek için gerçekten çabaladı mı?". star.com.tr. 30 Mayıs 2015. 28 Nisan 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 28 Nisan 2021.
- ^ "Yassıada İdam Kararları – 1961". ismetinonu.org.tr. 28 Nisan 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 28 Nisan 2021.
- ^ "İsmet İnönü, suikast girişiminden birkaç saat sonra BBC'de". BBC Türkçe. 9 Kasım 2018. 3 Aralık 2018 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 29 Kasım 2018.
- ^ . NobelPrize.org (İngilizce). 21 Mayıs 2024. 3 Aralık 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Haziran 2024.
- ^ [1] 26 Aralık 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde . CHP Resmi İnternet Sitesi
- ^ Belgenet.net
- ^ Altındiş, Ceyla (Kasım 2011). "İnönü". NTV Tarih, 34. İstanbul. 1308-7878.
- ^ "İsmet İnönü ölüm yıl dönümünde anılıyor – İsmet İnönü kimdir, ne zaman öldü?". www.hurriyet.com.tr. 25 Aralık 2019 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 22 Temmuz 2021.
- ^ (PDF). 27 Temmuz 2021 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
- ^ a b . 28 Ekim 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi.
Dış bağlantılar
İsmet İnönü hakkında daha fazla bilgi edinin | |
![]() | Commons'ta dosyalar |
![]() | Vikisöz'de alıntılar |
![]() | Vikikaynak'ta belgeler |
- Biyografisi 4 Ocak 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde . (İsmet İnönü Vakfı)
- YouTube'da Arşiv videosu
- YouTube'da 1971 darbesi sırasında röportaj
Siyasi görevi | ||
---|---|---|
Önce gelen: Mustafa Kemal Atatürk | 2. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı ![]() 11 Kasım 1938 - 22 Mayıs 1950 | Sonra gelen: Celâl Bayar |
Önce gelen: Emin Fahrettin Özdilek | Türkiye Başbakanı 20 Kasım 1961 - 20 Şubat 1965 | Sonra gelen: Suat Hayri Ürgüplü |
Önce gelen: Fethi Okyar | Türkiye Başbakanı 3 Mart 1925 - 1 Kasım 1937 | Sonra gelen: Celâl Bayar |
Önce gelen: Fethi Okyar | Türkiye Başbakanı 30 Ekim 1923 - 22 Kasım 1924 | Sonra gelen: Fethi Okyar |
Önce gelen: Mustafa Necati Uğural | Türkiye Millî Eğitim Bakanı 1 Ocak 1929 - 27 Şubat 1929 | Sonra gelen: Hüseyin Vasıf Çınar |
Önce gelen: Yusuf Kemal Tengirşenk | Türkiye Dışişleri Bakanı 26 Ekim 1922 - 21 Kasım 1924 | Sonra gelen: Şükrü Kaya |
Parti siyasi görevi | ||
Önce gelen: Mustafa Kemal Atatürk | CHP Genel Başkanı 26 Aralık 1938 - 8 Mayıs 1972 | Sonra gelen: Bülent Ecevit |
Önce gelen: Celal Bayar | Ana Muhalefet Lideri 1950 - 1960 | Sonra gelen: Osman Bölükbaşı |
Önce gelen: Süleyman Demirel | Ana Muhalefet Lideri 1965 - 1972 | Sonra gelen: Bülent Ecevit |
Askerî görevi | ||
Önce gelen: Mirliva Ali Fuad Paşa | Batı Cephesi Komutanı 4 Mayıs 1921 - 3 Ekim 1922 | Sonra gelen: Müşir Fevzi Paşa |
Önce gelen: Yeni makam | TSK Genelkurmay Başkanı 3 Mayıs 1920 - 3 Ağustos 1921 | Sonra gelen: Müşir Fevzi Paşa |
Önce gelen: Mirliva Esad Paşa | 3. Kolordu Komutanı 20 Haziran 1917 - 24 Ekim 1918 | Sonra gelen: Mirliva |
Önce gelen: Mirliva | 4. Kolordu Komutanı 2 Ocak 1917 - 1 Mayıs 1917 | Sonra gelen: Mirliva Ali İhsan Paşa |
wikipedia, wiki, viki, vikipedia, oku, kitap, kütüphane, kütübhane, ara, ara bul, bul, herşey, ne arasanız burada,hikayeler, makale, kitaplar, öğren, wiki, bilgi, tarih, yukle, izle, telefon için, turk, türk, türkçe, turkce, nasıl yapılır, ne demek, nasıl, yapmak, yapılır, indir, ücretsiz, ücretsiz indir, bedava, bedava indir, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, resim, müzik, şarkı, film, film, oyun, oyunlar, mobil, cep telefonu, telefon, android, ios, apple, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, pc, web, computer, bilgisayar
Mustafa Ismet Inonu 24 Eylul 1884 Izmir 25 Aralik 1973 Ankara Turk asker siyasetci ve devlet adamidir Turkiye nin 2 cumhurbaskani Cumhuriyet Donemi ndeki ilk basbakani ve Turk Silahli Kuvvetlerinin ilk genelkurmay baskani Halaskar Milli Sef Ismet Inonu 1319 SAH TOP 11938 de Ismet Inonu2 Turkiye cumhurbaskaniGorev suresi 11 Kasim 1938 22 Mayis 1950 11 yil 6 ay ve 11 gun Basbakan Celal Bayar 1938 39 Refik Saydam 1939 42 Sukru Saracoglu 1942 46 Recep Peker 1946 47 Hasan Saka 1947 49 Semsettin Gunaltay 1949 50 Yerine geldigi Mustafa Kemal AtaturkYerine gelen Celal Bayar1 Turkiye basbakaniGorev suresi 30 Ekim 1923 22 Kasim 1924Cumhurbaskani Mustafa Kemal PasaYerine geldigi Huseyin Rauf BeyYerine gelen Ali Fethi BeyGorev suresi 3 Mart 1925 1 Kasim 1937Cumhurbaskani Mustafa Kemal AtaturkYerine geldigi Ali Fethi BeyYerine gelen Celal BayarGorev suresi 20 Kasim 1961 20 Subat 1965Cumhurbaskani Cemal GurselYerine geldigi Emin Fahrettin Ozdilek Vekaleten Yerine gelen Suat Hayri Urguplu2 Cumhuriyet Halk Partisi genel baskaniGorev suresi 10 Kasim 1938 8 Mayis 1972Yerine geldigi Mustafa Kemal AtaturkYerine gelen Bulent EcevitTurkiye maarif vekiliGorev suresi 1 Ocak 1929 27 Subat 1929Cumhurbaskani Mustafa Kemal PasaBasbakan KendisiYerine geldigi Mustafa Necati BeyYerine gelen Huseyin Vasif BeyTurkiye hariciye vekiliGorev suresi 30 Ekim 1923 21 Kasim 1924Cumhurbaskani Mustafa Kemal PasaBasbakan KendisiYerine gelen Mehmet Sukru BeyTurkiye Buyuk Millet Meclisi hariciye vekiliGorev suresi 26 Ekim 1922 30 Ekim 1923Icra Vekilleri Heyeti Reisi Huseyin Rauf Bey 1922 23 Ali Fethi Bey 1923 Yerine geldigi Yusuf Kemal BeyGarp Cephesi kumandaniGorev suresi 4 Mayis 1920 3 Ekim 1922Baskumandan Mustafa Kemal PasaYerine geldigi Ali Fuat PasaYerine gelen Fevzi Pasa1 Erkan i Harbiye i Umumiye VekiliGorev suresi 3 Mayis 1920 10 Kasim 1921Icra Vekilleri Heyeti Reisi Mustafa Kemal PasaYerine gelen Fevzi PasaCumhuriyet Senatosu tabii senatoruGorev suresi 20 Kasim 1972 25 Aralik 1973Turkiye Buyuk Millet Meclisi 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 ve 14 donem milletvekiliGorev suresi 23 Nisan 1920 27 Mayis 1960Secim bolgesi 1920 Edirne 1923 35 Malatya 1923 Malatya1927 Malatya1931 Malatya1935 Malatya 1939 46 Ankara 1939 Ankara1943 Ankara1946 Ankara 1950 69 Malatya 1950 Malatya1954 Malatya1957 MalatyaGorev suresi 25 Ekim 1961 14 Kasim 1972Secim bolgesi 1950 69 Malatya 1961 Malatya1965 Malatya1969 MalatyaOsmanli Harbiye Nezareti mustesariGorev suresi 24 Ekim 1918 22 Kasim 1918Nazir Ahmet Izzet Pasa 14 Ekim 11 Kasim Kolemen Abdullah Pasa 11 Kasim 19 Aralik Kisisel bilgilerDogum Mustafa Ismet 24 Eylul 1884 1884 09 24 Izmir Osmanli ImparatorluguOlum 25 Aralik 1973 89 yasinda Ankara TurkiyeDefin yeri Anitkabir AnkaraMilliyeti TurkPartisi Cumhuriyet Halk Partisi 1923 1972 Evlilik ler Mevhibe Inonu e 1916 o 1973 Cocuk lar Izzet 1919 1921 Omer Inonu 1924 2004 Erdal Inonu 1926 2007 Ozden Toker 1930 Bitirdigi okul Muhendishane i Berr i Humayun Mekteb i Erkan i HarbiyeMeslegi Asker SiyasetciHukumeti 1 2 4 5 6 7 8 26 27 ve 28 HukumetlerDini IslamOdulleriImzasiAskeri hizmetiBagliligi Osmanli 1903 1920 Turkiye 1920 1927 Bransi Turk Kara KuvvetleriHizmet yillari 1903 1927Rutbesi Ferik i evvel 1935 ten sonra orgeneral Komutasi 4 Kolordu20 Kolordu3 KolorduBati Cephesi Kuzey KesimiBati CephesiCatisma savaslari 31 Mart Ayaklanmasi Balkan Savaslari I Dunya Savasi Kafkasya Cephesi Suriye Filistin Cephesi Turk Kurtulus Savasi Bati Cephesi 1884 yilinda Izmir de dogan Mustafa Ismet 1903 yilinda Muhendishane i Berri i Humayun dan birincilikle mezun olarak Osmanli ordusuna katildi I Dunya Savasi nda Kafkasya ve Filistin cephelerinde savasti 1920 yilinda Anadolu ya gecti Erkan i Harbiye i Umumiye Vekili Genelkurmay Baskani olarak I ve II Inonu muharebelerini kazandi Buyuk Taarruz a Bati Cephesi Komutani sifatiyla katildi Mudanya Mutarekesi nde ve Lozan Antlasmasi nda Turk heyetine baskanlik yapti ve antlasmalari imzaladi Cumhuriyetin ilanindan sonra Turkiye Cumhuriyeti nin ilk basbakani oldu 1934 te Inonu muharebelerindeki basarilarindan dolayi Inonu soyadini aldi Ataturk un olumunden sonra 11 Kasim 1938 de cumhurbaskani secildi ve 1950 yilina kadar gorev yapti 1950 1960 yillari arasinda muhalefette yer alan Inonu 27 Mayis Darbesi nden sonra 1961 de yapilan secimlerde birinci parti olarak cikti Ancak oy orani tek basina iktidar olmaya yetmiyordu Inonu boylece Turkiye nin ilk koalisyon hukumetini Adalet Partisi ile kurdu 1965 yilinda basbakanligi birakan Inonu 1972 yilina kadar ana muhalefet liderligini surdurdu 25 Aralik 1973 tarihinde solunum yetmezligi sebebiyle hayatini kaybetti CHP Kurultayi tarafindan kendisine Milli Sef unvani verilmistir Bircok defa basbakanlik gorevini ustlenmistir 1925 1937 yillari arasinda 12 yillik kesintisiz basbakanlik suresi olmakla birlikte toplam 17 yil 11 ay ile Turkiye Cumhuriyeti tarihinin en uzun sure basbakanlik yapmis kisisidir Ilk yillari ve Osmanli donemiIsmet Inonu 24 Eylul 1884 tarihinde Izmir de Mehmed Resid Efendi 1855 1920 ile Cevriye Hanim in 1867 1959 ikinci ogullari olarak dogmustur Resit Efendi aslen Bitlis in taninmis ailelerinden Kurumogullari ailesindendir Bu ailenin bazi kaynaklarca Kurt oldugu iddia edilirken secere calismalarini yuruten Emekli Albay M Atilla Kurumoglu yaptigi aciklamada Turk oldugunu belirtmistir Resid in babasi Abdulfettah Efendi isi sebebi ile Malatya ya yerlesmistir Annesi Cevriye ise aslen Razgradli Bulgaristan olup babasi Razgrad ulemasindan Muderris Hasan Efendi 1870 li yillarda Istanbul a goc etmistir Cevriye ile Resid 1880 de Istanbul da evlenmislerdir Ilk cocuklari Ahmet Mithat 1882 1960 ve ikincisi Ismet in disinda Hasan Riza o 1972 ve Hayri Temelli o 1937 adli iki ogullari ve Seniha Okatan o 1964 adli bir kiz cocuklari olmustur Ogrenim hayatiIlk ve orta ogrenimini Sivas ta tamamladi 1895 yilinda Sivas Mulkiye Idadisi ne kayit yaptirdi ancak daha sonra Sivas Askeri Rusdiyesi ne gecti ve 1896 da mezun oldu Sonra 1897 yilinda Istanbul daki Muhendishane Idadisi ne gitti 14 Subat 1901 de Muhendishane i Berr i Humayun a topcu okulu girip 1 Eylul 1903 tarihinde topcu tegmeni olarak mezun oldu 26 Eylul 1906 tarihinde Erkan i Harbiye Mektebi ni birincilikle bitirerek kurmay yuzbasi rutbesiyle Edirne deki 2 Ordu nun 8 Topcu Alayi nda 3 Batarya Boluk komutani olarak kurmay stajini yapti Askeri hayatiOrduda ilk yillari 1908 yilinda 2 Suvari Firkasi nin kurmayi oldu ve 31 Mart Isyani nda Hareket Ordusu karargahinda gorev aldi 1910 da 4 Kolordu kurmayligina getirildi ve 1911 de Yemen Kuvayi Murettebe Komutanligi kurmayi oldu 26 Nisan 1912 tarihinde binbasi rutbesine terfi etti ve Yemen Kuva yi Umumiye Komutanligi Kurmay Baskanligi gorevine atandi 1912 1913 yillari arasinda Harbiye Nezareti nde Baskomutanlik Karargahi 1 Subede bulundu ve Ikinci Balkan Savasi nda Catalca Ordusu Sag Cenah Komutanligi kurmayligina getirildi Savastan sonra Istanbul Antlasmasi nin bagitlanmasinda Bulgarlar ile muzakere eden heyete askeri danisman olarak katildi 1914 yilinda Harbiye Nazirligi ve Erkan i Harbiye i Umumiye Reisligi ne atanan Enver Pasa nin baslattigi ordunun yenilestirilmesi hareketinde etkin rol oynadi Ismet Bey Hareket Ordusu nun kumanda heyetinden bir grubun arasinda arkada soldan ikinci sirada 1909 Ismet Bey ve Kazim Zeyrek Karabekir 1910 Binbasi Ismet Bey Yemen den dondukten sonra 1913I Dunya Savasi29 Kasim 1914 tarihinde kaymakam yarbay rutbesine terfi etti ve 2 Aralik 1914 tarihinde Genel Karargah 1 Sube Muduru olarak atandi 9 Ekim 1915 tarihinde 2 Ordu Kurmay Baskanligina getirildi ve 14 Aralik 1915 tarihinde miralay albay rutbesine terfi etti I Dunya Savasi sirasinda Kafkas Cephesi nde Kolordu Komutani olarak Mustafa Kemal Pasa ile birlikte calisti Bu sirada Mustafa Kemal bu ordunun 16 Kolordu Komutanligi na atandi 1916 yilinin yaz aylarinda bir sure carpismalari yonetti 2 Ordu Komutan Vekili Mustafa Kemal Pasa nin onerisiyle 12 Ocak 1917 tarihinde 4 Kolordu Komutanligi na atandi Bir sure sonra Istanbul a geri cagrildi ve Halep te 7 Ordu nun olusturulmasinda gorev aldi 1 Mayis 1917 tarihinde Filistin Cephesi nde 20 Kolordu Komutanligi na 20 Haziran da 3 Kolordu Komutanligi na atandi Bu sirada 7 Ordu nun komutanligini ustlenen Mustafa Kemal Pasa ile yeniden yakin iliski icinde oldu Ancak Megiddo Muharebesi sirasinda yaralaninca Istanbul a gonderildi Kurtulus Savasi Mondros Mutarekesi nin imzalanmasindan az once Sina ve Filistin Cephesi ndeki Yildirim Ordulari Grubu nun General Edmund Allenby karsisinda ugradigi Nablus Bozgunu sirasinda yaralanarak Istanbul a dondu 24 Ekim 1918 tarihinde Harbiye Nezareti Mustesarligi na atandi 29 Aralik 1919 tarihinde Paris Baris Konferansi na hazirlik icin kurulan komisyonda askeri musavir oldu 4 Agustos 1919 tarihinde yalnizca sekiz gun icin Askeri Sura Muamelat i Umumiye Mudurlugu ne bir ara da jandarma ve polis orgutunun iyilestirilmesi icin kurulan komisyona uye olarak atandi Butun bunlar genellikle birkac gunluk gorevlerdi Ilk kez 8 Ocak 1920 tarihinde Ankara ya gitti ve kisa bir sure Mustafa Kemal Pasa ile calisti Yeni kurulan Ali Riza Pasa hukumetinde harbiye naziri olan Fevzi Pasa nin cagrisi uzerine subat sonlarinda Istanbul a gitti 9 Nisan 1920 tarihinde Mustafa Kemal Pasa nin cagrisi uzerine tekrar Ankara ya dondu ve Istanbul ile butun resmi baglarini kopardi 23 Nisan 1920 tarihinde acilan Turkiye Buyuk Millet Meclisi ne Edirne milletvekili olarak katildi 6 Haziran 1920 tarihinde Istanbul daki tarafindan giyabinda idam cezasina carptirildi Ankara da Mustafa Kemal Pasa ile konusurken 1920 Erkan i Harbiye Reisi ve Garp Cephesi Komutani Mirliva Ismet Pasa Bati Cephesi komutani Ismet Pasa ve kurmay baskani Asim Bey 6 Subat 1922 Mustafa Kemal Pasa ile calisirken 3 Mayis 1920 tarihinde Erkan i Harbiye i Umumiye Vekilligine Genelkurmay Baskanligi getirildi 10 Kasim 1920 tarihinde milletvekilligi ve vekillik gorevi sakli kalmak uzere Garp Cephesi Bati cephesi Kuzey Kesimi Komutanligi na atandi Cerkez Ethem ayaklanmasinin ve ic isyanlarin bastirilmasinda etkin rol oynadi Bati Cephesi Kuzey Kisim Komutani olarak Ocak 1921 tarihinde Birinci Inonu Muharebesi ni kazanarak Yunan ilerlemesini durdurunca 5 senedir bulundugu miralay rutbesinden mirliva tumgeneral rutbesine terfi etti ve pasa oldu 9 Kasim 1920 de Ismet Pasa cephede oldugu ve Ankara da surekli bulunamadigi icin Icra Vekilleri Heyeti Reisi ve Mudafaa i Milliye Vekili Ferik Fevzi Pasa Erkan i Harbiye i Umumiye Vekilligi gorevine vekaleten atandi Ismet Pasa 4 Mayis 1921 tarihinde Erkan i Harbiye i Umumiye Vekilligi gorevine ek olarak Bati Cephesi Komutanligina atandi Daha sonra Sakarya Meydan Muharebesi sirasinda TBMM tarafindan Meclis Baskani Mustafa Kemal Pasa nin Baskomutanliga getirilmesi uzerine onun maiyetinde mirliva rutbesi ile Bati Cephesi Komutanligi gorevinde bulundu Buyuk Taarruz dan sonra basarilarindan dolayi ferik korgeneral rutbesine terfi etti Izmir in geri alinmasindan sonra Mustafa Kemal Pasa tarafindan ateskes gorusmelerinde bulunmak uzere gorevlendirilerek Mudanya ya gonderildi Siyasal hayatiCumhuriyet oncesi Milli Mucadele nin sonunu belirleyen 3 Ekim 11 Ekim 1922 tarihleri arasinda gerceklesen Mudanya Mutarekesi gorusmelerinde Turk tarafini temsil etti 26 Ekim 1922 tarihinde TBMM tarafindan Hariciye Vekili Disisleri Bakani secildi Lozan gorusmelerinde murahhas heyetin baskanligini yapti yeni devletin bagimsizligini ve egemenligini onaylayan Sevr Antlasmasi ni ve Mondros Mutarekesi ni gecersiz kilan Lozan Antlasmasi ni imzaladi Fethi Bey in kurdugu V Icra Vekilleri Heyeti nde Hariciye Vekili olarak gorev yapti 23 Agustos 1923 tarihinde Lozan Antlasmasi nin TBMM tarafindan kabul edilmesi siyasal diplomatik basarilarinin en onemlisi oldu Cumhuriyet ve basbakanlik yillari 29 Ekim 1923 tarihinde cumhuriyetin ilani ile sonuclanan surecte Mustafa Kemal ile yakin siyasal is birligi icindeydi 30 Ekim 1923 tarihinde Turkiye Cumhuriyeti nin ilk hukumetini kurdu ve ayni zamanda Halk Firkasi sonradan Cumhuriyet Halk Partisi veya CHP genel baskan vekilligini ustlendi Ilk basbakanlik doneminde Cumhuriyetin ilk devrimleri yapilmaya baslandi Ogretimin birlestirilmesi halifeligin kaldirilmasi ve Diyanet Isleri Baskanliginin kurulmasi 3 Mart 1924 bu donemde gerceklesti Iki donem basbakanlik yaptiktan sonra muhalefet partisi olarak kurulan Terakkiperver Cumhuriyet Firkasi nin Cankaya ya olan asiri muhalefetini hukumet uzerinden yurutmesi uzerine Cumhurbaskani Mustafa Kemal in istegiyle 8 Kasim 1924 tarihinde basbakanliktan istifa etti 21 Kasim 1924 tarihinde yeni hukumeti Fethi Bey kurdu Fethi Bey in dogudaki Seyh Said Isyani na mudahalede gec kalmasi ve istifa etmesi uzerine 3 Mart 1925 tarihinde Cumhurbaskani Mustafa Kemal tarafindan yeniden hukumeti kurmakla gorevlendirildi Ayaklanmanin bastirilmasinda Basbakan olarak onemli rol oynadi 6 Mart 1925 tarihinde Takrir i Sukun Kanunu nu yururluge sokarak Istiklal Mahkemeleri nin tekrar kurulmasini gerceklestirdi Bu kanuna dayanarak tum muhalefet partilerini ve muhalif gazeteleri kapattirdi 1926 yilinda ferik i evvel orgeneral rutbesine terfi etti 1927 yilinda kendi istegiyle askerlikten emekli oldu Bu tarihten sonra yeni devletin olusumunda Mustafa Kemal ile birlikte en onemli siyasal kisilik olarak belirdi 12 Temmuz 1928 tarihli Servet i Funun dergisinde Basbakan Ismet Inonu Turklerin siyasi ve iktisadi istiklalini temin eden Lozan sulhunun besinci yildonumu onumuzdeki haftadir Bu sulh muahedesini zaferli bir surette basaran ve simdi Istanbul da aziz misafirimiz olan Basvekil Ismet Pasa Hazretleri 1932 de Sovyetler Birligi ile diplomatik yakinlasma amaciyla Moskova ya gitmistir 25 Nisan 10 Mayis 1932 tarihleri arasinda birtakim gorusmeler yapmistir Inonu Moskova ya gitme amacini su sekilde izah etmektedir Rusya dan komunist degil fakat daha suurlu olarak geliyorum Turkiye nin iktisat ve insa planini yapmak inkilap firkasini komunist ve fasist yani eski nizamdan yeni nizama gecen memleketlerin firkalarindan ornek alarak kurmak burokrasi yerine ihtilalci metodlar almak hic durmaksizin buyuk yiginin terbiyene gecmek Ismet Inonu 1932 1934 yilinda Soyadi Kanunu nun yururluge girmesinden sonra Mustafa Kemal Ataturk tarafindan Inonu soyadi verildi 1924 yilindan 1937 yilina kadar basbakanlik gorevini araliksiz surdurdu Bu donemde ulkedeki butun onemli siyasal gelismelerde devrimlerin duyurulmasinda ve uygulanmasinda iktisat politikasinda Devletcilik ilkesinin kabulunde ve uygulanmasinda yeni devletin kurulmasinda cok onemli rolu oldu Ismet Pasa Sovyetler Birligi ziyaretinde 1932 Ismet Pasa Italya yi ziyaretinde Benito Mussolini ile 1932 Celal Bayar ile Bakirkoy Bez Fabrikasi nda 1934 Basbakan Inonu Genelkurmay Baskani Maresal Cakmak ve Cumhurbaskani Ataturk Cumhuriyet Bayrami torenlerinde TBMM Ankara 29 Ekim 1936 Cumhurbaskani Ataturk ile Nazilli Basma Fabrikasi nin acilisinda 9 Ekim 1937 1936 yilinda fasizmi incelemek uzere Italya ya gonderilen CHP Genel Sekreteri Katib i Umumi Recep Peker in donusunde yazdigi TBMM uzerinde bir Fasist Konsey kurulmasini ongoren raporu onaylayip imzalamasi uzerine Cumhurbaskani Mustafa Kemal Ataturk Basvekil hazretleri anlasilan yorgunluktan onune gelen raporlari okumadan imzaliyor dedi ve karari reddetti Dersim Isyani nin bastirilmasi sirasinda da dusunce ayriliklari cikinca Eylul 1937 tarihinde Cumhurbaskani Mustafa Kemal Ataturk tarafindan basbakanlik ve CHP Genel Baskan Vekilligi gorevlerinden alindi ve yerine Celal Bayar atandi Bu donemde TBMM de yalnizca Malatya milletvekili olarak gorev yapti Cumhurbaskanligi 1938 1950 2 Temmuz 1939 tarihli Cumhuriyet gazetesinde Ismet Inonu ve ailesi 10 Kasim 1938 tarihinde Mustafa Kemal Ataturk un olumu uzerine 11 Kasim 1938 tarihinde olaganustu toplanan TBMM tarafindan oy birligiyle cumhurbaskanligina secildi 26 Aralik 1938 tarihinde toplanan CHP I Olaganustu Kurultayi nda partinin degismez genel baskani secildi ve kendine Milli Sef unvani verildi 30 Aralik 1925 tarihli 701 sayili yasa ve 16 Mart 1926 tarihli 3322 sayili kararname ile 50 100 500 ve 1 000 liralik banknotlarin on yuzlerinde cumhurbaskaninin resminin bulunmasi karari alinmisti Buna dayanarak para ve pullarin uzerindeki Ataturk resimleri kaldirilip yerine Ismet Inonu nun portreleri kullanildi Cumhurbaskani secilmesinden hemen sonra baslayan II Dunya Savasi doneminde ulkeyi savastan uzak tutmaya calisti Savas yillarindaki ekonomik ve toplumsal sikintilar ise donemin unutulmayan mirasi olarak kaldi Varlik Vergisi uygulamasi hayata gecirildi Yine bu donemde Hasan Ali Yucel in onculugundeki Koy Enstituleri kuruldu Bu enstituler yillar sonra kapatilana kadar 20 000 ogrenci koy ogretmeni olarak egitildi Ayrica cumhurbaskanligi doneminde muzige ozel yetenegi olan kucuk yastaki cocuklarin bu konuda iyi bir egitim almasini saglamak icin cikardigi Harika Cocuklar Yasasi ile Idil Biret ve Suna Kan gibi sanatcilarin yetismesinde onemli rolu olmustur 24 Temmuz 1933 tarihli Ikdam gazetesinde yayinlanan Ismet Pasa Lozan da temali fotograf II Dunya Savasi nin hemen ardindan gerek uluslararasi siyasetteki gelismeler gerekse ulke icindeki yeni olusumlar rejimin genel niteliginde onemli degisiklikleri gundeme getirdi Savasin galiplerinden olan Sovyetler Birligi nin lideri Josef Stalin in Turkiye den Kars Ardahan Artvin ve Sarikamis i istemesi Turkiye yi savasin diger galipleri ABD ve Birlesik Krallik ile daha yakin iliskilere mecbur etti Askeri ve ekonomik destek vermeye hazir oldugunu belirten ABD Truman Doktrini ile ongordugu yardimin karsiliginda Turkiye de serbest secimlere dayanan demokrasi duzeninin yerlestirilmesini istedi 1945 yilinda kurulan Milli Kalkinma Partisi nden sonra 1946 yilinda kurulan Demokrat Parti DP ile cetin bir secim yarisina girdi 1946 yilinda yapilan ilk cok partili secimde acik oy gizli tasnif metodu kullanildi ve CHP bu secimlerde iktidarini devam ettirdi Ancak secimlerde kullanilan sistem yuzunden secimlerin bir sekilde saibeli oldugu iddia edilmektedir kaynak belirtilmeli Inonu nun cumhurbaskanliginda CHP nin tek basina iktidarda bulundugu 1938 1950 doneminde Turkiye ekonomisi ortalama yillik 1 8 oraninda buyudu Bununla birlikte Turkiye nin GSMH si dunya toplaminin binde 6 52 sinden binde 6 43 une dustu Roosevelt Inonu ve Churchill Ikinci Kahire Konferansi nda 4 6 Aralik 1943Ana muhalefet partisi liderligi 1950 1960 Ilk defa gizli oy acik sayim ile gerceklesen 14 Mayis 1950 genel secimlerinde CHP 40 DP ise 52 oy aldi DP 416 Milletvekili cikarirken CHP ise 69 Milletvekili cikarmistir Bunun uzerine CHP iktidari sorunsuz bir sekilde DP ye birakirken Ismet Inonu de TBMM de yapilan Cumhurbaskanligi secimlerinde Demokrat Parti Genel Baskani Celal Bayar 1 turda 387 oyla cumhurbaskanligina secilmesi sonucu Cumhurbaskanligindan ayrildi ve ana muhalefet partisi genel baskani olarak siyasal yasamini surdurdu On yillik muhalefet doneminde 1954 secimlerinde oy oraninin ve kazanilan Milletvekili sayisinin dusmesine karsin partisinin basinda kaldi ve iktidarin siyasal baskilarina ragmen CHP nin yeniden guclenmesine katkida bulundu 1957 Secimleri 1958 yilinda gerceklesmesi gereken secimler Demokrat Parti nin istegiyle bir yil one 27 Ekim 1957 ye alindi Secim kampanyasi sirasinda muhalefet partileri Cumhuriyet Halk Partisi Hurriyet Partisi ve Cumhuriyetci Millet Partisi secim ittifaki icin gorusmelere baslamisti Fakat planlanan ittifak Bolukbasi nin hapse girmesi ve secim kanununda yapilan degisiklikle siyasi partilerin ittifak kurmasini yasaklanmasi nedeniyle gerceklesmedi Oy verme islemi surerken devlet radyosundan DP nin kazandigi ilan edilirken sandik hilesi iddialari gunlerce bitmedi Bircok yerde oylarin tekrar sayilmasiyla tamamlanan secim sonunda bir onceki secimlere gore oy orani 10 gerileyen Demokrat Parti 424 sandalye kazanarak yeniden iktidar oldu Cumhuriyet Halk Partisi ise 178 sandalye kazandi 27 Mayis Darbesi Ana madde 27 Mayis Darbesi 1960 lara gelindiginde CHP ile DP arasindaki tartismalar daha da artti Ayrica Inonu basta olmak uzere CHP nin ileri gelen uyelerine saldirilar duzenlendi CHP yi destekleyen gazeteler art arda kapatildi muhalif gazeteciler tutuklandi Bunun uzerine Nisan 1960 tarihinde DP basini sorusturmak amaciyla Tahkikat Komisyonu kurulmasini oneren kanun teklif etti Bu kanunda komisyona gazete kapatma ve gazeteci tutuklama yetkisi taninmasi oneriliyordu bu yuzden CHP li vekiller sert bir bicimde bu yasaya karsi cikti Gorusmeler suresince CHP li vekillere bazi kisitlamalar getirildi Inonu nun kendisine ise 12 oturuma katilim yasagi verildi Inonu de DP nin bu tavri karsisinda meclisteki tarihi konusmasini yapmistir 27 Mayis 1960 tarihinde sonra sizi ben bile kurtaramam olarak atif yapilan ama eksik aktarilmasindan ve eklenen bile vurgusundan dolayi baglamindan farkli algilanan sozu bu oturumda soylendi Simdi iktidarda bulunanlarin iktidari ellerinde bulunduranlarin milletleri ihtilale nasil zorladiklari insan haklari beyannamesine girmistir Eger bir idare insan haklarini tanimaz baski rejimi kurarsa o memlekette ayaklanma olur Buna mahal vermemek icin idarelerin demokratik yolda olmasi insan haklarinin yururlukte olmasi sarttir Bu fikir Beyannamenin ruhunu teskil ediyor Simdi mevzu bahis olan mesele bu Demokratik rejim insan haklari yurutuluyor mu yurutulmuyor mu Bu bir Eger insan haklari yurutulmez vatandas haklari zorlanirsa baski rejimi kurulursa ihtilal behemehal olur Beni dinleyin Biz boyle bir ihtilal icinde bulunmayiz bulunamayiz Boyle bir ihtilal disimizda bizimle munasebeti olmayanlar tarafindan yapilacaktir Biz demokratik rejim dedik demokratik rejim kurulmustur Bu demokratik rejim istikametinden ayrilip baski rejimi haline goturmek tehlikeli bir seydir Bu yolda devam ederseniz ben de sizi kurtaramam Ismet Inonu Inonu 27 Mayis sabahi Ankara da pembe kosk te Ihtilal oldu haberiyle uyandirildi 28 Mayis sabahi Orgeneral Cemal Gursel telefonla Inonu yu aradi Aralarinda su diyalog gecti Cemal Gursel Sayin Pasam Ismet Inonu Buyurun Pasa hazretleri Cemal Gursel Size karsi kusurluyuz Pasam Hareketimizi size onceden haber vermedik Fakat haber verseydik bizi bundan caydirmak isteyeceginizi biliyorduk Yapacak baska bir seyimiz kalmamisti Bizi affetmenizi rica ediyoruz Emirleriniz bizim icin daima peygamber buyrugudur Sayin Pasam Ismet Inonu Millet ve memleket icin hayirli bir is yaptiniz Buyuk bir is yaptiniz Asil ben muvaffakiyetiniz icin sizin emrinizdeyim Pasa hazretleri 14 Ekim 1960 ta baslayan Yassiada Yargilamalari 15 Eylul 1961 de sona erdi 15 Eylul de Yassiada da Yuksek Adalet Divani idam kararlarini verdi Komitede karar 9 a karsi 13 oy ile oy birligi ile verilen idam cezalarinin infazi lehine cikti 16 Eylul sabahi Polatkan ve Zorlu idam edildiler Adnan Menderes in esi Berrin Menderes ve oglu Aydin CHP lideri Inonu nun kapisini calarak yardim istediler Inonu idamlarin engellenmesi icin uc kere basbakanlik binasina gitmisti fakat sonuc alamamisti Inonu Berrin Menderes e Cildirmis vaziyetteler Soz dinlemiyorlar Her seyi yapmaya calistim dedi 17 Eylul ogle vakti Adnan Menderes idam edildi Basbakan Inonu 1964 Siyasetteki son yillari 1961 1972 Ucuncu Basbakanligi 1961 1965 ve Ana Muhalefet Liderligi 1965 1972 DP 1960 yilinda 27 Mayis Darbesiyle iktidardan uzaklastirip yeni anayasa kabul edildikten sonra 15 Ekim 1961 genel secimlerinden CHP tek basina iktidar olacak cogunlugu saglayamasa da birinci parti olarak cikinca 24 yil sonra yeniden basbakan olarak hukumeti kurmakla gorevlendirildi Bu donemde CHP AP CHP YTP CKMP ve CHP Bagimsizlar koalisyon hukumetlerine baskanlik etti Yeni kurulan siyasal sistemin saglikli bicimde islemesi icin caba gosterdi 27 Mayis Darbesi nin dogurdugu sorunlarla da ugrasarak 22 Subat 1962 ayaklanmasi ve 20 Mayis 1963 ayaklanmasi girisimlerinin onlenmesi cabalarinda cumhurbaskani Cemal Gursel e Genelkurmay Baskani Cevdet Sunay ile birlikte yardimci oldu 1964 Kibris olaylari sirasinda ABD nin Turkiye nin adaya mudahalesini engellemesi uzerine dis politikada cok yonlu arayislara girdi 21 Subat 1964 tarihinde Ismet Inonu ye Ankara da suikast girisiminde bulunuldu Suikastci olay yerinde yakalandi ve Ismet Inonu bu olaydan yara almadan kurtuldu Ilk Devlet Arastirma Kutuphanesi ve Turkiye Bilimsel ve Teknolojik Arastirma Kurumu nun kurulmasi planli ekonomiye gecis 5 yillik kalkinma planlari sendikalar grev ve toplu sozlesme yasalarinin cikarilmasi Ankara Anlasmasi ve takip eden sene Ortak Pazar uyeligi Sovyetler Birligi ile iyi iliskiler kurulmasi Milli Istihbarat Teskilati yasasi ve duzenlemesi Milli Guvenlik Kurulu nun baslangic ve gelistirilmesi Turk Ordusu nun modernizasyonu Iran ve Pakistan ile birlikte bolgesel kalkinma organizasyonunun kurulmasi Avrupa ve Orta Asya memleketlerini baglayan mikrodalga radyo iletisim agi kurulmasi Devlet Istatistik Enstitusu ile Turizm Bakanligi nin kurulmasi Guneydogu Anadolu nun kalkinma ve gelistirilmesi planlari Basin Yayin Yuksek Okulu nun ilk kurulusu basbakanlik yaptigi donemde gerceklestirildi Inonu hukumeti mecliste yapilan butce oylamasinda ret oylarinin kabul oylarindan fazla cikmasi uzerine istifa etti ve 20 Subat 1965 tarihinde yerini Suat Hayri Urguplu hukumetine birakti 10 Ekim 1965 secimlerinde partisinin secimi kaybetmesi uzerine parti ici gorus ayriliklari derinlesti Inonu nun destekledigi ortanin solu politikasinin CHP tarafindan benimsenmesine ragmen parti 1969 yilinda yapilan genel secimleri de kaybetti 1967 yilinda Turkiye Buyuk Millet Meclisi tarafindan Nobel Baris Odulu ne aday gosterildi CHP den ayrilmasi ve Cumhuriyet Senatosu 1973 Turk Silahli Kuvvetleri nin 12 Mart 1971 tarihindeki mudahalesinden sonra CHP nin tutumu konusunda parti icinde onemli gorus ayriliklari belirdi ve CHP Genel Sekreteri Bulent Ecevit ile anlasmazliga dustu Ecevit e gore mudahalenin amaci CHP icinde egemen olan ortanin solu politikasina son vermek ve partinin iktidar olmasini onlemekti Inonu ise mudahaleyi onaylamiyordu ve mudahaleden 2 gun sonra CHP grubunda cok sert bir konusma yapti ancak yine de ortamin yumusamasi icin yeni kabineye bakan vermeyi kabul etti Yeni kurulacak hukumete partinin uye verip vermeyecegi konusunda beliren anlasmazlik sonucunda Ecevit istifa etti Ecevit ile yogun bir mucadeleye girdi Inonu Haziran 1972 deki olagan kurultay oncesinde 5 Mayis 1972 de V Olaganustu Kurultay i toplama karari aldi Mayis 1972 tarihinde toplanan V Olaganustu Kurultay da Inonu acilis konusmasinda acik konusarak Ya ben ya Bulent dedi ve karari partiye birakti 7 Mayis gunu yapilan oylama sonucunda Ecevit in parti meclisi listesi 709 oyla guvenoyu aldi Inonu 507 oyda kalmisti 33 yildir Genel Baskan olarak CHP yi yoneten Ismet Inonu 8 Mayis 1972 de genel baskanliktan istifa etti 14 Mayis 1972 gunu yapilan genel baskanlik secimi ozel kurultayinda 51 il baskaninin adayi ve tek aday olan Bulent Ecevit 913 delegeden 828 inin oyuyla Ataturk ve Inonu den sonra CHP nin 3 Genel Baskani secildi Turk siyasal yasaminda parti ici mucadele sonucunda degisen ilk genel baskan oldu 5 Kasim 1972 tarihinde de Ismet Inonu 49 yildir uyesi oldugu 33 yilini genel baskan olarak gecirdigi Cumhuriyet Halk Partisi nden istifa etti 14 Kasim 1972 tarihinde de milletvekilliginden istifa etti Basvurusu uzerine Eski Cumhurbaskani sifatiyla tabii senator olarak Cumhuriyet Senatosu nda gorev aldi Olumu ve cenaze toreniIsmet Inonu nun Sembolik Lahdi Anitkabir 17 Aralik 1973 Pazartesi gunu uyandiginda kendisini iyi hissetmedigini soyleyen Inonu icin Pembe Kosk e Prof Dr Zafer Paykoc cagrilmistir Incelemeler sonucunda agir bir enfarktus gecirdigi anlasilan Inonu nun hastaneye kaldirilmasina esi Mevhibe Inonu karsi cikmis doktorlar da evde tedavi olmasini kabul etmislerdir Sonrasinda Inonu nun nefes darligi ve asiri yorgunlugu nedeniyle Kosk e oksijen cadiri getirilmistir Daha sonra ise Prof Dr Paykoc un istegi uzerine kalp hastaliklari uzmanlarindan Prof Dr Bekir Berkol Sabahat Kaymakcalan Cavit Sokmen Turkan Akyol ve Turkan Gurel konsultasyonda bulunmak uzere Pembe Kosk e gelmislerdir 17 Aralik ta gecirdigi rahatsizliktan sonra dokuz gun boyunca hayatta kalma mucadelesi veren Inonu son nefesini 25 Aralik 1973 te vermistir Vefat haberinin duyulmasi uzerine Bakanlar Kurulu da toplanarak cenaze toreninin bitimine kadar ulkede milli yas ilan etmistir Ayrica Hukumet 26 Aralik 1973 te Anitkabir de yaptigi inceleme sonucu Ismet Inonu nun Anitkabir e defnedilmesini kararlastirmistir Bu konuda Bakanlar Kurulu 27 Aralik 1973 gun ve 7 7669 sayili bir kararname cikarmistir Inonu 28 Aralik 1973 te Anitkabir deki Ismet Inonu Mezar Odasi na devlet toreni ile defnedilmistir 12 Eylul 1980 Darbesi nden sonra Kenan Evren tarafindan Anitkabir deki on iki mezarin baska yere naklettirilmesine karar verilirken Inonu nun kabri bir istisna olarak Anitkabir de birakilmistir 6 Kasim 1981 de kabul edilip 10 Kasim 1981 de Resmi Gazete de yayimlanan 2549 sayili Devlet Mezarligi Hakkinda Kanun la Ataturk icin tesis edilen Anitkabir de Ataturk ve Ismet Inonu nun kabrinin muhafaza edilecegi ve Anitkabir alani icine baska hicbir kimsenin defnedilmeyecegi belirtilmistir Ismet Inonu nun lahdi 1993 yilinda baslayan bir calismayla yeniden duzenlenmis Ocak 1997 de bugunku halini almistir Anitkabir Ismet Inonu Sergi Salonu ve Mezar Odasi Ismet Inonu nun mezar odasi ve sergi salonuna bati kolonlarinin dis duvarindan acilan kapidan girilir Kisa koridorun solunda 1 kata cikis merdivenleri ile kabul salonuna ulasilir Salon derinlemesine dikdortgen olup duvar ve tavanlar fibre betondur Tavandaki masif mese kafes duvarlara dogru egimlidir Zemin Anadolu ve Kapadokya renkli graniti ile kaplidir Bu bolumde ziyaretcilerin oturmasi icin dusunulmus mese iskeletli deri koltuklar ve Inonu ailesinin ziyaretleri sirasinda yazdiklari ozel defterin konuldugu masif mese kursu bulunmaktadir Kabul salonunun solunda sergi salonu saginda mezar odasi yer almaktadir Sergi salonu da kabul salonuna benzer sekilde dizayn edilmistir Yalniz bu bolumde duvarlarda Ismet Inonu nun hayatina iliskin fotograflar ile sergileme amacli vitrinler bulunmaktadir Ayni salonun ilerisinde Ismet Inonu nun hayatini ve yaptiklarini konu alan belgeselin izlendigi sinevizyon bolumu yer almaktadir Mezar odasina ahsap bir kapi ardindan bronz bir kapi ile girilir Mezar odasi kare planli olup kesik piramidal tavanla ortuludur Bati duvarinda kirmizi mavi beyaz ve sari renkli camlardan geometrik desenli vitral pencere ve kible yonunde bir mihrabiye bulunmaktadir Mihrabiye nin kavsanasi ve tavan altin renkli mozaikle kaplanmistir Guney duvarinda ve girisin iki yaninda dikdortgen sagir nisler icinde altin yaldizla yazilmis Ismet Inonu nun veciz sozleri yer almaktadir Beyaz renkli granit kapli zemin uzerinde beyaz granit kaplama sanduka kibleye donuk vaziyette yerlestirilmistir Ismet Inonu nun naasi bu sandukanin altindaki toprakla kapli olan bolmeye Islami sartlara uygun olarak defnedilmistir Hakkinda yazilan kitaplarSevket Sureyya Aydemir Ikinci Adam 1966 68 Serafettin Turan Ismet Inonu Yasami Donemi ve Kisiligi 2003 Ayrica bakinizMalatya Inonu MuzesiGaleriLahtin sagindan bakis Lahtin solundan bakis Kaynakca a b PDF TBMM Basin ve Halkla Iliskiler Mudurlugu 21 Ocak 2016 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 22 Agustos 2022 Arsivlenmis kopya 1 Ekim 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 1 Ekim 2021 Sozcu 28 Aralik 2017 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 1 Nisan 2021 Sabah 19 Mart 2013 30 Mayis 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 8 Aralik 2014 N Pope H Pope 1998 Turkey Unveiled A History of Modern Turkey Ingilizce Overlook Press s 254 ISBN 1 58567 096 0 31 Agustos 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 8 Aralik 2014 president of republic including Ismet Inonu and Turgut Ozal had Kurdish blood Several cabinet miisters in 1980s and 1990s had been Kurdish Erik Jan Zurcher Ekim 2002 let leidenuniv nl 25 Temmuz 2014 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 8 Aralik 2014 Kocadag Burhan Dogu da Asiretler Kurtler Aleviler 2 bas Can Yayinlari s 209 ISBN 975 7812 70 6 erisim tarihi kullanmak icin url gerekiyor yardim 29 Temmuz 2014 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 8 Aralik 2014 Turan Serafettin 2003 Ismet Inonu Yasami Donemi ve Kisiligi Bilgi Yayinevi s 1 ISBN 9789752200364 Turk Istiklal Harbine Katilan Tumen ve Daha Ust Kademlerdeki Komutanlarin Biyografileri Ankara T C Genelkurmay Harp Tarihi Baskanligi Yayinlari 1972 s 186 erisim tarihi kullanmak icin url gerekiyor yardim Inonu Vakfi 8 Kasim 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 2 Mayis 2017 Inonu Vakfi 12 Kasim 2018 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 3 Subat 2023 12 Haziran 2018 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 30 Mayis 2020 Turk Istiklal Harbine Katilan Tumen ve Daha Ust Kademelerdeki Komutanlarin Biyografileri PDF T C Genelkurmay Harp Tarihi Baskanligi Yayinlari Genelkurmay Baskanligi Basimevi 1989 s 29 12 Agustos 2021 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 27 Ocak 2022 Ismet Inonu Moskova ya nicin israrla davet edilmisti dunyabulteni net 10 Ocak 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 10 Ocak 2023 Ismet Inonu Ataturk saygin basbakanimiza bu soyadini verdi Hakimiyet i Milliye 26 Kasim 1934 s 1 erisim tarihi kullanmak icin url gerekiyor yardim Ayse Hur Taraf 16 Kasim 2010 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 3 Agustos 2013 Engin Ardic 14 Kasim 2010 Theaterfuhrer Sabah 15 Aralik 2013 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 3 Agustos 2013 tcmb gov tr 22 Haziran 2012 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 8 Aralik 2014 12 Nisan 2010 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 8 Aralik 2014 24 Kasim 2009 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 8 Aralik 2014 Soner Yalcin 30 Aralik 2007 Klasik Bati Muzigi ne tutkulu devlet adami Hurriyet 8 Aralik 2014 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 8 Aralik 2014 Toprak Talebi 31 Agustos 2021 tarihinde kaynagindan 16 Subat 2020 tarihinde kaynagindan arsivlendi Levent KALYON 2010 Truman Doktrini Uzerine Bir Analiz Guvenlik Stratejileri Dergisi 10 Mart 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 8 Aralik 2014 Turk Parlamento Tarihi XI Donem 1957 1960 Yasama Faaliyetleri Prof Dr Zuhtu Arslan TBMM Kultur Sanat ve Yayin Kurulu Yayinlari No 156 cilt 1 s 367 PDF 23 Eylul 2015 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 10 Eylul 2015 Sevket Sureyya Aydemir Ikinci Adam 3 cilt s 458 Inonu idamlari engellemek icin gercekten cabaladi mi star com tr 30 Mayis 2015 28 Nisan 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 28 Nisan 2021 Yassiada Idam Kararlari 1961 ismetinonu org tr 28 Nisan 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 28 Nisan 2021 Ismet Inonu suikast girisiminden birkac saat sonra BBC de BBC Turkce 9 Kasim 2018 3 Aralik 2018 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 29 Kasim 2018 NobelPrize org Ingilizce 21 Mayis 2024 3 Aralik 2020 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 8 Haziran 2024 1 26 Aralik 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde CHP Resmi Internet Sitesi Belgenet net Altindis Ceyla Kasim 2011 Inonu NTV Tarih 34 Istanbul 1308 7878 Ismet Inonu olum yil donumunde aniliyor Ismet Inonu kimdir ne zaman oldu www hurriyet com tr 25 Aralik 2019 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 22 Temmuz 2021 PDF 27 Temmuz 2021 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi a b 28 Ekim 2018 tarihinde kaynagindan arsivlendi Dis baglantilarVikipedi nin kardes projelerinden Ismet Inonu hakkinda daha fazla bilgi edininCommons ta dosyalarVikisoz de alintilarVikikaynak ta belgelerBiyografisi 4 Ocak 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde Ismet Inonu Vakfi YouTube da Arsiv videosu YouTube da 1971 darbesi sirasinda roportajSiyasi goreviOnce gelen Mustafa Kemal Ataturk 2 Turkiye Cumhuriyeti Cumhurbaskani 11 Kasim 1938 22 Mayis 1950 Sonra gelen Celal BayarOnce gelen Emin Fahrettin Ozdilek Turkiye Basbakani 20 Kasim 1961 20 Subat 1965 Sonra gelen Suat Hayri UrgupluOnce gelen Fethi Okyar Turkiye Basbakani 3 Mart 1925 1 Kasim 1937 Sonra gelen Celal BayarOnce gelen Fethi Okyar Turkiye Basbakani 30 Ekim 1923 22 Kasim 1924 Sonra gelen Fethi OkyarOnce gelen Mustafa Necati Ugural Turkiye Milli Egitim Bakani 1 Ocak 1929 27 Subat 1929 Sonra gelen Huseyin Vasif CinarOnce gelen Yusuf Kemal Tengirsenk Turkiye Disisleri Bakani 26 Ekim 1922 21 Kasim 1924 Sonra gelen Sukru KayaParti siyasi goreviOnce gelen Mustafa Kemal Ataturk CHP Genel Baskani 26 Aralik 1938 8 Mayis 1972 Sonra gelen Bulent EcevitOnce gelen Celal Bayar Ana Muhalefet Lideri 1950 1960 Sonra gelen Osman BolukbasiOnce gelen Suleyman Demirel Ana Muhalefet Lideri 1965 1972 Sonra gelen Bulent EcevitAskeri goreviOnce gelen Mirliva Ali Fuad Pasa Bati Cephesi Komutani 4 Mayis 1921 3 Ekim 1922 Sonra gelen Musir Fevzi PasaOnce gelen Yeni makam TSK Genelkurmay Baskani 3 Mayis 1920 3 Agustos 1921 Sonra gelen Musir Fevzi PasaOnce gelen Mirliva Esad Pasa 3 Kolordu Komutani 20 Haziran 1917 24 Ekim 1918 Sonra gelen MirlivaOnce gelen Mirliva 4 Kolordu Komutani 2 Ocak 1917 1 Mayis 1917 Sonra gelen Mirliva Ali Ihsan Pasa