Kitâb-ı Mukaddes, Mukaddes Kitap veya Kutsal Kitap,Eski Ahit ve Yeni Ahit'i kapsayan, Hristiyan inanışının temelini oluşturan ve Hristiyanlarca kutsal sayılan kitaptır.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTg0THpneEwwRnNaMjl1Y1hWcFlXNWZRbWxpYkdWZk1UWTJNMTlIWlc1bGMybHpYekV1YW5Cbkx6SXlNSEI0TFVGc1oyOXVjWFZwWVc1ZlFtbGliR1ZmTVRZMk0xOUhaVzVsYzJselh6RXVhbkJuLmpwZw==.jpg)
Kitab-ı Mukaddes yaygın olarak tüm zamanların en çok satan kitabı olarak kabul edilir, 100 milyon kopya yıllık satış tahmini olup özellikle ilk kitlesel basılı kitap oluşu Batı'da, edebiyat ve tarih üzerinde büyük bir etki yaratmıştır.
2021'in başından itibaren Kutsal Kitap'ın veya bazı bölümlerinin çevrildiği toplam 3.435 dil vardır: 704 dilde Kutsal Kitap'ın tam çevirisi, 1.571 dilde Yeni Ahit'in tam çevirisi ve 1.160 dilde kısmi olacak şekilde çeviriler mevcuttur.
Yer ve gök ortadan kalkacak, ama benim sözlerim asla ortadan kalkmayacaktır. Matta 24:35
Kavramlar
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTloTDJGbEwwSnNZVzVyWDNCaGNIbHlkWE5mY0dGd1pYSXVhbkJuTHpJeU1IQjRMVUpzWVc1clgzQmhjSGx5ZFhOZmNHRndaWEl1YW5Cbi5qcGc=.jpg)
Hristiyanlıkta
Bibel / Bible adları
Dünyanın çeşitli yerlerinde Kutsal Kitap için yaygın olarak Yunanca "biblia" sözcüğünden türetilen bir isim kullanılır (örneğin: 'Bibel' [Almanca], 'Bible' [İngilizce], 'Biblia' [İspanyolca], 'Biblija' [Hırvatça] ve 'Bibbia' [İtalyanca]).
“Küçük kitaplar” anlamına gelen biblia, papirüs bitkisinin iç kısmı için kullanılan "biblos"tan gelir. Eski çağlarda papirüs bitkisi yazı yazmak için “kâğıt” üretiminde kullanılırdı. Mısır’dan ithal edilen papirüs, bir Fenike limanı olan Gebal üzerinden geldiği ve Yunanlar da Gebal kentine 'Byblos' dedikleri için bu adı almıştır. Zamanla, papirüs üzerine yazılan çeşitli belgeler için genel olarak biblia ifadesi kullanılmaya başlandı. Böylece, 'biblia' sözcüğü her tür yazı, tomar, kitap, belge, hatta küçük kitaplardan oluşan koleksiyonlar için kullanılır oldu.
İlginç olarak, günümüzde bu sözcük Kutsal Yazıların neredeyse hiçbir dildeki çevirisinde geçmez. Ancak, M.Ö. ikinci yüzyılda İbranice Kutsal Yazılardaki kitapların bütününe Yunancada ta biblia deniyordu. Daniel 9:2’de şöyle yazar: “Ben Daniel, kitaplardan . . . . fark ettim.” Septuagint çevirisinde bu ayette, biblos sözcüğünün çoğulu ve yönelme hali olan biblois geçer.
Elçi Pavlus’te şöyle yazdı: „Gelirken, Troas’ta Karpos’un yanında bıraktığım kaftanı, tomarları [Yunanca: biblia], özellikle de parşömenleri getir.“ (2. Timoteos 4:13) Yunanca Kutsal Yazılarda farklı gramer yapılarıyla 40’tan fazla kez geçen biblion ve biblos sözcükleri, genellikle “tomar(lar)” ya da “kitap(lar)” olarak tercüme edilmiştir.
Hristiyanlar Biblia kelimesini daha sonra Latincede tekil bir sözcük olarak kullanmaya başladı ve bu dilden başka dillere geçti.
"Testament" ve Ahit / Antlaşma
Bu kavramlar 2. Korintoslular 3:14’te bulunan Yunanca bir ifadenin tercümesidir.
- "Fakat onların fikirleri körleşmişti; çünkü Mesih'te ortadan kaldırılmış olan aynı peçe, Eski Anlaşmanın okunmasında bugüne dek kaldırılmamış olarak duruyor." (2. Korintoslular 3:14; Kitabı Mukaddes, 2004)
- "İsrailoğulları'nın zihinleri körelmişti. Bugün bile Eski Antlaşma okunurken zihinleri aynı peçeyle örtülü kalıyor. Çünkü bu peçe ancak Mesih aracılığıyla kalkar." (2. Korintoslular 3:14; Kutsal Kitap, 2001)
- "But their minds were blinded: for until this day remaineth the same vail untaken away in the reading of the old testament; which vail is done away in Christ." (2. Korintoslular 3:14; King James Version, 1769)
- "Aber ihr Sinn wurde verstockt. Denn bis zum heutigen Tag liegt diese Decke über der Verlesung des alten Testaments und wird nicht aufgedeckt, weil sie nur in Christus beseitigt wird." (2. Korintoslular 3:14; Luther tercümesi, 1975)
2. Korintoslular 3:14'teki Yunanca ifade "diathḗké"dir. Tertullianus M.S. 200 civarında ilk olarak Yunanca diathḗké Latince "testamentum" ile çevirdi. Bugün Avrupa'daki dillerde kullanılan „Testament“ (=vasiyetname) kavramı Latince testamentum ve Yunanca διαϑήκης (diathḗké) sözcüğünün hatalı bir tercümesidir.
Latince "testamentum" sözçüğünün anlamı hakkında Essays in Biblical Greek eserinde şunu okuyabiliriz: "Umumi Latincenin filolojisi tanınmadığı için eskiden testamentum kelimesinin testament (vasiyetname) ya da son istek anlamına geldiği düşünüldü; halbuki yalnız ahit anlamına gelir."
2. Korintoslular 3:14'teki diathḗké sözcüğü aslında ahit yani antlaşma demektir.
Temel bir eser olan Theologische Realenzyklopädie 2. Korintoslular 3:14 hakkında; eski "diathḗké"de okumanın, gelecek ayette belirtildiği gibi Musa'yı okumakla bir olduğunu yazar. Devamen, eski "diathḗké" Musa'nın kanununu, olsa olsa Pentatök'ü (Musa'nın beş kitabı) kastettiğini anlatır.
Yunanca "diathḗké" sözcüğü kesinlikle İbranicede yazılan 39 (Başlangıç'tan Malaki'ye kadar) kitabı kastetmez. Pavlus, 2. Korintoslular 3:14'teki sözleriyle bu 39 kitabın küçük bir kısmına değinir. O, Musa'dan Pentatök içinde kaydedilen Kanun Ahdinden (Kanun Antlaşmasından) söz etti. Kanun Ahdi Sina Dağında Tanrı ile İsrailoğulları arasında yapılan bir antlaşmadır. Tanrı'nın bu ahitte dile getirdiği iradesi havra (Yunanca: synagōgē) ibadetlerinde okundu. Pavlus, Eski Ahdin İsa tarafından yerine getirildiğini ve böylece inananların zihinlerinden simgesel bir peçe kaldırıldığını açıkladı. Bu, "diathḗké"nin asıl anlamıyla uyum içindedir.
Hristiyanlık-Yahudilik karşıtlığında, ahit kelimesinden önce kullanılan 'eski' niteliği eskimiş, iptal edilmiş ve geçerli olmayan olarak yorumlandı. Bu yorum Yahudiliğin değerden düşürülmesine hizmet etti. Fakat İsa Mesih ve takipçileri Kutsal Kitabın bir kısmının güncelliğini kaybettiğini ya da eski olduğunu ima etmektense, bu kayıtlardan “Kutsal Yazılar” olarak söz ettiler (Matta 21:42; Romalılar 1:2). Onlar o zamanki Yahudilik gibi aynı ya da benzeyen kavramlar kullandılar.
O nedenle Eski Ahitten yani Eski Antlaşmadan İbranice Kutsal Yazılar ya da İbranice Kutsal Kitap olarak söz etmek daha uygundur; çünkü Kutsal Kitap'ın bu kısmının büyük bir bölümünün orijinal hali İbranice yazılmıştır. Benzer şekilde Yeni Ahit yani Yeni Antlaşma denilen kısımdan da Yunanca Kutsal Yazılar ya da Yunanca Kutsal Kitap olarak söz etmek daha uygundur; çünkü Kutsal Kitap'ın bu kısmını yazmak üzere Yunanca kullanıldı.
İslamiyet'te
İslam dininden etkilenmiş olan dillerde Kur'an'dan önceki üç kutsal kitap Tevrat, Zebur ve İncil olarak adlandırılmaktadır.
Tevrat ve Zebur
Bir görüşe göre Tevrat adı İbranice torah kelimesinden Arapçaya geçmiştir ve Musa'nın beş kitabı için kullanılır. Fakat gelenekte Tevrat denilince İbranice (ve Aramca) yazılmış olan tüm 39 kitabı da kapsayan İbranice Kutsal Yazılar anlaşılır. Bu iki farklı anlayışın sebebi, Kur'an'da Tevrat'ın hangi peygambere verildiğinin açıkça belirtilmemesidir. Ayetlerde Musa'ya Kitap'ın verildiği, Tevrat'ın bir hidayet ve nur olarak İsrailoğullarının elinde olduğu ve peygamberlerin onunla hükmettikleri belirtilmekte ama Musa'ya verilen kitabın Tevrat olduğuna dair açık bir ifade bulunmamaktadır.
Bununla birlikte Kur'an bilginleri 'Musa'ya verilen kitabın Tevrat olduğu'nda fikir birliği etmişlerdir. Onlardan hiçbiri İncil'in İsa, Zebur'un Davud'la birlikte zikredilmesine rağmen Tevrat'ın Musa ile zikredilmemesinin üzerinde durmamışlardır.
İslam inancında Zebur'un Tevrat'tan ayrı bir kitap olduğu kabul edilir. Çünkü Kur'an'da Tevrat, Zebur ve İncil'in isimleri ayrı ayrı zikredilmektedir. Fakat Zebur Kutsal Kitap içinde Tevrat'tan ayrı bir kitap değil Tevrat'ın 39 bölümünden biridir. Orada Mezmurlar adıyla geçer (İbranice: Mizmor, çoğulu: Mizmorim [ilahi şarkı], Arapça: Mezmur/mizmar, çoğulu: Mezamir [çalgı, kaval], Yunanca: Psalmoi [arp eşliğinde söylenen şarkı]). Bazı dil bilimcilere göre zebûr kelimesinin kökeni yazmak anlamındaki zebr masdarıdır (Lisânü’l- Arab, Tâcü’l-ʿarûs).
Zeccac'a göre ise Zebur kelimesinin kökü menetmek anlamına gelen zebrdir. İşte Davud'a verilen Zebur da içinde kötülüklerden sakındıran nasihatler ve vaazlar bulunduğu için bu isimle anılmıştır.
İncil
İncil adı Yunanca euaggélion kelimesinden türemiştir ve "iyi haber" anlamına gelir.İsa'nın hayatını anlatan dört rapor (Matta, Markos, Luka ve Yuhanna) için kullanılır. Fakat Türk kültüründe İncil adı daha geniş bir anlamda Yunancada yazılmış olan tüm 27 kitabı da (Yunanca Kutsal Yazılar) kasteder.
Yahudilikte
Yahudiler Kutsal Kitap'ın İbranicede yazılmış olan kısmına inanmaktadırlar. O, Tanah olarak adlandırılır.
Tanah
Üç kısımdan oluşur: 1. Tora (Yasa/Öğreti) 2. Nev'im (Peygamberler) ve 3. Ketuvim (Kitaplar).
Tanah kavramı (İbranice: תנ״ך TNK; not: İbranicede K harfi ortada ve sonda kullanıldığı zaman H olur) bu üç kısmın ilk harflerini içeriyor: T (=Tora), N (=Nev'im) ve K (=Ketuvim).
Kutsal Kitap'ın dilleri
İbranice
Kutsal yazıların çoğu İbranice yazılmıştır - toplam 39 kitap (malzemenin birçok çeviriye bölünmesine göre), bu kısım tüm Kutsal Kitap'ın toplam içeriğinin yaklaşık dörtte üçünü oluşturur. Ancak bu kitapların küçük kısımları Aramice yazılmıştır. İbranice Kutsal Yazılar, "Yahudilerin dili" (2. Krallar 18:26, 28), "Yahudice" (Nehemya 13:24) ve M.Ö. 8. yüzyılda öncelikle İbranice olan "Kenan dili"nden (İşaya 19:18) bahseder. Yunanca Kutsal Yazılarda "İbranice" terimi genellikle Yahudilerin diline uygulanır.
Dünya tarihi, İbrani dilinin kökenine, daha doğrusu Sümerce, Akadca (Asur-Babilce), Aramice ve Mısırca gibi bilinen en eski dillerden herhangi birinin kökenine hiçbir şekilde ışık tutmamaktadır. Bulunan en eski yazılı belgelerde bu diller tamamen geliştirilmiş görünmektedir.
İbranicenin Aramice veya Kenan lehçesinden türediği iddiası gibi, bilginlerin İbranice dilinin kökeni ve gelişimi hakkında ileri sürdükleri çeşitli görüşler, varsayıma dayanmaktadır. Aynı şey, İbranice Kutsal Yazılarda geçen çeşitli kelimelerin kökenlerini açıklamaya çalışmak için de söylenebilir. Bilim adamları bu kelimelerin çoğunu Akad veya Aramice bir köke bağlarlar. Dr. Edward Horowitz, "Etimolojide [kelimelerin kökenleri ve anlamları bilimi] konusunda bilginler arasında, hatta en seçkinleri arasında bile büyük bir anlaşmazlık vardır" diye açıklıyor. Daha sonra tanınmış etimologların belirli İbranice kelimeleri nasıl açıkladığına dair örnekler verir ve diğer tanınmış bilim adamlarının farklı bir açıklama ileri sürdüklerine işaret eder. Sonra şunu ekliyor: "Dolayısıyla eşit derecede saygı duyulan yetkililer arasındaki bu fikir ayrılıklarıyla sürekli karşı karşıyayız."
Kutsal Kitap, İbranice olarak bildiğimiz dilin kökeni hakkında güvenilir bilgiler veren tek tarihsel kaynaktır. O, Nuh'un oğlu Sam'ın (Başlangıç 11:10-26) soyundan gelen "İbrani olan Abram"ın (Başlangıç 14:13) İsrailli soyundan konuşuluyordu. Tanrı'nın Sam'a peygamberlik yoluyla bahşettiği kutsama (Başlangıç 9:26) göz önüne alındığında, Tanrı'nın Babil'in mahkum halkının dilini karıştırdığı zaman Sam'ın dilinin etkilenmediğini varsaymak mantıklıdır (Başlangıç 11:5-9). Buna göre Sam'ın dili, yani Adem'den itibaren konuşulan dil aynı kaldı. Bu, İbranice olarak anılan dilin insanlığın orijinal dili olduğu anlamına gelir.
Aramca / Aramice
Aramca, başlangıçta Aramiler tarafından konuşulan İbranice'ye yakın olan eski bir Sami dildir. Ancak zamanla, farklı lehçelerden (bazıları ayrı diller olarak kabul edildi) oluştu ve özellikle Güneybatı Asya'da yaygındı. Bu eski Aramice özellikle M.Ö. 2. binyıldan itibaren popüler hale geldi ve M.S. 500 civarına kadar konuşuldu. Kutsal Kitap'ın orijinal olarak yazıldığı üç dilden biridir. İbranice ʼAramith kelimesi beş kez geçer ve “Suriye dilinde” veya “Aramicede” olarak çevrilir (2. Krallar 18:26; İşaya 36:11; Daniel 2: 4; Ezra 4: 7 [iki kez]).
Eskiden Kildani olarak bilinen Kutsal Kitap'taki Aramice, Ezra 4:8 - 6:18 ve 7:12-26, Yeremya 10:11 ve Daniel 2:4b - 7:28'de bulunur. Aramice ifadeler Kutsal Kitap'ın diğer bölümlerinde de geçmektedir, ancak bilginlerin Aramice'den İbranice sözcükler türetme girişimlerinin çoğu varsayım olmuştur. Arada sırada Aramice ifadelerin kullanılması şaşırtıcı değildir, çünkü İbraniler Aramilerle ve onların dilleriyle uzun süre yakın temas halindeydiler. Aramice Targumlar, İbranice Kutsal Yazıların başka bir dildeki ilk kopyaları arasındaydı. Ancak onlar, Septuagint tercümesinden (M.Ö. 280) sonra yazılmıştır.
İbranice-Aramice ilişkisi
Hem Aramice hem de İbranice, Kuzeybatı Sami dil ailesinde sınıflandırılır. Aramice, İbraniceden çok farklıdır, ancak İbranice ile alfabede aynı harflere sahip olan bir dildir. İbranice gibi, sağdan sola yazılır ve orijinal olarak ünsüz bir yazıdır. Ancak Kutsal Kitap'ta kullanılan Aramiceye daha sonra, İbranice metinde olduğu gibi Masoretler tarafından sesli harfler verildi. Aramice, diğer dillerle temastan etkilenmiştir. Kutsal Kitap'ın Aramice'sinde sadece çeşitli İbranice, Akadca ve Farsça yer adları ve kişisel isimler bulunmaz, aynı zamanda dini terimlerde İbranice etkisi, özellikle siyasi terimler ve finansal dil ifadelerinde Akad etkisi ve siyasi ve yasal alanda Fars etkisi gösterir.
Aramice İbranice ile aynı alfabeyi paylaşmakla kalmaz, aynı zamanda fiillerin, isimlerin ve zamirlerin çekimleri açısından da ona benzer.
Yunanca / Grekçe
Grekçe Hint-Avrupa dil ailesine ait bir dildir. Hristiyan Kutsal Yazıları orijinal olarak Yunanca yazılmıştır (ilk olarak İbranice yazılmış olan Matta İncili hariç). İbranice Kutsal Yazıların ilk tam çevirisi olan Septuagint, aynı dilde çıktı.
M.Ö. 300'den beri M.S. yaklaşık 500'e kadar, Attika'nın en etkili olduğu çeşitli Yunan lehçelerinin bir karışımı olan Koine çağıydı. Koine bir dünya dili oldu. Neredeyse tüm dünyada anlaşılmış olması, o günlerin diğer dillerine göre belirleyici bir avantaja sahipti.
Koine ortak bir dil olarak kabul edildi, yani ortak ya da genel bir dil veya herkes için ortak bir lehçe olarak görüldü. Koine'nin ne kadar yaygın olduğu, imparatorluk valilerinin ve Roma senatosunun kararnamelerinin Roma İmparatorluğunda yayınlanmadan önce koine'ye çevrilmiş olmasından anlaşılabilir. Bu nedenle, İsa Mesih direğe çakıldığında, başının üzerindeki yazı sadece resmi Latince ve İbranice değil, aynı zamanda Yunanca (koine) idi (Matta 27:37; Yuhanna 19:19, 20).
Bir bilim insanı, İsrail Topraklarında Yunan dilinin kullanımı hakkında şunları yazdı: “Yahudi halkının kitlesi Helenizmi ve onun tezahürlerini reddetmesine rağmen, Yunanlarla etkileşim ve Yunan dilini kullanma konusunda hiçbir endişe yoktu. . . . Filistinli öğretmenler Kutsal Yazıların Yunanca tercümesine çok değer verdiler ve onda hakikati Yahudi olmayanlara getirmenin bir yolunu gördüler ”. Her şeyden önce, elbette, Septuagint Yahudiler için, özellikle diasporada yaşayanlar ve artık saf İbranice konuşmayan, ancak Yunancayı daha iyi bilenler için yaratıldı. Yahudilerin ibadetinde kullanılan eski İbranice terimler, sonunda Yunan kökenli terimlerle değiştirildi. "Toplanmak" anlamına gelen synagōgḗ kelimesi, Yahudilerin Yunanca kelimeleri benimsemesine bir örnektir.
Hristiyan Kutsal Yazılarının yazarları, iletmek istedikleri mesajın herkes tarafından anlaşılabilir olmasına özen gösterdikleri için, klasik Yunancada değil Koine'de yazdılar. Bütün yazarlar Yahudiydi. Semitler olmalarına rağmen, Semitik kültürü yaymakla ilgilenmiyorlardı. Bunun yerine, katıksız Hristiyan hakikati yaymakla ilgilendiler ve Yunan dilinin yardımıyla daha fazla insana ulaşıp 'tüm milletlerden insanları öğrencisi yapma' görevlerini daha iyi yerine getirebildiler (Matta 28:19, 20). Ayrıca, başkalarına iletmek istedikleri derin düşünceleri ifade etmenin mükemmel bir yolunu koine'de gördüler.
Arapça
Bu alt başlığın geliştirilmesi gerekiyor. |
Kutsal Kitap'ın yazılış tarihi
Anlatılan olayları tarihlendirmek için Kutsal Kitap'ın kendi kronolojisi vardır. Kutsal Yazıların değişik kitapların yazılışının tamamlanışını saptamak için burada Kutsal Kitap'ın kendi tarihlendirmesi kullanılır. Kutsal Kitap bilginlerinin görüşleri her kitabın kendi sayfasında bulunmaktadır.
Kutsal Kitap'ta sözü edilen dönemlerin uzunluğunu hesaplarken sayma sayılarıyla sıra sayıları arasında bir fark olduğunu aklımızda tutmalıyız. Örneğin, “Yahuda kralı, Amon oğlu Yoşiya’nın saltanatının on üçüncü yılında Yeremya’ya Yehova’nın sözü geldi” ifadesinde geçen “on üçüncü” terimi bir sıra sayısıdır. Burada 12 tam yıl ve sonra ne kadar zaman geçmişse o kadar gün, hafta veya ay kastedilir (Yeremya 1:2).
Kutsal Kitap bilginlerinin çoğu, yazılı Tevrat'ın daha önceki yazılı veya sözlü geleneklere dayanarak Babil esaretinin (yaklaşık MÖ 6. yüzyıl) bir ürünü olarak ortaya çıktığına ve Sürgün sonrası dönemde (yaklaşık MÖ 5. yy) son revizyonlarla tamamlandığına inanırlar. 1870'lerde geliştirilen Belgesel hipotezYahvist, Elohist, Tesniyeci ve Ruhbani kaynak olarak sınıflandırılan Kutsal Kitap yazarlarının, çok tanrılı dinlerden gelen hikâyeleri düzenlemekten sorumlu olduğunu ifade eder ve metinlerdeki monoteist-politeist tutarsızlıkları bu durumun yansımaları olarak değerlendirir. (bkz. Yahudiliğin kökenleri)
İbranice kutsal yazılar
Musa İsraillilerle birlikte Mısır'dan çıktıktan sonra Sina çölünde bulunduğu zaman Pentatök'ü kaleme aldı.
İsrail'in Mısır'dan çıkış tarihini tespit etmek için, Pers kralı Büyük Kyros'un Babil’i fethettiği zamanda başlayarak geriye hesaplanması gerekir. Bu olay, hem İbranice Kutsal Yazılarda hem de dindışı tarihte iyi bilinen bir olaydır ve tarihi tartışılmaz. Tarihçiler, Koreş’in komutasındaki Med ve Pers kuvvetlerinin Babil şehrini ele geçirmesi M.Ö. 539 yılında olduğunu kabul ederler.
Bu olay Daniel 5:30’da kayıtlıdır. Çeşitli eski tarihçiler (Diodoros, Africanus, Eusebios, Batlamyus ve Babil tabletleri) Kyros’un Babil’i M.Ö. 539’da ele geçirdiği konusunda hemfikirdir. Nabonidus Kroniği şehrin düşüşünün yılını belirtmediği halde ay ve gününü bildirir. Böylece Babil’in düşüşü Jülyen takvime göre M.Ö. 11 Ekim 539’a veya Gregoryen takvime göre M.Ö. 5 Ekim 539’a tarihlendirilir.* Eski tarihsel kaynaklar: Diodoros Sikeliotes (M.Ö. y. 80-20), “Elli beşinci Olimpiyatların başladığı yıl” Kyros’un (Koreş) Pers kralı olduğunu yazar. Bu M.Ö. 560 yılıydı. Eski Yunan tarihçi Herodotos (M.Ö. y. 485-425) Kyros’un “yirmi dokuz yıl hüküm sürdükten sonra” öldürüldüğünü belirtir; dolayısıyla Kyros’un, saltanatının 30. yılında, yani M.Ö. 530’da öldüğü anlaşılıyor. Çiviyazılı tabletler de Kyros’un ölümünden önce Babil’de dokuz yıl hüküm sürdüğünü gösterir. Böylece, Kyros’un ölüm yılı olan M.Ö. 530’dan dokuz yıl geriye gittiğimizde, Babil’i fethettiği tarih olarak M.Ö. 539’a varırız.
- Bir çiviyazılı tablet: Gök cisimlerinin hareketleriyle ilgili Babil’de bulunan bir kil tablet (BM 33066) Kyros’un ölüm yılının M.Ö. 530 olduğunu doğrular. Bu tablet gök cisimlerinin konumlarıyla ilgili bazı hatalar içermekle birlikte, Kyros’un oğlu ve ardılı olan II. Kambyses’in yedinci yılında gerçekleşen iki ay tutulmasından söz eder. Bunlar M.Ö. 16 Temmuz 523 ve M.Ö. 10 Ocak 522 tarihlerinde Babil’den görülen ay tutulmalarıdır; böylece Kambyses’in yedinci yılının başlangıcının M.Ö. 523 ilkbaharı olduğu anlaşılır. Buradan onun ilk saltanat yılının M.Ö. 529 olduğu sonucu çıkar. Dolayısıyla Kyros’un son yılı M.Ö. 530, Babil’de hüküm sürdüğü ilk yıl da M.Ö. 539 olmalıdır.
Kyros'un, saltanatının ilk yılında, yani M.Ö. 537’nin ilkbaharından önce çıkardığı bir fermanla Yahudiler serbest bırakıldılar. Ezra 3:1’de, İsrailoğullarının yedinci ay olan tişri’de (Eylül-Ekim) Yeruşalim’e dönmüş olduğu kayıtlıdır. O halde, Yahudilerin Yeruşalim’de tekrar oturmaya başladıkları tarih M.Ö. 537’nin sonbaharıdır.
Bu tarih önceden bildirilen bir dönemin sonuna işaret eder. M.Ö. 537, Vaat Edilmiş Toprakların ‘viraneye döneceği yetmiş yıllık’ dönemin sonuydu (Yeremya 25:11, 12; 29:10). Bu sözleri çok iyi bilen Daniel, ‘yetmiş yıllık’ dönemin sonu yaklaşırken Tanrı’ya yönelip yardım diledi (Daniel 9:1-3). “Yetmiş yıl” M.Ö. 537 sonbaharında sona erdiğine göre, M.Ö. 607 sonbaharında başlamış olmalıdır.
Birinci ve İkinci Krallar kitaplarında İsrail ve Yahuda krallarının saltanat süreleri kayıtlıdır. Bu sürelerin toplanması birleşik İsrail krallığın ikiye bölündüğü zamandan beri Yeruşalim'in yıkılışına kadar 390 yıl geçtiğini gösterir. M.Ö. 607’den geri sayarsak, 390 yıllık dönemin M.Ö. 997’de başladığını görürüz. O yıl Yeroboam, Süleyman’ın ölümünden sonra, Davut'un krallığıyla bağlarını koparıp Tanrı'nın „yolundan ayırdı ve onları büyük bir günaha sürükledi” (2. Krallar 17:21).
Süleyman’ın 40 yıl süren saltanatı M.Ö. 997’nin ilkbaharında bitti. Bunun için ilk saltanat yılı M.Ö. 1037’nin ilkbaharında başlamış olmalıdır (1. Krallar 11:42). 1. Krallar 6:1 ayeti, Süleyman’ın, saltanatının dördüncü yılının ikinci ayında Tanrı'nın tapınağını Yeruşalim’de inşa etmeye başladığını söyler. Bu, mabedin yapımının başladığı güne kadar Süleyman’ın resmen kral olmasının üzerinden üç tam yıl ve bir ay geçtiği anlamına gelir. Dolayısıyla, Süleyman M.Ö. 1034 yılında (Nisan-Mayıs) tapınağı inşa etmeye başladı. Bununla birlikte, aynı ayet (1. Krallar 6:1), mabedin yapımının ‘İsrailoğullarının Mısır diyarından çıkışının dört yüz sekseninci yılında’ başladığını da söylüyor. Bu ayette geçen “dört yüz sekseninci” sayısı yine bir sıra sayısıdır ve bununla 479 tam yıl kastedilir. Böylece, M.Ö. 1034 yılından 479 yıl geri hesaplayarak İsrailoğullarının Mısır’dan çıkış yılı olarak M.Ö. 1513’ü buluruz. Musa Mısır'dan çıktıktan sonra çöldeyken Başlangıç kitabını yazmaya başladı.
İbranice Kutsal Yazıların yazılış zamanı açısından son kitabı Malaki kitabıdır. Kayda göre o sırada bir vali diyarı yönetiyordu (Malaki 1:8). Bu ayrıntı, Yahuda’nın 70 yıl ıssız kalışının ardından Yeruşalim’in yeniden inşa edildiği döneme işaret eder. Kayıtta sadece orada sunulan hizmetlerden bahsettiği için Yeruşalim'deki tapınağının inşası bitirilmiş idi. Bunun için Malaki kitabında anlatılan dönem, mabet tamamlandığı sırada görevde olan birinci Vali Zerubbabel’den (Haggay 2:21) sonrası olmalıdır.
İbranice Kutsal Yazılar o dönemde sadece bir validen daha söz eder, bu Nehemya’dır (Nehemya 5:14). Kaydın Nehemya’nın valilik döneminin ilk zamanlarında yazılmadığı anlaşılıyor, çünkü Malaki Yeruşalim ile surlarının inşasına dair hiçbir şey söylemedi. Malaki, görevini kötüye kullanan kâhinler hakkında birçok ayrıntı verir. Dolayısıyla kitabını Nehemya’nın Yeruşalim’e ikinci kez geldiğinde yazdığı anlaşılır. Nehemya Artakserkses’in saltanatının 32. yılında, yani M.Ö. 443’te, kralın emri üzerine Babil’e geri çağrılmış, fakat sonra tekrar Yeruşalim’e dönmüştü (Nehemya 13:6; Malaki 2:1). Malaki ve Nehemya kitaplarında bulunan birbirlerine benzeyen bazı pasajlar bu iki kaydın aynı dönemde yazıldığına işaretler (Malaki 2:4-8, 11, 12—Nehemya 13:11, 15, 23-26; Malaki 3:8-10—Nehemya 13:10-12).
Buna göre İbranice Kutsal Yazılar (Eski Ahit) M.Ö. 1513'ten M.Ö. 443'e kadar yazıldı.
Yunanca kutsal yazılar
Matta, incili ilk incil olarak yazdığına dair eski Hrıstiyan çevirmen Hieronymus (M.S. 347-420) şöyle der: “Vergi tahsildarıyken elçi seçilen, diğer adı da Levi olan Matta, Mesih hakkındaki incili ilk olarak İbrani dili ve yazı karakteriyle, iman etmiş sünnetliler için Yahudiye’de kaleme almıştır” M.S. onuncu yüzyıl sonrasına ait olan bazı el yazmalarının sonunda bulunan notlarda tarih olarak M.S. 41 yılı verilmektedir. Bu notlara göre Matta'nın raporu İsa'nın göğe gittiğinden 8 yıl sonra yazıldı.
Yunanca Kutsal Yazıların son olarak yazılmış olan kitabına gelince genellikle, Yuhanna'nın, Patmos adasındaki sürgünden döndükten sonra, incilini M.S. 98 civarında yazdığı zaman Efesos'ta veya yakınında olduğuna inanılır. Roma İmparatoru Nerva (M.S. 96-98), selefi Domitianus'un saltanatının sonunda sürgün edilen birçok kişiyi hatırladı. Yuhanna onlardan biri olabilirdi.
Buna göre Yunanca Kutsal Yazılar (Yeni Ahit) M.S. 41'den M.S. 98'e kadar yazıldı.
Eski Ahit
Kitab-ı Mukaddes'in ilk kısmı İbranice Kutsal Yazılar, Eski Ahit ya da Eski Antlaşma olarak adlandırılır. 39 bölümden oluşur. Tevrat ve Zebur'u içerisinde barındırır.
Yahudilerin kutsal kitaplarından Tanah ile bölüm adları ve sınıflandırmalar hariç hemen hemen aynıdır. Eski Ahit, İsa'nın doğumundan önceki çok uzun bir zaman diliminde Yahudi peygamberleri, din adamları ve alimleri tarafından yazılmıştır. Sayısız peygamberliklerde Mesih'in gelişi önceden bildirildi.
Hristiyan mezheplerin çoğu İbranice Kutsal Yazıların (Tanah) Eski Ahit olarak adlandırılmasının nedeni, Sina Dağı'nda Musa aracılığıyla İsrailoğulları ile yapılan antlaşmanın Pentatök'te (Musa'nın beş kitabı) kayıtlı olmasıdır (Çıkış 20-40; Levioğullarının ekseriyeti; Sayılar 19; Kanunun Tekrarı'nın ekseriyeti). Yahudiler Tanah'ın Eski Antlaşma olarak anılmasını uygun bulmazlar.
Hristiyanlık | Yahudilik |
---|---|
1. Başlangıç / Tekvin / Yaratılış (Genesis)(1) | 1. Bereşit(2) [„Başlangıçta“] - (Başlangıç) |
2. Çıkış / Mısır'dan Çıkış (Exodus) | 2. Şemot [„Adlar“] - (Çıkış) |
3. Levioğulları / Levililer (Levitikus) | 3. Vayikra [„Ve çağırdı“] - (Levioğulları) |
4. Sayılar / Çölde Sayım (Numeri) | 4. Bamidbar [„Çölde“] - (Sayılar) |
5. Kanunun Tekrarı / Yasa'nın Tekrarı (Deuteronomium) | 5. Devarim [„Sözler“] - (Tekrar) |
6. Yeşu | 6. Yeoşua |
7. Hakimler | 7. Şofetim (Hakimler) |
8. Rut | 18. Rut |
9. 1. Samuel | 8. Şemu'el (1.+2. Samuel [bir kitap]) |
10. 2. Samuel | |
11. 1. Krallar | 9. Melahim (1.+2. Krallar [bir kitap]) |
12. 2. Krallar | |
13. 1. Tarihler | 24. Divre Ayamim (1.+2. Tarihler [bir kitap]) |
14. 2. Tarihler | |
15. 1. Esdras | |
16. 2. Esdras - (Ezra, Nehemya) | 23. Ezra (+ Nehemya) [bir kitap]) |
17. Tobit | |
18. Yudit | |
19. Ester | 21. Ester |
20. 1. Makabeler | |
21. 2. Makabeler | |
22. 3. Makabeler | |
23. Mezmurlar (Zebur) | 14. Teilim (Mezmurlar) |
24. 151. Mezmur | |
25. Manaşşe'nin Duası | |
26. Eyüp | 16. İyov (Eyüp) |
27. Süleyman'ın Özdeyişleri / Süleyman'ın Meselleri | 15. Mişle (Özdeyişler) |
28. Vaiz | 20. Kohelet (Vaiz) |
29. Ezgiler Ezgisi | 17. Şir Aşirim (Ezgiler Ezgisi) |
30. Bilgelik | |
31. Sirak | |
32. Hoşea | Oşea |
33. Amos | Amos |
34. Mika | Miha |
35. Yoel | Yoel |
36. Ovadya | Ovadya |
37. Yunus | Yona |
38. Nahum | Nahum |
39. Habakkuk | Habakuk |
40. Sefanya | Tsefanya |
41. Haggay | Hagay |
42. Zekeriya | Zeharya |
43. Malaki | Malahi |
44. Yeşaya / İşaya | 10. Yeşayau (İşaya) |
45. Yeremya | 11. Yirmeyau (Yeremya) |
46. Baruk | |
47. Ağıtlar / Yeremya'nın Mersiyeleri | 19. Eha (Ağıtlar) |
48. Yeremya'nın Mektubu | |
49. Hezekiel | 12. Yehezkel (Hezekiel) |
50. Daniel | 22. Daniel |
51. 4. Makabeler | |
13. Tre Asar (Onikiler) [bir kitap]: |
(1)Parantez içinde olan (No. 1-5) isimler kitapların Latince adlarıdır.
(2)Kitapların (No. 1-5) Yahudice isimleri metinlerin ilk sözleridir.
Yahudilikte 24 kitap sayılır çünkü bazı kitaplar birleştirilmiştir (örneğin: 12 peygamber = bir kitap). Birkaç Yahudi bilgin Rut ve Hakimler kitapları ile Yeremya ve Ağıtlar kitaplarını da birlikte kabul etmişlerdir. Bu şekilde İbranice alfabenin harflerinin sayısına denk gelen 22 kitabı elde etmiş oluyorlar.
Yeni Ahit
Kitab-ı Mukaddes'in ikinci bölümünü oluşturan Yunanca Kutsal Yazılar (Yeni Ahit) ise, İsa'nın ölümünden sonra elçileri Havariler ve iş arkadaşları tarafından yazılmıştır. 27 bölümden oluşur. Hristiyan alimlerince kanonik kabul edilen Matta, Markos, Luka ve Yuhanna İncilleri Yeni Ahit'in ilk dört bölümünü oluşturur.
Hristiyanlar Tanrı'nın Musa ile yaptığı antlaşmadan yüzlerce yıl sonra, İsa aracılığıyla yeni bir antlaşma yaptığına inanırlar. Bu nedenle Hristiyanların ekseriyeti Kitab-ı Mukaddes'in İsa'dan bahseden ikinci bölümünü Yeni Ahit olarak adlandırırlar. Bununla birlikte Yahudiler ikinci bir antlaşmayı kabul etmez.
İsim | İsim |
---|---|
4 İncil | 14. 2. Selanikliler |
1. Matta | 15. 1. Timoteos |
2. Markos | 16. 2. Timoteos |
3. Luka | 17. Titus |
4. Yuhanna | 18. Filimon |
İlk Hristiyanların tarihi | 19. İbraniler |
5. Elçilerin İşleri | Genel (katolik) mektuplar |
Elçi Pavlus'un mektupları | 20. Yakup |
6. Romalılar | 21. 1. Petrus |
7. 1. Korintoslular | 22. 2. Petrus |
8. 2. Korintoslular | 23. 1. Yuhanna |
9. Galatyalılar | 24. 2. Yuhanna |
10. Efesoslular | 25. 3. Yuhanna |
11. Filipililer | 26. Yahuda |
12. Koloseliler | Peygamberlikler içeren kitap |
13. 1. Selanikliler | 27. Vahiy |
Kutsal Kitap ve arkeoloji
Davut'un evi
Davut'tun adı Kutsal Kitap'ta 1.138 kez geçer ve genellikle yönetici aileye atıfta bulunmak için kullanılan "Davud'un evi" ifadesi 25 kez geçer (1. Samuel 16:13; 20:16). Ancak yakın zamana kadar, David'in gerçekten yaşadığına dair Kutsal Kitap dışında bir kanıt yoktu.
Profesör Avraham Biran liderliğindeki bir grup arkeolog, 1993 yılında İsrail'in kuzey kesiminde Tel Dan adı verilen eski bir moloz yığını üzerinde bir bazalt bloğu ortaya çıkardılar. Bu taşa “Davut Evi” ve “İsrail Kralı” kelimeleri oyulmuştur. M.Ö. 9. yüzyıla tarihlenen yazıt İsrail'in düşmanı olan ve İsrail'in doğusunda yaşayan Aramiler tarafından dikilmiş bir zafer anıtının parçası olduğuna inanılıyor.
Profesör Biran ve meslektaşı Profesör Joseph Naveh'in bir raporuna dayanarak şunları söyledi: "Bu, David adının İncil dışı antik bir yazıtta ilk kez bulunmasıdır." Ayrıca başka bir ayrıntı daha dikkat çekicidir. "Davud'un Evi" ifadesi tek kelime olarak görünüyor. Dilbilimci Profesör Anson Rainey, “bir kısa çizgi . . . özellikle iyi bilinen bir özel isim ise, genellikle dışarıda bırakılır. 'Davut Evi' M.Ö. 9. yüzyılın ortalarında şüphesiz böyle bir siyasi ve coğrafi özel isimdi.” Böylece, Kral Davud ve ardılları, antik dünyada iyi biliniyorlardı.
Ninive (Ninova)
19. yüzyılın sonlarında bazı Kutsal Kitap eleştirmenleri, Kutsal Kitap'ta adı geçen Asur şehri Ninive'nin varlığını sorguladı. Ancak 1849'da Sir Austen Henry Layard, Kral Sanherib'in Kujundşik'teki sarayının kalıntılarını ortaya çıkardı. Anlaşıldığı üzere, o yer eski Nineve'e aitti. Bu yüzden eleştirmenler bu konuda susturuldu.
İyi korunmuş bir odanın duvarlarında, sağlam bir şekilde tahkim edilmiş bir şehrin nasıl ele geçirildiği ve esirlerin fatihlerin kralının önüne nasıl getirildiği gösterildi. Kralın üzerinde şu yazı vardır: “Dünyanın Kralı, Asur Kralı Sanherib, tahtına oturdu ve Lachis'ten gelen ganimeti inceledi”. Yazıtlı bu duvar kabartması British Museum'da görülebilir. Bu, 2. Krallar 18:13, 14'te sözü edilen, Yahuda kenti Lakiş'in Sanherib tarafından ele geçirilmesine ilişkin Kutsal Kitap'taki rapora uyum içindedir. Layard, keşfin önemi hakkında şunları yazdı: “Bu keşiflerden önce, Kutsal Kitap kaydını her ayrıntısıyla doğrulayan, ... Hizkiya [Yahuda Kralı] ile Sanherib arasındaki savaş hikayesini toprak ve moloz yığını altında bulmanın muhtemel veya mümkün olduğunu kim düşünebilirdi?”
Arkeologlar, pek çok başka eseri ortaya çıkardılar: çanak çömlek, bina molozları, kil tabletler, madeni paralar, belgeler, anıtlar ve yazıtlar. Kazıcılar, İbrahim'in yaşadığı, ticari bir metropol ve dini bir merkez olan Kildani şehri Ur'u ortaya çıkardılar (Başlangıç 11:27-31).
19. yüzyılda keşfedilen Nabonidus Kroniği, Babil'in M.Ö. 539'da Büyük Cyrus tarafından devrilmesini anlatıyor. Bu olay Daniel 5'te de anlatılır.
Eski Selanik'te bir şehir kapısı üzerinde (parçaları British Museum'da saklanmaktadır) "politarchlar" olarak adlandırılan şehir liderlerinin isimleriyle bir yazıt bulunmuştur. Klasik Yunan edebiyatında “politarch” kavramı geçmez, ancak İncil yazarı Luka tarafından kullanılmıştır (Elçilerin İşleri 17:6). Diğer birçok ayrıntıda olduğu gibi, Luka bu noktada son derece kesindi.
Antlaşmalar
Eski Antlaşma'nın anlamı
Eski Ahit, Tanrı ile İsrail halkı arasında yapılan bir antlaşmadır. Peygamber Musa bu ahdin aracısı olarak Tanrı'dan gelen kanunları kaleme aldığı için Kanun Ahdi ya da sadece Kanun da adlandırılır (İbraniler 7:19). Sina dağında yapılan bu ahit 10 emirle birlikte aşağı yukarı 600 başka kanunlar da içeriyordu.
Musa, ahit kitabına yazılmış olan kanunları İsrail halkının önünde okuduktan sonra onlar emirleri tutmak istediklerini dile getirdiler (Çıkış 24:7). Kurbanlar kesildikten sonra Eski Ahit yürürlüğe konuldu (Çıkış 24:8). Hayat ve tapınma için verilen kanunların yanında kurbanlar hakkındaki yönergeler büyük bir rol oynadı. Bu kişisel ve umumi kurbanlar günahları silip temizlemek (İbranice kafarʹ sözcüğünün birinci anlamı “örtmek” ya da “silip temizlemek”ti, fakat “kefaret” olarak da tercüme edilmişti) amacıyla kesildi.
Elçi Pavlus „boğaların ve keçilerin kanının günahları ortadan kaldırması olanaksız“ olduğunu yazdı. (İbraniler 10:4) Bu kurbanlar sayesinde „günahlar hatırlatılmış oluyordu.“ (İbraniler 10:3) Bu şekilde eski ahit „Mesih’e götüren“ bir „eğitici“ oldu (Galatyalılar 3:24), çünkü İsa'nın fidye niteliğinde (Matta 20:28) olan ölümü „günahlar için kalıcı değerde tek bir kurban“ olarak hizmet eder (İbraniler 10:12) ve insanların günahlarının bağışlanmasına yol açar (Koloseliler 1:14).
Bunun için Tanrı Eski Ahit yürürlükteyken Yeremya peygamber aracılığıyla “yeni bir ahit” yapacağını bildirmişti (Yeremya 31:31-33). Böylece Eski Ahit Yeni Ahit'e sevkeden bir „eğitici“ (Galatyalılar 3:24) ve bir öngörüydü (İbraniler 10:1).
Yeni Antlaşma'nın anlamı
Yeni Ahit ya da Yeni Anlaşma ifadesi, İsa Mesih'in ölmeden önce elçileriyle Akşam Yemeği olarak adlandırılan kutlamadaki sözlerinde yer alır (Matta 26:27, 28; Luka 22:20).
Eski Ahit (Musa aracılığıyla İsrail'e verilen kanun) yürürlükteyken Tanrı Yeremya peygamber aracılığıyla İsrail milletiyle “yeni bir ahit” yapacağını bildirmişti (Yeremya 31:31-33). Bu ahit Kanun ahdinden farklı olacaktı, çünkü kurbanlara gerek duyulmadan günahların bağışlanmasını mümkün kılacaktı (İbraniler 10:11, 12).
Kanun Ahdi Tanrı ve İsrailoğulları arasında (Çıkış 24:7, 8), yeni ahit ise Tanrı ve ruhi İsrail (Gal. 6:16) arasındadır. Önceki ahdin aracısı Musa’yken (Levioğulları 26:46) yeni olanın aracısı İsa’dır (İbraniler 8:6). Kanun Ahdi hayvanların kanıyla geçerli kılınmış (Çıkış 24:3-6), yeni ahit ise İsa’nın kanıyla geçerli kılınmıştır (İbraniler 9:11, 12). Kanun ahdi altındaki İsrail milletinin önderi Musa’yken, yeni ahitte yer alan kişilerin önderi İsa’dır. Hristiyan inanışına göre Yeni Ahit, Tanrı'nın Sina dağında İsrail ile yaptığı antlaşmanın yerini alır (İbraniler 8:13).
Eski ve yeni ahitlerTanrı'nın İbrahim peygambere olan vaadiyle başlar. Tanrı İbrahim peygambere oğlu İshak'ı kurban etmesini istedi. İbrahim oğlunu öldürecekken son anda Tanrı İbrahim peygamberi durdurur. Tanrı İbrahim'i imanından dolayı şu sözlerle bereketledi: „Varlığım üzerine yemin ederim ki, bunu yaptığın, oğlunu, biricik evladını esirgemediğin için, sana nimetler vereceğim ve soyunu göğün yıldızları, deniz kıyısındaki kum taneleri kadar çoğaltacağım. Senin soyun düşmanlarının kapısını ele geçirecek.“ (Başlangıç 22:16, 17)
Bu sözler İbrahim'in torunu Yakup'un soyu olan İsrail milletiyle gerçekleşti. Fakat İsrail milleti Tanrı'nın sonraki sözlerini yerine getirmedi: „Senin soyun aracılığıyla yeryüzündeki tüm milletler nimetler elde edecek, çünkü sözümü dinledin.” (Başlangıç 22:18).
Elçi Pavlus bu ayeti açıkladı. Şunu yazdı: „Amaç, İbrahim’e vadedilen nimetlerin İsa Mesih aracılığıyla bütün milletlere ulaşmasıydı ... Vaatler İbrahim’e ve onun soyundan olana verildi. Birçok kişiden söz ediyormuş gibi “soyundan olanlara” demiyor. Tek kişiden söz ederek, “senin soyundan olana” diyor; o da Mesih’tir.“ (Galatyalılar 3:14, 16)
Pavlus'un yazdığı gibi, İbrahim'in bir tek soyu aracılığıyla „tüm milletler nimetler elde edecek“. İbrahim'in bu soyu İsa'ydı (Matta 1:1). Böylece Tanrı'nın İbrahim'le yaptığı ahit İsa vasıtasıyla ya da Yeni Ahit aracılığıyla gerçekleşecekti. Pavlus Eski Ahdin görevini şu sözlerle açıkladı: „Üstelik, dört yüz otuz yıl sonra gelen Kanun, Tanrı’nın daha önce yürürlüğe koyduğu ahdi geçersiz kılmaz ve vaadi iptal etmez. ... Öyleyse Kanun neden verildi? Kanun, İbrahim’in soyundan vaadi alan kişi gelene kadar suçları ortaya çıkarmak üzere sonradan eklendi. ... Böylece Kanun, imanla aklanabilelim diye bizi Mesih’e götüren eğiticimiz oldu.“ (Galatyalılar 3:17, 19, 24)
İsa'nın fidye niteliğinde (Matta 20:28) olan ölümü insanların günahlarının bağışlanmasına yol açar (Koloseliler 1:14) ve bu şekilde „tüm milletler nimetler elde edecek.“ (Başlangıç 22:18) Musa'nın kanunundaki (Eski Ahit) hayvan kurbanları „günahları ortadan kaldır“amadılar, fakat, „bu kurbanlarla her yıl günahlar hatırlatılmış oluyordu.“ (İbraniler 10:3, 4) Böylece Eski Ahit Yeni Ahit için bir eğitici olarak hizmet etti.
Eski çeviriler
Eski Ahit
Samiriye Pentatökü
Samiriye Pentatökü eski tarihli bir tercümedir ve İbranice Kutsal Yazıların (Eski Ahit) ilk beş kitabını içerir. Bu çeviri bir transliterasyondur. Samiriye yazısı eski İbranice yazısından türediğinden dolayı Musa'nın beş kitabının İbranice metni Samiriyelilerin kullandıkları harflere çevrildi.
M.Ö. 740'ta on kabilelik İsrail krallığı Asur imparatorluğu tarafından yıkıldı (2. Krallar 15:29). Üst tabakalı İsrailliler Asur'a sürgün edildikten sonra başka halklardan insanlar Samiriye yöresine getirildiler (2. Krallar 17:24). Samiriye bölgesinde kalmış olan İsarailoğullarının tapınması oraya yerleştirilen insanların kendi put tanrılarına sundukları tapınmayla birleştirildi. Samiriyeliler yalnız Musa'nın beş kitabını kutsal olarak saydıkları için Samiriye Pentatökü adlandırılan çevirisi yapıldı.
Bilginler yazılış tarihi konusunda hemfikir değildir. Bazıları M.Ö. ikinci yüzyılı öne sürer, başkaları ise tercümenin M.Ö. dördüncü yüzyılda yapıldığını düşünür. Samiriye Pentatökü ile İbranice metin arasında yaklaşık 6.000 fark bulunur, fakat bunlar ekseriyetle anlamını değiştirmeyen önemsiz ayrıntılardır. Bu tercümenin bugün mevcut olan en eski elyazmaları M.S. 12./13. yüzyıldandır.
Aramca Targumlar
Aramca kavram Targum “çeviri” ya da “yorumlama” anlamına gelir. Babil'e sürgün edilen Yahudiler Pers İmparatorluğu altında yaşadıkları zaman Aramca aralarında yaygın bir dil oldu. Bu sebepten dolayı Tanah ancak Aramca tercümeleriyle birlikte okunduğunda anlaşılabiliyordu.
Targum adlandırılan bu tercümelerin M.S. beşinci yüzyıldan sonra yapıldıkları düşünülüyor. Aramca Targumlar orijinal metne bağlı kalan tercümeler değil, anlamı farklı şekilde ifade eden serbest çevirilerdir.
Yunanca Septuagint
Yunanca Septuagint (“Yetmiş”) çevirisi M.Ö. 280 yıllarında İbraniceden yapılan ilk ve en önemli çeviridir. Yahudi geleneğe göre İbranice Kutsal Yazılar İskenderiye’de (Mısır) 72 Yahudi bilgin tarafından Yunancaya çevrildi. Sonra bu çevirinin 70 kişi tarafından yapıldığı söylenmeye başladı. Böylece bu tercüme Septuagint adını aldı. O zamanki Yunan kültürünün etkisi altında yaşayan Yahudiler böyle bir çeviriye gereksinim duyuyordu.
Septuagint'in çok sayıda papirüs fragmanı var. En eski fragmanlardan biri M.Ö. birinci yüzyıla ait olan Fouad 266 Papirüsüdür. Bu papirüs Başlangıç ve Kanunun Tekrarı kitaplarından bölümler içerir. Bu papirüs fragmanı Tanrı'nın isminin Yunanca metin içinde klasik İbrani alfabesine ait karakterlerle yazıldığını gösterir.
İbranice Kutsal Yazıların tümünü içeren diğer papirüsler M.S. dördüncü ile dokuzuncu yüzyıl arasında hazırlanmıştır. Bunlar birbirinden ayrı büyük harflerle yazıldığından onsiyaller olarak adlandırılır. Diğer el yazmaları minüsküller olarak bilinir; çünkü daha küçük ve el yazısı tarzında yazılmıştır. Minüskül harflerle bitişik yazılmış el yazmaları dokuzuncu yüzyıldan matbaanın icadına dek kullanılıyordu.
Yunanca Septuagint metninin önemli onsiyal el yazmaları Sina Yazması, 1209 numaralı Vatikan Yazması ve İskenderiye Yazması'dır.
Yeni Ahit
Vulgata çevirisi
Bu çeviri, çok sayıda Katolik tercümanın Kutsal Kitap'ı Hristiyanlığın batı dünyasının birçok diline çevirmesinde kaynak metin olarak kullanıldı. Latince vulgatus kelimesi "yaygın, popüler" anlamına gelir. Vulgata, Batı Roma İmparatorluğu'ndaki sıradan insanlar tarafından kolayca anlaşılabilmesi için orijinal olarak o günün yaygın bilinen veya popüler Latince'siyle yazılmıştır. Bu çeviriyi yapan bilgin ve Hieronymus (Jerome), Eski Latince Mezmurlar’ın gözden geçirilmiş iki baskısını Yunanca Septuagint ile karşılaştırmalı olarak hazırlamıştı. Bununla birlikte, Vulgata Kutsal Kitap'iyle ilgili çalışmasında, doğrudan orijinal dillerden, İbranice ve Yunancadan tercüme etti ve bu nedenle Vulgata bir tercümenin çevirisi değildi. Hieronymus, yaklaşık M.S. 390-405 yılları arasında İbraniceden Latince tercümesi üzerinde çalıştı.Tamamlanan çalışma, bu sıralarda Septuagint'in kopyalarında bulunan apokrif kitapları içeriyordu, ancak Hieronymus, kanonik ve kanonik olmayan Kitaplar arasında net bir ayrım yaptı.
Başka meşhur çeviriler
- Martin Luther ilk olarak Vulgata metninden değil, İbranice ve Yunanca orijinal metninden halkın anlayabileceği Almanca bir çeviri yapmıştır.
- En ünlü İngilizce çevirisinin adı 1611 tarihli Kral James Sürümü'dür. Bu çeviri, bazı Hristiyan inanırlarca hâlâ 'hatasız' olarak kabul edilmekte olup referans olarak kullanılmaktadır.
Notlar
- ^ 2001 yılında yayımlanan Türkçe çeviride (Yeni Çeviri) metnin dili güncelleştirildi, başlık da aynı uygulamaya tabi tutuldu.
Kaynakça
- ^ "Best selling book of non-fiction". 25 Ekim 2014 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 8 Aralık 2013.
- ^ "The battle of the books". 31 Aralık 2015 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 8 Aralık 2013.
- ^ Ash, Russell (2001). Top 10 of Everything 2002. Dorling Kindersley. ISBN .
- ^ Deutsche Bibelgesellschaft: https://www.die-bibel.de/ 30 Mayıs 2021[Tarih uyuşmuyor] tarihinde Wayback Machine sitesinde . Konu: Zahlen und Fakten; 26. Mayıs 2021'de alındı.
- ^ Edwin Hatch Essays in Biblical Greek Oxford 1889, s. 48.
- ^ Theologische Realenzyklopädie: https://www.degruyter.com/ 27 Mart 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde .
- ^ "TEVRAT - TDV İslâm Ansiklopedisi". TDV İslam Ansiklopedisi. 23 Eylül 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Mart 2021.
- ^ Baki Adam, Yahudi Kaynaklarına Göre Tevrat, Pınar Yay. s. 65.
- ^ "ZEBÛR - TDV İslâm Ansiklopedisi". TDV İslam Ansiklopedisi. Erişim tarihi: 23 Mart 2021.
- ^ F. Razi, Tefsir-i Kebir, Akçağ Yay. 7/251.
- ^ "İNCİL - TDV İslâm Ansiklopedisi". TDV İslam Ansiklopedisi. Erişim tarihi: 26 Mayıs 2021.
- ^ Makale: Bibel II/III, Theologische Realenzyklopädie Cilt 6, Walter de Gruyter, 1. baskı, Berlin 1980, s. 9 f.
- ^ Dr. Edward Horowitz: How the Hebrew Language Grew, 1960, s. XiX, XX.
- ^ N. Bentwich, Helenizm, 1919, s. 115
- ^ page 1, Blenkinsopp, Joseph (1992). The Pentateuch: An introduction to the first five books of the Bible. Reference Library. New York: Doubleday. ISBN .
- ^ Finkelstein, I., Silberman, NA., The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Its Sacred Texts, p.68
- ^ McDermott, John J. (2002). Reading the Pentateuch: a historical introduction. Pauline Press. s. 21. ISBN . 27 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 3 Ekim 2010.
- ^ Prolegomena to the History of Israel. Edinburgh: Adam and Charles Black. 1885. 5 Mayıs 2011 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 14 Haziran 2022. Yazar
|ad1=
eksik|soyadı1=
() - ^ Insight on the Scriptures, Cilt 1, sayfa 453-454, 458; Cilt 2, sayfa 459.
- ^ Historical Library, IX. Kitap, 21
- ^ Histories, I. Kitap, Clio, 214
- ^ Hieronymus De viris inlustribus [Ünlü Adamlar Üzerine], III. Bölüm
- ^ Insight On The Scriptures, 2018, Watch Tower Bible and Tract Society, S. 289
- ^ McLay, R. Timothy (2003). The use of the Septuagint in New Testament research. Grand Rapids, Mich.: Eerdmans. ISBN .
- ^ Encyclopaedia Judaica, 1973, Cilt 4, sütun 826, 827.
- ^ Israel Exploration Journal, 1993, Jg. 43, Nr. 2-3, S. 81, 90, 93.
- ^ Biblical Archaeology Review, Mart/Nisan 1994, S. 26.
- ^ Biblical Archaeology Review, Kasım/Aralık 1994, S. 47.
- ^ G. Cornfeld, G. J. Botterweck, Die Bibel und ihre Welt, 1991, S. 908.
- ^ Sir Austen Henry Layard, Nineveh and Babylon, 1882, S. 51-2.
- ^ Avraham Negev (Hg.), Archäologisches Lexikon zur Bibel, 1986, S. 462.
- ^ Kurt Galling (Hg.), Textbuch zur Geschichte Israels, 1979, S. 81-2.
- ^ Camden M. Cobern, The New Archeological Discoveries, 1918, S. 547.
Dış bağlantılar
Wikimedia Commons'ta Kitâb-ı Mukaddes ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır. |
Vikisöz'de Kutsal Kitap ile ilgili sözleri bulabilirsiniz. |
- TDV İslâm Ansiklopedisi'nde Kitâb-ı Mukaddes
- Yeni Ahit Metinleri 22 Aralık 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde .
wikipedia, wiki, viki, vikipedia, oku, kitap, kütüphane, kütübhane, ara, ara bul, bul, herşey, ne arasanız burada,hikayeler, makale, kitaplar, öğren, wiki, bilgi, tarih, yukle, izle, telefon için, turk, türk, türkçe, turkce, nasıl yapılır, ne demek, nasıl, yapmak, yapılır, indir, ücretsiz, ücretsiz indir, bedava, bedava indir, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, resim, müzik, şarkı, film, film, oyun, oyunlar, mobil, cep telefonu, telefon, android, ios, apple, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, pc, web, computer, bilgisayar
Kitab i Mukaddes Mukaddes Kitap veya Kutsal Kitap Eski Ahit ve Yeni Ahit i kapsayan Hristiyan inanisinin temelini olusturan ve Hristiyanlarca kutsal sayilan kitaptir 1663 te basilmis Algonkince bir Kutsal Kitap ta Yaratilis in ilk sayfasi Kitab i Mukaddes yaygin olarak tum zamanlarin en cok satan kitabi olarak kabul edilir 100 milyon kopya yillik satis tahmini olup ozellikle ilk kitlesel basili kitap olusu Bati da edebiyat ve tarih uzerinde buyuk bir etki yaratmistir 2021 in basindan itibaren Kutsal Kitap in veya bazi bolumlerinin cevrildigi toplam 3 435 dil vardir 704 dilde Kutsal Kitap in tam cevirisi 1 571 dilde Yeni Ahit in tam cevirisi ve 1 160 dilde kismi olacak sekilde ceviriler mevcuttur Yer ve gok ortadan kalkacak ama benim sozlerim asla ortadan kalkmayacaktir Matta 24 35KavramlarPapirus bitkisinden yapilmis bir kagitHristiyanlikta Bibel Bible adlari Dunyanin cesitli yerlerinde Kutsal Kitap icin yaygin olarak Yunanca biblia sozcugunden turetilen bir isim kullanilir ornegin Bibel Almanca Bible Ingilizce Biblia Ispanyolca Biblija Hirvatca ve Bibbia Italyanca Kucuk kitaplar anlamina gelen biblia papirus bitkisinin ic kismi icin kullanilan biblos tan gelir Eski caglarda papirus bitkisi yazi yazmak icin kagit uretiminde kullanilirdi Misir dan ithal edilen papirus bir Fenike limani olan Gebal uzerinden geldigi ve Yunanlar da Gebal kentine Byblos dedikleri icin bu adi almistir Zamanla papirus uzerine yazilan cesitli belgeler icin genel olarak biblia ifadesi kullanilmaya baslandi Boylece biblia sozcugu her tur yazi tomar kitap belge hatta kucuk kitaplardan olusan koleksiyonlar icin kullanilir oldu Ilginc olarak gunumuzde bu sozcuk Kutsal Yazilarin neredeyse hicbir dildeki cevirisinde gecmez Ancak M O ikinci yuzyilda Ibranice Kutsal Yazilardaki kitaplarin butunune Yunancada ta biblia deniyordu Daniel 9 2 de soyle yazar Ben Daniel kitaplardan fark ettim Septuagint cevirisinde bu ayette biblos sozcugunun cogulu ve yonelme hali olan biblois gecer Elci Pavlus te soyle yazdi Gelirken Troas ta Karpos un yaninda biraktigim kaftani tomarlari Yunanca biblia ozellikle de parsomenleri getir 2 Timoteos 4 13 Yunanca Kutsal Yazilarda farkli gramer yapilariyla 40 tan fazla kez gecen biblion ve biblos sozcukleri genellikle tomar lar ya da kitap lar olarak tercume edilmistir Hristiyanlar Biblia kelimesini daha sonra Latincede tekil bir sozcuk olarak kullanmaya basladi ve bu dilden baska dillere gecti Testament ve Ahit Antlasma Bu kavramlar 2 Korintoslular 3 14 te bulunan Yunanca bir ifadenin tercumesidir Fakat onlarin fikirleri korlesmisti cunku Mesih te ortadan kaldirilmis olan ayni pece Eski Anlasmanin okunmasinda bugune dek kaldirilmamis olarak duruyor 2 Korintoslular 3 14 Kitabi Mukaddes 2004 Israilogullari nin zihinleri korelmisti Bugun bile Eski Antlasma okunurken zihinleri ayni peceyle ortulu kaliyor Cunku bu pece ancak Mesih araciligiyla kalkar 2 Korintoslular 3 14 Kutsal Kitap 2001 But their minds were blinded for until this day remaineth the same vail untaken away in the reading of the old testament which vail is done away in Christ 2 Korintoslular 3 14 King James Version 1769 Aber ihr Sinn wurde verstockt Denn bis zum heutigen Tag liegt diese Decke uber der Verlesung des alten Testaments und wird nicht aufgedeckt weil sie nur in Christus beseitigt wird 2 Korintoslular 3 14 Luther tercumesi 1975 2 Korintoslular 3 14 teki Yunanca ifade diathḗke dir Tertullianus M S 200 civarinda ilk olarak Yunanca diathḗke Latince testamentum ile cevirdi Bugun Avrupa daki dillerde kullanilan Testament vasiyetname kavrami Latince testamentum ve Yunanca diaϑhkhs diathḗke sozcugunun hatali bir tercumesidir Latince testamentum sozcugunun anlami hakkinda Essays in Biblical Greek eserinde sunu okuyabiliriz Umumi Latincenin filolojisi taninmadigi icin eskiden testamentum kelimesinin testament vasiyetname ya da son istek anlamina geldigi dusunuldu halbuki yalniz ahit anlamina gelir 2 Korintoslular 3 14 teki diathḗke sozcugu aslinda ahit yani antlasma demektir Temel bir eser olan Theologische Realenzyklopadie 2 Korintoslular 3 14 hakkinda eski diathḗke de okumanin gelecek ayette belirtildigi gibi Musa yi okumakla bir oldugunu yazar Devamen eski diathḗke Musa nin kanununu olsa olsa Pentatok u Musa nin bes kitabi kastettigini anlatir Yunanca diathḗke sozcugu kesinlikle Ibranicede yazilan 39 Baslangic tan Malaki ye kadar kitabi kastetmez Pavlus 2 Korintoslular 3 14 teki sozleriyle bu 39 kitabin kucuk bir kismina deginir O Musa dan Pentatok icinde kaydedilen Kanun Ahdinden Kanun Antlasmasindan soz etti Kanun Ahdi Sina Daginda Tanri ile Israilogullari arasinda yapilan bir antlasmadir Tanri nin bu ahitte dile getirdigi iradesi havra Yunanca synagōge ibadetlerinde okundu Pavlus Eski Ahdin Isa tarafindan yerine getirildigini ve boylece inananlarin zihinlerinden simgesel bir pece kaldirildigini acikladi Bu diathḗke nin asil anlamiyla uyum icindedir Hristiyanlik Yahudilik karsitliginda ahit kelimesinden once kullanilan eski niteligi eskimis iptal edilmis ve gecerli olmayan olarak yorumlandi Bu yorum Yahudiligin degerden dusurulmesine hizmet etti Fakat Isa Mesih ve takipcileri Kutsal Kitabin bir kisminin guncelligini kaybettigini ya da eski oldugunu ima etmektense bu kayitlardan Kutsal Yazilar olarak soz ettiler Matta 21 42 Romalilar 1 2 Onlar o zamanki Yahudilik gibi ayni ya da benzeyen kavramlar kullandilar O nedenle Eski Ahitten yani Eski Antlasmadan Ibranice Kutsal Yazilar ya da Ibranice Kutsal Kitap olarak soz etmek daha uygundur cunku Kutsal Kitap in bu kisminin buyuk bir bolumunun orijinal hali Ibranice yazilmistir Benzer sekilde Yeni Ahit yani Yeni Antlasma denilen kisimdan da Yunanca Kutsal Yazilar ya da Yunanca Kutsal Kitap olarak soz etmek daha uygundur cunku Kutsal Kitap in bu kismini yazmak uzere Yunanca kullanildi Islamiyet te Islam dininden etkilenmis olan dillerde Kur an dan onceki uc kutsal kitap Tevrat Zebur ve Incil olarak adlandirilmaktadir Tevrat ve Zebur Bir goruse gore Tevrat adi Ibranice torah kelimesinden Arapcaya gecmistir ve Musa nin bes kitabi icin kullanilir Fakat gelenekte Tevrat denilince Ibranice ve Aramca yazilmis olan tum 39 kitabi da kapsayan Ibranice Kutsal Yazilar anlasilir Bu iki farkli anlayisin sebebi Kur an da Tevrat in hangi peygambere verildiginin acikca belirtilmemesidir Ayetlerde Musa ya Kitap in verildigi Tevrat in bir hidayet ve nur olarak Israilogullarinin elinde oldugu ve peygamberlerin onunla hukmettikleri belirtilmekte ama Musa ya verilen kitabin Tevrat olduguna dair acik bir ifade bulunmamaktadir Bununla birlikte Kur an bilginleri Musa ya verilen kitabin Tevrat oldugu nda fikir birligi etmislerdir Onlardan hicbiri Incil in Isa Zebur un Davud la birlikte zikredilmesine ragmen Tevrat in Musa ile zikredilmemesinin uzerinde durmamislardir Islam inancinda Zebur un Tevrat tan ayri bir kitap oldugu kabul edilir Cunku Kur an da Tevrat Zebur ve Incil in isimleri ayri ayri zikredilmektedir Fakat Zebur Kutsal Kitap icinde Tevrat tan ayri bir kitap degil Tevrat in 39 bolumunden biridir Orada Mezmurlar adiyla gecer Ibranice Mizmor cogulu Mizmorim ilahi sarki Arapca Mezmur mizmar cogulu Mezamir calgi kaval Yunanca Psalmoi arp esliginde soylenen sarki Bazi dil bilimcilere gore zebur kelimesinin kokeni yazmak anlamindaki zebr masdaridir Lisanu l Arab Tacu l ʿarus Zeccac a gore ise Zebur kelimesinin koku menetmek anlamina gelen zebrdir Iste Davud a verilen Zebur da icinde kotuluklerden sakindiran nasihatler ve vaazlar bulundugu icin bu isimle anilmistir Incil Incil adi Yunanca euaggelion kelimesinden turemistir ve iyi haber anlamina gelir Isa nin hayatini anlatan dort rapor Matta Markos Luka ve Yuhanna icin kullanilir Fakat Turk kulturunde Incil adi daha genis bir anlamda Yunancada yazilmis olan tum 27 kitabi da Yunanca Kutsal Yazilar kasteder Yahudilikte Yahudiler Kutsal Kitap in Ibranicede yazilmis olan kismina inanmaktadirlar O Tanah olarak adlandirilir Tanah Uc kisimdan olusur 1 Tora Yasa Ogreti 2 Nev im Peygamberler ve 3 Ketuvim Kitaplar Tanah kavrami Ibranice תנ ך TNK not Ibranicede K harfi ortada ve sonda kullanildigi zaman H olur bu uc kismin ilk harflerini iceriyor T Tora N Nev im ve K Ketuvim Kutsal Kitap in dilleriIbranice Kutsal yazilarin cogu Ibranice yazilmistir toplam 39 kitap malzemenin bircok ceviriye bolunmesine gore bu kisim tum Kutsal Kitap in toplam iceriginin yaklasik dortte ucunu olusturur Ancak bu kitaplarin kucuk kisimlari Aramice yazilmistir Ibranice Kutsal Yazilar Yahudilerin dili 2 Krallar 18 26 28 Yahudice Nehemya 13 24 ve M O 8 yuzyilda oncelikle Ibranice olan Kenan dili nden Isaya 19 18 bahseder Yunanca Kutsal Yazilarda Ibranice terimi genellikle Yahudilerin diline uygulanir Dunya tarihi Ibrani dilinin kokenine daha dogrusu Sumerce Akadca Asur Babilce Aramice ve Misirca gibi bilinen en eski dillerden herhangi birinin kokenine hicbir sekilde isik tutmamaktadir Bulunan en eski yazili belgelerde bu diller tamamen gelistirilmis gorunmektedir Ibranicenin Aramice veya Kenan lehcesinden turedigi iddiasi gibi bilginlerin Ibranice dilinin kokeni ve gelisimi hakkinda ileri surdukleri cesitli gorusler varsayima dayanmaktadir Ayni sey Ibranice Kutsal Yazilarda gecen cesitli kelimelerin kokenlerini aciklamaya calismak icin de soylenebilir Bilim adamlari bu kelimelerin cogunu Akad veya Aramice bir koke baglarlar Dr Edward Horowitz Etimolojide kelimelerin kokenleri ve anlamlari bilimi konusunda bilginler arasinda hatta en seckinleri arasinda bile buyuk bir anlasmazlik vardir diye acikliyor Daha sonra taninmis etimologlarin belirli Ibranice kelimeleri nasil acikladigina dair ornekler verir ve diger taninmis bilim adamlarinin farkli bir aciklama ileri surduklerine isaret eder Sonra sunu ekliyor Dolayisiyla esit derecede saygi duyulan yetkililer arasindaki bu fikir ayriliklariyla surekli karsi karsiyayiz Kutsal Kitap Ibranice olarak bildigimiz dilin kokeni hakkinda guvenilir bilgiler veren tek tarihsel kaynaktir O Nuh un oglu Sam in Baslangic 11 10 26 soyundan gelen Ibrani olan Abram in Baslangic 14 13 Israilli soyundan konusuluyordu Tanri nin Sam a peygamberlik yoluyla bahsettigi kutsama Baslangic 9 26 goz onune alindiginda Tanri nin Babil in mahkum halkinin dilini karistirdigi zaman Sam in dilinin etkilenmedigini varsaymak mantiklidir Baslangic 11 5 9 Buna gore Sam in dili yani Adem den itibaren konusulan dil ayni kaldi Bu Ibranice olarak anilan dilin insanligin orijinal dili oldugu anlamina gelir Aramca Aramice Aramca baslangicta Aramiler tarafindan konusulan Ibranice ye yakin olan eski bir Sami dildir Ancak zamanla farkli lehcelerden bazilari ayri diller olarak kabul edildi olustu ve ozellikle Guneybati Asya da yaygindi Bu eski Aramice ozellikle M O 2 binyildan itibaren populer hale geldi ve M S 500 civarina kadar konusuldu Kutsal Kitap in orijinal olarak yazildigi uc dilden biridir Ibranice ʼAramith kelimesi bes kez gecer ve Suriye dilinde veya Aramicede olarak cevrilir 2 Krallar 18 26 Isaya 36 11 Daniel 2 4 Ezra 4 7 iki kez Eskiden Kildani olarak bilinen Kutsal Kitap taki Aramice Ezra 4 8 6 18 ve 7 12 26 Yeremya 10 11 ve Daniel 2 4b 7 28 de bulunur Aramice ifadeler Kutsal Kitap in diger bolumlerinde de gecmektedir ancak bilginlerin Aramice den Ibranice sozcukler turetme girisimlerinin cogu varsayim olmustur Arada sirada Aramice ifadelerin kullanilmasi sasirtici degildir cunku Ibraniler Aramilerle ve onlarin dilleriyle uzun sure yakin temas halindeydiler Aramice Targumlar Ibranice Kutsal Yazilarin baska bir dildeki ilk kopyalari arasindaydi Ancak onlar Septuagint tercumesinden M O 280 sonra yazilmistir Ibranice Aramice iliskisi Hem Aramice hem de Ibranice Kuzeybati Sami dil ailesinde siniflandirilir Aramice Ibraniceden cok farklidir ancak Ibranice ile alfabede ayni harflere sahip olan bir dildir Ibranice gibi sagdan sola yazilir ve orijinal olarak unsuz bir yazidir Ancak Kutsal Kitap ta kullanilan Aramiceye daha sonra Ibranice metinde oldugu gibi Masoretler tarafindan sesli harfler verildi Aramice diger dillerle temastan etkilenmistir Kutsal Kitap in Aramice sinde sadece cesitli Ibranice Akadca ve Farsca yer adlari ve kisisel isimler bulunmaz ayni zamanda dini terimlerde Ibranice etkisi ozellikle siyasi terimler ve finansal dil ifadelerinde Akad etkisi ve siyasi ve yasal alanda Fars etkisi gosterir Aramice Ibranice ile ayni alfabeyi paylasmakla kalmaz ayni zamanda fiillerin isimlerin ve zamirlerin cekimleri acisindan da ona benzer Yunanca Grekce Grekce Hint Avrupa dil ailesine ait bir dildir Hristiyan Kutsal Yazilari orijinal olarak Yunanca yazilmistir ilk olarak Ibranice yazilmis olan Matta Incili haric Ibranice Kutsal Yazilarin ilk tam cevirisi olan Septuagint ayni dilde cikti M O 300 den beri M S yaklasik 500 e kadar Attika nin en etkili oldugu cesitli Yunan lehcelerinin bir karisimi olan Koine cagiydi Koine bir dunya dili oldu Neredeyse tum dunyada anlasilmis olmasi o gunlerin diger dillerine gore belirleyici bir avantaja sahipti Koine ortak bir dil olarak kabul edildi yani ortak ya da genel bir dil veya herkes icin ortak bir lehce olarak goruldu Koine nin ne kadar yaygin oldugu imparatorluk valilerinin ve Roma senatosunun kararnamelerinin Roma Imparatorlugunda yayinlanmadan once koine ye cevrilmis olmasindan anlasilabilir Bu nedenle Isa Mesih direge cakildiginda basinin uzerindeki yazi sadece resmi Latince ve Ibranice degil ayni zamanda Yunanca koine idi Matta 27 37 Yuhanna 19 19 20 Bir bilim insani Israil Topraklarinda Yunan dilinin kullanimi hakkinda sunlari yazdi Yahudi halkinin kitlesi Helenizmi ve onun tezahurlerini reddetmesine ragmen Yunanlarla etkilesim ve Yunan dilini kullanma konusunda hicbir endise yoktu Filistinli ogretmenler Kutsal Yazilarin Yunanca tercumesine cok deger verdiler ve onda hakikati Yahudi olmayanlara getirmenin bir yolunu gorduler Her seyden once elbette Septuagint Yahudiler icin ozellikle diasporada yasayanlar ve artik saf Ibranice konusmayan ancak Yunancayi daha iyi bilenler icin yaratildi Yahudilerin ibadetinde kullanilan eski Ibranice terimler sonunda Yunan kokenli terimlerle degistirildi Toplanmak anlamina gelen synagōgḗ kelimesi Yahudilerin Yunanca kelimeleri benimsemesine bir ornektir Hristiyan Kutsal Yazilarinin yazarlari iletmek istedikleri mesajin herkes tarafindan anlasilabilir olmasina ozen gosterdikleri icin klasik Yunancada degil Koine de yazdilar Butun yazarlar Yahudiydi Semitler olmalarina ragmen Semitik kulturu yaymakla ilgilenmiyorlardi Bunun yerine katiksiz Hristiyan hakikati yaymakla ilgilendiler ve Yunan dilinin yardimiyla daha fazla insana ulasip tum milletlerden insanlari ogrencisi yapma gorevlerini daha iyi yerine getirebildiler Matta 28 19 20 Ayrica baskalarina iletmek istedikleri derin dusunceleri ifade etmenin mukemmel bir yolunu koine de gorduler Arapca Bu alt basligin gelistirilmesi gerekiyor Kutsal Kitap in yazilis tarihiAnlatilan olaylari tarihlendirmek icin Kutsal Kitap in kendi kronolojisi vardir Kutsal Yazilarin degisik kitaplarin yazilisinin tamamlanisini saptamak icin burada Kutsal Kitap in kendi tarihlendirmesi kullanilir Kutsal Kitap bilginlerinin gorusleri her kitabin kendi sayfasinda bulunmaktadir Kutsal Kitap ta sozu edilen donemlerin uzunlugunu hesaplarken sayma sayilariyla sira sayilari arasinda bir fark oldugunu aklimizda tutmaliyiz Ornegin Yahuda krali Amon oglu Yosiya nin saltanatinin on ucuncu yilinda Yeremya ya Yehova nin sozu geldi ifadesinde gecen on ucuncu terimi bir sira sayisidir Burada 12 tam yil ve sonra ne kadar zaman gecmisse o kadar gun hafta veya ay kastedilir Yeremya 1 2 Kutsal Kitap bilginlerinin cogu yazili Tevrat in daha onceki yazili veya sozlu geleneklere dayanarak Babil esaretinin yaklasik MO 6 yuzyil bir urunu olarak ortaya ciktigina ve Surgun sonrasi donemde yaklasik MO 5 yy son revizyonlarla tamamlandigina inanirlar 1870 lerde gelistirilen Belgesel hipotezYahvist Elohist Tesniyeci ve Ruhbani kaynak olarak siniflandirilan Kutsal Kitap yazarlarinin cok tanrili dinlerden gelen hikayeleri duzenlemekten sorumlu oldugunu ifade eder ve metinlerdeki monoteist politeist tutarsizliklari bu durumun yansimalari olarak degerlendirir bkz Yahudiligin kokenleri Ibranice kutsal yazilar Musa Israillilerle birlikte Misir dan ciktiktan sonra Sina colunde bulundugu zaman Pentatok u kaleme aldi Israil in Misir dan cikis tarihini tespit etmek icin Pers krali Buyuk Kyros un Babil i fethettigi zamanda baslayarak geriye hesaplanmasi gerekir Bu olay hem Ibranice Kutsal Yazilarda hem de dindisi tarihte iyi bilinen bir olaydir ve tarihi tartisilmaz Tarihciler Kores in komutasindaki Med ve Pers kuvvetlerinin Babil sehrini ele gecirmesi M O 539 yilinda oldugunu kabul ederler Bu olay Daniel 5 30 da kayitlidir Cesitli eski tarihciler Diodoros Africanus Eusebios Batlamyus ve Babil tabletleri Kyros un Babil i M O 539 da ele gecirdigi konusunda hemfikirdir Nabonidus Kronigi sehrin dususunun yilini belirtmedigi halde ay ve gununu bildirir Boylece Babil in dususu Julyen takvime gore M O 11 Ekim 539 a veya Gregoryen takvime gore M O 5 Ekim 539 a tarihlendirilir Eski tarihsel kaynaklar Diodoros Sikeliotes M O y 80 20 Elli besinci Olimpiyatlarin basladigi yil Kyros un Kores Pers krali oldugunu yazar Bu M O 560 yiliydi Eski Yunan tarihci Herodotos M O y 485 425 Kyros un yirmi dokuz yil hukum surdukten sonra olduruldugunu belirtir dolayisiyla Kyros un saltanatinin 30 yilinda yani M O 530 da oldugu anlasiliyor Civiyazili tabletler de Kyros un olumunden once Babil de dokuz yil hukum surdugunu gosterir Boylece Kyros un olum yili olan M O 530 dan dokuz yil geriye gittigimizde Babil i fethettigi tarih olarak M O 539 a variriz Bir civiyazili tablet Gok cisimlerinin hareketleriyle ilgili Babil de bulunan bir kil tablet BM 33066 Kyros un olum yilinin M O 530 oldugunu dogrular Bu tablet gok cisimlerinin konumlariyla ilgili bazi hatalar icermekle birlikte Kyros un oglu ve ardili olan II Kambyses in yedinci yilinda gerceklesen iki ay tutulmasindan soz eder Bunlar M O 16 Temmuz 523 ve M O 10 Ocak 522 tarihlerinde Babil den gorulen ay tutulmalaridir boylece Kambyses in yedinci yilinin baslangicinin M O 523 ilkbahari oldugu anlasilir Buradan onun ilk saltanat yilinin M O 529 oldugu sonucu cikar Dolayisiyla Kyros un son yili M O 530 Babil de hukum surdugu ilk yil da M O 539 olmalidir Kyros un saltanatinin ilk yilinda yani M O 537 nin ilkbaharindan once cikardigi bir fermanla Yahudiler serbest birakildilar Ezra 3 1 de Israilogullarinin yedinci ay olan tisri de Eylul Ekim Yerusalim e donmus oldugu kayitlidir O halde Yahudilerin Yerusalim de tekrar oturmaya basladiklari tarih M O 537 nin sonbaharidir Bu tarih onceden bildirilen bir donemin sonuna isaret eder M O 537 Vaat Edilmis Topraklarin viraneye donecegi yetmis yillik donemin sonuydu Yeremya 25 11 12 29 10 Bu sozleri cok iyi bilen Daniel yetmis yillik donemin sonu yaklasirken Tanri ya yonelip yardim diledi Daniel 9 1 3 Yetmis yil M O 537 sonbaharinda sona erdigine gore M O 607 sonbaharinda baslamis olmalidir Birinci ve Ikinci Krallar kitaplarinda Israil ve Yahuda krallarinin saltanat sureleri kayitlidir Bu surelerin toplanmasi birlesik Israil kralligin ikiye bolundugu zamandan beri Yerusalim in yikilisina kadar 390 yil gectigini gosterir M O 607 den geri sayarsak 390 yillik donemin M O 997 de basladigini goruruz O yil Yeroboam Suleyman in olumunden sonra Davut un kralligiyla baglarini koparip Tanri nin yolundan ayirdi ve onlari buyuk bir gunaha surukledi 2 Krallar 17 21 Suleyman in 40 yil suren saltanati M O 997 nin ilkbaharinda bitti Bunun icin ilk saltanat yili M O 1037 nin ilkbaharinda baslamis olmalidir 1 Krallar 11 42 1 Krallar 6 1 ayeti Suleyman in saltanatinin dorduncu yilinin ikinci ayinda Tanri nin tapinagini Yerusalim de insa etmeye basladigini soyler Bu mabedin yapiminin basladigi gune kadar Suleyman in resmen kral olmasinin uzerinden uc tam yil ve bir ay gectigi anlamina gelir Dolayisiyla Suleyman M O 1034 yilinda Nisan Mayis tapinagi insa etmeye basladi Bununla birlikte ayni ayet 1 Krallar 6 1 mabedin yapiminin Israilogullarinin Misir diyarindan cikisinin dort yuz sekseninci yilinda basladigini da soyluyor Bu ayette gecen dort yuz sekseninci sayisi yine bir sira sayisidir ve bununla 479 tam yil kastedilir Boylece M O 1034 yilindan 479 yil geri hesaplayarak Israilogullarinin Misir dan cikis yili olarak M O 1513 u buluruz Musa Misir dan ciktiktan sonra coldeyken Baslangic kitabini yazmaya basladi Ibranice Kutsal Yazilarin yazilis zamani acisindan son kitabi Malaki kitabidir Kayda gore o sirada bir vali diyari yonetiyordu Malaki 1 8 Bu ayrinti Yahuda nin 70 yil issiz kalisinin ardindan Yerusalim in yeniden insa edildigi doneme isaret eder Kayitta sadece orada sunulan hizmetlerden bahsettigi icin Yerusalim deki tapinaginin insasi bitirilmis idi Bunun icin Malaki kitabinda anlatilan donem mabet tamamlandigi sirada gorevde olan birinci Vali Zerubbabel den Haggay 2 21 sonrasi olmalidir Ibranice Kutsal Yazilar o donemde sadece bir validen daha soz eder bu Nehemya dir Nehemya 5 14 Kaydin Nehemya nin valilik doneminin ilk zamanlarinda yazilmadigi anlasiliyor cunku Malaki Yerusalim ile surlarinin insasina dair hicbir sey soylemedi Malaki gorevini kotuye kullanan kahinler hakkinda bircok ayrinti verir Dolayisiyla kitabini Nehemya nin Yerusalim e ikinci kez geldiginde yazdigi anlasilir Nehemya Artakserkses in saltanatinin 32 yilinda yani M O 443 te kralin emri uzerine Babil e geri cagrilmis fakat sonra tekrar Yerusalim e donmustu Nehemya 13 6 Malaki 2 1 Malaki ve Nehemya kitaplarinda bulunan birbirlerine benzeyen bazi pasajlar bu iki kaydin ayni donemde yazildigina isaretler Malaki 2 4 8 11 12 Nehemya 13 11 15 23 26 Malaki 3 8 10 Nehemya 13 10 12 Buna gore Ibranice Kutsal Yazilar Eski Ahit M O 1513 ten M O 443 e kadar yazildi Yunanca kutsal yazilar Matta incili ilk incil olarak yazdigina dair eski Hristiyan cevirmen Hieronymus M S 347 420 soyle der Vergi tahsildariyken elci secilen diger adi da Levi olan Matta Mesih hakkindaki incili ilk olarak Ibrani dili ve yazi karakteriyle iman etmis sunnetliler icin Yahudiye de kaleme almistir M S onuncu yuzyil sonrasina ait olan bazi el yazmalarinin sonunda bulunan notlarda tarih olarak M S 41 yili verilmektedir Bu notlara gore Matta nin raporu Isa nin goge gittiginden 8 yil sonra yazildi Yunanca Kutsal Yazilarin son olarak yazilmis olan kitabina gelince genellikle Yuhanna nin Patmos adasindaki surgunden dondukten sonra incilini M S 98 civarinda yazdigi zaman Efesos ta veya yakininda olduguna inanilir Roma Imparatoru Nerva M S 96 98 selefi Domitianus un saltanatinin sonunda surgun edilen bircok kisiyi hatirladi Yuhanna onlardan biri olabilirdi Buna gore Yunanca Kutsal Yazilar Yeni Ahit M S 41 den M S 98 e kadar yazildi Eski AhitKitab i Mukaddes in ilk kismi Ibranice Kutsal Yazilar Eski Ahit ya da Eski Antlasma olarak adlandirilir 39 bolumden olusur Tevrat ve Zebur u icerisinde barindirir Yahudilerin kutsal kitaplarindan Tanah ile bolum adlari ve siniflandirmalar haric hemen hemen aynidir Eski Ahit Isa nin dogumundan onceki cok uzun bir zaman diliminde Yahudi peygamberleri din adamlari ve alimleri tarafindan yazilmistir Sayisiz peygamberliklerde Mesih in gelisi onceden bildirildi Hristiyan mezheplerin cogu Ibranice Kutsal Yazilarin Tanah Eski Ahit olarak adlandirilmasinin nedeni Sina Dagi nda Musa araciligiyla Israilogullari ile yapilan antlasmanin Pentatok te Musa nin bes kitabi kayitli olmasidir Cikis 20 40 Leviogullarinin ekseriyeti Sayilar 19 Kanunun Tekrari nin ekseriyeti Yahudiler Tanah in Eski Antlasma olarak anilmasini uygun bulmazlar Eski Ahit in listesi Hristiyanlik Yahudilik1 Baslangic Tekvin Yaratilis Genesis 1 1 Beresit 2 Baslangicta Baslangic 2 Cikis Misir dan Cikis Exodus 2 Semot Adlar Cikis 3 Leviogullari Levililer Levitikus 3 Vayikra Ve cagirdi Leviogullari 4 Sayilar Colde Sayim Numeri 4 Bamidbar Colde Sayilar 5 Kanunun Tekrari Yasa nin Tekrari Deuteronomium 5 Devarim Sozler Tekrar 6 Yesu 6 Yeosua7 Hakimler 7 Sofetim Hakimler 8 Rut 18 Rut9 1 Samuel 8 Semu el 1 2 Samuel bir kitap 10 2 Samuel11 1 Krallar 9 Melahim 1 2 Krallar bir kitap 12 2 Krallar13 1 Tarihler 24 Divre Ayamim 1 2 Tarihler bir kitap 14 2 Tarihler15 1 Esdras16 2 Esdras Ezra Nehemya 23 Ezra Nehemya bir kitap 17 Tobit18 Yudit19 Ester 21 Ester20 1 Makabeler21 2 Makabeler22 3 Makabeler23 Mezmurlar Zebur 14 Teilim Mezmurlar 24 151 Mezmur25 Manasse nin Duasi26 Eyup 16 Iyov Eyup 27 Suleyman in Ozdeyisleri Suleyman in Meselleri 15 Misle Ozdeyisler 28 Vaiz 20 Kohelet Vaiz 29 Ezgiler Ezgisi 17 Sir Asirim Ezgiler Ezgisi 30 Bilgelik31 Sirak32 Hosea Osea33 Amos Amos34 Mika Miha35 Yoel Yoel36 Ovadya Ovadya37 Yunus Yona38 Nahum Nahum39 Habakkuk Habakuk40 Sefanya Tsefanya41 Haggay Hagay42 Zekeriya Zeharya43 Malaki Malahi44 Yesaya Isaya 10 Yesayau Isaya 45 Yeremya 11 Yirmeyau Yeremya 46 Baruk47 Agitlar Yeremya nin Mersiyeleri 19 Eha Agitlar 48 Yeremya nin Mektubu49 Hezekiel 12 Yehezkel Hezekiel 50 Daniel 22 Daniel51 4 Makabeler13 Tre Asar Onikiler bir kitap 1 Parantez icinde olan No 1 5 isimler kitaplarin Latince adlaridir 2 Kitaplarin No 1 5 Yahudice isimleri metinlerin ilk sozleridir Yahudilikte 24 kitap sayilir cunku bazi kitaplar birlestirilmistir ornegin 12 peygamber bir kitap Birkac Yahudi bilgin Rut ve Hakimler kitaplari ile Yeremya ve Agitlar kitaplarini da birlikte kabul etmislerdir Bu sekilde Ibranice alfabenin harflerinin sayisina denk gelen 22 kitabi elde etmis oluyorlar Yeni AhitKitab i Mukaddes in ikinci bolumunu olusturan Yunanca Kutsal Yazilar Yeni Ahit ise Isa nin olumunden sonra elcileri Havariler ve is arkadaslari tarafindan yazilmistir 27 bolumden olusur Hristiyan alimlerince kanonik kabul edilen Matta Markos Luka ve Yuhanna Incilleri Yeni Ahit in ilk dort bolumunu olusturur Hristiyanlar Tanri nin Musa ile yaptigi antlasmadan yuzlerce yil sonra Isa araciligiyla yeni bir antlasma yaptigina inanirlar Bu nedenle Hristiyanlarin ekseriyeti Kitab i Mukaddes in Isa dan bahseden ikinci bolumunu Yeni Ahit olarak adlandirirlar Bununla birlikte Yahudiler ikinci bir antlasmayi kabul etmez Yeni Ahit in kitapciklari Isim Isim4 Incil 14 2 Selanikliler1 Matta 15 1 Timoteos2 Markos 16 2 Timoteos3 Luka 17 Titus4 Yuhanna 18 FilimonIlk Hristiyanlarin tarihi 19 Ibraniler5 Elcilerin Isleri Genel katolik mektuplarElci Pavlus un mektuplari 20 Yakup6 Romalilar 21 1 Petrus7 1 Korintoslular 22 2 Petrus8 2 Korintoslular 23 1 Yuhanna9 Galatyalilar 24 2 Yuhanna10 Efesoslular 25 3 Yuhanna11 Filipililer 26 Yahuda12 Koloseliler Peygamberlikler iceren kitap13 1 Selanikliler 27 VahiyKutsal Kitap ve arkeolojiDavut un evi Davut tun adi Kutsal Kitap ta 1 138 kez gecer ve genellikle yonetici aileye atifta bulunmak icin kullanilan Davud un evi ifadesi 25 kez gecer 1 Samuel 16 13 20 16 Ancak yakin zamana kadar David in gercekten yasadigina dair Kutsal Kitap disinda bir kanit yoktu Profesor Avraham Biran liderligindeki bir grup arkeolog 1993 yilinda Israil in kuzey kesiminde Tel Dan adi verilen eski bir moloz yigini uzerinde bir bazalt blogu ortaya cikardilar Bu tasa Davut Evi ve Israil Krali kelimeleri oyulmustur M O 9 yuzyila tarihlenen yazit Israil in dusmani olan ve Israil in dogusunda yasayan Aramiler tarafindan dikilmis bir zafer anitinin parcasi olduguna inaniliyor Profesor Biran ve meslektasi Profesor Joseph Naveh in bir raporuna dayanarak sunlari soyledi Bu David adinin Incil disi antik bir yazitta ilk kez bulunmasidir Ayrica baska bir ayrinti daha dikkat cekicidir Davud un Evi ifadesi tek kelime olarak gorunuyor Dilbilimci Profesor Anson Rainey bir kisa cizgi ozellikle iyi bilinen bir ozel isim ise genellikle disarida birakilir Davut Evi M O 9 yuzyilin ortalarinda suphesiz boyle bir siyasi ve cografi ozel isimdi Boylece Kral Davud ve ardillari antik dunyada iyi biliniyorlardi Ninive Ninova 19 yuzyilin sonlarinda bazi Kutsal Kitap elestirmenleri Kutsal Kitap ta adi gecen Asur sehri Ninive nin varligini sorguladi Ancak 1849 da Sir Austen Henry Layard Kral Sanherib in Kujundsik teki sarayinin kalintilarini ortaya cikardi Anlasildigi uzere o yer eski Nineve e aitti Bu yuzden elestirmenler bu konuda susturuldu Iyi korunmus bir odanin duvarlarinda saglam bir sekilde tahkim edilmis bir sehrin nasil ele gecirildigi ve esirlerin fatihlerin kralinin onune nasil getirildigi gosterildi Kralin uzerinde su yazi vardir Dunyanin Krali Asur Krali Sanherib tahtina oturdu ve Lachis ten gelen ganimeti inceledi Yazitli bu duvar kabartmasi British Museum da gorulebilir Bu 2 Krallar 18 13 14 te sozu edilen Yahuda kenti Lakis in Sanherib tarafindan ele gecirilmesine iliskin Kutsal Kitap taki rapora uyum icindedir Layard kesfin onemi hakkinda sunlari yazdi Bu kesiflerden once Kutsal Kitap kaydini her ayrintisiyla dogrulayan Hizkiya Yahuda Krali ile Sanherib arasindaki savas hikayesini toprak ve moloz yigini altinda bulmanin muhtemel veya mumkun oldugunu kim dusunebilirdi Arkeologlar pek cok baska eseri ortaya cikardilar canak comlek bina molozlari kil tabletler madeni paralar belgeler anitlar ve yazitlar Kazicilar Ibrahim in yasadigi ticari bir metropol ve dini bir merkez olan Kildani sehri Ur u ortaya cikardilar Baslangic 11 27 31 19 yuzyilda kesfedilen Nabonidus Kronigi Babil in M O 539 da Buyuk Cyrus tarafindan devrilmesini anlatiyor Bu olay Daniel 5 te de anlatilir Eski Selanik te bir sehir kapisi uzerinde parcalari British Museum da saklanmaktadir politarchlar olarak adlandirilan sehir liderlerinin isimleriyle bir yazit bulunmustur Klasik Yunan edebiyatinda politarch kavrami gecmez ancak Incil yazari Luka tarafindan kullanilmistir Elcilerin Isleri 17 6 Diger bircok ayrintida oldugu gibi Luka bu noktada son derece kesindi AntlasmalarEski Antlasma nin anlami Eski Ahit Tanri ile Israil halki arasinda yapilan bir antlasmadir Peygamber Musa bu ahdin aracisi olarak Tanri dan gelen kanunlari kaleme aldigi icin Kanun Ahdi ya da sadece Kanun da adlandirilir Ibraniler 7 19 Sina daginda yapilan bu ahit 10 emirle birlikte asagi yukari 600 baska kanunlar da iceriyordu Musa ahit kitabina yazilmis olan kanunlari Israil halkinin onunde okuduktan sonra onlar emirleri tutmak istediklerini dile getirdiler Cikis 24 7 Kurbanlar kesildikten sonra Eski Ahit yururluge konuldu Cikis 24 8 Hayat ve tapinma icin verilen kanunlarin yaninda kurbanlar hakkindaki yonergeler buyuk bir rol oynadi Bu kisisel ve umumi kurbanlar gunahlari silip temizlemek Ibranice kafarʹ sozcugunun birinci anlami ortmek ya da silip temizlemek ti fakat kefaret olarak da tercume edilmisti amaciyla kesildi Elci Pavlus bogalarin ve kecilerin kaninin gunahlari ortadan kaldirmasi olanaksiz oldugunu yazdi Ibraniler 10 4 Bu kurbanlar sayesinde gunahlar hatirlatilmis oluyordu Ibraniler 10 3 Bu sekilde eski ahit Mesih e goturen bir egitici oldu Galatyalilar 3 24 cunku Isa nin fidye niteliginde Matta 20 28 olan olumu gunahlar icin kalici degerde tek bir kurban olarak hizmet eder Ibraniler 10 12 ve insanlarin gunahlarinin bagislanmasina yol acar Koloseliler 1 14 Bunun icin Tanri Eski Ahit yururlukteyken Yeremya peygamber araciligiyla yeni bir ahit yapacagini bildirmisti Yeremya 31 31 33 Boylece Eski Ahit Yeni Ahit e sevkeden bir egitici Galatyalilar 3 24 ve bir ongoruydu Ibraniler 10 1 Yeni Antlasma nin anlami Yeni Ahit ya da Yeni Anlasma ifadesi Isa Mesih in olmeden once elcileriyle Aksam Yemegi olarak adlandirilan kutlamadaki sozlerinde yer alir Matta 26 27 28 Luka 22 20 Eski Ahit Musa araciligiyla Israil e verilen kanun yururlukteyken Tanri Yeremya peygamber araciligiyla Israil milletiyle yeni bir ahit yapacagini bildirmisti Yeremya 31 31 33 Bu ahit Kanun ahdinden farkli olacakti cunku kurbanlara gerek duyulmadan gunahlarin bagislanmasini mumkun kilacakti Ibraniler 10 11 12 Kanun Ahdi Tanri ve Israilogullari arasinda Cikis 24 7 8 yeni ahit ise Tanri ve ruhi Israil Gal 6 16 arasindadir Onceki ahdin aracisi Musa yken Leviogullari 26 46 yeni olanin aracisi Isa dir Ibraniler 8 6 Kanun Ahdi hayvanlarin kaniyla gecerli kilinmis Cikis 24 3 6 yeni ahit ise Isa nin kaniyla gecerli kilinmistir Ibraniler 9 11 12 Kanun ahdi altindaki Israil milletinin onderi Musa yken yeni ahitte yer alan kisilerin onderi Isa dir Hristiyan inanisina gore Yeni Ahit Tanri nin Sina daginda Israil ile yaptigi antlasmanin yerini alir Ibraniler 8 13 Eski ve yeni ahitlerTanri nin Ibrahim peygambere olan vaadiyle baslar Tanri Ibrahim peygambere oglu Ishak i kurban etmesini istedi Ibrahim oglunu oldurecekken son anda Tanri Ibrahim peygamberi durdurur Tanri Ibrahim i imanindan dolayi su sozlerle bereketledi Varligim uzerine yemin ederim ki bunu yaptigin oglunu biricik evladini esirgemedigin icin sana nimetler verecegim ve soyunu gogun yildizlari deniz kiyisindaki kum taneleri kadar cogaltacagim Senin soyun dusmanlarinin kapisini ele gecirecek Baslangic 22 16 17 Bu sozler Ibrahim in torunu Yakup un soyu olan Israil milletiyle gerceklesti Fakat Israil milleti Tanri nin sonraki sozlerini yerine getirmedi Senin soyun araciligiyla yeryuzundeki tum milletler nimetler elde edecek cunku sozumu dinledin Baslangic 22 18 Elci Pavlus bu ayeti acikladi Sunu yazdi Amac Ibrahim e vadedilen nimetlerin Isa Mesih araciligiyla butun milletlere ulasmasiydi Vaatler Ibrahim e ve onun soyundan olana verildi Bircok kisiden soz ediyormus gibi soyundan olanlara demiyor Tek kisiden soz ederek senin soyundan olana diyor o da Mesih tir Galatyalilar 3 14 16 Pavlus un yazdigi gibi Ibrahim in bir tek soyu araciligiyla tum milletler nimetler elde edecek Ibrahim in bu soyu Isa ydi Matta 1 1 Boylece Tanri nin Ibrahim le yaptigi ahit Isa vasitasiyla ya da Yeni Ahit araciligiyla gerceklesecekti Pavlus Eski Ahdin gorevini su sozlerle acikladi Ustelik dort yuz otuz yil sonra gelen Kanun Tanri nin daha once yururluge koydugu ahdi gecersiz kilmaz ve vaadi iptal etmez Oyleyse Kanun neden verildi Kanun Ibrahim in soyundan vaadi alan kisi gelene kadar suclari ortaya cikarmak uzere sonradan eklendi Boylece Kanun imanla aklanabilelim diye bizi Mesih e goturen egiticimiz oldu Galatyalilar 3 17 19 24 Isa nin fidye niteliginde Matta 20 28 olan olumu insanlarin gunahlarinin bagislanmasina yol acar Koloseliler 1 14 ve bu sekilde tum milletler nimetler elde edecek Baslangic 22 18 Musa nin kanunundaki Eski Ahit hayvan kurbanlari gunahlari ortadan kaldir amadilar fakat bu kurbanlarla her yil gunahlar hatirlatilmis oluyordu Ibraniler 10 3 4 Boylece Eski Ahit Yeni Ahit icin bir egitici olarak hizmet etti Eski cevirilerEski Ahit Samiriye Pentatoku Samiriye Pentatoku Samiriye Pentatoku eski tarihli bir tercumedir ve Ibranice Kutsal Yazilarin Eski Ahit ilk bes kitabini icerir Bu ceviri bir transliterasyondur Samiriye yazisi eski Ibranice yazisindan turediginden dolayi Musa nin bes kitabinin Ibranice metni Samiriyelilerin kullandiklari harflere cevrildi M O 740 ta on kabilelik Israil kralligi Asur imparatorlugu tarafindan yikildi 2 Krallar 15 29 Ust tabakali Israilliler Asur a surgun edildikten sonra baska halklardan insanlar Samiriye yoresine getirildiler 2 Krallar 17 24 Samiriye bolgesinde kalmis olan Isarailogullarinin tapinmasi oraya yerlestirilen insanlarin kendi put tanrilarina sunduklari tapinmayla birlestirildi Samiriyeliler yalniz Musa nin bes kitabini kutsal olarak saydiklari icin Samiriye Pentatoku adlandirilan cevirisi yapildi Bilginler yazilis tarihi konusunda hemfikir degildir Bazilari M O ikinci yuzyili one surer baskalari ise tercumenin M O dorduncu yuzyilda yapildigini dusunur Samiriye Pentatoku ile Ibranice metin arasinda yaklasik 6 000 fark bulunur fakat bunlar ekseriyetle anlamini degistirmeyen onemsiz ayrintilardir Bu tercumenin bugun mevcut olan en eski elyazmalari M S 12 13 yuzyildandir Aramca Targumlar Aramca kavram Targum ceviri ya da yorumlama anlamina gelir Babil e surgun edilen Yahudiler Pers Imparatorlugu altinda yasadiklari zaman Aramca aralarinda yaygin bir dil oldu Bu sebepten dolayi Tanah ancak Aramca tercumeleriyle birlikte okundugunda anlasilabiliyordu Targum adlandirilan bu tercumelerin M S besinci yuzyildan sonra yapildiklari dusunuluyor Aramca Targumlar orijinal metne bagli kalan tercumeler degil anlami farkli sekilde ifade eden serbest cevirilerdir Yunanca Septuagint Yunanca Septuagint Yetmis cevirisi M O 280 yillarinda Ibraniceden yapilan ilk ve en onemli ceviridir Yahudi gelenege gore Ibranice Kutsal Yazilar Iskenderiye de Misir 72 Yahudi bilgin tarafindan Yunancaya cevrildi Sonra bu cevirinin 70 kisi tarafindan yapildigi soylenmeye basladi Boylece bu tercume Septuagint adini aldi O zamanki Yunan kulturunun etkisi altinda yasayan Yahudiler boyle bir ceviriye gereksinim duyuyordu Septuagint in cok sayida papirus fragmani var En eski fragmanlardan biri M O birinci yuzyila ait olan Fouad 266 Papirusudur Bu papirus Baslangic ve Kanunun Tekrari kitaplarindan bolumler icerir Bu papirus fragmani Tanri nin isminin Yunanca metin icinde klasik Ibrani alfabesine ait karakterlerle yazildigini gosterir Ibranice Kutsal Yazilarin tumunu iceren diger papirusler M S dorduncu ile dokuzuncu yuzyil arasinda hazirlanmistir Bunlar birbirinden ayri buyuk harflerle yazildigindan onsiyaller olarak adlandirilir Diger el yazmalari minuskuller olarak bilinir cunku daha kucuk ve el yazisi tarzinda yazilmistir Minuskul harflerle bitisik yazilmis el yazmalari dokuzuncu yuzyildan matbaanin icadina dek kullaniliyordu Yunanca Septuagint metninin onemli onsiyal el yazmalari Sina Yazmasi 1209 numarali Vatikan Yazmasi ve Iskenderiye Yazmasi dir Yeni Ahit Vulgata cevirisi Bu ceviri cok sayida Katolik tercumanin Kutsal Kitap i Hristiyanligin bati dunyasinin bircok diline cevirmesinde kaynak metin olarak kullanildi Latince vulgatus kelimesi yaygin populer anlamina gelir Vulgata Bati Roma Imparatorlugu ndaki siradan insanlar tarafindan kolayca anlasilabilmesi icin orijinal olarak o gunun yaygin bilinen veya populer Latince siyle yazilmistir Bu ceviriyi yapan bilgin ve Hieronymus Jerome Eski Latince Mezmurlar in gozden gecirilmis iki baskisini Yunanca Septuagint ile karsilastirmali olarak hazirlamisti Bununla birlikte Vulgata Kutsal Kitap iyle ilgili calismasinda dogrudan orijinal dillerden Ibranice ve Yunancadan tercume etti ve bu nedenle Vulgata bir tercumenin cevirisi degildi Hieronymus yaklasik M S 390 405 yillari arasinda Ibraniceden Latince tercumesi uzerinde calisti Tamamlanan calisma bu siralarda Septuagint in kopyalarinda bulunan apokrif kitaplari iceriyordu ancak Hieronymus kanonik ve kanonik olmayan Kitaplar arasinda net bir ayrim yapti Baska meshur ceviriler Martin Luther ilk olarak Vulgata metninden degil Ibranice ve Yunanca orijinal metninden halkin anlayabilecegi Almanca bir ceviri yapmistir En unlu Ingilizce cevirisinin adi 1611 tarihli Kral James Surumu dur Bu ceviri bazi Hristiyan inanirlarca hala hatasiz olarak kabul edilmekte olup referans olarak kullanilmaktadir Notlar 2001 yilinda yayimlanan Turkce ceviride Yeni Ceviri metnin dili guncellestirildi baslik da ayni uygulamaya tabi tutuldu Kaynakca Best selling book of non fiction 25 Ekim 2014 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 8 Aralik 2013 The battle of the books 31 Aralik 2015 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 8 Aralik 2013 Ash Russell 2001 Top 10 of Everything 2002 Dorling Kindersley ISBN 0 7894 8043 3 Deutsche Bibelgesellschaft https www die bibel de 30 Mayis 2021 Tarih uyusmuyor tarihinde Wayback Machine sitesinde Konu Zahlen und Fakten 26 Mayis 2021 de alindi Edwin Hatch Essays in Biblical Greek Oxford 1889 s 48 Theologische Realenzyklopadie https www degruyter com 27 Mart 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde TEVRAT TDV Islam Ansiklopedisi TDV Islam Ansiklopedisi 23 Eylul 2019 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 23 Mart 2021 Baki Adam Yahudi Kaynaklarina Gore Tevrat Pinar Yay s 65 ZEBUR TDV Islam Ansiklopedisi TDV Islam Ansiklopedisi Erisim tarihi 23 Mart 2021 F Razi Tefsir i Kebir Akcag Yay 7 251 INCIL TDV Islam Ansiklopedisi TDV Islam Ansiklopedisi Erisim tarihi 26 Mayis 2021 Makale Bibel II III Theologische Realenzyklopadie Cilt 6 Walter de Gruyter 1 baski Berlin 1980 s 9 f Dr Edward Horowitz How the Hebrew Language Grew 1960 s XiX XX N Bentwich Helenizm 1919 s 115 page 1 Blenkinsopp Joseph 1992 The Pentateuch An introduction to the first five books of the Bible Reference Library New York Doubleday ISBN 978 0 385 41207 0 Finkelstein I Silberman NA The Bible Unearthed Archaeology s New Vision of Ancient Israel and the Origin of Its Sacred Texts p 68 McDermott John J 2002 Reading the Pentateuch a historical introduction Pauline Press s 21 ISBN 978 0 8091 4082 4 27 Temmuz 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 3 Ekim 2010 Prolegomena to the History of Israel Edinburgh Adam and Charles Black 1885 5 Mayis 2011 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 14 Haziran 2022 Yazar ad1 eksik soyadi1 yardim Insight on the Scriptures Cilt 1 sayfa 453 454 458 Cilt 2 sayfa 459 Historical Library IX Kitap 21 Histories I Kitap Clio 214 Hieronymus De viris inlustribus Unlu Adamlar Uzerine III Bolum Insight On The Scriptures 2018 Watch Tower Bible and Tract Society S 289 McLay R Timothy 2003 The use of the Septuagint in New Testament research Grand Rapids Mich Eerdmans ISBN 978 0 8028 6091 0 Encyclopaedia Judaica 1973 Cilt 4 sutun 826 827 Israel Exploration Journal 1993 Jg 43 Nr 2 3 S 81 90 93 Biblical Archaeology Review Mart Nisan 1994 S 26 Biblical Archaeology Review Kasim Aralik 1994 S 47 G Cornfeld G J Botterweck Die Bibel und ihre Welt 1991 S 908 Sir Austen Henry Layard Nineveh and Babylon 1882 S 51 2 Avraham Negev Hg Archaologisches Lexikon zur Bibel 1986 S 462 Kurt Galling Hg Textbuch zur Geschichte Israels 1979 S 81 2 Camden M Cobern The New Archeological Discoveries 1918 S 547 Dis baglantilarWikimedia Commons ta Kitab i Mukaddes ile ilgili ortam dosyalari bulunmaktadir Vikisoz de Kutsal Kitap ile ilgili sozleri bulabilirsiniz TDV Islam Ansiklopedisi nde Kitab i Mukaddes Yeni Ahit Metinleri 22 Aralik 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde