Göktürk Kağanlığı (Göktürkçe: 𐱅𐰇𐰼𐰜; Türük, 𐰚𐰇𐰜:𐱅𐰇𐰼𐰜; Kök Türük, veya 𐱅𐰇𐰼𐰚; Türk, Çince: 突厥汗國; pinyin Tūjué hánguó), asıl ismiyle Türk KağanlığıGöktürkler tarafından kurulmuş ve 552-744 yılları arasında Orta ve İç Asya'da hükümdarlık sürdürmüş bir Türk imparatorluğudur ve bozkırların ilk model devletidir. Asya Hun İmparatorluğu'ndan sonra 2. Büyük Devlet lakabını almıştır.
552-744 | |||||||||||||||||
![]() Göktürk kağanlığı Kuzeyde Tunguz Halkları ve batısında Sasani İmparatorluğu olmak üzere en geniş sınırları ile | |||||||||||||||||
Başkent | Ötüken (Doğu) Suyab (Batı) | ||||||||||||||||
Yaygın dil(ler) | Eski Türkçe (Resmi, Hanedanlık ve yaygın dil):37 Soğdca (resmi ve para) Cücence (resmî) | ||||||||||||||||
Resmî din | Tengricilik | ||||||||||||||||
Hükûmet | Kağanlık | ||||||||||||||||
Kağan Yabgu | |||||||||||||||||
| |||||||||||||||||
Yasama organı | Türk Toyu | ||||||||||||||||
Kurultay | |||||||||||||||||
Tarihçe | |||||||||||||||||
| |||||||||||||||||
Yüzölçümü | |||||||||||||||||
• Toplam | 9.300.000 km2 | ||||||||||||||||
| |||||||||||||||||
Günümüzdeki durumu | ![]() |
Devletin kurucusu ve ilk önderi Bumin Kağan'dır. Bumin Kağan'ın kardeşi İstemi Yabgu ülkenin batı kanadını yönetirdi. Göktürkler komşuları olan Çin, Sasani (İran) ve Bizans İmparatorluğu ile askerî, siyasi ve ekonomik ilişkiler kurdular.
Göktürkler (MS 552-744), gerek ilk kez Türk adını kurdukları siyasi birliklere vermeleri ve gerekse de; bir Türk diline ait bilinen en eski yazılı kaynaklarını vermeleri bakımından, Türk kültür ve edebiyat tarihi açısından önemli bir yere sahiptir.
Adlandırma
Türk adı bugün kullanılan şekli ile ilk kez Göktürkler dönemine ait Orhun Yazıtları'nda geçmektedir. "Türk" adıyla kurulmuş ve Türk adını resmî devlet adı olarak kullanan ilk devlettir.
Göktürkler, Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarında kendilerinden 𐱅𐰇𐰼𐰜 (okunuşu sağdan sola doğru: Türük) veya 𐰜𐰇𐰚:𐱅𐰇𐰼𐰜 (okunuşu sağdan sola doğru: Kök Türük ya da azınlık görüşüne göre Ökük Türük) olarak bahsetmiştir.Tonyukuk Yazıtı'nda ise Göktürkler 𐱅𐰇𐰼𐰚 (okunuşu sağdan sola doğru: Türk) olarak geçmektedir. Çince kaynaklar kavmi 突厥 (Pinyin: Tūjué; Wade-Giles: T'u-chüeh, : dʰuət-kĭwɐt) olarak kaydetmiştir. Devlet ve halk Türk tarihyazımında bazen Kök Türkler olarak da adlandırılmaktadır.
Tarihi
Göktürkler, 542'ye kadar Altay Dağları'nın güney eteklerinde yaşamışlardır. Çin kaynakları, ittifakla Göktürklerin Hunlardan geldiğini ifade etmektedir. Göktürkler, "Aşina" adını taşıyan ve kelime anlamı olarak kurt neslini ifade eden bir Hun ailesine mensupturlar. Kurt, Oğuz Kağan Destanı'nda yol gösterici olarak ifade edilmektedir. Göktürk Kağanlığı 552-745 yılları arasında varlığını sürdürdü. Çin'in Siyenpi (Sien-pi) kökenli Kuzey Zhou, Kuzey Qi, Sui ve Tang hanedanları ile uzun süre savaşmıştı. Kardeş kavgaları, diğer Türk halklarıyla arasında yapılan savaşlar, iç savaşlar ve Çinliler ile olan uzun savaşlar devletin yıkılmasına neden oldu.
Yaratılış destanları
Kağanlık kurulmadan önce
Aşina ailesi, Chou Kitabı ve Kuzey Hanedanlar Tarihi 'ne göre, Hiung-nu'nun ayrı bir kolu ve Sui Kitabı ve T'ung-tien e göre, Ping-liang'ın "Karışık yabancı" (雜胡 / 杂胡, Pinyin: záhú, Wade-Giles: tsa-hu)larındandır.Sui Kitabı 'nın aktardığına göre, Sonraki Vey (Kuzey Vey) imparatoru (T'o-pa Ch'ou, Fu-li, Büri)'nun Chü-ch'ü'yü yok ettiğinde (18 Ekim 439 tarihinde), Aşina'nın 500 hanesi Cücenlerlere koşup Chin-shanlara (Altay dağları) yerleştiler. Altay dağlarının kuzeyinde demir işleri yaparak Cücenlerin egemenliğinde yaşadılar. Çin tarihsel kaynakları Cücen kağanı Anagui'nin, kızıyla evlenmek isteyen Göktürk kağanı Bumin'e “Senin gibi demirci bir kölem benim kızımı hangi cesaret ve cür'etle nasıl isteyebilir?” dediğini kaydetmiştir. Anagui'nin bu ifadesi üzerine kimi araştırmacılar Göktürkler'in Cücenlerin egemenliği altında çalışan "demirci köleler" (鍛奴, Pinyin: duànnú, Wade-Giles: tuan-nu) olduklarını iddia etmiştir. Bunun Cücen toplumuna has 'vassallık' sistemi olabileceğini iddia eden araştırmacılar da bulunur. Ancak Denis Sinor'a göre, Anagui'nin bu ifadesi Türklerin demircilik sanatlarında uzmanlaşmış olduğunun bir kanıtıdır.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgzTHpjeUwwSnBiR2RsWDFSdmJubDFhM1ZyWHkxZlQzSnJhRzl1WDBsdWMyTnlhWEIwYVc5dWN5NXFjR1ZuTHpJeU1IQjRMVUpwYkdkbFgxUnZibmwxYTNWclh5MWZUM0pyYUc5dVgwbHVjMk55YVhCMGFXOXVjeTVxY0dWbi5qcGVn.jpeg)
İlk Göktürk Kağanlığı (552-588)
Göktürk Kağanlığı (552–581), 6. yüzyılın ortasında, Asya'nın doğusunda Çin devletinin, batısında Sasani-İran devletinin sınırladığı İç Asya bozkırlarında, doğuda Avarlar, batıda Eftalit/Ak Hunlar ile yapılan mücadeleler sonucunda ortaya çıktı. İlk Kağanları doğu kanadını yöneten Bumin Kağan, batı kanadını yöneten kardeşi İstemi Yabgu'dur. Bu Orhun yazıtlarında şöyle anlatılmaktadır:
Üze kök tengri asra yagiz yir kilindukda ikin ara kişi oglı kılınmis. Kişi oglında üze eçüm apam Bumin Kagan İstemi Kagan olurmis. olurupan Türk budunung ilin törüsin tuta birmis, iti birmis Tört bulung kop yagı ermis. Sü sülepen tört bulungdaki budunug kop almis. Kop baz kılmı. Baslıgıg yükündürmis tizligig sökürmis. İlgerü kadirkan yiska tegi kirü temir kapigka tegi kondurmus.
Üstte mavi gök, altta yağız yer kılındıkta, ikisi arasında insan oğlu kılınmış. İnsan oğlunun üzerine ecdadım Bumin Kağan, İstemi Kağan oturmuş. Oturarak Türk milletinin ilini töresini tutuvermiş, düzenleyivermiş. Dört taraf hep düşman imiş. Ordu sevk ederek dört taraftaki milleti hep almış, hep tabi kılmış. başlıya baş eğdirmiş, dizliye diz çöktürmüş. Doğuda Kadırkan ormanına kadar, batıda demir kapıya kadar kondurmuş. (Kültigin yazıtı, Doğu yüzü)
İli derleyen anlamında "İliğ Kağan" diye de adlandırılan Bumin Kağan (Aşina Tumen)'in ölümünden sonra, yerine oğlu İssik Kağan (Aşina Kolo, 552-553) geçtiyse de iktidarı fazla sürmedi. Bir yıl sonra Mukan Kağan (Aşina Yandou ya da "İrkin", 553-572) Moğol soylu Kitanları yenerek hükümdarlık tahtına oturdu. Kendisi için çok büyük bir Yuğ (matem) töreni düzenlendi, bu törene çeşitli devletlerden pek çok ileri gelen katıldı. Mukan Kağan zamanında devlet muazzam bir genişliğe ulaşmıştı.
Mukan Kağan döneminde imparatorluk gittikçe yükselerek ihtişamlı ve heybetli bir hale geldi. Mukan Kağan Çin kaynaklarında sert, heybetli ve kudretli görünüşü ve başarılı devlet adamlığı ile anlatılmaktadır. Kızını Çin imparatoru ile evlendirerek Çin imparatoriçesi yapmıştır. Bu evliliği iyi kullanarak Çin'in tüm zenginliklerinin kendi ülkesine akmasını sağlamıştır. Mukan'dan sonra tahta kardeşi Taspar Kağan (572—581) geçti. Taspar Kağan, Budizmi kabul eden ve Çin'i baskı altında tutan yönleriyle sivrildi. Taspar'ın yerine İşbara Kağan (Aşina Şetu, 581—587) geçti.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgyTHpZNUwxcGhZVzFoY2xSdmJXSXVhbkJuTHpJMU1IQjRMVnBoWVcxaGNsUnZiV0l1YW5Cbi5qcGc=.jpg)
Bumin Kağan'ın ilk yılları ve saltanatı
Bumin Kağan Aşina soyuna mensuptu. Aşina soyu Bumin'in idaresi altında ticaret maksadıyla Çin'e doğru ilerledi. Bu dönemde bölgede önemli askeri-siyasi güç olan Topa devleti zayıflamış, birbiri ile düşmanlık eden Doğu Topa ve Batı Topa olmak üzere bölünmüştü. Batı Topa düşmanı olduğu Doğu Topa ve Cücenlerin baskıları sebebiyle Aşina soyu ile yakınlaşmaya çalışıyordu. Bumin, 546 yılında ticari ilişkilerini geliştirmek maksadıyla Batı Topa'ya elçi gönderdi. Bumin Kağan aynı yıl Tiele boyunun Cücenlere karşı isyanından yararlanmaya karar verdi. O, Cücen Hanı Anahuan'ın yanına elçi gönderip hatun kızı ile evlenmek istediğini bildirdi. O, önceden biliyordu ki Cücen Hanı kendi vasalına kızını vermeyecek ve onu cezalandırma fikrine düşecekti. Böyle de olmuş ve Anahuan elçiye "Siz benim demir eritenimsiniz, böyle bir şeye nasıl cüret edersiniz ?" şeklinde cevap vermişti. Bundan sonra Bumin Batı Topa devleti hükümdarının kızı ile evlenmek istedi. Çetin durumda olan Batı Topa devletinin hükümdarı Bumin'in bu teklifini kabul etti. 552 yılında Bumin, Batı Topa ile kuvvetlerini birleştirdikten sonra Cücenlerin üzerine hücum ederek onları mağlup etmişti. Bu hadiseden sonra o, kendi devletini ilan eder ve bu Göktürk Kağanlığı'nın kurulma tarihi olarak kabul olunur. Bumin Kağan 552 yılında öldü. Ondan sonra devletin batı koluna oğlu İssik Kağan ve doğu koluna ise İstemi Yabgu (553-576) önderlik etmiştir. İstemi Yabgu fiilî hâkimiyete sahip olsa da kendisini kağan ilan etmedi.
Kara İssik Kağan'ın saltanatı (552-553)
Kara İssik Kağan'ın hâkimiyeti kısa süreli idi. Bu kısa müddet sırasında Cücen Devleti'nin dağılmasıyla toprakları Göktürk Kağanlığı'na tabi oldu. Cücenlerin bir kısmı Topa Devleti çöllerine bir kısmı ise batıya ilerleyerek bölgedeki devletlere sığındılar. Göktürkler ve Topa Devleti arasındaki antlaşmaya göre oraya sığınan Cücenler geri iade edildi ve 555 yılında öldürüldüler. Bundan sonra Göktürklerin hücum istikameti günümüz Tibet ve Moğolistan civarına yöneldi. Ancak Kara İssik Kağan daha fazla ilerleyemedi ve öldü.
Mukan Kağan'ın saltanatı (553-572)
Mukan Kağan'ın hâkimiyeti uzun müddet devam etti. Onun hâkimiyeti yılları Göktürk Kağanlığı'nın yükseliş devridir. Mukan Kağan döneminde Göktürkler, Batı Topa devleti ile ittifaklarını sürdürerek topraklarını genişletti. Batı Topa devleti 557 yılında dağıldıktan sonra toprakları Göktürk Kağanlığı'na katıldı.
Mukan Kağan güçlenmeye çalışan Cücenler üzerine hücum etti. Mağlup olan Cücenler, Çin'e sığındı ama Göktürkler ve Çin arasında olan ilişkiler sebebiyle Cücenler geri iade edildi. Göktürkler, Cücenlere tamamen son verdi. Mukan Kağan Cücenlerden sonra Batı Hitayları da mağlup ederek topraklarını genişletti ve Hitaylar Kore'ye göç etmek zorunda kaldılar. Mukan Kağan, daha sonra güneyde yaşayan Kırgızlar ve diğer dağınık halde yaşayan boyları da kendine tabi kıldıktan sonra bozkırlarda hâkimiyetini güçlendirdi.
Mukan Kağan devletin doğu kısmını yönetiyordu. Doğudaki yükselme ile birlikte İstemi Yabgu idaresi altında olan batı da hızlıca yükselerek topraklarını genişletti. İstemi Yabgu, Altay Dağları'nın batısını, Issık Göl ve Tanrı Dağları'na kadar olan toprakları kendisine tabi kılmıştı. İstemi Yabgu'nun batıda topraklarını genişletmesi sebebiyle Sasaniler ve Doğu Roma ile ilişkiler başlamıştı.İpek Yolu'nu gözetim altında tutmak için Göktürkler, Sasanilerle iyi ilişkiler kurmuştu. İstemi Yabgu, Sasaniler ile ittifak kurarak diğer bir Türk devleti olan Ak Hunlar'ı mağlup etti. Ak Hun devletinin toprakları Göktürkler ve Sasaniler arasında bölüştürüldü.
Sasaniler ile olan ilişkiler İpek Yolu üzerinde hâkimiyet kurma mücadelesi sebebiyle kötüleşmeye başladı. İstemi Yabgu Sasanilere karşı Doğu Roma ile ilişkiler kurmaya başladı. Doğu Roma, İpek Yolu ticaretinin Sasaniler gözetiminde yürütülmesinden memnun olmaması sebebiyle İstemi Yabgu ile ittifak kurdu. Bu ittifaktan sonra 19 yıl sürecek olan Doğu Roma-Sasani Savaşı başladı. Doğu Roma ve Sasaniler arasındaki savaşlar Sasanilere ağır darbe indirdi ve daha sonraları Arapların Sasanileri ele geçirmesini kolaylaştırdı.
Mukan Kağan devrinde Çin'de iç savaşlar şiddetlenmişti. İç savaşlar sebebiyle zayıflayan Çin, Göktürklerin desteğini kazanmak ve Göktürklerin Çin'e yaptığı akınları durdurmak sebebiyle Mukan Kağan'a elçilerle hediyeler göndermişti. Bundan sonra Mukan Kağan sık sık Çin'e elçiler gönderdi. Elçilerin Çin'den hediyelerle dönmeleri bir gelenek haline geldi.
Mukan Kağan, 572 yılında öldü ve yerine ağabeyi Taspar Kağan geçti.
Taspar Kağan'ın saltanatı (572-581)
Taspar Kağan kardeşi Mukan Kağan gibi Çin'le iyi ilişkiler kurmaya ve Çin'deki iç karışıklıktan yararlanmaya çalıştı. Çin'den gelen hediyelerden sonra iki devlet arasındaki ticari ilişkiler gelişmeye başladı. Ticari ilişkilerin gelişmesi ve rahat hayat tarzına uyum Türk toplulukları arasında Çin kültürünün yayılmasına sebep oldu. Hatta Çinli misyonerlerin faaliyetleri dolayısıyla Taspar Kağan Budizm'e girmişti. Taspar Kağan ikiye bölünmüş Çin'in devletleri ile (batıda Qi; doğuda Zou) denge siyaseti yürütmeye çalışsa da başarılı olamamıştır. 557 yılında Zou ve Qi arasında savaş başladı. Nihayetinde Zou, Qi'yi mağlup ederek topraklarını ele geçirdi. Bundan sonra Göktürk Kağanlığı ve Zou arasındaki ilişkiler bozuldu. Taspar Kağan ordusuyla Çin'e ilerleyerek Pekin ve çevresine akın etti.
Taspar Kağan da devletin doğu kolunu yönetiyordu. Batı kolunu yöneten İstemi Yabgu esasen Taspar Kağan'a bağlı olsa da bağımsız hareket ediyordu. İstemi Yabgu 576 yılında öldükten sonra yerine oğlu Tardu Kağan geçti. Bundan sonra Taspar Kağan'ın hâkimiyeti zayıflamaya başladı. Taspar Kağan Çinle iyi ilişkiler kurmayı başaramadı ve Göktürk Kağanlığı zayıflamaya başladı. Taspar Kağan, yönetimde olduğu devletin doğu kolunu da ikiye bölerek kendisine bağlı olmak şartıyla kardeşi İssik Kağan'ın oğlu İşbara'yı doğuya, kardeşi Jutan'ın oğlu Börü'yü ise batıya tayin etti.
Taspar Kağan ile Çin arasındaki anlaşmazlıklar her iki devletin dış ilişkilerini de büyük ölçüde etkiledi. Sui hanedanı fırsattan istifade ederek Çin'de hâkimiyeti ele geçirdi. Bundan sonra Çin'de siyasi birlik sağlandı.
581 yılında Taspar Kağan öldü. Onun ölümünden sonra kimin Kağan olacağı uğrunda Göktürk İç Savaşı başladı. Taspar Kağan, ölümünden önce Mukan Kağan'ın oğlu Apa'nın kağan olmasını vasiyet etse de kurultay Apa'nın hakkı olmadığını öne sürerek Taspar Kağan'ın oğlu Amrak'ı kağan ilan etti. Buna rağmen aynı yıl Amrak, İşbara Kağan'ın lehine hâkimiyetten feragat etti.
İşbara Kağan'ın saltanatı (581-582)
İşbara Kağan'ın başa geçtiği dönemde Göktürk Kağanlığı'nda iç savaş şiddetlenmiş ve devlet zayıflamıştı. Devletin batı kolunu yöneten Tardu artık doğunun hâkimiyetini kabul etmeyerek bağımsız siyaset yürütmeye çalışıyordu. Çin'deki Sui hanedanı devletin doğu ve batı kolundaki anlaşmazlıklardan istifade ederek Tardu'ya elçiler gönderdi. Çin, Türk tüccarlarını ülkesinden çıkardı. Bu olay Göktürk Kağanlığı'nın doğu kolunun durumunu daha da kötüleştirdi. Kıtlık ve yoksulluk ortaya çıktı. Bu nedenle doğuda yaşayan boyların bir kısmı batıya göç etti.
Sui hanedanının da desteği sonucunda Tardu, İşbara Kağan'ın hâkimiyetini tanımadığını ilan etti. Bu olaydan sonra Göktürk Kağanlığı fiilen Doğu Göktürk ve Batı Göktürk kağanlıklarına bölündü. İşbara Kağan'ın yönetiminde devletin yalnızca doğu toprakları kaldı.
Birinci Doğu Göktürk Kağanlığı (581-630)
Göktürk Kağanlığı'nın bölünmesinden sonra ortaya çıkan Doğu Göktürk Kağanlığı, Türk tarihinde önemli bir yere sahiptir. Kültürel ve sosyal açıdan Hun dönemine göre daha hızlı gelişen Türk toplulukları, fethettikleri geniş topraklara yayılmış ve daha sonra kurulacak Türk devletlerinin temellerini atmıştır. Doğu Göktürk Kağanlığı'nın yıkılmasından sonra ortaya çıkan Türk devletleri, Türklerin varlığını ve kültürünü Avrupa'ya yaymıştır. Birinci Göktürk Kağanlığı'nın bölünmesine ve Çin baskısına rağmen Doğu Göktürk Kağanlığı ayakta kalmaya çalışmıştır.
Birinci Doğu Göktürk Kağanlığı, Baga Kağan (587—588), Tulan Kağan (588—599), Yami Kağan (599—609), Şipi Kağan (609—619), Çula Kağan (619—620), İllig Kağan (620—630) tarafından yönetildi.
İşbara Kağan'ın saltanatı (581-587)
585 yılında artan isyanlar ve dış baskılar sonucunda İşbara Kağan, Çin hâkimiyetini kabul etmek zorunda kalmış ve Çin'den yardım istemiştir. Doğu Göktürk Kağanlığı'nı hakimiyet altına alan Çin'in asıl amacı Çin için tehlike olan Türkler de dahil olmak üzere bütün Türkistan halklarını Çinlileştirmekti. Bu nedenle Çin, Doğu Göktürkleri Çince konuşmaya, Çinliler gibi giyinmeye ve Çin adetlerini kabul etmeye mecbur etmiştir. Bu nedenle İşbara Kağan, bu mesele hakkında 585 yılında Çin imparatoruna mektup yazmıştır. İşbara Kağan, Çin imparatoruna yazdığı mektupta şöyle demektedir : "Size bağlı kalacak, haraç verecek, kıymetli atlar hediye edeceğim. Fakat dilimizi değiştiremem, uzun saçlarımızı kestiremem, halkıma Çin elbiseleri giydiremem. Adetlerinizi, kanunlarınızı almama imkan yoktur. Çünkü bu bakımdan bütün milletim hassasiyetle çarpan tek yürektir"
Tardu'ya karşı savaşamayacağını gören İşbara Kağan, İmparator 'ın bir vasalı olmayı kabul etti. Yönetimi kardeşi Baga Kağan'a bırakarak tahttan feragat etti. Aynı yıl öldü.
Baga Kağan'ın saltanatı (587-589)
Baga Kağan'ın saltanatı iki yıl sürmüştür. İşbara Kağan'ın döneminde olan sorunların devamı olarak durum daha da kötüleşti. Bu nedenle Türk boyları isyana başladı. Baga Kağan'ın tek güç kaynağı olan Türk toplulukları, birbirini izleyen göçlerle daha da zayıfladı. Baga Kağan'dan sonra iktidara Tulan Kağan geldi.
Tulan Kağan'ın saltanatı (589-600)
Tulan Kağan döneminde sorunlar daha da kötüleşti. İktidarda olduğu süre boyunca ülkeyi bu sorunlardan kurtaramadı. Tulan Kağan, Batı Göktürk Kağanı Tardu ile ittifak kurdu ve Çin'e karşı sefere çıktı. Çin onları yendi ve Tulan Kağan öldürüldü. Yerine kardeşi Yami geçti. Yami Kağan, Çin'e bağlılığı kabul etmek zorunda kaldı. Tulan Kağan'ın ölümüyle Göktürk Kağanlığı'nın bölünmesi tamamen resmiyet kazandı.
Yami Kağan'ın saltanatı (600-609)
Yami Kağan Göktürk Kağanlığı'nın resmi olarak bölünmesinden sonra iktidara gelen ilk kağan oldu. Onun hükümdarlığı döneminde Çin'in Doğu ve Batı Göktürk kağanlıkları üzerindeki baskısı daha da arttı. Çin, Göktürk teginleri arasındaki muhalefeti kızıştırarak etki alanını artırmaya çalıştı. Yami Kağan'ın karısı Çinli Sui hanedanından Prenses An idi.
Batı Göktürk Kağanı Tardu başlangıçta Çin ile iyi ilişkilere sahipti. Tardu Kağan, Doğu Göktürk Kağanlığı'nı da hâkimiyeti altına almaya çalıştıktan sonra Çin ile arasındaki ilişkiler bozuldu. Çin, Yami Kağan'ı Tardu Kağan'a karşı kullanmaya çalıştı. Yami Kağan Çin'e bağlılığı kabul etti ve hatta İşbara Kağan'ın kabul etmediği kültürel Çinlileşmeye göz yumdu. Yami Kağan döneminde Doğu Göktürk Kağanlığı zayıfladı. Yami Kağan'ın 609 yılında ölümünden sonra yerine oğlu Şipi geçti.
Şipi Kağan'ın saltanatı (609-619)
Şipi Kağan Doğu Göktürk Kağanlığı'nın çöküşünü durdurmayı başardı. Babası gibi bir Çinli prensesle evliydi ancak Çin'in beşinci kol faaliyetlerine izin vermedi. Hükümdarlığının ilk yıllarında iç savaşlara odaklanmış ve onları engellemiştir. Kısa sürede batıda Tibet'ten doğuda Amur'a kadar olan bölgeyi kendisine tabi kıldı.
Şipi Kağan, Çin ile iyi ilişkiler kurmaya çalışmadı. Bölgedeki varlığını sürdürmek için Çin'e karşı mücadele etme politikası izlemiştir. Batı Göktürk Kağanı Taman, Çin ile yakınlaştı ve Çin'e yerleşti. Şipi Kağan, Taman'ın Çin ile yakın ilişkilerinden memnun değildi. Şipi Kağan araya girerek Taman'ı Çin'in elinden aldı ve öldürdü.
Çin, Doğu Göktürk Kağanlığı'nın güçlenmesinden memnun değildi. Daha önce Çin, Göktürk teginleri arasında bir ihtilaf yaratarak kağanlığı zayıflatmayı başarmıştı. Bu kez, Şipi Kağan'ın kardeşi Çiki Şad'a kağanlık teklif edildi. Ancak Çiki Şad teklifi kabul etmedi ve onunla evlenmek üzere gönderilen Çinli prensesi geri yolladı. Bu başarısızlıktan sonra Çin, Şipi Kağan'ın komutanlarından birini öldürdü. Çin, komutanın cesedini Göktürklere göndererek Çin ile temas kurmaya çalıştığını ancak Göktürklerle dostane ilişkileri nedeniyle öldürüldüğünü söyledi. Bu şekilde Şipi Kağan'ın komutanlarına olan güvenini sarsmaya çalışan Çin yine de başarısız oldu. Şipi Kağan, Çin'e gönderilen haracı kesti ve savaş hazırlıklarına başladı.
Şipi Kağan, Çin imparatorunun ülkenin kuzeyine gideceği haberini aldıktan sonra onu yakalamak için harekete geçti. 11 Eylül 615 tarihinde Şipi Kağan'ın ordusu Sui imparatoru Yang'ı Yen-Men'de kuşattı. Bu dönemde Çin'de iç savaş şiddetlenmişti. 616 yılına kadar süren iç savaş sonuçsuz kaldı. 617'de Çin İmparatorluğu çöktü. Şibi Kağan, Çin'e karşı sefere çıkarken hastalandı ve öldü. Li Yuan bu durumdan yararlandı ve Tang Hanedanlığı'nı kurdu.
Şipi Kağan'ın 619 yılında ölümünden sonra yerine kardeşi Çula geçti.
Çula Kağan'ın saltanatı (619-621)
Çula Kağan hükümdarlığı yıllarında kardeşi Şipi Kağan'ın politikasını sürdürdü. Çula Kağan'ın hükümdarlığı sırasında Çin'de bir iç savaş patlak verdi. Sui hanedanının taht taliplerini Tang hanedanından Li Yuan'a karşı destekledi. Bu politikayı izleyerek Çin'deki iç karışıklığı artırmaya çalıştı. Çula Kağan da bir Çinli prensesle evliydi. Onun yönetimi uzun sürmedi. Çula Kağan 621'de hastalandı ve öldü. Daha sonra kardeşi İllig iktidara geldi.
İl Kağan'ın saltanatı (621-630)
İl Kağan da Şipi Kağan ve Çula Kağan'ın Çin'e karşı sert politikasını sürdürdü. Her ne kadar hücum politikası izlemesine rağmen ülke en zayıf dönemine girdi. 626 yılında İl Kağan (Hsüan Kapısı Olayı)'ndan istifade ederek Çangan'a doğru hızla ilerledi. 23 Eylül 626 tarihinde İl Kağan ve onun demir süvarileri Pien Köprüsü'nün kuzeyinde Vey Nehri'ne ulaştılar. 25 Eylül 626 tarihinde köprünün ortasında beyaz atın kesilmesiyle T'ai-tsung ile İl Kağan arasında ittifak gerçekleştirildi. Tang tazminatını ödedi ve daha da haraç vermeye söz verdi. Bunun karşılığı olarak İl Kağan süvarilerin geri çekilmesine razı oldu (Vey Nehri Sözleşmesi veya Pian Köprüsü Sözleşmesi).
Ancak, Ekim 627'den önce Moğol ovasında yaşanan sert iklimler, ağır kar yağışı fırtınası toprakları birkaç metre derinliğe kadar örttü. Göçebelerin hayvanların otlatmaları önlendi ve bu nedenle hayvanların büyük çoğunluğu öldü.Yeni Tang Kitabı 'nın aktardığına göre, 628 yılında T'ai-tsung şöyle konuştu: Göktürk elinde yaz ortasında kırağı görüldü. Güneş beş gündür aynı yerden doğdu. Ay üç gündür aynı parlaklıktaydı. Bozkır kırmızı renkli hava (Kum fırtınası) ile dolduruldu. Böylece Göktürk ile Tang arasındaki güç dengesi drastik bir şekilde değişti.
İl Kağan, Çin'e karşı yürüttüğü düzensiz savaşlarda başarılı olamadı ve hâkimiyeti gittikçe zayıfladı. Göktürklere tabi olan halklar bu zayıflamadan istifade etmeye çalışarak ayaklandı. Seyanto Hanı Yinçü liderliğindeki isyan Tang hanedanı karşısında onu çaresiz bıraktı.
27 Mart 630 tarihinde meydana gelen 'nde komutasındaki Tang ordusu İl Kağan komutasındaki Göktürkleri yendi. İl Kağan İşbara Şad'ın yanına kaçtı. Fakat 2 Mayıs 630 tarihinde Tang ordusu İşbara Şad'ın çadırına ilerledi. İl Kağan esir alınıp Çangan'a gönderildi. Böylece Doğu Göktürk Kağanlığı çöktü ve Tang'ın sistemine girdi. T'ai Tsung, Vey Nehri'ndeki ayıbımı kapatmak için bana yeter. dedi.
Tahakküm dönemi (630-681)
İl Kağan'ın ölümünden sonra Doğu Göktürk Kağanlığı çöktü ve Doğu Göktürkler Çin egemenliğine girerek bölgeye dağıldılar. Çin İmparatoru T'ai-tsung kendisini Türklerin Gök Kağanı ilan ediyordu. Hakanlığa bağlı Türk ve diğer boylar etrafa dağılmaya başladılar, bunlardan bir kısmı ise Çin'e sığındı. Göktürk teginlerine Çin'de makamlar verilerek onları asimile etmeye çalıştılar. Aşina Cieşeşuay, Doğu Göktürk Kağanı Şipi Kağan'ın oğluydu ve Çin'de yüksek bir askeri göreve terfi ettirildi. 639'da Aşina Cieşeşuay, Çin imparatorunu esir almak için bir plan yaptı. Kardeşi Tölis Kağan'ın oğlu Aşina Holoku ve 40 eski astından oluşan bir grupla bu planı gerçekleştirmeye çalıştı. Planın hayata geçirileceği gün fırtına çıktığından imparator saraydan ayrılmadı. 19 Mayıs 639 tarihindeKür Şad'ın esin kaynağı olan Aşina Cieşeşuay yanına topladığı 40 eski astı ile T'ai-tsung'ın yaz sarayı olan Chiu-ch'eng Sarayına saldırdı. Uzun süre savaşmalarına rağmen başarılı olamadılar ve saray atlarını kaçırıp Vey Nehri'ni geçtiler. Çoğu Çin ordusu tarafından öldürüldü.
Aşina Cieşeşuay'ın isyanından sonra Göktürklerin Sarı Irmak'ın güneyinde bulunmalarının iyi olmadığını dile getirenler çoğaldı. T'ai-tsung da Göktürk siyasetini değiştirmeye karar verdi. 13 Ağustos 639 tarihinde T'ai-tsung, Li Simo (Aşina Simo)'yu Çelebi Kağan olarak atadı ve çeşitli eyaletlerde oturan Göktürk ve etnik azınlıkları Sarı Irmak'ın kuzeyine götürmesine ve orada surlar inşa ederek uzun süre sınır kalelerini muhafaza etmesine dair ferman çıkardı. Ancak Çelebi Kağan Seyantolardan korkarak kaleden çıkmak istemeyince T'ai-tsung, Tarım Bakanı Kuo Sipen'i Seyontolara yollayarak, Göktürklerle savaşmaması talimatını verdi.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlqTDJNMkwwZHZhM1IxY210ZlkyRjJMbXB3Wnk4eU5UQndlQzFIYjJ0MGRYSnJYMk5oZGk1cWNHYz0uanBn.jpg)
28 Şubat 641 tarihinde Çelebi Kağan ilk defa nehri geçerek eskiden Dingxiang Kalesinin bulunmuş olduğu yerde çadırı kurdu. 30.000 hanelik halkı, 40.000 sağlam askerî ve 90.000 atı vardı. Kağan, imparator T'ai-tsung'a “Bendeniz haddim olmadığı halde merhametiniz sayesinde kabilenin başı oldum. Kabul olunursa nesillerimiz boyunca devletin bir bekçi köpeği olarak kuzey kapıyı koruyayım. Eğer Seyantolar istila ederse ailemin Çin Seddinin içine girmesine izin veriniz.” dedi. T'ai-tsung kararnameyi çıkarıp buna izin verdi.
679 yılında 'nin Göktürk liderlerinden Aşide Wenfu ve , Aşina Nişufu'yu kağan yaparak Tang'a karşı isyan ettiler. 680 yılında, Tang ordusu Aşina Nişufu ve onun ordusunu yendi. Aşina Nişufu kendi adamları tarafından öldürüldü. Aşide Wenfu, Aşina Funian kağan yaparak yine Tang'a karşı isyan etti. Aşide Wenfu ve Aşina Funian Tang ordusuna teslim oldu. 5 Aralık 681 tarihinde Aşide Wenfu ve Aşina Funian da dahil olmak üzere 54 Göktürk Çangan'ın Doğu Pazarında halka açık bir alanda idam edildi. 682 yılında Kutluk, Funian'ın adamlarının kalıntısı ile birlikte isyan etti ve Heişa Kalesi'ni fethetti.
Batı Göktürk Kağanlığı (581–657)
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh3THpBd0wxQmhjblJmYjJaZlJXRnpkQzFJWlcxZk5qQXdZV1F1YW5Cbkx6SXlNSEI0TFZCaGNuUmZiMlpmUldGemRDMUlaVzFmTmpBd1lXUXVhbkJuLmpwZw==.jpg)
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlrTDJRMkwxUjFjbXRwYzJoZmIyWm1hV05sY25OZlpIVnlhVzVuWDJGZllYVmthV1Z1WTJWZmQybDBhRjlyYVc1blgxWmhjbXRvZFcxaGJsOXZabDlUWVcxaGNtdGhibVF1WHpZME9DMDJOVEZmUTBVbE1rTmZRV1p5WVhOcGVXRmlKVEpEWDFOaGJXRnlhMkZ1WkM1cWNHY3ZNakl3Y0hndFZIVnlhMmx6YUY5dlptWnBZMlZ5YzE5a2RYSnBibWRmWVY5aGRXUnBaVzVqWlY5M2FYUm9YMnRwYm1kZlZtRnlhMmgxYldGdVgyOW1YMU5oYldGeWEyRnVaQzVmTmpRNExUWTFNVjlEUlNVeVExOUJabkpoYzJsNVlXSWxNa05mVTJGdFlYSnJZVzVrTG1wd1p3PT0uanBn.jpg)
Doğuda bunlar olup biterken batıdaki sınırlarını Kırım'a kadar genişleten İstemi Yabgu öldü. Yerine oğlu Tardu Kağan geçti. Tardu, 603 yılına kadar hükümdarlığını sürdürdü.
Doğuda Ta-po'nun ölümü üzerine tahta çıkan To-lo-pien (ya da sonraki adıyla Apa Kağan) toyda / kurultayda yapılan kengeş'te (müzakere) onaylanmadı. Yerine Ta-po'nun yeğeni Şa-po-lio / İşbara Kağan ilan edildi. Çin politikalarının da tesiriyle batı kağanı Tardu, To-lo-pien'i destekledi. İşbara'nın Apa'nın annesini öldürtmesi doğu ile batı arasındaki ilişkileri bir daha düzelmemek üzere bozdu. İki budun artık birbirlerine düşman hale geldi.
Tardu'nun ölümünden sonra Batı Göktürkler, güçlerinin zayıfladığının bir göstergesi olan, yabguluk ve şadlık adları altında Aşina ailesine mensup kişilerce yönetildikten sonra 630 yılında Çin egemenliğine girdi. Bundan sonra On Oklar adını alarak Türgiş boyunun önderliğindeki boylar federasyonu şeklinde yüzyılın sonuna kadar Çin hakimiyetinde kaldılar.
Batı kağanlığının 658'de yıkılmasıyla I Göktürk Kağanlığı yıkılmış oldu.
Tardu Kağan'ın ilk yılları ve saltanatı
Tardu Kağan bağımsızlığını ilan ettikten sonra kendisine tabi olan toprakları genişleterek hâkimiyetini güçlendirdi. Batı Göktürk Kağanlığı'nın sınırları doğuda Tibet'ten batıda Kırım'a değin uzanıyordu. Doğu Roma ile yapılan savaşlarda zayıf düşen Sasaniler ile mücadelesi sonucunda Tardu Kağan Sasani devletinin iç işlerine dahi müdahale edebilmiştir. Tardu Kağan'ın asıl amacı gücünü pekiştirdikten sonra Doğu Göktürk Kağanlığı'na boyun eğdirmek ve Çin'i baskı altında tutmaktı. Tardu Kağan amacına ulaşmak için Çin'e karşı bir sefere çıktı ancak yenildi. Bu yenilgiden sonra Tardu Kağan'ın hâkimiyeti zayıfladı. Tardu Kağan'ın ölümünden sonra oğlu Taman Kağan iktidara geldi.
Taman Kağan'ın saltanatı (603 - 611)
Tardu Kağan'dan sonra Arslan Taman Kağan iktidara geldi. Taman Kağan, Tardu Kağan'ın aksine Çin ile iyi ilişkiler kurmaya çalıştı. Taman Kağan erken yaşta kağan oldu ve onun küçüklüğünden istifade eden Teleütler isyan ederek ordularını bozguna uğrattı. Daha sonra 610'da Taman Kağan'a karşı bir isyan çıktı. Yangsu Tigin'in oğlu Şikoey yeni kağan ilan edildi. Taman Kağan Çin'e kaçtı. Bu durumdan endişe duyan Doğu Göktürk Kağanlığı'nın hükümdarı Şipi Kağan, Taman Kağan'ı Çin'den alıp öldürmüştür. Taman Kağan'ın saltanat yılları Batı Göktürk Kağanlığı'nın zayıflamaya ve parçalanmaya başladığı dönemin başlangıcı olarak kabul edilir.
Şikoey Kağan'ın saltanatı (611 - 618)
Şikoey Kağan, Taman Kağan'dan sonra iktidara geldi ancak iktidarı ciddi bir olayla anılmamaktadır. Taman Kağan'ın kısa yönetimi sırasında artan Çin etkisinden kurtulamasa da Çin ile ilişkilerden uzak durmaya çalıştı. Saltanatı sırasında Şipi Kağan ile savaşlar yaptı. Şikoey Kağan 618'de öldü.
Tong Yabgu Kağan'ın saltanatı (618 - 628)
Tong Yabgu Kağan, Tardu Kağan'ın küçük torunu idi. Tong Yabgu Kağan'ın saltanatı yıllarında Batı Göktürk Kağanlığı, Çin'de patlak veren iç karışıklıklar neticesinde bağımsız siyaset yürütmeye başlamıştır. Tong Yabgu Kağan'ın saltanatı Batı Göktürk Kağanlığı'nın en güçlü dönemi kabul edilir. O, ordudaki düzensizlikleri sonlandırarak Tiele boylarının isyanını bastırdı. Onun hâkimiyeti yıllarında Tang hanedanı ile de iyi ilişkiler kurulmuştu. Tong Yabgu Kağan Tang hanedanından bir prenses ile evlenmişti. O, Sasanilere karşı Doğu Roma ile müttefik oldu. Müttefik kuvvetlerinin saldırıları sonucunda Sasanilere karşı önemli zaferler elde edildi. Tong Yabgu Kağan'ın 628 yılında ölümünden sonra Batı Göktürk Kağanlığı zayıfladı ve bir çöküş dönemine girdi.
Tong Yabgu Kağan, Hazar Kağanlığı'nın kurulmasında rol oynamıştır. Hükümdarlığı sırasında Kafkasya şadı, yabgusu ve tudunu olan Böri Şad, Tong Yabgu Kağan'ın ölümünden sonra bağımsız bir politika izlemeye başlamış ve Hazar Kağanlığı'nın temellerini atmıştır.
Se Yabgu Kağan'ın saltanatı (631 - 633)
Se Yabgu Kağan, Tong Yabgu Kağan'ın oğluydu. Nuşibi kolunun desteğiyle iktidara geldi. Onun saltanatı sırasında Batı Göktürk Kağanlığı zayıfladı ve Çin'in ülkedeki etkisi yeniden arttı. Ancak Batı Göktürk Kağanlığı'nın birliğinin babasının zamanındaki gibi yeniden sağlanmasını talep eden Nuşibi kolunun isteklerini karşılayamayınca tahttan indirilmiş ve yerine Bağaşa Tulu Kağan geçirilmiştir. Se Yabgu Kağan Kanglılar'a kaçtı ve Belh'te öldü.
Batı Göktürk Kağanlığı'nın gerilemesi ve çöküşü
Se Yabgu Kağan'ın ölümü ve Doğu Göktürk Kağanlığı'nın düşüşünden sonra Batı Göktürk Kağanlığı Çin'in hedefi haline geldi. Se Yabgu Kağan'dan sonra başa Bağaşa Tulu Kağan gelmesine rağmen bir yıl sonra hastalandı ve öldü. Bağaşa Tulu Kağan'dan sonra kardeşiİşbara Teriş Kağan iktidara geldi. Saltanatı sırasında Çin'in etkisi arttı ve boylar isyan etti. Bu karışıklığı fırsat bilen Çin ordusu kağanı öldürdü. İşbara Teriş Kağan'ın ölümünden sonra doğuda Nuşibi kolunun desteklediği İl-Kullıg İşbara Kağan ve batıda ise Tulu kolu tarafından desteklenen Doğu Göktürk Kağanlığı'ndan İl Kağan'ın oğlu Yukuk Şad başa geldi. Birkaç yıl sonra Hazar Kağanı Ériş Kül Kağan da kendisini Batı Göktürk Kağanı ilan etti. İl-Kullıg İşbara Kağan ile Yukuk Şad arasındaki mücadelenin ardından 638 yılında İli Nehri Antlaşması imzalandı. Bu barışa göre İli Nehri'nin kuzeyi Yukuk Şad ve ona destek olan Tulu boylarına güneyi ise İl-Kullıg İşbara Kağan ve onu destekleyen Nuşibi boylarına verildi. Ancak bu barış uzun sürmedi. 642'de Tulu boyları Yukuk Şad'ı desteklemeyi bıraktı ve Nuşibiler bundan yararlanarak Yukuk Şad'ı yendi. Yukuk Kağan Kunduz şehrine kaçtı ve orada öldü. Bazı tarihçiler tarafından ilk Hazar kağanı olduğu iddia edilen Eriş Kül Kağan da kağanlıkta hak iddia etti ancak 650'de İl-Kullıg İşbara Kağan tarafından öldürüldü. İl-Kullıg Kağan, 657 yılına kadar saltanatına devam edebildi. Hükümdarlığı sırasında Çin ile savaşmaya çalıştı. Türgiş ve Karlukları birleştirmeyi başarsa da Çin ile savaşta zafer kazanamadı. İl-Kullıg İşbara Kağan esir düşerek Çangan'da tutsak edildi ve böylece Batı Göktürk Kağanlığı yıkılmış oldu.
İkinci Doğu Göktürk (Kutluk) Kağanlığı (682-744)
681 yılında Asena (ya da Aşina) ailesinden Kutluk Kağan, Çin'in kuzeyine yerleşmiş Türk boylarını yeniden toparlamayı başardı. Çin, Kitan ve Dokuz Oğuzlar (Uygurlar) ile yapılan savaşlar sonucunda Ötüken ormanında Göktürk Kağanlığı yeniden güçlendi. Kutluk, ili (devleti/ulusu) yeniden derlediği için İlteriş adını aldı.
692'de ölen İlteriş'in yerine kardeşi Kapgan kağan oldu. Devlet kurulduğundan beri kağanlık danışmanı olan Tonyukuk'un da bulunduğu Kitan'a Tatabılara, Basmillara, Çiklere, Azlara, Bayırkulara, Türgişlere/On Oklara (Batı Göktürk budunu, Kitabelerde sürekli Türgiş Kağanı Türküm, budunum idi ifadeleri bununla ilgilidir), Kırgız ve Dokuz Oğuzlara yapılan seferlerle II. Göktürk Kağanlığı'nın sınırları Okyanus'tan Mâveraünnehir'deki Temir Kapığ (Demirkapı)'ya kadar ulaştı. İpek Yolu'nun büyük bir kısmı denetim altına alınmış oldu.
Kapgan'ın, Bayırkuların kurduğu bir pusuda öldürülmesi üzerine Göktürk Kağanlığı'nın başına oğlu İnel (ya da Ünal) geçti. Ancak Kutluk'un oğlu Bilge'yi, İnel'in kağanlığını kabul etmedi. Boy begleri (beyleri) Bilge'yi kağan ilan etti. İnel kabul etmese bile öldürüldü. Yeni kağan başa geçince kardeşi Kül Tigin'e ordunun komutanlığını verirken, Tonyukuka vezirlik görevini verdi. Onun dönemi de amcası dönemindeki gibi devletin egemenliğindeki boyların başkaldırılarıyla geçti. Çin'in desteklediği Uygur-Karluk-Basmıl bağlaşmasının Ötüken'e yönelik sürekli saldırıları, İpek Yolu'nun kilit noktası olan Çungarya[]'nın Çin'in denetimine geçmesi ve batıda On Ok budunu hakimiyetine alan Türgişler'in gün geçtikçe güçlenmesi neticesinde II. Göktürk Kağanlığı çöküşe sürüklendi. Bilge Kağan'ın, danışmanı Tonyukuk'u ve küçük kardeşi Kül Tigin'i kaybetmesinden sonra zehirlenerek[] öldürülmesi üzerine yerine geçen Tengri Kağan çocuk yaştaydı. Onun kağanlığına karşı gelen Ozmış da ülkeyi toparlayacak güçte değildi. Uygurlar, 744'te Ötüken'e girerek Göktürk Kağanlığı'na son verdiler.
İlteriş Kağan'ın saltanatı (682 - 691)
680 yılında Aşina soyundan gelen Kutluk Kağan, Çin'e isyan ederek İkinci Göktürk Kağanlığı'nı kurdu. Kısa süre içinde Ötüken'i kağanlığın başkenti yaparak ülkeye düzen getirdi. Daha sonra ordusunu güçlendirdi, yeni politika ve stratejiler belirledi. Bu nedenle ülkeyi birleştiren, düzenleyen manasına gelen İlteriş lakabını aldı. Onun hâkimiyet yıllarında uzun müddet esaret altında kalan Türk toplulukları yeniden bir bayrak altında birleşti. İlteriş Kağan'ın ordularının baskısı Çin'e ağır darbeler vurdu. Çin'e yaptığı bir sefer sırasında 23 şehri ele geçirerek okyanus kıyılarına ulaştığı Çin tarihi kayıtlarına geçmiştir. İlteriş Kağan'ın ölümünden sonra yerine kardeşi Kapgan Kağan başa geçti.
Kapgan Kağan'ın saltanatı (691 - 716)
Kapgan Kağan da kardeşi İlteriş Kağan'ın politikasına yakın bir politika izledi. Kapgan Kağan, İlteriş Kağan'ın Çin'e olan baskısını daha da artırarak defalarca Çin üzerine hücum etti. Seferlerinde başarılı olan Kapgan Kağan devletin gücünü artırarak etki alanını genişletti. İlteriş Kağan döneminde başlayan Türkleri yeniden tek bir bayrak altında birleştirme siyaseti Kapgan Kağan'ın döneminde başarılı bir şekilde sonuç verdi. Onun hakimiyet yıllarında Kırgızlar, Türgişler, Basmiller de kağanlığa katıldı. Daha sonra Oğuzlar ve Karlukların da kağanlığa katılması ile tek devlet politikası sağlamlaşmış oldu.
Kapgan Kağan döneminde gerçekleştirilen tarım reformları ve askeri başarılar sonucunda Türk toplumunun refah düzeyi yükselmiştir. Onun döneminde gerçekleştirilen tohum reformu ve Çin yöntemlerinin kullanılması sonucunda bu alanda önemli ilerlemeler kaydedilmiştir.
Kapgan Kağan'ın 25 yıllık saltanatı boyunca Türk toplulukları hem ekonomik hem de kültürel olarak gelişmiştir. 716 yılında ölümünden sonra yerine İnel Kağan geçmiş ancak Kül Tigin tarafından esir alınıp öldürülmüştür.
Bilge Kağan'ın saltanatı (716 – 734)
Bilge Kağan'ın esas adı Bögü idi. Otağa çıktıktan sonra Bilge ismini aldı. İlteriş ve Kapgan Kağan döneminde bastırılan isyanlar Bilge Kağan döneminde yeniden başladı. O, bu isyanları kontrol altına almayı başardı ve devletin düzeninin bozulmasının önüne geçti. Bu ayaklanmalar sırasında kağanlığa bağlı olmaya karşı çıkan Karluklar ve Uygurlar yeniden kağanlığa bağlandı. Bu ayaklanmalarda Göktürk Kağanlığı'nın artan baskısını azaltmak isteyen Çin'in etkisi söz konusu idi. Bu nedenle Çin'i cezalandırmak için Tonyukuk komutasındaki Göktürk ordusu Çin'e sefere çıktı. Yuan Chen komutasındaki 300.000 kişilik Çin ordusunun bozguna uğratılması Çin'e ağır bir darbe indirdi. 722'den sonra Çin'in mukavemetinin kırılmasının sonucunda Çin ile barış görüşmeleri yapıldı.
Bilge Kağan döneminde Türk toplulukları kültürel olarak daha da gelişmiş hale geldi. Bilge Kağan yerleşik yaşama geçme fikri ve Taoizm ve Budizm'e olan ilgisinden veziri Tonyukuk'un tavsiyeleri üzerine vazgeçmiştir.
731 yılında Bilge Kağan'ın kardeşi Kül Tigin öldü. Onun ölümünden sonra Çin ile ilişkiler yeniden bozuldu. 733 yılında yapılan savaşta Çin ordusu bozguna uğratıldı. 734 yılında Bilge Kağan, bakanı Buyruk Çor tarafından zehirlendi. Ölmeden önce Buyruk Çor ve ailesini cezalandırdı.
İkinci Göktürk Kağanlığı'nın gerilemesi ve dağılması
Bilge Kağan'ın ölümünden sonra devlette karışıklık ve isyanlar baş gösterdi. Bilge Kağan'ın ölümünden Göktürk Kağanlığı'nın dağılışına kadar geçen 11 yıl boyunca Yollıg Tigin, Bilge Kutluk Tengri Kağan,Ozmış Kağan ve Kulun Beg hüküm sürdü. Hükümdarlıkları sırasında kağanlıkta Çin etkisi ve iç savaş yeniden arttı ve Göktürklere tabi olan Basmil, Karluk ve Uygur boyları bağlılıklarını bozdular. Son Göktürk kağanı Ozmış Kağan, Basmillere karşı yapılan mücadelede yenildi ve esir alınarak öldürüldü. Basmillerin lideri "İrteriş Kağan" adı altında hükümdar ilan edildi. Böylece 744'te Basmil Kağanlığı, Göktürk Kağanlığı'na son verdi. Ancak Basmil devletinin de ömrü uzun sürmedi ve başka bir Türk devleti olan Uygur Kağanlığı tarafından yıkıldı.
Devlet teşkilatı
Yönetim
Devleti "Kağan" unvanlı hükümdar yönetirdi. Kağan'da bilgelik, alplık ve erdemlilik özellikleri aranırdı. İl denilen ülkeyi bilgili, kahraman, özü sözü doğru, erdemli devlet başkanı yönetirdi. Kağan'ın vazifeleri arasında savaş gücüyle devleti kurma ve düzene koyma, yeni alınan yerlere iskân, töre yani kanunları düzenlemek, halkı doyurup giydirmek vardı.[] Ülke geniş bölge teşkilatı gereğince Doğu ve Batı olmak üzere ikili devlet sistemine göre idâre edilirdi.[] Hükümdarlık hakkı tanrıdandır. Tanrı hükümdar olmasını istediği kişilere “kut” verir. Bilge Kağan ve atalarına da kut vermiştir. Metinlerde birçok defa tanrı adı zikredilir. Kağan, hakan, kam, kan sözcüklerinin ve tengri, umay, yer- su gibi tanrı ve tanrıçaların kullanımı ve alakaları da devlet anlayışında tanrısal öğeleri tasvir eder. Hükmün ilahi temeli diğer krallık ve yönetimlerde de görülebilir ancak burada ilgi çekici olan tanrının yansıması olan kağanın halktan kopmamış olmasıdır.
Kağan ve kağanın eşi Kağatun'nın dışında toplam 28 unvan vardı. Önceleri sayısı bir olan Yabgu’ya, toprağı genişledikçe ihtiyaç çoğalmıştır. Şehzadelere Tegin veya Tigin adı verilirdi. Tiginler, genel valilik, başkomutanlık gibi önemli memuriyetleri yaparlardı.
- Tigin (特勒): prens
- Şad (設): vali, askerî komutan
- Yabgu (葉護): bakan
- Kül çor (屈律啜)
- Apa (阿波)
- İlteber (俟利發)
- Tudun (吐屯)
- İrkin (俟斤)
- Yanhongda (閻洪達, yánhóngdá)
- İlteber (頡利發)
- Tarkan (達幹)
Göktürk Kağanlığı çatısı altında 12 budun toplanmıştır. Göktürk Yazıtları'ndaki budun adları şunlardır:
Tüm budunlara genel isim olarak “Köktürk” adı da kullanılmış, Çinliler de "Tukyu" kelimesini kullanmıştır.[]
Göktürk İmparatorluğu’nun 193 yıllık dönemi içinde egemenliği altında şu devlet kuruluşları bulunmuştur:
- Türk devlet kuruluşları: Dokuz-Oğuz (Üç-Oğuz), On-Uygur, Kırgız, Basmil, Karluk, Türgiş (Türkeş/On-Ok), Ediz, Yağma, Çiğil, Tatar (Dokuz-Tatar)
- Moğol, Mançu, Tunguz ve Acem soylu toplumların devlet kuruluşları: Avar (Apar), Kıtay (Kıtany), Kurıkan (Üç-Kurıkan), Bayırku, İzgil, Tangut (Toygut), Tongra, Altı Çub Soğdak (Sogd), Tezik (Tacik), Az, Çik, Berçik, Tatabı.
Hükümet
Orhun Yazıtları'nda geçtiği üzere, Göktürklerde hükûmetin karşılığı ayukı tabiri idi. Hükûmet meseleleri devlet meclisi toyda görüşülüyordu. Ancak, coğrafi şartlar ve ülkenin içinde bulunduğu durum nedeniyle toy her zaman toplanamıyordu. Memleket işlerinin asıl görüşülmesi gerektiği anlarda ayukı (hükûmet) devreye giriyor, bütün asıl meseleler, o an için ayukıda konuşuluyordu. Ayukının en önemli görevi toyun verdiği kararların ülke çapında uygulanmasını sağlamak, icraatleri takip etmekti. Ayukı buyruklardan (bakanlardan) oluşan bir hükûmetti. Buyruk adı verilen bakanların başında bir nevi sadrazamın, başbakanın karşılığı olan aygucı bulunurdu. Aygucılar hükümdar adına ordu komutanlığı yapan, diplomatik ilişkileri yürüten, geniş yetki ve sorumluluk sahibi olan kişilerdiler. Çin kaynaklarına göre Göktürk hükûmeti 9 bakanlıktan oluşuyordu. Bakanların yazıtlardaki karşılığı ise buyruk idi.
Hükûmet üyelerinin taşıdıkları unvanlarından ve yazıtlardaki ifadelerden gayet önemli kişiler oldukları anlaşılmaktadır (çor, ilteber, buyruk-çor vb.). Kimi hükûmet üyelerinin merkezin dışındaki bölgelerde özellikle askerî vali durumunda oldukları, bazılarının tudunluk (vergi memurluğu) yaparak, vergi toplama işleriyle meşgul oldukları bilinmektedir.
Hükûmetin başında ise hanedandan olmayan aygucılar veya ügeler bulunurdu. Bunlara ilaveten devlet merkezinde ayrıca tamgacı ve bitikçiler bulunurdu. Tamgacılar, katip ve mühürdar, bitikçiler ise haberleşmelerden sorumlu katip idiler.
Görüldüğü gibi Göktürk Kağanlığı'nın devlet teşkilatında; devlet başkanlığı, yasama kurulu toy ve hükûmet birbirlerinden ayrı kurumlar idi. Yani ayrı işlevleri vardı. Ancak, hükümdarlığı şahsında temsil eden kağan (devlet başkanı) ülkeden birinci derecede sorumlu olduğu için bütün yönetimi elinde bulunduruyordu. Başbakanların atamasını yapıyor, töre değişikliklerini toya öneriyor, devlet mahkemesine (yargu) başkanlık ediyordu. Çünkü Tanrı'nın siyasi iktidar ile donattığı tek kişi kağan idi. Diğer eski Türk devletlerinde olduğu gibi, Göktürklerde de milletin hemen her şeyi kağandan beklemesi (doymak, giyinmek, çoğalmak, huzur ve güvenlik) tam otoriteyi doğuruyordu.
Göktürk Kağanlığı devlet sisteminde Çin kaynaklarının ifadesi ile 28'den fazla unvan olduğu gibi, bu unvanları taşıyan kişilerin birer makama da sahip olmaları gayet doğaldır. Göktürk yazıtları da unvanlar ile ilgili ayrıntılı bilgiler vermektedir. Yazıtlara göre devlet hiyerarşisi şöyle sıralanmaktadır: kağan, kağan ailesi, budun (millet), şadapıt beyler, tarhanlar, buyruk beyler (bakanlar), Dokuz Oğuz beyleri vb. Çin kaynakları ise kağan ve hatunu söyledikten sonra en büyük unvan olarak yabgu sonra şad, tegin, tudun, ilteber, erkinden söz etmektedir.
Ordu
Göktürk ordusu, devletin daimi savunma gücüydü ve paralı değildi. Ordunun çoğunluğunu süvariler oluştururdu. Yaya birlikler savaştan ziyade yardım kollarında görev alırdı. Eski Türk ordusunda en büyük kuvvet 10 bin kişilik askerî birlik idi. Bu birliğe "tümen" adı verilirdi. Bütün yerleşik kavimlerde görülen, hareketsiz kütle muharebesi usulüne göre yetiştirilmiş, ağır teçhizatlı orduların (piyade) aksine, hafif silahlı ve oynak süvarilerden kurulu Türk ordularının uyguladığı strateji süratli, ani ve şaşırtıcı hücumlara dayanan, dağınık muharebe sistemiydi. 10'lu sistem sosyal ve idari bakımlardan da mühim iki fonksiyon getirmişti: Biri, devlet güçlerinin tümünün kabile, soy vb. ayrılıklarına bakılmaksızın 10'lu sisteme göre bölünerek, merkezden tayin edilen kumandanlar aracılığı ile en üstte tek idareye bağlanması. Böylece herkesin birbirine yardımcı olduğu bir birliği meydana getiriyordu. İkinci olarak da, bütün idari görev sahipleri aynı zamanda "asker" olduklarından, ordunun vazife ciddiyeti her türlü sivil, idari ünitelere yansıdığı için devlet mekanizmasının askerî disiplin içinde çalışması temin ediliyordu.
Yazıtların birçok yerinde, Göktürkler'in hâkim güç olmasına sık sık değinilir. Özellikle; Bilge Kağan'ın ağzından yazılan, Kül Tigin abidesinde, Bilge Kağan sık sık, "Dizliye diz çöktürdük, başlıya baş çöktürdük." diyerek Göktürkler'in görkemli gücünü zikreder.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgxTHpWaEwwaGhjbWh2Y21sdUxtcHdaeTgzTURCd2VDMUlZWEpvYjNKcGJpNXFjR2M9LmpwZw==.jpg)
Göktürklerin başkenti Ötüken’dir. Burası Orhun Irmağı ile Selenge Irmağı'nın Tarım kolu arasında, ormanlar içinde bitki örtüsü ve suyu bol bir şehirdi. Ötüken’den başka Barshan, Çargelen-Çumgal, , Atbaş, Şirdakbeg, Nanageldi, Fergana, Yassıkugart, Çikircik başlıca Göktürk'ün şehirleridir.
Göktürklerde karar, seçim, insan ve hayvan sayımı için ziyafetli devlet meclisi mahiyetinde Kengeş Meclisi toplanırlardı.
Meclis
Göktürk Kağanlığı'nda bir meclisin var olduğu, Çin kaynaklarından ve Orhun Yazıtları'ndan anlaşılmaktadır. Göktürklerde meclis sözünün karşılığı toy idi. Bu meclisin üyelerine toygun (Çince: 忽里勒台) denirdi.
Göktürk kağanları toyun doğal başkanı oluyorlardı. Kağan olmadığı zaman toya, hanedana mensup olmayan başkanlık ederdi. Bu kişiler ayrıca başbakan konumunda idiler. Göktürkler hakkında ilk bilgileri veren Çin kaynağı Chou Shu'nun 50. bölümünde, Göktürklerin henüz devlet olarak kurulmadıkları döneme ait bilgileri verirken, bazı rivayetlerden bahsedilmektedir. Bu rivayetlerden sonra esas tarihi bölüme geçilirken, doğruluğu belli olmayan bir öyküden söz edilmektedir:
Daha boy aşamasında olan Göktürkler, kendi aralarında bir önder seçmek için hepsi bir araya toplanmış, ağaçlık bir yerde yükseğe sıçrama yarışması düzenlemişlerdi. Sonuçta en yükseğe sıçrayan önder olarak seçilmiştir. 545 yılında ilk Çin elçisi An-no-p'an-t'uo, Göktürk merkezine vardığında, Göktürkler, kağanları Bumin Kağan ile birlikte sevinmişler ve:
Şimdi büyük ülkenin elçisi geldi, bundan dolayı ülkemiz gelecekte yükselecektir. diyerek birbirlerini tebrik etmişlerdi. Bu kayıtlar ile Göktürklerin henüz devlet haline gelmeden bile meclis veya ona benzer işlevi gören bir yapıya sahip oldukları anlaşılmaktadır.
Toyun kağan seçiminde oynadığı rolü gösteren en iyi kanıt ise 582'de taht değişikliği sırasında meydana gelen olaylardır. Taspar Kağan'ın ölümünden sonra, onun ölmeden önce kağan olarak tayin ve vasiyet ettiği Ta-lo-pien toy tarafından kağan olarak tanınmadı. Çünkü Ta-lo-pien'in annesi Türk kökenli değildi ve bir Çin prensesiydi. Bu yüzden toy tarafından İşbara daha layık görülerek kağan seçildi. Bu tarihi olay Göktürk kağanlarının, meclisin onayını almadan tahta geçemediğini ve Göktürklerin gelişmiş bir hukuk yapısına sahip olduklarını göstermektedir.
593 yılında gerçekleşen bir diğer olay da; Tou-lan Kağan'ın Çin asıllı eşi Çin'de kendi sülalesini yıkıp iş başına gelen Sui Hanedanı'na karşı bazı Çinliler ve Soğdlar ile iletişim kurarak, birtakım gizli etkinliklerde bulunuyordu. Bunu öğrenen Sui Hanedanı durumu kağana bildirdi. Kağan önce bunlara karışmak istemedi ise de, Çin elçisi Göktürk toygunlarından (milletvekili) birine rüşvet vererek, kağanın hatununun kurduğu gizli planı ortaya çıkartınca devlet meclisi üyelerinin hepsi, bu gizli plandan dolayı kağanla alay ettiler. Zor durumda kalan kağan, bunun üzerine Çinliler'i (asi olanları) ve Soğdları cezalandırdı. Bir diğer olay da Bilge Kağan'ın 723 yılında, şehirlerin surlarla çevrilmesi ve Budizm ve Taoizm'in kabul edilmesi için ileri sürdüğü önerilerin Göktürk toyunda kabul edilmemesidir.
Diğer taraftan halkın tahta çıkma töreninde kağanı bir keçe üzerine koyarak, havaya kaldırması, kağanın seçimine, halkın katılımı olarak düşünülmüştür. Toylara başta kağan olmak üzere katılan sivil veya askerî devlet erkanı şunlardı: hatun, aygucı veya üge (başbakan), tegin (şehzade, prens), kül-çor, apa, erkin, tudun (vergi memuru), il-teber (yüksek devlet memuru, idareci), tarhan, buyruklar, şadapıt gibi unvanlar taşıyanlar.Toylarda önce dini, millî törenler yapılır, devletin bütün sorunları görüşülür, sonra ziyafetler verilirdi.
Hukuk
Ana Madde: Göktürk Hukuku
Göktürk Devleti'ni diğer kabilevi devletlerden ayıran en önemli özellik kamu hukukunun olmasıdır. Göktürk Devleti'nde yüksek devlet mahkemesine "yargu" denirdi. Adliye (könilik) müessesesi mevcuttur. Göktürk Devleti'nde halk (kün) şahsi hukukla donatılmış, iktisaden hür ve özel mülkiyete sahiptir. Tarım ve arazisi üzerinde de özel mülkiyet geçerli oluyordu.
Mahkemelerin (Yarguların) vazifeleri töreyi ve örfi hukuku uygulamaktı. Göktürk devlet adamı Tonyukuk, mahkeme başkanlığı (yarganlık) görevini yapmıştır. Hükümdarlar da mahkeme başkanlığı (yarganlık) yaparlardı.
Ekonomi
Göktürk Kağanlığı'nın ekonomik yapısı kendi kendine yetme esasına dayanan aile ekonomisi ve devlet ekonomisi olmak üzere iki başlık altında incelenir. Orta Asya'nın iklim koşulları gereği ekonominin temeli hayvancılık olmuştur. Bunun yanında savaş ganimetleri, vergiler, tarımsal etkinlikler, avcılık, el sanatları ile ticaret de diğer ekonomik öğeler arasında yer almıştır.
Aile ekonomisi
Orta Asya'nın doğa ve iklim koşullarının gereği olarak kendi kendine yeterli olma zorunluluğu üzerine kurulan aile ekonomisinde Göktürkler gereksinimlerini kendi kaynaklarından sağlamışlardır. Geçim kaynaklarının en önemlisi hayvancılık olmuştur. Göktürkler, ekonomik getirisi fazla olan at ve koyun başta olmak üzere deve, keçi ve sığır sürüleri de yetiştirmişlerdir. Sürülerin fazlalığı gücün ve zenginliğin göstergesi sayılmıştır. Yetiştirilen hayvanlar genellikle canlı iken satılmış, bunun yanında gereksinim fazlası olan hayvansal ürünler, etler, konserveler, deri, yün ve yünlü ürünler de satılan hayvansal ürünlerin arasında yer almıştır. Ayrıca avlanan sansar, kakım, kunduz, sincap, tilki, kaplan, pars, panter gibi hayvanlar ve bu hayvanların ürünleri de önemli ekonomik kaynaklardan olmuştur. Böylece Göktürkler en önemli geçim kaynakları olan atlara ve koyunlara dokunmadan hem et gereksinimlerini karşılamış hem de bu hayvanların kürklerini işlenmiş ya da işlenmemiş olarak satıp gelir elde etmişlerdir. Ülke içerisinde ekonomi değiş-tokuş esasına dayanırken, Göktürkler gereksinim duyduğu eşyaları ya çevreden ya da belirli aralıklarla ülkeye gelen tüccarlardan elde etmişlerdir. Göktürk Kağanlığı'nda üretim tarzları, sahip olunan yer altı ve yerüstü kaynaklar, yaşam koşulları ve askerlikle ilgili gereksinim, toplum içerisinde çeşitli mesleklerin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Göktürk Kağanlığı'nda başlıca meslek demircilik ve madencilik olmuştur. Bu madenci ve demirciler Altaylar Bölgesi'nde demir, Tanrı Dağları'nda, Kaşgar-Kuçar bölgesinde altın, gümüş, kurşun, kükürt gibi madenleri işlemişlerdir. Madenci ve demirciler dışında halıcılar, kilimciler, keçeciler, debbağlar, çizmeciler, çorapçılar, börkçüler, dokumacılar, terziler, marangozlar ve tahta oymacıları da bu meslek gruplarına örnek olarak verilebilir. Göktürk Kağanlığı'nda oldukça kalabalık bir halde bulunan bu meslek grupları üye oldukları esnaf ve zanaatkar kollarına göre kılıç, kalkan, kargı, mızrak, ok temrenleri, insan ve atlar için zırhlar, tolgalar, at teçhizatı, eyer ve koşum takımları, kazanlar, ibrikler, kovalar, çadır ve otağlar, arabalar, tabaklar, maşrapalar, ince bronz işlemeli tasvirlerle süslenerek yapılan kömür mangalları, heykeller, ok kutuları, kılıç kapsarları, kemer tokaları, katış uçları yapmışlardır. Bu eşyalara sahip olmak bir güç ve zenginlik göstergesi sayılmıştır.
Devlet ekonomisi
Göktürk Kağanlığı'nın devlet ekonomisi devletlerarası ticarete dayanmıştır. Bunun yanında yenik ve Göktürklere bağlı ülkelerden alınan vergiler, armağanlar ile İpek Yolu'ndan elde edilen gelir, ganimetler, yağmalar, askerî yardımlar, savaşlarda alınan tutsaklar için ödenen kurtuluş fidyeleri ile savaş tazminatları devlet ekonomisini oluşturan öğeler arasında yer almıştır. Göktürk Kağanlığı ülke içerisinde kendi toplumundan, gücü oranında ve uğraş alanına göre vergi toplamıştır. Bu vergiler evlerden alındığı gibi, her bir boydan ya da boy üyelerinin durumuna göre toplu olarak da alınmıştır. Göktürk Kağanlığı'nda iktisadi ve mali işlerle tudun denilen ekonomi bakanı ilgilenmiştir. Vergiler tudunlara bağlı olan amga / imga denilen devlet hazinedarları tarafından toplanmıştır. Göktürkler para da darp ettirmişlerdir. Göktürkler darp ettirilen ve şekil olarak diske benzeyen bu Göktürk parasına satir demişlerdir. Göktürklerin ekonomik tutumu, aynı zamanda askerî stratejilerini ve dış politikalarını büyük ölçüde etkilemiştir. Göktürk Kağanlığı, Çin başta olmak üzere Bizans, Sasani ve Hindistan ile ticari alışverişte bulunmuştur. Özellikle Göktürk Kağanlığı'nın dış alım ve satımlarında ilk sırada Çin yer almıştır. Göktürk Kağanlığı ile Çin arasında sürekli devam eden bir elçilik ve kervan akışı olmuştur. Çin İmparatoru Kao-tsu 622 yılında Göktürkler'in Çin sınırına saldırıda bulunmaları üzerine Göktürk kağanına bir elçi göndererek şu isteklerde bulunmuştur: Sayı bakımından Çin İmparatorluğu ile Göktürk Kağanlığı aynı değildir. Göktürkler Çin topraklarını ele geçirse bile buralarda yaşayamazlar. Üstelik elde ettiğiniz ganimetlerin hepsi milletinizin eline geçti. Size ne kaldı? Siz en iyisi ordunuzla birlikte geri dönün ve Tang İmparatorluğu'ndan gelen altın paraların ve ipekli kumaşların hepsi cebinize girsin. Göktürkler Çin imparatorunun bu önerisini kabul edip geri dönmüşlerdir. Bu tarihi kayıt Göktürklerin, Çin'i ele geçirmekten çok, askerî güçleri sayesinde denetim altında tutarak ekonomik gereksinimlerini elde etmek amacını güttüklerini göstermektedir. Göktürk ekonomisinde, pazar kimliğinde olan kervanlar, önemli bir yer tutmuştur. Sasani ile Çin başta olmak üzere birçok ülkeden, Göktürk ülkesine kervan gelmiştir. Göktürkler uzak yerlerden gelen kervanlara arkış demişlerdir. Yabancı ülkelerden gelen bu kervanlar genellikle Göktürk kağanlarının karargâhını yani orduyu takip etmişlerdir. Göktürkler ticaret ile uğraşan kişilere satıkçı demişlerdir. Göktürk tüccarları ise genellikle hayvan sürülerinin ticareti ile ilgilenmekteydi. Nitekim 584 yılında Göktürk kağanı İşbara Kağan Çin sarayına mektup yazarak koyun ve atlarla ipek değiştirilmesini istemiş, bunun üzerine bin at Çin tarafından satın alınmıştır. Yine 588 yılında yaşanan bir diğer tarihi olay da Tu-li Kağan'ın Çin imparatoruna bir elçi göndererek 10 bin at, 20 bin koyun, 500 deve, 500 sığır sunarak bir pazaryeri kurulmasını istemesidir. Bu iki tarihi kayıt Göktürk ekonomisinde hayvancılığın yerini göstermesi bakımından önemlidir. Bunun dışında Göktürk tüccarları Bizans İmparatorluğu'na işlenmiş ya da işlenmemiş demir satmaktaydı. Bizans imparatorunun izniyle Göktürk tüccarları ile birlikte Soğdlu tüccarlar da Konstantinopolis'de ticaret merkezi kurmuşlardı. Göktürkler, demir ile at başta olmak üzere koyun, et, konserve, yün, yağ, bal, yünlü kumaş, ipekli giysi, zamk, boynuz, kılıç, zırh, kalkan, topuz, eyer, ham ya da işlenmiş madenler ihraç etmişlerdir. Ayrıca Göktürkler tilki, samur, sincap, sansar, kakum, kunduz, kaplan gibi av hayvanlarının kürklerini de ihraç etmişlerdir. Bunun yanında Göktürkler, dış ülkelerden ise ipek başta olmak üzere hububat, pirinç, ipekli işlemeler, işlenmiş cam ve gümüşler, çeşitli süs eşyaları ile yerleşik toplumların yaptıkları ürünleri ithal etmişlerdir. Göktürkler batıda İpek Yolu için Çin ve Sasani gibi devletlerle savaşmaktan kaçınmamıştır. Göktürkler armağanlar, yağmalar ve ticaret sayesinde elde ettikleri ipekleri Soğd şehir devletlerindeki tüccarlar sayesinde batıya satıp ticari üstünlüğü ele geçirmeye çalışmışlardır. Göktürk-Bizans ittifakı ile iki yönden saldırıya uğrayan Sasani İmparatorluğu 579 yılına kadar düzenli olarak Göktürklere yıllık 40000 altın ödemiştir. İstemi Yabgu'nun ölümünden sonra Türk Şad'ın vergi miktarını arttırması üzerine Sasaniler, Göktürkler ile karşı karşıya gelmiş ve yenilgiye uğramışlardır. Yine Göktürk-Bizans ittifakının bozulması üzerine Göktürkler 576 yılında Kerç Kuşatması ile Ukrayna'daki Kerç Kalesi'ni fethetmiş, bunun üzerine Bizans İmparatorluğu Göktürk Kağanlığı'na yıllık vergi vermeyi kabul etmiştir. Bu tarihi kayıtlar Göktürklerin yaptıkları savaşlarda, fetihlerde ve çıktıkları seferlerde ekonomik etkenlerin en az diğer etkenler kadar değer taşıdığını göstermektedir. Sahip olunan ekonomik güç ve olanaklar, Göktürklerin otoritesini ve egemenliğini pekiştirmiştir.
Tarım
Orta Asya'nın iklim koşulları Göktürkleri tarım yapmaktan alıkoymasına rağmen, kışlaklarda, hayvancılık gereği yapılan göç güzergahlarında ve ele geçirilen ülkelerdeki ekime uygun topraklarda az da olsa tarım yapıldığı bilinmektedir. Göktürkler, buğday, arpa, darı, çavdar ve at yemi olarak burçak ve yulaf ekmişlerdir. Göktürkler çiftçilere tarıgçı / tarıdacı, ekilen tarlaya da tarıglag demişlerdir. Göktürk kağanı Kapgan Kağan, 696 yılında Çin ile yaptığı antlaşmanın bir maddesinde, Çin'in Göktürkler'e 3000 adet tarım aleti ile yaklaşık 1250 ton tohumluk darı vermesi koşulunu getirmiştir. Göktürkler döneminden kalan sulama kanallarına da rastlanmıştır. Göktürkler döneminde yapılan ve yüksek teknik bilgiye dayanan Tötö Kanalı'nın boyu 10 km'ye yakındır. Bütün bu tarihi kayıtlar Göktürklerin azımsanamayacak ölçüde tarım ile uğraştığını göstermektedir.
Kültür
İnanç ve kuruluş mitolojisi
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTltTDJaa0wwdDVlbmxzWDI5eWEyaHZibDlwYm5OamNtbHdkR2x2Ymk1cWNHY3ZNVFV3Y0hndFMzbDZlV3hmYjNKcmFHOXVYMmx1YzJOeWFYQjBhVzl1TG1wd1p3PT0uanBn.jpg)
Göktürkler inanç ve düşünce yapılarına göre Gök tanrı (Tanrı veya Tengri) tarafından devlet kurma görevinin kendilerine verildiğine inanır ve bu doğrultuda hareket ederlerdi. Bu yüzden kendilerini Göktürk olarak tanımlamışlardır.[] Gök rengi, yani mavi kutsaldı.[] Yine ibadetler göğe en yakın yerlerde, yükseklerde yapılırdı.[] Bugün hâlen Anadolu'daki Türkmenler, belli kutlamalar için yüksek dağlara, tepelere çıkmaktadırlar.[]
Göktürklerde hükümdar soyunun adı yazılı Çin kaynaklarına ve Türk sözlü geleneğine[] göre Asen (Asena, Zena, Aşena, Aşina 阿史那) dir. Bu kaynaklarda Göktürk Kağanlığı'nı kuran bu ailesi kendi tanımlamada dişi bir kurdun soyundan geldiği anlatılmaktadır.
Kurt başlı tuğ
Doğu Göktürk kağanlarından Şipi Kağan (609~619), Suy Hanedanın son ve Tang Hanedanı’nın ilk yıllarından Çin’in iç siyasetine müdahale etmiştir. 617 yılında Çin otoritesine karşı isyan eden Çinli general Liang Shidu'ya kendi askerlerini komuta ettirmiş[] ve Tadu Bilge Kağan unvanı ve kurt başlı tuğu armağan vermiştir. Aynı şekilde Liu Wuzhou'ya Dayan Kağan (定楊可汗) unvanı ve kurt başlı tuğu vermiştir.
Mutfak
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTg0THpobEwwWnlaWE5vWDJGNWNtRnVMbXB3Wnk4eE5UQndlQzFHY21WemFGOWhlWEpoYmk1cWNHYz0uanBn.jpg)
Nevin Halıcı'ya göre ayran, MS 1000 tarihinden önce göçer Türkler tarafından tüketilen geleneksel bir Türk içeceğidir. Celalettin Koçak ve Yahya Kemal Avşar'a (Mustafa Kemal Üniversitesi Gıda Mühendisliği Profesörü) göre ayran, ilk kez binlerce yıl önce acı yoğurdu suyla seyrelterek lezzetini arttıran Göktürkler tarafından üretildi.
Sanat ve edebiyat
Orta Asya'da yapılan araştırma ve kazılarda GökTürkçe yazılı eserler bulunmuştur. Para, taş ve ağaç üzerine yazılan metinlerden, para ve taşlar üzerine yazılanlar günümüze kadar gelmiştir.[]
İlk Türk abidelerinde yazılara altıncı yüzyılda rastlanmıştır. Bunlar kısa metinlerdir. Elde kalan Bengü Anıtları, Orhun Yazıtları veya 'Türük Bengü Taşları' da denen üç büyük yazıttır. Taşların üzeri oyulmak suretiyle yazılmıştır. Bu yazıtlar; Göktürk Kağan'ı Bilge Kağan, Kül Tigin ve Vezir Bilge Tonyukuk adlarına yazılıp, dikilmiştir. Yazıtlar kireç taşına yontularak yazıldığından zaman ve açık havanın tahribatına maruz kalıp, bozulmuştur. Bu yüzden bazı satırları ve birçok kelimeleri okunamaz durumdadır. Kül Tigin kitabesi, içlerinde en az tahribata uğrayanıdır.[]
- Tonyukuk Yazıtı'nın bir görseli
- Ankara'da Gazi Üniversitesi'ndeki, Bilge Kağan Yazıtı'nın bir kopyası
- Kültigin Yazıtı'nın bir görseli
- Bir Göktürk lahit detayı.
- ^ Menander Göktürklerden gelen mektubu "İskitçe" olarak tanımlar. Kaynaklarda "İskit" bozkırlı halklar için kullanılan genel bir tanımdır. Mevcut mektubun Sogdça değil Göktürkçe olduğu kabul ediliyor. 607’de Ch’i-min Kağan’ın Sui imparatoruna gönderdiği mektubun Türkçeden Çin diline çevrildiği iddia ediliyor.
Göktürk Kağanları
Doğu Kağanları
Kağan | Kağanlık yılları | Unvanı | Notlar |
---|---|---|---|
Bumin İl Kağan | 551-552 | Türkçe Bumin İl Kağan (yazıtlarda Bumin Kağan), Sogdça’da βwmyn γ'γ'n ve Çincede Tŭmèn Yīlì Kĕhàn (T’u-men Yi-li K’o-han) | Adı: Türkçe Bumin ya da Tümen, Çincede Tŭmèn (T’u-men) |
Yĭxījì Kağan | 552-553 | Çincede Yĭxījì Kĕhàn (Yi-hsi-chi K’o-han) | Adı: Türkçe Ḳara, Çincede Kēluó (K’e-luo) 科羅. |
Mùgān Kağan | 553-572 | Eğer Mugan Türkçe ise Eski Türkçede sözcükler M ile başlamadığı için Buḳan Ḳaġan olması gerekir ancak Türkçede Buḳan diye bir sözcük ya da adın varlığı bilinmiyor (ne var ki Kırım’a saldıran Gök Türk komutanının adı Yunanca kaynaklarda Boukhanos Βουχανος olarak geçiyor); Soğdçada Mwγ'n γ'γ'n (Mwx’n x’γ’n olarak da yazılıyor), Çincede Mùgān Kĕhàn (Mu-kan K’e-han) 木杆可汗. | Kağan olmadan önceki unvânı: Çincede Yāndū Sìjīn (Yen-tu Ssu-chin) 燕都俟斤 (Sìjīn 俟斤 = İrkin/Erkin). |
Tapar/Taspar Ḳaġan | 572-581 | Soğdçada T’sp’r γ'γ'n ve Çincede Ta/Tuóbō Kěhàn (T’o-po K’e-han) 佗鉢可汗. | Adı: Türkçede Tapar ve Soğdçada T’sp’r (Taspar ya da Tatpar). |
Ānluó Kağan | 581 | Adı Soğdça Umna olup Çincede Ānluó (An-luo) 菴羅 olarak geçmesine karşılık kağanlık unvânı alıp almadığı bilinmemektedir. | (İç Savaş, devlet birkaç yönetici arasında bölünür, Nevêr tarafından birleştirilir) |
Işbara Ḳaġan | 582-587 | Türkçede Işbara Ḳaġan, Soğdçada Nw’’r γ'γ'n ve Çincede Ĕrfú Kěhàn (Er-fu K’e-han) 爾伏可汗 ile Shābōlüè Kěhàn (Sha-po-lüeh K’e-han) 沙鉢略可汗. | Adı: Soğdça Nw’’r (Nevêr/Ñevar/Nivar), Çincede Shètú (She-t’u) / Niètú (Nieh-t’u) 攝圖. |
Baġa Ḳaġan | 587-588 | Türkçe Baġa Ḳaġan ya da Yabġu Ḳaġan, Çincede Mòhè Kěhàn (Mo-he K’e-han) 莫賀可汗 ya da 莫何可汗 ve Yèhù Kěhàn (Ye-hu K’e-han) 葉護可汗. | Kağanlık öncesi adı ve unvânı: Türkçede bir olasılıkla Çulluġ, Çincede Yèhù Chŭluóhòu (Ye-hu Ch’u-luo-hou) 葉護處羅侯 (Yèhù 葉護 = Yabġu). |
Dūlán Kağan | 588-600 | Çincede Dū/Dōulán Kěhàn (Tu/Tou-lan K’e-han) 都蘭可汗. | Adı: Çincede Yōngyúlǘ (Yung-yü-lü) 雍虞閭. |
Qĭmín Kağan | 600-609 | Çincede Yīlìdou Qĭmín Kěhàn (Yi-li-tou Ch’i-min K’e-han) 伊利(?)啟民可汗. | Adı: Türkçe Tölis, Çincede Tūlì (T’u-li) 突利. |
Shĭbì Kağan | 609-619 | Çincede Shĭbì Kěhàn (Shih-pi K’e-han) 始畢可汗. | Adı: Çincede Duōjíshì/Doují (Tuo-chi-shih/Tou-chi) 咄吉世. |
Tūlì Kağan | 619-621 | Türkçe Tölis Ḳaġan ve Yabġu Ḳaġan, Çincede Tūlì Kěhàn (T’u-li K’e-han) 突利可汗 ve Yèhù Kěhàn (Ye-hu K’e-han) 葉護可汗. | Adı: Türkçede bir olasılıkla Çulluġ, Çincede Chŭluóhòu (Ch’u-luo-hou) 處羅侯. |
İllig Ḳaġan | 621-630 | Türkçe İllig Ḳaġan ve Çincede Xié/Jiélì Kěhàn (Hsieh/Chieh-li K’e-han) 頡利可汗. | Adı: Çincede Duōbì (To-pi) 咄苾. |
Dabu Kağan (âsî) | 630-638 | Çince’de Dabu Kěhàn (Ta-pu K’e-han) (?)(?)可汗. | |
Yugu Şad | 638-639 | Çincede Yugu Shè (Yü-ku She) (?)(?)殺. | |
Yiminishusilipi Kağan | 641-643 | Çincede Yĭmí Níshú Sìlìbì Kěhàn (Yi-mi Ni-shu Ssu-li-pi K’e-han) 乙彌泥孰俟力苾可汗 ya da Yĭmí Níshú Qílìbì Kěhàn (Yi-mi Ni-shu Ch’i-li-pi K’e-han) 乙彌泥孰俟利苾可汗. Soğdça Nîzek adının Çincedeki biçimi Níshú’dur (Ni-shu) 泥熟. 俟 karakteri Sì (Ssu) ve Qí (Ch’i) olarak okunmaktadır. | Adı: Çincede Simo (Ssu-mo) 思摩. |
Yizhu Chebi Kağan (âsî) | 638/639-648/650 | Önce Çabış (Çavuş; Çincede Chēbí [Ch’e-pi] 車鼻) iken sonradan Çincede Yĭzhù Chēbí Kěhàn (Yi-chu Ch’e-pi K’e-han) 乙注車鼻可汗 olarak geçen unvânı aldı. | Adı: Çincede Hubo (Hu-po) 斛勃. |
Āshǐnà Nizek Beg Kağan (âsî) | 679-680 | Adı: Soğdça-Türkçe Nizek Beg olabilir, Çincede Āshǐnà Níshúfú (A-shih-na Ni-shu-fu) 阿史那泥熟匐. Fú 匐genellikle Türkçe Beg için kullanılmıştır. | |
Āshǐnà Fúniàn Kağan (âsî) | 681 | Adı: Çincede Āshǐnà Fúniàn (A-shih-na Fu-nien) 阿史那伏念. | |
İltiriş Ḳaġan | 682-691 | Türkçe Ḳutluġ Ḳaġan ve İltiriş Ḳaġan, Çincede Gǔduōlù Kěhàn (Ku-tuo-lu K’e-han) 骨咄祿可汗ve Xié/Jiédiēlìshī Kěhàn (Hsieh/Chieh-tieh-li-shih K’e-han) 頡跌利施可汗. | Adı: Türkçe Ḳutluġ, Çincede Āshĭnà Gǔduōlù (A-shih-na Ku-tuo-lu) 阿史那骨咄祿. |
Ḳapġan Ḳaġan | 691-716 | Türkçe Bögü Ḳaġan ve Ḳapġan Ḳaġan, Çincede Mòchuò Kěhàn (Mo-ch’o K’e-han) 默啜可汗. | Kağanlıktan önceki unvânı: Türkçe Bögü ya da Beg Çor olduğuna ilişkin görüşler vardır, ben Beg Çor’u daha doğru buluyorum; Çincede Mòchuò (Mo-ch’o) 默啜. |
İnel Ḳaġan | 716 | Türkçe İnel Ḳaġan (bir görüşe göre İni İl-Ḳaġan, ancak ben şimdilik İnel görüşünü destekliyorum), Çincede Yíniè Kěhàn (Yi-nieh K’e-han) 移涅可汗. | Adı: Türkçe Bögü olabilir, Çincede Fújù (Fu-chü) 匐俱. |
Bilge Ḳaġan | 716-734 | Türkçe Bilge Ḳaġan, Çincede Píjiā Kěhàn (P’i-chia K’e-han) 毗伽可汗. | Adı: Çincede Mòjílián (Mo-chi-lien) 默棘連. |
Yīrán Kağan | 734-740 | Çince’de Yīrán Kěhàn (Yi-jan K’e-han) 伊然可汗. | |
Teŋri Ḳaġan | 740-741 | Türkçe Teŋri Ḳaġan, Çincede Cheng/Dēnglì Kěhàn (Ch’eng/Teng-li K’e-han) 登利可汗. | |
(Adı ve unvânı bilinmiyor; Bilge Ḳaġan'ın oğullarından biri). | |||
(Adı ve unvânı bilinmiyor; Bilge Ḳaġan'ın oğullarından biri) | |||
Ḳutluġ Yabġu | 741-742 | Türkçe Ḳutluġ Yabġu, Çincede Gǔduōlù Yèhù (Ku-tuo-lu Ye-hu) 骨咄祿葉護. | |
Ozmış Ḳaġan | 742-744 | Türkçe Ozmış Ḳaġan (bunu Özmiş diye okuyanlar varsa da yazıtlarda Ozmış olarak yazılmıştır), Çincede Wūsūmĭshī Kěhàn (Wu-su-mi-shih K’e-han) 烏蘇米施可汗. | Kağanlıktan Önceki Unvânı: Türkçe Ozmış Tigin. |
Báiméi Kağan | 744-745 | Çincede Báiméi Kěhàn (Pai-mei K’e-han) 白眉可汗 (Ak Kaşlı Kağan) olduğuna göre Türkçede Aḳḳaş Ḳaġan olabilir ancak elimizde bunu kanıtlayacak yazılı bir belge bulunmamaktadır. |
Batı Kağanları
Kağan | Kağanlık yılları | Unvanı | Notlar |
---|---|---|---|
İstemi Yabġu (bağımsız değil) | 552-576 | Türkçede İstemi Yabġu (yazıtlarda İstemi Ḳaġan), Çincede Shìdiănmì Yèhù (Shih-tien-mi Ye-hu) | Adı: Türkçe yazıtlarda İstemi; Yunancada Silziboulos ΣΙΛΖΙΒΟΥΛΟΣ / Σιλζιβουλοσ, Dizaboulos ΔΙΖΑΒΟΥΛΟΣ / Διζαβουλοσ, Stembis ΣΤΕΜΒΙΣ / Στεμβισ, Arapçada Sincibû ve Çincede Shìdiănmì (Shih-tien-mi) / Shìdìmĭ (Shih-ti-mi). Yapılan incelemeye göre Ziboulos, Zaboulos, Cibû ve sonraki Tǒng Yabġu Kağan için kullanılan Yunanca Ziebel, Ermenice Cebu, Gürcüce Cibgu Türkçe Yabġu’ya denk gelmektedir. İstemi ve Stembis ise bu adın Çince çevriyazısına daha yakın durmaktadır. İlk hece olan Sil/Di/Sin/Shì Türkçe Sı sözcüğüne benzemektedir. Bu durumda, Gök Türk yazıtlarında İstemi Ḳaġan olarak geçen bu kişinin gerçek unvânı Sı Yabġu olabilir mi? |
Tardu Yabġu/Ḳaġan | 576-603 | Türkçede Tardu Yabġu/Ḳaġan, Çincede Dátóu Kěhàn (Ta-t’ou K’o-han) ve Bùjiā Kěhàn (Pu-chia K’o-han) | Adı: Türkçede ve Sogdçada Tardu, Çincede Dátóu (Ta-t’ou) |
Chŭluó Kağan | 603-611 | Çincede Níjuē Chŭluó Kěhàn (Ni-chüeh Ch’u-lo K’o-han) | Adı: Çincede Hésànà (Ho-sa-na) |
Shèguì Kağan | 611-618 | Çincede Shèguì Kěhàn (She-kui K’o-han) | |
Tǒng Yabġu Kağan | 618-630 | Çincede Tǒng Yèhù Kěhàn (T’ung Ye-hu K’o-han) | (Bundan sonrakiler Táng [T’ang] Sülâlesi’ne bağlılar; iç savaş başlar) |
Baġatur Küllüg Sìpí Kağan | 630 | Çincede Mòhèduō Qūlì Sìpí Kěhàn (Mo-ho-to Ch'ü-li-ssu-p'i K’o-han; Qūlì = Küllüg [Ünlü]), Hou Qūlìpí Kěhàn (Hou Ch'ü-li-p'i K'o-han) ya da Sì Qūlìsìpí Dūlù (Ssu Ch'ü-li-ssu-p'i Tu-lu) | Kağanlıktan Önceki Unvanları: Çincede Mòhèduō (Mo-ho-to) olan Türkçe Baġatur ve Yǎngsù Tèjìn (Yang-su T’e-chin) (Tèjìn = Tigin). |
Yĭpí Bōluó Sì Yabġu Kağan | 630-633 | Çincede Yĭpí Bōluó Sì/Lü Yèhù Kěhàn (Yi-p'i Po-lo Ssu Ye-hu K’o-han) | Kağanlıktan Önceki Unvânı: Çincede Xi/Tielì Tèjìn (Hsi/li T'e-chin). |
Tarduş Ḳaġan | 633-634 | Türkçe Tarduş Ḳaġan, Çincede Duōluó Kěhàn (To-lo K’o-han) | Adı: Sogdça Nîzek, Çincede Níshú (Ni-shu). |
Işbara İltiriş Ḳaġan | 634-638 | Türkçe Işbara İltiriş Ḳaġan, Çincede Shābōluó Die/Xilìshī Kěhàn (Sha-po-lo Tie/Hsi-li-shih K’o-han) | Kağanlıktan Önceki Unvânı: Türkçe Toŋa Şad, Çincede Tóng’é Shè (T’ung-e She). (İç Savaş, kağanlık ikiye ayrılır) |
Yĭpí Tarduş Kağan | 638-642 | Türkçe Tarduş Ḳaġan, Çincede Yĭpí Duōluó Kěhàn (Yi-p’i To-lo K’o-han) | Kağanlıktan Önceki Unvânı: Çincede Yugu Shè. |
Yiqulishi Yĭpí Kağan | 639-640 | Çincede Yiqulishi Yĭpí Kěhàn (Yi-ch’ü-li-shih Yi-p’i K’o-han) | |
Baġatur Yĭpí Yabġu Kağan | 640-641 | Çincede Mòhèduō Yĭpí Yèhù [Mo-ho-to Yi-p’i Ye-hu] | |
Yĭpí Işbara Kağan | 641-642 | Çincede Yĭpí Shābōluó Kěhàn (Yi-p’i Sha-po-lo K’o-han) | Kağanlıktan Önceki Unvânı: Çincede Biheduo Yèhù (Pi-ho-do Ye-hu). |
Yĭpí Shèguì Kağan | 642-649 | Çincede Yĭpí Shèguì Kěhàn (Yi-p’i She-kui K’o-han) | |
Işbara Ḳaġan | 651-656 | Türkçe Işbara Ḳaġan, Çincede Shābōluó Kěhàn (Sha-po-lo K’o-han) | Adı: Çincede Āshǐnà Hèlǔ (A-shih-na Ho-lu). |
Xīngxīwáng Kağan ve Jìwǎngjué Kağan | 651-667 | Āshǐnà Míshe’nın unvânı Çince, Āshǐnà Bùzhēn’ın unvânı ise Çince Jìwǎngjué Kěhàn (Chi-wang-chüeh K’o-han) | Adları: Xīngxīwáng Kağan’ın adı Çincede Āshǐnà Míshe (A-shih-na Mi-she), Jìwǎngjué Kağan’ın adı ise Çincede Āshǐnà Bùzhēn (A-shih-na Pu-chen). |
Āshǐnà Yuánqìng ve Jiézhōng Shìzhŭ Kağan | 667-692 | Húsèluó’nun unvânı Çincede Jiézhōng Shìzhŭ Kěhàn (Chieh-chung Shih-chu K’o-han) | Adları: Yuánqìng'in adı Çincede Āshǐnà Yuánqìng (A-shih-na Yüan-ch’ing), Jiézhōng'un adı Çincede Buli Húsèluó (Pu-li Hu-se-lo; Buli = Türkçe Böri [Kurt]). |
I. On Oḳ Ḳaġan (âsî) | 677-679 | Türkçe On Ok Ḳaġan ve Çincede Shíxìng Kěhàn (Shih-hsing K’o-han, “On Boyun Kağanı”) | Adı: Çincede Tuizi (T’ui-tzu). |
II. On Oḳ Ḳaġan | 704-716 | Türkçe On Oḳ Ḳaġan ve Çincede Shíxìng Kěhàn (Shih-hsing K’o-han) | Adı: Çincede Āshǐnà Huáidào (A-shih-na Huai-tao). |
Āshǐnà Xiàn | 705-717 | Kendisi kağanlık unvânı almadığı hâlde On Oklar’ı yönetmek için Çin tarafından gönderilmiştir | Adı: Çincede Āshǐnà Xiàn (A-shih-na Hsien) |
III. On Oḳ Ḳaġan | 739 | Türkçe On Oḳ Ḳaġan ve Çincede Shíxìng Kěhàn (Shih-hsing K’o-han) | Adı: Çincede Āshǐnà Xīn (A-shih-na Hsin). |
Göktürklerin soyağacı
Göktürk Kağanlığı (Aşina) Doğu Kanadı (Bumin Kağan) Batı kanadı (İstemi Yabgu) (552 - 582) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Batı Göktürk (Tarduş Kağan) (582 - 657/739) | Doğu Göktürk (İşbara Kağan) (582 - 630) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
İkinci Doğu Göktürk İlteriş Kağan (Kutluk) (682 - 745) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Hazar Kağanlığı (tartışmalı) | Beş Hanedan Şatuo (Göktürk) (907 - 960) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Ayrıca bakınız
Kaynakça
- ^ "The tamga of the royal clan of the first Turkish empire was a neatly drawn lineal picture of an ibex", Kljastornyj, 1980, p. 93
- ^ . Türk Tarih Kurumu, ttk.org.tr. 2012. 19 Nisan 2013 tarihinde kaynağından (WMV) arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Ocak 2013.
- ^ Chavannes, Edouard (1903). Documents sur les Tou-Kiue-Turcs-Occidentaux, VI. Commissionnaires de l’Academie Imperiale des Sciences (St. Petersbourg). s. 235.
- ^ Cahun, Léon (1896). Introduction à l'histoire de l'Asie : Turcs et Mongols, des origines à 1405. Robarts - University of Toronto. Paris: Colin. s. 112.
- ^ M. Mori. "Ch'i-min Hakan'ın bir Çin İmparatoruna gönderdiği mektubun üslubu üzerine". Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
- ^ Peter Roudik, (2007), The History of the Central Asian Republics, p. 24
- ^ Peter B. Golden, (2011), Central Asia in World History, p 37
- ^ Sinor 1969, s. 101.
- ^ Peter Roudik (2007). The History of the Central Asian Republics. s. 24.
- ^ Golden, Peter B. (2011). Central Asia in World History.
- ^ Roux 2000, s. 79.
- ^ Vovin, A. (2019). "Groping in the Dark: The First Attempt to Interpret the Bugut Brahmi Inscription". Journal Asiatique. 307 (1): s. 133
- ^ Turchin, Peter; Adams, Jonathan M.; Hall, Thomas D. (Aralık 2006). "East–West Orientation of Historical Empires". Journal of World-Systems Research. 12 (2). s. 222. ISSN 1076-156X. 20 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 16 Eylül 2016.
- ^ Taagepera, Rein (1979). "Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.". Social Science History. 3 (3/4). s. 129. doi:10.2307/1170959. JSTOR 1170959.
- ^ a b Roux, Jean Paul (1984). Türklerin Tarihi (Historie des Turcs) (Fransızca). Fayard. ISBN . . 17 Nisan 2014 tarihinde kaynağından .
- ^ 1:12:36. 4 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Fletcher, Joseph (Haziran 1986). "The Mongols: Ecological and Social Perspectives". Harvard Journal of Asiatic Studies. 46 (1): 11. doi:10.2307/2719074. ISSN 0073-0548.
- ^ Древние Тюрки (Drevnie Turki) [Eski Türkler] (Rusça). Lev Gumilev. ss. 22-25.
- ^ a b Lincoln, SF (1988). "A Tribute to Professor Donald Richard Stranks A.O." Australian Journal of Chemistry. 41 (9): 1261. doi:10.1071/ch9881261. ISSN 0004-9425.
- ^ Baker, Robert L. (1 Ocak 1934). "The Turks Build a Nation". Current History. 39 (4): 409-415. doi:10.1525/curh.1934.39.4.409. ISSN 0011-3530.
- ^ "Interpreters in Early Imperial China". Across Languages and Cultures. 15 (1): 145-150. 1 Haziran 2014. doi:10.1556/acr.15.2014.1.9. ISSN 1585-1923.
- ^ Kim, Yong-Mun (30 Nisan 2013). "A Study on the Costume Culture of Xiongnu". Journal of the Korean Society of Costume. 63 (3): 1-16. doi:10.7233/jksc.2013.63.3.001. ISSN 1229-6880.
- ^ Feng, Wei Sheng; Li, Hong Wei; Zheng, Xiao Ke; Chen, Sui Qing (Aralık 2007). "Two new megastigmane O-glucopyranosides from the leaves of Broussonetia papyrifera". Chinese Chemical Letters. 18 (12): 1518-1520. doi:10.1016/j.cclet.2007.10.028. ISSN 1001-8417.
- ^ Güney, Sıla (7 Nisan 2017). "Ergenekon'dan Kağanlığa Türk Model Devleti Gök Türkler". Tarih Kritik Dergisi. 3 (2): 6-11. 4 Ocak 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 4 Ocak 2023.
- ^ a b Erdem,Konur,"ORHUN YAZITLARINDA SOSYAL VE SİYASİ MESAJLAR 11 Haziran 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde .",Edebiyat ve Sanat Akademisi
- ^ Ahmet Taşağıl-Göktürkler,cilt-1,Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Basımevi, 1995
- ^ İbrahim Kafesoğlu-Türk millı̂ kültürü(S27).Ayyıldız matbaası, 1977
- ^ a b Kultegin's Memorial Complex, TÜRIK BITIG 18 Ağustos 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde . (İngilizce)
- ^ a b Bilge Kagan's Memorial Complex, TÜRIK BITIG 6 Ekim 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde . (İngilizce)
- ^ a b Osman Nedim Tuna, "Ekin Ara İdi Oksuz Kök Türk Anca Olurur Ermiş (KT; D; 2-3) İbaresi Üzerine", Türk dili araştırmaları yıllığı Belleten 1993, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1995 s. 77-81. (Türkçe)
- ^ Muharrem Ergin-Orhun abideleri,s-78,Boğaziçi yayınları 1978(7. baskı)
- ^ Orhun Abideleri M.E.B. 1970
- ^ a b c Balaban, Ayhan. İskit, Hun ve Göktürklerde Sosyal ve Ekonomik Hayat. T.C. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Eski Çağ Tarihi Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi. 2006. URL:http://fef.kafkas.edu.tr/sosyb/tde/halk_bilimi/makaleler/kultur_med/kultur_med%20(20).pdf 13 Ekim 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde .. Erişim tarihi: 11.12.2011. (Archived by WebCite® at)
- ^ Chou Kitabı, Cilt 50 (Çince)
- ^ Kuzey Hanedanlar Tarihi, Cilt 99 (Çince)
- ^ a b c Sui Kitabı, Cilt 84 (Çince)
- ^ 杜佑, 《通典》, 北京: 中華書局出版, (, , Cilt 197), 辺防13 北狄4 突厥上, 1988, , p. 5401. (Çince)
- ^ , , Cilt 123 (Çince)
- ^ Yıl: 永和七年 (太延五年), Ay: 九月, Gün: 丙戌 Academia Sinica 15 Haziran 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde . (Çince)
- ^ Ssu-ma Kuang, Tzu chih t'ung chien, Cilt 159 (Çince)
- ^ Türkoğlu Gök Alp, Sınırlandırılmış Türk tarihi, Sevinç Matbaası, 1976, s. 125. 11 Ekim 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde .
- ^ 馬長壽, 《突厥人和突厥汗國》, 上海人民出版社, 1957, Ma Zhangshou, Tujue ve Tujue Kağanlığı, s. 10-11, "鍛奴"的突厥部落集团 "Demirci Köle" Türk Kabile Grubu, 突厥的鍛工主耍是以奴隸的身分爲柔然奴隸主汗庭服務的 Türk demircinin büyük bir çoğunluğu köle sıfatıyla Cücen Kağanı'nın sarayına hizmet etmekteydi.) (Çince)
- ^ 陳豐祥, 余英時, 《中國通史》, 五南圖書出版股份有限公司, 2002, , p. 155 (因突厥人工於鍛鐵,故世為柔然「鍛奴」。(Tujueler demir dövmeyi işlediler, o yüzden Cucenler için "demirci köle" oldu) (Çince)
- ^ Gao Yang, "The Origin of the Turks and the Turkish Khanate", X. Türk Tarih Kongresi: Ankara 22 - 26 Eylül 1986, Kongreye Sunulan Bildiriler, V. Cilt, Türk Tarih Kurumu, 1991, s. 731. 11 Ekim 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde . (İngilizce)
- ^ Burhan Oğuz, Türkiye halkının kültür kökenleri: Giriş, beslenme teknikleri, İstanbul Matbaası, 1976, p. 147. «Demirci köle» olmaktan kurtulup reisleri Bumin'e 11 Ekim 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde . (Türkçe)
- ^ Larry W. Moses, "Relations with the Inner Asian Barbarian", ed. John Curtis Perry, Bardwell L. Smith, Essays on Tʻang society: the interplay of social, political and economic forces, Brill Archive, 1976, , p. 65. Slave' probably meant vassalage to the Juan Juan confederation of Mongolia, whom they served in battle by providing iron weapons, and also marching with qaghan's armies. 17 Ekim 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde . (İngilizce)
- ^ Denis Sinor, Inner Asia: history-civilization-languages : a syllabus, Routledge, 1997, , p. 26. Contacts had already begun in 545 A.D. between the so-called "blacksmith-slave" Türk and certain of the small petty kingdom of north China,
- ^ Denis Sinor, ibid, p. 101. Beyond A-na-kui's disdainful referance to his "blaksmith slaves" there is ample evidence ot show that the Türks were indeed specializing in metallurgy, though it is difficult to establish whether they were miners or rather blacksmiths. 3 Ekim 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde . (İngilizce)
- ^ Muharrem Ergin, Orhun Abideleri, 7. baskı, Boğaziçi Yayınları, 1978,(Türkçe)
- ^ İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü, Ankara, 1977, (Türkçe)
- ^ Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, 1. Cilt, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2003, (Türkçe)
- ^ Larry W. Moses, "Relations with the Inner Asian Barbarian", ed. John Curtis Perry, Bardwell L. Smith, Essays on Tʻang society: the interplay of social, political and economic forces, Brill Archive, 1976, , p. 65. Slave' probably meant vassalage to the Juan Juan confederation of Mongolia, whom they served in battle by providing iron weapons, and also marching with qaghan's armies. 17 Ekim 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde .
- ^ M. Çağatay Uluçay, Tarih ansiklopedisi: ilk ve orta dereceli okullar için, Bateş yayınları, 1979, s.165.
- ^ a b Li Yanshou, History of Northern Dynasties, Vol. 99.
- ^ a b Linghu Defen et al., Book of Zhou, Vol. 50.
- ^ a b Sima Guang, Zizhi Tongjian, Vol. 164.
- ^ Christopher I. Beckwith, Empires of the Silk Road: a history of Central Eurasia from the Bronze Age to the present, Princeton University Press, 2009, , p. 9.
- ^ Türkoğlu Gök Alp, Sınırlandırılmış Türk tarihi, Sevinç Matbaası, 1976, s. 125
- ^ 馬長壽, 《突厥人和突厥汗國》, 上海人民出版社, 1957, (Ma Zhangshou, Tujue ve Tujue Khaganate), pp. 10-11.
- ^ 陳豐祥, 余英時, 《中國通史》, 五南圖書出版股份有限公司, 2002, (Chen Fengxiang, Yu Yingshi, General history of China), p. 155.
- ^ "Gao Yang, "The Origin of the Turks and the Turkish Khanate", X. Türk Tarih Kongresi: Ankara 22 - 26 Eylül 1986, Kongreye Sunulan Bildiriler, V. Cilt, Türk Tarih Kurumu, 1991, s. 731". 11 Ekim 2014 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Temmuz 2010.
- ^ Burhan Oğuz, Türkiye halkının kültür kökenleri: Giriş, beslenme teknikleri, İstanbul Matbaası, 1976, p. 147. «Demirci köle» olmaktan kurtulup reisleri Bumin'e 11 Ekim 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde .
- ^ (PDF). 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Eylül 2014.
- ^ "The history of the Mongol conquests". 27 Aralık 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 27 Aralık 2021.
- ^ Kultegin’s Memorial Complex, TÜRIK BITIG
- ^ Bilge kagan’s Memorial Complex, TÜRIK BITIG
- ^ a b c d e Bauer, Susan Wise (2010). The History of the Medieval World: From the Conversion of Constantine to the First Crusade. W. W. Norton & Company. p. 238. .
- ^ . 27 Aralık 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Aralık 2021.
- ^ Gary Seaman, Daniel Marksm, Rulers from the steppe: state formation on the Eurasian periphery, Ethnographics Press, Center for Visual Anthropology, University of Southern California, 1991, , pp. 96–97.
- ^ . 6 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Eylül 2014.
- ^ "THE PERILOUS FRONTIER" (PDF). 31 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 27 Aralık 2021.
- ^ "Эпоха тюркских каганатов — Древнейшая эпоха — История — Добро пожаловать в Кыргызстан!". 27 Aralık 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 27 Aralık 2021.
- ^ "İSTEMİ YABGU VE BATI SİYASETİ". 27 Aralık 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 27 Aralık 2021.
- ^ . 3 Temmuz 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Aralık 2021.
- ^ "I Hüsrev döneminde İpek yolu üzerinde Sasani-Göktürk mücadelesi (531-579)" (PDF). 24 Eylül 2015 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 27 Aralık 2021.
- ^ "Türk-Çin siyasi münasebetleri". 27 Aralık 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 27 Aralık 2021.
- ^ "THE TÜRK EMPIRE" (PDF). 28 Ekim 2016 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 27 Aralık 2021.
- ^ Gary Seaman, Daniel Marksm, Rulers from the steppe: state formation on the Eurasian periphery, Ethnographics Press, Center for Visual Anthropology, University of Southern California, 1991, , p. 97, 100.
- ^ Deny; Jean Deny, Louis Bazin, Hans Robert Roemer, György Hazai, Wolfgang-Ekkehard Scharlipp (2000). History of the Turkic Peoples in the Pre-Islamic Period. Schwarz. p. 108.
- ^ Findley, Carter V. (2005). The Turks in World History. Oxford University Press US. p. 48. .
- ^ a b Göktürkler I-II-III, 3 cilt bir arada 1. Baskı, sf: 27-28-30-31, Türk Tarih Kurumu Yayınları-2012, Prof. Dr. Ahmet Taşağıl
- ^ Göktürkler I-II-III, 3 cilt bir arada 1. Baskı, sf: 35-48, Türk Tarih Kurumu Yayınları-2012, Prof. Dr. Ahmet Taşağıl
- ^ Göktürkler I-II-III, 3 cilt bir arada 1. Baskı, sf: 50-57, Türk Tarih Kurumu Yayınları-2012, Prof. Dr. Ahmet Taşağıl
- ^ 薛宗正, 突厥史, 中国社会科学出版社, 北京 (Xue Zongzheng, Tujie Shi, Chinese Social Sciences Press, Beijing, 1992, / K-49 (精), p. 265.
- ^ Zhenping Wang, Ambassadors from the islands of immortals: China-Japan relations in the Han-Tang period, University of Hawaii Press, 2005, , p. 140.
- ^ Zhu Zhenhong, "Taohuashi and Tiankehan (Tangri Qaghan)", Eurasian History 朱振宏,「桃花石」與「天可汗」, 欧亚学研究
- ^ a b Göktürkler I-II-III, 3 cilt bir arada 1. Baskı, sf: 54-63, Türk Tarih Kurumu Yayınları-2012, Prof. Dr. Ahmet Taşağıl
- ^ Xiong, Victor Cunrui (2006). Emperor Yang of the Sui Dynasty: His Life, Times, and Legacy. SUNY Press. p. 213. .
- ^ Yıl: 大業十一年, Ay: 八月, Gün: 癸酉 Academia Sinica 22 Mayıs 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde . (Çince)
- ^ Ssu-ma Kuang, Tzu chih t'ung chien, Cilt 182 (Çince)
- ^ Drompp 2005, p. 126.
- ^ Mair & Steinhardt & Goldin 2005, p. 376.
- ^ Sima Guang, Zizhi Tongjian, Vol. 189.
- ^ The Cambridge History of China, Vol. 3., Cambridge University Press, 1978, p. 181.
- ^ Yıl: 武德九年, Ay: 八月, Gün: 癸未 Academia Sinica 22 Mayıs 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde . (Çince)
- ^ Yıl: 武德九年, Ay: 八月, Gün: 乙酉 Academia Sinica 22 Mayıs 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde . (Çince)
- ^ 渭水之盟
- ^ 便橋會盟 / 便桥会盟
- ^ Ssu-ma Kuang, Tzu chih t'ung chien, Cilt 191 (Çince)
- ^ a b David Andrew Graff, Medieval Chinese warfare, 300-900, Routledge, 2002, , p. 186. 11 Kasım 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde . (İngilizce)
- ^ v.s., Yeni Tang Kitabı, Cilt 215-I (Çince)
- ^ Yıl: 貞觀四年, Ay: 二月, Gün: 甲辰 Academia Sinica 22 Mayıs 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde . (Çince)
- ^ 陰山之戰
- ^ Tang Kitabı, Cilt 3 (Çince)
- ^ a b Ou-yang Hsiu v.s., , Cilt 93 (Çince)
- ^ a b Ssu-ma Kuang, Tzu chih t'ung chien, Cilt 193 (Çince)
- ^ Yıl: 貞觀四年, Ay: 三月, Gün: 庚辰 Academia Sinica 15 Haziran 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde . (Çince)
- ^ 羁縻
- ^ Yıl: 貞觀十三年, Ay: 四月, Gün: 戊寅 Academia Sinica 22 Mayıs 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde . (Çince)
- ^ a b Ssu-ma Kuang, Tzu chih t'ung chien, Cilt 195 (Çince)
- ^ Qədim Tanq tarixi kitabı - Linqpiao 嶺表
- ^ Zizhi Tongjian, vol. 195.
- ^ 中国人民解放军军事科学院, 中国军事通史, 第十册 第十卷, 唐代军事史(上), 军事科学出版社, 1998, (Çin Halk Kurtuluş Ordusu Askerî Bilim Akademisi, Çin Askerî Genel Tarihi, 10. Cilt, 1. Bölümü: Tang Dönemi Askerî Tarihi - I, Askerî Bilim Yayınevi), s.184. books.google 11 Ekim 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde . (Çince)
- ^ Yıl: 貞觀十三年, Ay: 七月, Gün: 庚戌 Academia Sinica 22 Mayıs 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde . (Çince)
- ^ ALTINKILIÇ, Dr. Arzu Emel (2020). "Göktürk giyim kuşamının plastik sanatlarda değerlendirilmesi" (PDF). Journal of Social and Humanities Sciences Research: 1101-1110. 24 Ekim 2020 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 10 Ocak 2021.
- ^ Narantsatsral, D. "THE SILK ROAD CULTURE AND ANCIENT TURKISH WALL PAINTED TOMB" (PDF). The Journal of International Civilization Studies. 26 Ekim 2020 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 10 Ocak 2021.
- ^ Cosmo, Nicola Di; Maas, Michael. Empires and Exchanges in Eurasian Late Antiquity: Rome, China, Iran, and the Steppe, ca. 250–750 (İngilizce). Cambridge University Press. ss. 350-354. ISBN .
- ^ Baumer, Christoph. History of Central Asia, The: 4-volume set (İngilizce). Bloomsbury Publishing. ss. 185-186. ISBN .
- ^ Yıl: 貞觀十五年, Ay: 正月, Gün: 乙亥 Academia Sinica 22 Mayıs 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde . (Çince)
- ^ a b Ssu-ma Kuang, Tzu chih t'ung chien, Cilt 196 (Çince)
- ^ 單于大都護府
- ^ a b c d Ssu-ma Kuang, Tzu chih t'ung chien, Cilt 202 (Çince)
- ^ Yıl: 開耀元年, Ay: 十月, Gün: 乙酉 Academia Sinica 22 Mayıs 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde . (Çince)
- ^ Ssu-ma Kuang, Tzu chih t'ung chien, Cilt 203 (Çince)
- ^ Baumer, Christoph. History of Central Asia, The: 4-volume set (İngilizce). Bloomsbury Publishing. s. 243. ISBN . 22 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 10 Ocak 2021.
- ^ Grenet, Frantz (2004). "Maracanda/Samarkand, une métropole pré-mongole". Annales. Histoire, Sciences Sociales. 5/6: Fig. B. 24 Ekim 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 10 Ocak 2021.
- ^ Avcıoğlu, Doğan (1978). Türklerin Tarihi İkinci Kitap. İstanbul: Tekin Yayınevi. s. 610.
- ^ Avcıoğlu, Doğan (1978). Türklerin Tarihi İkinci Kitap. İstanbul: Tekin Yayınevi. s. 620.
- ^ Avcıoğlu, Doğan (1978). Türklerin Tarihi İkinci Kitap. İstanbul: Tekin Yayınevi. s. 648.
- ^ a b c d Yılmaz Öztuna "Başlangıcından zamanımıza kadar Büyük Türkiye tarihi" cilt 1, sf. 127, Ötüken Yayınevi (1977).
- ^ Ying, Lin. Western Turks and Byzantine gold coins found in China - Transoxiana
- ^ Golden, Nomads 30.
- ^ Zizhi Tongjian, vol. 193
- ^ Christian 283; Artamanov 170-180.
- ^ a b Öztüna, Yılmaz. Devletler ve hânedanlar: İlk çağ ve Asya-Afrika devletleri (1989), T.C. Kültür Bakanlığı, sf. 141.
- ^ L.M.Gümilev :Eski Türkler, tr:Ahsen Batur, Selenge yayınları, İstanbul, 2002, , pp.265-266
- ^ Lev Nikolayeviç Gumilev: Eski Türkler (trans:D.Ahsen Batur), Selenge Yayınları, İstanbul, 2002, pp.273-275
- ^ Kevin Alan Brook. The Jews of Khazaria. 2nd ed. Rowman & Littlefield Publishers, Inc, 2006.
- ^ Hans J. Van de Ven, "Warfare in Chinese History" sf. 118, IQ Brill Academic Publishers.(2000)
- ^ Peter B. Golden, Nomads and sedentary societies in medieval Eurasia, American Historical Association, 1998, , p. 25.
- ^ Scott Cameron Levi, Ron Sela, Islamic Central Asia: an anthology of historical sources, Indiana University Press, 2009, , p. 54.
- ^ Elena Vladimirovna Boĭkova, R. B. Rybakov, Kinship in the Altaic World: Proceedings of the 48th Permanent International Altaistic Conference, Moscow 10–15 July 2005, Otto Harrassowitz Verlag, 2006, , p. 225
- ^ Anatoly Michailovich Khazanov, Nomads and the Outside World, Univ of Wisconsin Press, 1984, , p. 256.
- ^ András Róna-Tas, An introduction to Turkology, Universitas Szegediensis de Attila József Nominata, 1991, p. 29.
- ^ Old Book of Tang, Vol. 194-I
- ^ Ahmet Taşağıl:Göktürkler, AKDTYK yayınları, ISBN 978-975-16-2460-a, p. 358-9
- ^ Mackerras, Colin (1990), "Chapter 12 - The Uighurs", in Sinor, Denis, The Cambridge History of Early Inner Asia, Cambridge University Press, pp. 317–342,
- ^ Eski Türk Toplumu Üzerine İncelemeler, Doğubatı Yayınları, 2011 s.242-289
- ^ "Arşivlenmiş kopya". 4 Ekim 2013 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 7 Eylül 2013.
- ^ 可賀敦/可贺敦
- ^ Tang Kitabı, Cilt 194-II
- ^ Yeni Tang Kitabı, Cilt 215-I
- ^ a b Kafesoğlu, İbrahim (1984). Türk Millî Kültürü. İstanbul: Ötüken Neşriyat. s. 283. ISBN .
- ^ Ahmetbeyoğlu, Ali (2015). Sorularla Eski Türk Tarihi. İstanbul: Yeditepe Yayınevi. ss. 302,303. ISBN .
- ^ Kafesoğlu, İbrahim (1982). Türk Milli Kültürü. Ötüken Neşriyat. ss. 282-283-284. ISBN .
- ^ Kafesoğlu, İbrahim (1982). Türk Milli Kültürü. Ötüken Neşriyat. s. 113. ISBN .
- ^ Kafesoğlu, İbrahim (1984). Türk Millî Kültürü. İstanbul: Ötüken Neşriyat. s. 250. ISBN .
- ^ Chou Shu. 50. s. 908.
- ^ Suei Shu. 84. s. 1865.
- ^ Suei Shu. 51. ss. 1332,1333.
- ^ Chiou T’ang Shu. 194. ss. 5174,5175.
- ^ Ahmetbeyoğlu, Ali (2015). Sorularla Eski Türk Tarihi. İstanbul: Yeditepe Yayınevi. s. 296. ISBN .
- ^ Ahmetbeyoğlu, Ali (2015). Sorularla Eski Türk Tarihi. İstanbul: Yeditepe Yayınevi. s. 297. ISBN .
- ^ a b Eski Türk Tarihi Türklerin Kökeni, Yönetimleri ve Çin ile İlişkileri. Ahmet Taşağıl. Kronik Kitap Yayınları. ss. 45-46-56-57.
- ^ Ahmetbeyoğlu, Ali (2015). Sorularla Eski Türk Tarihi. İstanbul: Yeditepe Yayınevi. ss. 318,319,320. ISBN .
- ^ Koca, Salim (2002). Eski Türklerde Sosyal Ve Ekonomik Hayat, Türkler III. Ankara. s. 8-53.
- ^ Ahmetbeyoğlu, Ali (2015). Sorularla Eski Türk Tarihi. İstanbul: Yeditepe Yayınevi. ss. 321,322,323,324,325,330. ISBN .
- ^ Özbilen, Eşref Bengi (2002). Erken Türk Devletlerinin Ve Topluluklarının Ekonomik Hayatı (Başlangıçtan MS 840'a kadar). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
- ^ Ahmetbeyoğlu, Ali (2015). Sorularla Eski Türk Tarihi. İstanbul: Yeditepe Yayınevi. ss. 319,320. ISBN .
- ^ 始畢可汗
- ^ 梁師都, Liáng Shīdū
- ^ 大度毘伽可汗
- ^ 狼頭纛, pinyin: láng tóu dào
- ^ Ou-yang Hsiu, Yeni Tang Kitabı, Cilt 215-1 (Çince)
- ^ 劉武周, Liú Wǔzhōu
- ^ Ssu-ma Kuang, Tzu chih t'ung chien, Cilt 183 (Çince)
- ^ Turkish Delights Nevin Halici Gastronomica: The Journal of Critical Food Studies, Vol. 1, No. 1 (Winter 2001), pp. 92-93 Published by: University of California Press Article DOI: 10.1525/gfc.2001.1.1.92
- ^ Kocak, C., Avsar, Y. K., 2009. "Ayran: Microbiology and Technology". In: Yildiz, F. (Ed.), Development and Manufacture of Yogurt and Functional Dairy Products. CRC Press, Boca Raton, U.S., pp. 123–141.
- ^ Walter Pohl, Die Awaren: ein Steppenvolk im Mitteleuropa, 567–822 n. Chr, C.H.Beck (2002), , s. 26–29.
wikipedia, wiki, viki, vikipedia, oku, kitap, kütüphane, kütübhane, ara, ara bul, bul, herşey, ne arasanız burada,hikayeler, makale, kitaplar, öğren, wiki, bilgi, tarih, yukle, izle, telefon için, turk, türk, türkçe, turkce, nasıl yapılır, ne demek, nasıl, yapmak, yapılır, indir, ücretsiz, ücretsiz indir, bedava, bedava indir, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, resim, müzik, şarkı, film, film, oyun, oyunlar, mobil, cep telefonu, telefon, android, ios, apple, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, pc, web, computer, bilgisayar
Gokturk Kaganligi Gokturkce 𐱅𐰇𐰼𐰜 Turuk 𐰚𐰇𐰜 𐱅𐰇𐰼𐰜 Kok Turuk veya 𐱅𐰇𐰼𐰚 Turk Cince 突厥汗國 pinyin Tujue hanguo asil ismiyle Turk KaganligiGokturkler tarafindan kurulmus ve 552 744 yillari arasinda Orta ve Ic Asya da hukumdarlik surdurmus bir Turk imparatorlugudur ve bozkirlarin ilk model devletidir Asya Hun Imparatorlugu ndan sonra 2 Buyuk Devlet lakabini almistir Turk Kaganligi 𐰚𐰇𐰜 𐱅𐰇𐰼𐰰 Gokturk Kaganligi552 744Asina boyunun tamgasiGokturk kaganligi Kuzeyde Tunguz Halklari ve batisinda Sasani Imparatorlugu olmak uzere en genis sinirlari ileBaskentOtuken Dogu Suyab Bati Yaygin dil ler Eski Turkce Resmi Hanedanlik ve yaygin dil 37 Sogdca resmi ve para Cucence resmi Resmi dinTengricilikHukumetKaganlikKagan Yabgu 551 553Bumin Kagan 553 572Mukan Kagan 682 691Ilteris Kagan 742 744Ozmis KaganYasama organiTurk Toyu Ust meclisKurultayTarihce Kurulusu552 Dagilisi744Yuzolcumu Toplam9 300 000 km2Onculler ArdillarCucenlerAk Hun Imparatorlugu Hazar KaganligiKimek KaganligiUygur KaganligiOguz YabguluguGunumuzdeki durumuAfganistan Cin Kazakistan Kirgizistan Mogolistan Rusya Tacikistan Turkmenistan Ozbekistan Devletin kurucusu ve ilk onderi Bumin Kagan dir Bumin Kagan in kardesi Istemi Yabgu ulkenin bati kanadini yonetirdi Gokturkler komsulari olan Cin Sasani Iran ve Bizans Imparatorlugu ile askeri siyasi ve ekonomik iliskiler kurdular Gokturkler MS 552 744 gerek ilk kez Turk adini kurduklari siyasi birliklere vermeleri ve gerekse de bir Turk diline ait bilinen en eski yazili kaynaklarini vermeleri bakimindan Turk kultur ve edebiyat tarihi acisindan onemli bir yere sahiptir AdlandirmaTurk adi bugun kullanilan sekli ile ilk kez Gokturkler donemine ait Orhun Yazitlari nda gecmektedir Turk adiyla kurulmus ve Turk adini resmi devlet adi olarak kullanan ilk devlettir Gokturkler Kul Tigin ve Bilge Kagan yazitlarinda kendilerinden 𐱅𐰇𐰼𐰜 okunusu sagdan sola dogru Turuk veya 𐰜𐰇𐰚 𐱅𐰇𐰼𐰜 okunusu sagdan sola dogru Kok Turuk ya da azinlik gorusune gore Okuk Turuk olarak bahsetmistir Tonyukuk Yaziti nda ise Gokturkler 𐱅𐰇𐰼𐰚 okunusu sagdan sola dogru Turk olarak gecmektedir Cince kaynaklar kavmi 突厥 Pinyin Tujue Wade Giles T u chueh dʰuet kĭwɐt olarak kaydetmistir Devlet ve halk Turk tarihyaziminda bazen Kok Turkler olarak da adlandirilmaktadir TarihiGokturkler 542 ye kadar Altay Daglari nin guney eteklerinde yasamislardir Cin kaynaklari ittifakla Gokturklerin Hunlardan geldigini ifade etmektedir Gokturkler Asina adini tasiyan ve kelime anlami olarak kurt neslini ifade eden bir Hun ailesine mensupturlar Kurt Oguz Kagan Destani nda yol gosterici olarak ifade edilmektedir Gokturk Kaganligi 552 745 yillari arasinda varligini surdurdu Cin in Siyenpi Sien pi kokenli Kuzey Zhou Kuzey Qi Sui ve Tang hanedanlari ile uzun sure savasmisti Kardes kavgalari diger Turk halklariyla arasinda yapilan savaslar ic savaslar ve Cinliler ile olan uzun savaslar devletin yikilmasina neden oldu Yaratilis destanlari Kaganlik kurulmadan once Asina ailesi Chou Kitabi ve Kuzey Hanedanlar Tarihi ne gore Hiung nu nun ayri bir kolu ve Sui Kitabi ve T ung tien e gore Ping liang in Karisik yabanci 雜胡 杂胡 Pinyin zahu Wade Giles tsa hu larindandir Sui Kitabi nin aktardigina gore Sonraki Vey Kuzey Vey imparatoru T o pa Ch ou Fu li Buri nun Chu ch u yu yok ettiginde 18 Ekim 439 tarihinde Asina nin 500 hanesi Cucenlerlere kosup Chin shanlara Altay daglari yerlestiler Altay daglarinin kuzeyinde demir isleri yaparak Cucenlerin egemenliginde yasadilar Cin tarihsel kaynaklari Cucen kagani Anagui nin kiziyla evlenmek isteyen Gokturk kagani Bumin e Senin gibi demirci bir kolem benim kizimi hangi cesaret ve cur etle nasil isteyebilir dedigini kaydetmistir Anagui nin bu ifadesi uzerine kimi arastirmacilar Gokturkler in Cucenlerin egemenligi altinda calisan demirci koleler 鍛奴 Pinyin duannu Wade Giles tuan nu olduklarini iddia etmistir Bunun Cucen toplumuna has vassallik sistemi olabilecegini iddia eden arastirmacilar da bulunur Ancak Denis Sinor a gore Anagui nin bu ifadesi Turklerin demircilik sanatlarinda uzmanlasmis oldugunun bir kanitidir Gokturk Kaganligi doneminden kalma Turkce yazili olan Bilge Tonyukuk yazitlari Orhun Yazitlari nin bir parcasidir Ilk Gokturk Kaganligi 552 588 Gokturk Kaganligi 552 581 6 yuzyilin ortasinda Asya nin dogusunda Cin devletinin batisinda Sasani Iran devletinin sinirladigi Ic Asya bozkirlarinda doguda Avarlar batida Eftalit Ak Hunlar ile yapilan mucadeleler sonucunda ortaya cikti Ilk Kaganlari dogu kanadini yoneten Bumin Kagan bati kanadini yoneten kardesi Istemi Yabgu dur Bu Orhun yazitlarinda soyle anlatilmaktadir Uze kok tengri asra yagiz yir kilindukda ikin ara kisi ogli kilinmis Kisi oglinda uze ecum apam Bumin Kagan Istemi Kagan olurmis olurupan Turk budunung ilin torusin tuta birmis iti birmisTort bulung kop yagi ermis Su sulepen tort bulungdaki budunug kop almis Kop baz kilmi Basligig yukundurmis tizligig sokurmis Ilgeru kadirkan yiska tegi kiru temir kapigka tegi kondurmus Ustte mavi gok altta yagiz yer kilindikta ikisi arasinda insan oglu kilinmis Insan oglunun uzerine ecdadim Bumin Kagan Istemi Kagan oturmus Oturarak Turk milletinin ilini toresini tutuvermis duzenleyivermis Dort taraf hep dusman imis Ordu sevk ederek dort taraftaki milleti hep almis hep tabi kilmis basliya bas egdirmis dizliye diz cokturmus Doguda Kadirkan ormanina kadar batida demir kapiya kadar kondurmus Kultigin yaziti Dogu yuzu Ili derleyen anlaminda Ilig Kagan diye de adlandirilan Bumin Kagan Asina Tumen in olumunden sonra yerine oglu Issik Kagan Asina Kolo 552 553 gectiyse de iktidari fazla surmedi Bir yil sonra Mukan Kagan Asina Yandou ya da Irkin 553 572 Mogol soylu Kitanlari yenerek hukumdarlik tahtina oturdu Kendisi icin cok buyuk bir Yug matem toreni duzenlendi bu torene cesitli devletlerden pek cok ileri gelen katildi Mukan Kagan zamaninda devlet muazzam bir genislige ulasmisti Mukan Kagan doneminde imparatorluk gittikce yukselerek ihtisamli ve heybetli bir hale geldi Mukan Kagan Cin kaynaklarinda sert heybetli ve kudretli gorunusu ve basarili devlet adamligi ile anlatilmaktadir Kizini Cin imparatoru ile evlendirerek Cin imparatoricesi yapmistir Bu evliligi iyi kullanarak Cin in tum zenginliklerinin kendi ulkesine akmasini saglamistir Mukan dan sonra tahta kardesi Taspar Kagan 572 581 gecti Taspar Kagan Budizmi kabul eden ve Cin i baski altinda tutan yonleriyle sivrildi Taspar in yerine Isbara Kagan Asina Setu 581 587 gecti Gokturk Kaganligi donemine ait buluntular Ulan batur Mogolistan da sergilenmektedir Bumin Kagan in ilk yillari ve saltanati Bumin Kagan Asina soyuna mensuptu Asina soyu Bumin in idaresi altinda ticaret maksadiyla Cin e dogru ilerledi Bu donemde bolgede onemli askeri siyasi guc olan Topa devleti zayiflamis birbiri ile dusmanlik eden Dogu Topa ve Bati Topa olmak uzere bolunmustu Bati Topa dusmani oldugu Dogu Topa ve Cucenlerin baskilari sebebiyle Asina soyu ile yakinlasmaya calisiyordu Bumin 546 yilinda ticari iliskilerini gelistirmek maksadiyla Bati Topa ya elci gonderdi Bumin Kagan ayni yil Tiele boyunun Cucenlere karsi isyanindan yararlanmaya karar verdi O Cucen Hani Anahuan in yanina elci gonderip hatun kizi ile evlenmek istedigini bildirdi O onceden biliyordu ki Cucen Hani kendi vasalina kizini vermeyecek ve onu cezalandirma fikrine dusecekti Boyle de olmus ve Anahuan elciye Siz benim demir eritenimsiniz boyle bir seye nasil curet edersiniz seklinde cevap vermisti Bundan sonra Bumin Bati Topa devleti hukumdarinin kizi ile evlenmek istedi Cetin durumda olan Bati Topa devletinin hukumdari Bumin in bu teklifini kabul etti 552 yilinda Bumin Bati Topa ile kuvvetlerini birlestirdikten sonra Cucenlerin uzerine hucum ederek onlari maglup etmisti Bu hadiseden sonra o kendi devletini ilan eder ve bu Gokturk Kaganligi nin kurulma tarihi olarak kabul olunur Bumin Kagan 552 yilinda oldu Ondan sonra devletin bati koluna oglu Issik Kagan ve dogu koluna ise Istemi Yabgu 553 576 onderlik etmistir Istemi Yabgu fiili hakimiyete sahip olsa da kendisini kagan ilan etmedi Kara Issik Kagan in saltanati 552 553 Kara Issik Kagan in hakimiyeti kisa sureli idi Bu kisa muddet sirasinda Cucen Devleti nin dagilmasiyla topraklari Gokturk Kaganligi na tabi oldu Cucenlerin bir kismi Topa Devleti collerine bir kismi ise batiya ilerleyerek bolgedeki devletlere sigindilar Gokturkler ve Topa Devleti arasindaki antlasmaya gore oraya siginan Cucenler geri iade edildi ve 555 yilinda oldurulduler Bundan sonra Gokturklerin hucum istikameti gunumuz Tibet ve Mogolistan civarina yoneldi Ancak Kara Issik Kagan daha fazla ilerleyemedi ve oldu Mukan Kagan in saltanati 553 572 Mukan Kagan in hakimiyeti uzun muddet devam etti Onun hakimiyeti yillari Gokturk Kaganligi nin yukselis devridir Mukan Kagan doneminde Gokturkler Bati Topa devleti ile ittifaklarini surdurerek topraklarini genisletti Bati Topa devleti 557 yilinda dagildiktan sonra topraklari Gokturk Kaganligi na katildi Mukan Kagan guclenmeye calisan Cucenler uzerine hucum etti Maglup olan Cucenler Cin e sigindi ama Gokturkler ve Cin arasinda olan iliskiler sebebiyle Cucenler geri iade edildi Gokturkler Cucenlere tamamen son verdi Mukan Kagan Cucenlerden sonra Bati Hitaylari da maglup ederek topraklarini genisletti ve Hitaylar Kore ye goc etmek zorunda kaldilar Mukan Kagan daha sonra guneyde yasayan Kirgizlar ve diger daginik halde yasayan boylari da kendine tabi kildiktan sonra bozkirlarda hakimiyetini guclendirdi Mukan Kagan devletin dogu kismini yonetiyordu Dogudaki yukselme ile birlikte Istemi Yabgu idaresi altinda olan bati da hizlica yukselerek topraklarini genisletti Istemi Yabgu Altay Daglari nin batisini Issik Gol ve Tanri Daglari na kadar olan topraklari kendisine tabi kilmisti Istemi Yabgu nun batida topraklarini genisletmesi sebebiyle Sasaniler ve Dogu Roma ile iliskiler baslamisti Ipek Yolu nu gozetim altinda tutmak icin Gokturkler Sasanilerle iyi iliskiler kurmustu Istemi Yabgu Sasaniler ile ittifak kurarak diger bir Turk devleti olan Ak Hunlar i maglup etti Ak Hun devletinin topraklari Gokturkler ve Sasaniler arasinda bolusturuldu Sasaniler ile olan iliskiler Ipek Yolu uzerinde hakimiyet kurma mucadelesi sebebiyle kotulesmeye basladi Istemi Yabgu Sasanilere karsi Dogu Roma ile iliskiler kurmaya basladi Dogu Roma Ipek Yolu ticaretinin Sasaniler gozetiminde yurutulmesinden memnun olmamasi sebebiyle Istemi Yabgu ile ittifak kurdu Bu ittifaktan sonra 19 yil surecek olan Dogu Roma Sasani Savasi basladi Dogu Roma ve Sasaniler arasindaki savaslar Sasanilere agir darbe indirdi ve daha sonralari Araplarin Sasanileri ele gecirmesini kolaylastirdi Mukan Kagan devrinde Cin de ic savaslar siddetlenmisti Ic savaslar sebebiyle zayiflayan Cin Gokturklerin destegini kazanmak ve Gokturklerin Cin e yaptigi akinlari durdurmak sebebiyle Mukan Kagan a elcilerle hediyeler gondermisti Bundan sonra Mukan Kagan sik sik Cin e elciler gonderdi Elcilerin Cin den hediyelerle donmeleri bir gelenek haline geldi Mukan Kagan 572 yilinda oldu ve yerine agabeyi Taspar Kagan gecti Taspar Kagan in saltanati 572 581 Taspar Kagan kardesi Mukan Kagan gibi Cin le iyi iliskiler kurmaya ve Cin deki ic karisikliktan yararlanmaya calisti Cin den gelen hediyelerden sonra iki devlet arasindaki ticari iliskiler gelismeye basladi Ticari iliskilerin gelismesi ve rahat hayat tarzina uyum Turk topluluklari arasinda Cin kulturunun yayilmasina sebep oldu Hatta Cinli misyonerlerin faaliyetleri dolayisiyla Taspar Kagan Budizm e girmisti Taspar Kagan ikiye bolunmus Cin in devletleri ile batida Qi doguda Zou denge siyaseti yurutmeye calissa da basarili olamamistir 557 yilinda Zou ve Qi arasinda savas basladi Nihayetinde Zou Qi yi maglup ederek topraklarini ele gecirdi Bundan sonra Gokturk Kaganligi ve Zou arasindaki iliskiler bozuldu Taspar Kagan ordusuyla Cin e ilerleyerek Pekin ve cevresine akin etti Taspar Kagan da devletin dogu kolunu yonetiyordu Bati kolunu yoneten Istemi Yabgu esasen Taspar Kagan a bagli olsa da bagimsiz hareket ediyordu Istemi Yabgu 576 yilinda oldukten sonra yerine oglu Tardu Kagan gecti Bundan sonra Taspar Kagan in hakimiyeti zayiflamaya basladi Taspar Kagan Cinle iyi iliskiler kurmayi basaramadi ve Gokturk Kaganligi zayiflamaya basladi Taspar Kagan yonetimde oldugu devletin dogu kolunu da ikiye bolerek kendisine bagli olmak sartiyla kardesi Issik Kagan in oglu Isbara yi doguya kardesi Jutan in oglu Boru yu ise batiya tayin etti Taspar Kagan ile Cin arasindaki anlasmazliklar her iki devletin dis iliskilerini de buyuk olcude etkiledi Sui hanedani firsattan istifade ederek Cin de hakimiyeti ele gecirdi Bundan sonra Cin de siyasi birlik saglandi 581 yilinda Taspar Kagan oldu Onun olumunden sonra kimin Kagan olacagi ugrunda Gokturk Ic Savasi basladi Taspar Kagan olumunden once Mukan Kagan in oglu Apa nin kagan olmasini vasiyet etse de kurultay Apa nin hakki olmadigini one surerek Taspar Kagan in oglu Amrak i kagan ilan etti Buna ragmen ayni yil Amrak Isbara Kagan in lehine hakimiyetten feragat etti Isbara Kagan in saltanati 581 582 Isbara Kagan in basa gectigi donemde Gokturk Kaganligi nda ic savas siddetlenmis ve devlet zayiflamisti Devletin bati kolunu yoneten Tardu artik dogunun hakimiyetini kabul etmeyerek bagimsiz siyaset yurutmeye calisiyordu Cin deki Sui hanedani devletin dogu ve bati kolundaki anlasmazliklardan istifade ederek Tardu ya elciler gonderdi Cin Turk tuccarlarini ulkesinden cikardi Bu olay Gokturk Kaganligi nin dogu kolunun durumunu daha da kotulestirdi Kitlik ve yoksulluk ortaya cikti Bu nedenle doguda yasayan boylarin bir kismi batiya goc etti Sui hanedaninin da destegi sonucunda Tardu Isbara Kagan in hakimiyetini tanimadigini ilan etti Bu olaydan sonra Gokturk Kaganligi fiilen Dogu Gokturk ve Bati Gokturk kaganliklarina bolundu Isbara Kagan in yonetiminde devletin yalnizca dogu topraklari kaldi Birinci Dogu Gokturk Kaganligi 581 630 Gokturk Kaganligi nin bolunmesinden sonra ortaya cikan Dogu Gokturk Kaganligi Turk tarihinde onemli bir yere sahiptir Kulturel ve sosyal acidan Hun donemine gore daha hizli gelisen Turk topluluklari fethettikleri genis topraklara yayilmis ve daha sonra kurulacak Turk devletlerinin temellerini atmistir Dogu Gokturk Kaganligi nin yikilmasindan sonra ortaya cikan Turk devletleri Turklerin varligini ve kulturunu Avrupa ya yaymistir Birinci Gokturk Kaganligi nin bolunmesine ve Cin baskisina ragmen Dogu Gokturk Kaganligi ayakta kalmaya calismistir Birinci Dogu Gokturk Kaganligi Baga Kagan 587 588 Tulan Kagan 588 599 Yami Kagan 599 609 Sipi Kagan 609 619 Cula Kagan 619 620 Illig Kagan 620 630 tarafindan yonetildi Isbara Kagan in saltanati 581 587 585 yilinda artan isyanlar ve dis baskilar sonucunda Isbara Kagan Cin hakimiyetini kabul etmek zorunda kalmis ve Cin den yardim istemistir Dogu Gokturk Kaganligi ni hakimiyet altina alan Cin in asil amaci Cin icin tehlike olan Turkler de dahil olmak uzere butun Turkistan halklarini Cinlilestirmekti Bu nedenle Cin Dogu Gokturkleri Cince konusmaya Cinliler gibi giyinmeye ve Cin adetlerini kabul etmeye mecbur etmistir Bu nedenle Isbara Kagan bu mesele hakkinda 585 yilinda Cin imparatoruna mektup yazmistir Isbara Kagan Cin imparatoruna yazdigi mektupta soyle demektedir Size bagli kalacak harac verecek kiymetli atlar hediye edecegim Fakat dilimizi degistiremem uzun saclarimizi kestiremem halkima Cin elbiseleri giydiremem Adetlerinizi kanunlarinizi almama imkan yoktur Cunku bu bakimdan butun milletim hassasiyetle carpan tek yurektir Tardu ya karsi savasamayacagini goren Isbara Kagan Imparator in bir vasali olmayi kabul etti Yonetimi kardesi Baga Kagan a birakarak tahttan feragat etti Ayni yil oldu Baga Kagan in saltanati 587 589 Baga Kagan in saltanati iki yil surmustur Isbara Kagan in doneminde olan sorunlarin devami olarak durum daha da kotulesti Bu nedenle Turk boylari isyana basladi Baga Kagan in tek guc kaynagi olan Turk topluluklari birbirini izleyen goclerle daha da zayifladi Baga Kagan dan sonra iktidara Tulan Kagan geldi Tulan Kagan in saltanati 589 600 Tulan Kagan doneminde sorunlar daha da kotulesti Iktidarda oldugu sure boyunca ulkeyi bu sorunlardan kurtaramadi Tulan Kagan Bati Gokturk Kagani Tardu ile ittifak kurdu ve Cin e karsi sefere cikti Cin onlari yendi ve Tulan Kagan olduruldu Yerine kardesi Yami gecti Yami Kagan Cin e bagliligi kabul etmek zorunda kaldi Tulan Kagan in olumuyle Gokturk Kaganligi nin bolunmesi tamamen resmiyet kazandi Yami Kagan in saltanati 600 609 Yami Kagan Gokturk Kaganligi nin resmi olarak bolunmesinden sonra iktidara gelen ilk kagan oldu Onun hukumdarligi doneminde Cin in Dogu ve Bati Gokturk kaganliklari uzerindeki baskisi daha da artti Cin Gokturk teginleri arasindaki muhalefeti kizistirarak etki alanini artirmaya calisti Yami Kagan in karisi Cinli Sui hanedanindan Prenses An idi Bati Gokturk Kagani Tardu baslangicta Cin ile iyi iliskilere sahipti Tardu Kagan Dogu Gokturk Kaganligi ni da hakimiyeti altina almaya calistiktan sonra Cin ile arasindaki iliskiler bozuldu Cin Yami Kagan i Tardu Kagan a karsi kullanmaya calisti Yami Kagan Cin e bagliligi kabul etti ve hatta Isbara Kagan in kabul etmedigi kulturel Cinlilesmeye goz yumdu Yami Kagan doneminde Dogu Gokturk Kaganligi zayifladi Yami Kagan in 609 yilinda olumunden sonra yerine oglu Sipi gecti Sipi Kagan in saltanati 609 619 Sipi Kagan Dogu Gokturk Kaganligi nin cokusunu durdurmayi basardi Babasi gibi bir Cinli prensesle evliydi ancak Cin in besinci kol faaliyetlerine izin vermedi Hukumdarliginin ilk yillarinda ic savaslara odaklanmis ve onlari engellemistir Kisa surede batida Tibet ten doguda Amur a kadar olan bolgeyi kendisine tabi kildi Sipi Kagan Cin ile iyi iliskiler kurmaya calismadi Bolgedeki varligini surdurmek icin Cin e karsi mucadele etme politikasi izlemistir Bati Gokturk Kagani Taman Cin ile yakinlasti ve Cin e yerlesti Sipi Kagan Taman in Cin ile yakin iliskilerinden memnun degildi Sipi Kagan araya girerek Taman i Cin in elinden aldi ve oldurdu Cin Dogu Gokturk Kaganligi nin guclenmesinden memnun degildi Daha once Cin Gokturk teginleri arasinda bir ihtilaf yaratarak kaganligi zayiflatmayi basarmisti Bu kez Sipi Kagan in kardesi Ciki Sad a kaganlik teklif edildi Ancak Ciki Sad teklifi kabul etmedi ve onunla evlenmek uzere gonderilen Cinli prensesi geri yolladi Bu basarisizliktan sonra Cin Sipi Kagan in komutanlarindan birini oldurdu Cin komutanin cesedini Gokturklere gondererek Cin ile temas kurmaya calistigini ancak Gokturklerle dostane iliskileri nedeniyle olduruldugunu soyledi Bu sekilde Sipi Kagan in komutanlarina olan guvenini sarsmaya calisan Cin yine de basarisiz oldu Sipi Kagan Cin e gonderilen haraci kesti ve savas hazirliklarina basladi Sipi Kagan Cin imparatorunun ulkenin kuzeyine gidecegi haberini aldiktan sonra onu yakalamak icin harekete gecti 11 Eylul 615 tarihinde Sipi Kagan in ordusu Sui imparatoru Yang i Yen Men de kusatti Bu donemde Cin de ic savas siddetlenmisti 616 yilina kadar suren ic savas sonucsuz kaldi 617 de Cin Imparatorlugu coktu Sibi Kagan Cin e karsi sefere cikarken hastalandi ve oldu Li Yuan bu durumdan yararlandi ve Tang Hanedanligi ni kurdu Sipi Kagan in 619 yilinda olumunden sonra yerine kardesi Cula gecti Cula Kagan in saltanati 619 621 Cula Kagan hukumdarligi yillarinda kardesi Sipi Kagan in politikasini surdurdu Cula Kagan in hukumdarligi sirasinda Cin de bir ic savas patlak verdi Sui hanedaninin taht taliplerini Tang hanedanindan Li Yuan a karsi destekledi Bu politikayi izleyerek Cin deki ic karisikligi artirmaya calisti Cula Kagan da bir Cinli prensesle evliydi Onun yonetimi uzun surmedi Cula Kagan 621 de hastalandi ve oldu Daha sonra kardesi Illig iktidara geldi Il Kagan in saltanati 621 630 Il Kagan da Sipi Kagan ve Cula Kagan in Cin e karsi sert politikasini surdurdu Her ne kadar hucum politikasi izlemesine ragmen ulke en zayif donemine girdi 626 yilinda Il Kagan Hsuan Kapisi Olayi ndan istifade ederek Cangan a dogru hizla ilerledi 23 Eylul 626 tarihinde Il Kagan ve onun demir suvarileri Pien Koprusu nun kuzeyinde Vey Nehri ne ulastilar 25 Eylul 626 tarihinde koprunun ortasinda beyaz atin kesilmesiyle T ai tsung ile Il Kagan arasinda ittifak gerceklestirildi Tang tazminatini odedi ve daha da harac vermeye soz verdi Bunun karsiligi olarak Il Kagan suvarilerin geri cekilmesine razi oldu Vey Nehri Sozlesmesi veya Pian Koprusu Sozlesmesi Ancak Ekim 627 den once Mogol ovasinda yasanan sert iklimler agir kar yagisi firtinasi topraklari birkac metre derinlige kadar orttu Gocebelerin hayvanlarin otlatmalari onlendi ve bu nedenle hayvanlarin buyuk cogunlugu oldu Yeni Tang Kitabi nin aktardigina gore 628 yilinda T ai tsung soyle konustu Gokturk elinde yaz ortasinda kiragi goruldu Gunes bes gundur ayni yerden dogdu Ay uc gundur ayni parlakliktaydi Bozkir kirmizi renkli hava Kum firtinasi ile dolduruldu Boylece Gokturk ile Tang arasindaki guc dengesi drastik bir sekilde degisti Il Kagan Cin e karsi yuruttugu duzensiz savaslarda basarili olamadi ve hakimiyeti gittikce zayifladi Gokturklere tabi olan halklar bu zayiflamadan istifade etmeye calisarak ayaklandi Seyanto Hani Yincu liderligindeki isyan Tang hanedani karsisinda onu caresiz birakti 27 Mart 630 tarihinde meydana gelen nde komutasindaki Tang ordusu Il Kagan komutasindaki Gokturkleri yendi Il Kagan Isbara Sad in yanina kacti Fakat 2 Mayis 630 tarihinde Tang ordusu Isbara Sad in cadirina ilerledi Il Kagan esir alinip Cangan a gonderildi Boylece Dogu Gokturk Kaganligi coktu ve Tang in sistemine girdi T ai Tsung Vey Nehri ndeki ayibimi kapatmak icin bana yeter dedi Tahakkum donemi 630 681 Il Kagan in olumunden sonra Dogu Gokturk Kaganligi coktu ve Dogu Gokturkler Cin egemenligine girerek bolgeye dagildilar Cin Imparatoru T ai tsung kendisini Turklerin Gok Kagani ilan ediyordu Hakanliga bagli Turk ve diger boylar etrafa dagilmaya basladilar bunlardan bir kismi ise Cin e sigindi Gokturk teginlerine Cin de makamlar verilerek onlari asimile etmeye calistilar Asina Ciesesuay Dogu Gokturk Kagani Sipi Kagan in ogluydu ve Cin de yuksek bir askeri goreve terfi ettirildi 639 da Asina Ciesesuay Cin imparatorunu esir almak icin bir plan yapti Kardesi Tolis Kagan in oglu Asina Holoku ve 40 eski astindan olusan bir grupla bu plani gerceklestirmeye calisti Planin hayata gecirilecegi gun firtina ciktigindan imparator saraydan ayrilmadi 19 Mayis 639 tarihindeKur Sad in esin kaynagi olan Asina Ciesesuay yanina topladigi 40 eski asti ile T ai tsung in yaz sarayi olan Chiu ch eng Sarayina saldirdi Uzun sure savasmalarina ragmen basarili olamadilar ve saray atlarini kacirip Vey Nehri ni gectiler Cogu Cin ordusu tarafindan olduruldu Asina Ciesesuay in isyanindan sonra Gokturklerin Sari Irmak in guneyinde bulunmalarinin iyi olmadigini dile getirenler cogaldi T ai tsung da Gokturk siyasetini degistirmeye karar verdi 13 Agustos 639 tarihinde T ai tsung Li Simo Asina Simo yu Celebi Kagan olarak atadi ve cesitli eyaletlerde oturan Gokturk ve etnik azinliklari Sari Irmak in kuzeyine goturmesine ve orada surlar insa ederek uzun sure sinir kalelerini muhafaza etmesine dair ferman cikardi Ancak Celebi Kagan Seyantolardan korkarak kaleden cikmak istemeyince T ai tsung Tarim Bakani Kuo Sipen i Seyontolara yollayarak Gokturklerle savasmamasi talimatini verdi Bir Gokturk Atlisi duvar resmi Mogolistan da bulundu 28 Subat 641 tarihinde Celebi Kagan ilk defa nehri gecerek eskiden Dingxiang Kalesinin bulunmus oldugu yerde cadiri kurdu 30 000 hanelik halki 40 000 saglam askeri ve 90 000 ati vardi Kagan imparator T ai tsung a Bendeniz haddim olmadigi halde merhametiniz sayesinde kabilenin basi oldum Kabul olunursa nesillerimiz boyunca devletin bir bekci kopegi olarak kuzey kapiyi koruyayim Eger Seyantolar istila ederse ailemin Cin Seddinin icine girmesine izin veriniz dedi T ai tsung kararnameyi cikarip buna izin verdi 679 yilinda nin Gokturk liderlerinden Aside Wenfu ve Asina Nisufu yu kagan yaparak Tang a karsi isyan ettiler 680 yilinda Tang ordusu Asina Nisufu ve onun ordusunu yendi Asina Nisufu kendi adamlari tarafindan olduruldu Aside Wenfu Asina Funian kagan yaparak yine Tang a karsi isyan etti Aside Wenfu ve Asina Funian Tang ordusuna teslim oldu 5 Aralik 681 tarihinde Aside Wenfu ve Asina Funian da dahil olmak uzere 54 Gokturk Cangan in Dogu Pazarinda halka acik bir alanda idam edildi 682 yilinda Kutluk Funian in adamlarinin kalintisi ile birlikte isyan etti ve Heisa Kalesi ni fethetti Bati Gokturk Kaganligi 581 657 Bati Gokturk KaganligiBati Gokturk subaylari Sogd hukumdari Varhuman ile bir gorusme sirasinda MS 648 651 Efrasiyab duvar resimleri Semerkant Doguda bunlar olup biterken batidaki sinirlarini Kirim a kadar genisleten Istemi Yabgu oldu Yerine oglu Tardu Kagan gecti Tardu 603 yilina kadar hukumdarligini surdurdu Doguda Ta po nun olumu uzerine tahta cikan To lo pien ya da sonraki adiyla Apa Kagan toyda kurultayda yapilan kenges te muzakere onaylanmadi Yerine Ta po nun yegeni Sa po lio Isbara Kagan ilan edildi Cin politikalarinin da tesiriyle bati kagani Tardu To lo pien i destekledi Isbara nin Apa nin annesini oldurtmesi dogu ile bati arasindaki iliskileri bir daha duzelmemek uzere bozdu Iki budun artik birbirlerine dusman hale geldi Tardu nun olumunden sonra Bati Gokturkler guclerinin zayifladiginin bir gostergesi olan yabguluk ve sadlik adlari altinda Asina ailesine mensup kisilerce yonetildikten sonra 630 yilinda Cin egemenligine girdi Bundan sonra On Oklar adini alarak Turgis boyunun onderligindeki boylar federasyonu seklinde yuzyilin sonuna kadar Cin hakimiyetinde kaldilar Bati kaganliginin 658 de yikilmasiyla I Gokturk Kaganligi yikilmis oldu Tardu Kagan in ilk yillari ve saltanati Tardu Kagan bagimsizligini ilan ettikten sonra kendisine tabi olan topraklari genisleterek hakimiyetini guclendirdi Bati Gokturk Kaganligi nin sinirlari doguda Tibet ten batida Kirim a degin uzaniyordu Dogu Roma ile yapilan savaslarda zayif dusen Sasaniler ile mucadelesi sonucunda Tardu Kagan Sasani devletinin ic islerine dahi mudahale edebilmistir Tardu Kagan in asil amaci gucunu pekistirdikten sonra Dogu Gokturk Kaganligi na boyun egdirmek ve Cin i baski altinda tutmakti Tardu Kagan amacina ulasmak icin Cin e karsi bir sefere cikti ancak yenildi Bu yenilgiden sonra Tardu Kagan in hakimiyeti zayifladi Tardu Kagan in olumunden sonra oglu Taman Kagan iktidara geldi Taman Kagan in saltanati 603 611 Tardu Kagan dan sonra Arslan Taman Kagan iktidara geldi Taman Kagan Tardu Kagan in aksine Cin ile iyi iliskiler kurmaya calisti Taman Kagan erken yasta kagan oldu ve onun kucuklugunden istifade eden Teleutler isyan ederek ordularini bozguna ugratti Daha sonra 610 da Taman Kagan a karsi bir isyan cikti Yangsu Tigin in oglu Sikoey yeni kagan ilan edildi Taman Kagan Cin e kacti Bu durumdan endise duyan Dogu Gokturk Kaganligi nin hukumdari Sipi Kagan Taman Kagan i Cin den alip oldurmustur Taman Kagan in saltanat yillari Bati Gokturk Kaganligi nin zayiflamaya ve parcalanmaya basladigi donemin baslangici olarak kabul edilir Sikoey Kagan in saltanati 611 618 Sikoey Kagan Taman Kagan dan sonra iktidara geldi ancak iktidari ciddi bir olayla anilmamaktadir Taman Kagan in kisa yonetimi sirasinda artan Cin etkisinden kurtulamasa da Cin ile iliskilerden uzak durmaya calisti Saltanati sirasinda Sipi Kagan ile savaslar yapti Sikoey Kagan 618 de oldu Tong Yabgu Kagan in saltanati 618 628 Tong Yabgu Kagan Tardu Kagan in kucuk torunu idi Tong Yabgu Kagan in saltanati yillarinda Bati Gokturk Kaganligi Cin de patlak veren ic karisikliklar neticesinde bagimsiz siyaset yurutmeye baslamistir Tong Yabgu Kagan in saltanati Bati Gokturk Kaganligi nin en guclu donemi kabul edilir O ordudaki duzensizlikleri sonlandirarak Tiele boylarinin isyanini bastirdi Onun hakimiyeti yillarinda Tang hanedani ile de iyi iliskiler kurulmustu Tong Yabgu Kagan Tang hanedanindan bir prenses ile evlenmisti O Sasanilere karsi Dogu Roma ile muttefik oldu Muttefik kuvvetlerinin saldirilari sonucunda Sasanilere karsi onemli zaferler elde edildi Tong Yabgu Kagan in 628 yilinda olumunden sonra Bati Gokturk Kaganligi zayifladi ve bir cokus donemine girdi Tong Yabgu Kagan Hazar Kaganligi nin kurulmasinda rol oynamistir Hukumdarligi sirasinda Kafkasya sadi yabgusu ve tudunu olan Bori Sad Tong Yabgu Kagan in olumunden sonra bagimsiz bir politika izlemeye baslamis ve Hazar Kaganligi nin temellerini atmistir Se Yabgu Kagan in saltanati 631 633 Se Yabgu Kagan Tong Yabgu Kagan in ogluydu Nusibi kolunun destegiyle iktidara geldi Onun saltanati sirasinda Bati Gokturk Kaganligi zayifladi ve Cin in ulkedeki etkisi yeniden artti Ancak Bati Gokturk Kaganligi nin birliginin babasinin zamanindaki gibi yeniden saglanmasini talep eden Nusibi kolunun isteklerini karsilayamayinca tahttan indirilmis ve yerine Bagasa Tulu Kagan gecirilmistir Se Yabgu Kagan Kanglilar a kacti ve Belh te oldu Bati Gokturk Kaganligi nin gerilemesi ve cokusu Se Yabgu Kagan in olumu ve Dogu Gokturk Kaganligi nin dususunden sonra Bati Gokturk Kaganligi Cin in hedefi haline geldi Se Yabgu Kagan dan sonra basa Bagasa Tulu Kagan gelmesine ragmen bir yil sonra hastalandi ve oldu Bagasa Tulu Kagan dan sonra kardesiIsbara Teris Kagan iktidara geldi Saltanati sirasinda Cin in etkisi artti ve boylar isyan etti Bu karisikligi firsat bilen Cin ordusu kagani oldurdu Isbara Teris Kagan in olumunden sonra doguda Nusibi kolunun destekledigi Il Kullig Isbara Kagan ve batida ise Tulu kolu tarafindan desteklenen Dogu Gokturk Kaganligi ndan Il Kagan in oglu Yukuk Sad basa geldi Birkac yil sonra Hazar Kagani Eris Kul Kagan da kendisini Bati Gokturk Kagani ilan etti Il Kullig Isbara Kagan ile Yukuk Sad arasindaki mucadelenin ardindan 638 yilinda Ili Nehri Antlasmasi imzalandi Bu barisa gore Ili Nehri nin kuzeyi Yukuk Sad ve ona destek olan Tulu boylarina guneyi ise Il Kullig Isbara Kagan ve onu destekleyen Nusibi boylarina verildi Ancak bu baris uzun surmedi 642 de Tulu boylari Yukuk Sad i desteklemeyi birakti ve Nusibiler bundan yararlanarak Yukuk Sad i yendi Yukuk Kagan Kunduz sehrine kacti ve orada oldu Bazi tarihciler tarafindan ilk Hazar kagani oldugu iddia edilen Eris Kul Kagan da kaganlikta hak iddia etti ancak 650 de Il Kullig Isbara Kagan tarafindan olduruldu Il Kullig Kagan 657 yilina kadar saltanatina devam edebildi Hukumdarligi sirasinda Cin ile savasmaya calisti Turgis ve Karluklari birlestirmeyi basarsa da Cin ile savasta zafer kazanamadi Il Kullig Isbara Kagan esir duserek Cangan da tutsak edildi ve boylece Bati Gokturk Kaganligi yikilmis oldu Ikinci Dogu Gokturk Kutluk Kaganligi 682 744 681 yilinda Asena ya da Asina ailesinden Kutluk Kagan Cin in kuzeyine yerlesmis Turk boylarini yeniden toparlamayi basardi Cin Kitan ve Dokuz Oguzlar Uygurlar ile yapilan savaslar sonucunda Otuken ormaninda Gokturk Kaganligi yeniden guclendi Kutluk ili devleti ulusu yeniden derledigi icin Ilteris adini aldi 692 de olen Ilteris in yerine kardesi Kapgan kagan oldu Devlet kuruldugundan beri kaganlik danismani olan Tonyukuk un da bulundugu Kitan a Tatabilara Basmillara Ciklere Azlara Bayirkulara Turgislere On Oklara Bati Gokturk budunu Kitabelerde surekli Turgis Kagani Turkum budunum idi ifadeleri bununla ilgilidir Kirgiz ve Dokuz Oguzlara yapilan seferlerle II Gokturk Kaganligi nin sinirlari Okyanus tan Maveraunnehir deki Temir Kapig Demirkapi ya kadar ulasti Ipek Yolu nun buyuk bir kismi denetim altina alinmis oldu Kapgan in Bayirkularin kurdugu bir pusuda oldurulmesi uzerine Gokturk Kaganligi nin basina oglu Inel ya da Unal gecti Ancak Kutluk un oglu Bilge yi Inel in kaganligini kabul etmedi Boy begleri beyleri Bilge yi kagan ilan etti Inel kabul etmese bile olduruldu Yeni kagan basa gecince kardesi Kul Tigin e ordunun komutanligini verirken Tonyukuka vezirlik gorevini verdi Onun donemi de amcasi donemindeki gibi devletin egemenligindeki boylarin baskaldirilariyla gecti Cin in destekledigi Uygur Karluk Basmil baglasmasinin Otuken e yonelik surekli saldirilari Ipek Yolu nun kilit noktasi olan Cungarya kaynak belirtilmeli nin Cin in denetimine gecmesi ve batida On Ok budunu hakimiyetine alan Turgisler in gun gectikce guclenmesi neticesinde II Gokturk Kaganligi cokuse suruklendi Bilge Kagan in danismani Tonyukuk u ve kucuk kardesi Kul Tigin i kaybetmesinden sonra zehirlenerek kaynak belirtilmeli oldurulmesi uzerine yerine gecen Tengri Kagan cocuk yastaydi Onun kaganligina karsi gelen Ozmis da ulkeyi toparlayacak gucte degildi Uygurlar 744 te Otuken e girerek Gokturk Kaganligi na son verdiler Ilteris Kagan in saltanati 682 691 680 yilinda Asina soyundan gelen Kutluk Kagan Cin e isyan ederek Ikinci Gokturk Kaganligi ni kurdu Kisa sure icinde Otuken i kaganligin baskenti yaparak ulkeye duzen getirdi Daha sonra ordusunu guclendirdi yeni politika ve stratejiler belirledi Bu nedenle ulkeyi birlestiren duzenleyen manasina gelen Ilteris lakabini aldi Onun hakimiyet yillarinda uzun muddet esaret altinda kalan Turk topluluklari yeniden bir bayrak altinda birlesti Ilteris Kagan in ordularinin baskisi Cin e agir darbeler vurdu Cin e yaptigi bir sefer sirasinda 23 sehri ele gecirerek okyanus kiyilarina ulastigi Cin tarihi kayitlarina gecmistir Ilteris Kagan in olumunden sonra yerine kardesi Kapgan Kagan basa gecti Kapgan Kagan in saltanati 691 716 Kapgan Kagan da kardesi Ilteris Kagan in politikasina yakin bir politika izledi Kapgan Kagan Ilteris Kagan in Cin e olan baskisini daha da artirarak defalarca Cin uzerine hucum etti Seferlerinde basarili olan Kapgan Kagan devletin gucunu artirarak etki alanini genisletti Ilteris Kagan doneminde baslayan Turkleri yeniden tek bir bayrak altinda birlestirme siyaseti Kapgan Kagan in doneminde basarili bir sekilde sonuc verdi Onun hakimiyet yillarinda Kirgizlar Turgisler Basmiller de kaganliga katildi Daha sonra Oguzlar ve Karluklarin da kaganliga katilmasi ile tek devlet politikasi saglamlasmis oldu Kapgan Kagan doneminde gerceklestirilen tarim reformlari ve askeri basarilar sonucunda Turk toplumunun refah duzeyi yukselmistir Onun doneminde gerceklestirilen tohum reformu ve Cin yontemlerinin kullanilmasi sonucunda bu alanda onemli ilerlemeler kaydedilmistir Kapgan Kagan in 25 yillik saltanati boyunca Turk topluluklari hem ekonomik hem de kulturel olarak gelismistir 716 yilinda olumunden sonra yerine Inel Kagan gecmis ancak Kul Tigin tarafindan esir alinip oldurulmustur Bilge Kagan in saltanati 716 734 Bilge Kagan Yaziti Bilge Kagan in esas adi Bogu idi Otaga ciktiktan sonra Bilge ismini aldi Ilteris ve Kapgan Kagan doneminde bastirilan isyanlar Bilge Kagan doneminde yeniden basladi O bu isyanlari kontrol altina almayi basardi ve devletin duzeninin bozulmasinin onune gecti Bu ayaklanmalar sirasinda kaganliga bagli olmaya karsi cikan Karluklar ve Uygurlar yeniden kaganliga baglandi Bu ayaklanmalarda Gokturk Kaganligi nin artan baskisini azaltmak isteyen Cin in etkisi soz konusu idi Bu nedenle Cin i cezalandirmak icin Tonyukuk komutasindaki Gokturk ordusu Cin e sefere cikti Yuan Chen komutasindaki 300 000 kisilik Cin ordusunun bozguna ugratilmasi Cin e agir bir darbe indirdi 722 den sonra Cin in mukavemetinin kirilmasinin sonucunda Cin ile baris gorusmeleri yapildi Bilge Kagan doneminde Turk topluluklari kulturel olarak daha da gelismis hale geldi Bilge Kagan yerlesik yasama gecme fikri ve Taoizm ve Budizm e olan ilgisinden veziri Tonyukuk un tavsiyeleri uzerine vazgecmistir 731 yilinda Bilge Kagan in kardesi Kul Tigin oldu Onun olumunden sonra Cin ile iliskiler yeniden bozuldu 733 yilinda yapilan savasta Cin ordusu bozguna ugratildi 734 yilinda Bilge Kagan bakani Buyruk Cor tarafindan zehirlendi Olmeden once Buyruk Cor ve ailesini cezalandirdi Ikinci Gokturk Kaganligi nin gerilemesi ve dagilmasi Bilge Kagan in olumunden sonra devlette karisiklik ve isyanlar bas gosterdi Bilge Kagan in olumunden Gokturk Kaganligi nin dagilisina kadar gecen 11 yil boyunca Yollig Tigin Bilge Kutluk Tengri Kagan Ozmis Kagan ve Kulun Beg hukum surdu Hukumdarliklari sirasinda kaganlikta Cin etkisi ve ic savas yeniden artti ve Gokturklere tabi olan Basmil Karluk ve Uygur boylari bagliliklarini bozdular Son Gokturk kagani Ozmis Kagan Basmillere karsi yapilan mucadelede yenildi ve esir alinarak olduruldu Basmillerin lideri Irteris Kagan adi altinda hukumdar ilan edildi Boylece 744 te Basmil Kaganligi Gokturk Kaganligi na son verdi Ancak Basmil devletinin de omru uzun surmedi ve baska bir Turk devleti olan Uygur Kaganligi tarafindan yikildi Devlet teskilatiYonetim Devleti Kagan unvanli hukumdar yonetirdi Kagan da bilgelik alplik ve erdemlilik ozellikleri aranirdi Il denilen ulkeyi bilgili kahraman ozu sozu dogru erdemli devlet baskani yonetirdi Kagan in vazifeleri arasinda savas gucuyle devleti kurma ve duzene koyma yeni alinan yerlere iskan tore yani kanunlari duzenlemek halki doyurup giydirmek vardi kaynak belirtilmeli Ulke genis bolge teskilati geregince Dogu ve Bati olmak uzere ikili devlet sistemine gore idare edilirdi kaynak belirtilmeli Hukumdarlik hakki tanridandir Tanri hukumdar olmasini istedigi kisilere kut verir Bilge Kagan ve atalarina da kut vermistir Metinlerde bircok defa tanri adi zikredilir Kagan hakan kam kan sozcuklerinin ve tengri umay yer su gibi tanri ve tanricalarin kullanimi ve alakalari da devlet anlayisinda tanrisal ogeleri tasvir eder Hukmun ilahi temeli diger krallik ve yonetimlerde de gorulebilir ancak burada ilgi cekici olan tanrinin yansimasi olan kaganin halktan kopmamis olmasidir Kagan ve kaganin esi Kagatun nin disinda toplam 28 unvan vardi Onceleri sayisi bir olan Yabgu ya topragi genisledikce ihtiyac cogalmistir Sehzadelere Tegin veya Tigin adi verilirdi Tiginler genel valilik baskomutanlik gibi onemli memuriyetleri yaparlardi Tigin 特勒 prens Sad 設 vali askeri komutan Yabgu 葉護 bakan Kul cor 屈律啜 Apa 阿波 Ilteber 俟利發 Tudun 吐屯 Irkin 俟斤 Yanhongda 閻洪達 yanhongda Ilteber 頡利發 Tarkan 達幹 Gokturk Kaganligi catisi altinda 12 budun toplanmistir Gokturk Yazitlari ndaki budun adlari sunlardir Tum budunlara genel isim olarak Kokturk adi da kullanilmis Cinliler de Tukyu kelimesini kullanmistir kaynak belirtilmeli Gokturk Imparatorlugu nun 193 yillik donemi icinde egemenligi altinda su devlet kuruluslari bulunmustur Turk devlet kuruluslari Dokuz Oguz Uc Oguz On Uygur Kirgiz Basmil Karluk Turgis Turkes On Ok Ediz Yagma Cigil Tatar Dokuz Tatar Mogol Mancu Tunguz ve Acem soylu toplumlarin devlet kuruluslari Avar Apar Kitay Kitany Kurikan Uc Kurikan Bayirku Izgil Tangut Toygut Tongra Alti Cub Sogdak Sogd Tezik Tacik Az Cik Bercik Tatabi Hukumet Orhun Yazitlari nda gectigi uzere Gokturklerde hukumetin karsiligi ayuki tabiri idi Hukumet meseleleri devlet meclisi toyda gorusuluyordu Ancak cografi sartlar ve ulkenin icinde bulundugu durum nedeniyle toy her zaman toplanamiyordu Memleket islerinin asil gorusulmesi gerektigi anlarda ayuki hukumet devreye giriyor butun asil meseleler o an icin ayukida konusuluyordu Ayukinin en onemli gorevi toyun verdigi kararlarin ulke capinda uygulanmasini saglamak icraatleri takip etmekti Ayuki buyruklardan bakanlardan olusan bir hukumetti Buyruk adi verilen bakanlarin basinda bir nevi sadrazamin basbakanin karsiligi olan ayguci bulunurdu Aygucilar hukumdar adina ordu komutanligi yapan diplomatik iliskileri yuruten genis yetki ve sorumluluk sahibi olan kisilerdiler Cin kaynaklarina gore Gokturk hukumeti 9 bakanliktan olusuyordu Bakanlarin yazitlardaki karsiligi ise buyruk idi Hukumet uyelerinin tasidiklari unvanlarindan ve yazitlardaki ifadelerden gayet onemli kisiler olduklari anlasilmaktadir cor ilteber buyruk cor vb Kimi hukumet uyelerinin merkezin disindaki bolgelerde ozellikle askeri vali durumunda olduklari bazilarinin tudunluk vergi memurlugu yaparak vergi toplama isleriyle mesgul olduklari bilinmektedir Hukumetin basinda ise hanedandan olmayan aygucilar veya ugeler bulunurdu Bunlara ilaveten devlet merkezinde ayrica tamgaci ve bitikciler bulunurdu Tamgacilar katip ve muhurdar bitikciler ise haberlesmelerden sorumlu katip idiler Goruldugu gibi Gokturk Kaganligi nin devlet teskilatinda devlet baskanligi yasama kurulu toy ve hukumet birbirlerinden ayri kurumlar idi Yani ayri islevleri vardi Ancak hukumdarligi sahsinda temsil eden kagan devlet baskani ulkeden birinci derecede sorumlu oldugu icin butun yonetimi elinde bulunduruyordu Basbakanlarin atamasini yapiyor tore degisikliklerini toya oneriyor devlet mahkemesine yargu baskanlik ediyordu Cunku Tanri nin siyasi iktidar ile donattigi tek kisi kagan idi Diger eski Turk devletlerinde oldugu gibi Gokturklerde de milletin hemen her seyi kagandan beklemesi doymak giyinmek cogalmak huzur ve guvenlik tam otoriteyi doguruyordu Gokturk Kaganligi devlet sisteminde Cin kaynaklarinin ifadesi ile 28 den fazla unvan oldugu gibi bu unvanlari tasiyan kisilerin birer makama da sahip olmalari gayet dogaldir Gokturk yazitlari da unvanlar ile ilgili ayrintili bilgiler vermektedir Yazitlara gore devlet hiyerarsisi soyle siralanmaktadir kagan kagan ailesi budun millet sadapit beyler tarhanlar buyruk beyler bakanlar Dokuz Oguz beyleri vb Cin kaynaklari ise kagan ve hatunu soyledikten sonra en buyuk unvan olarak yabgu sonra sad tegin tudun ilteber erkinden soz etmektedir Ordu Gokturk ordusu devletin daimi savunma gucuydu ve parali degildi Ordunun cogunlugunu suvariler olustururdu Yaya birlikler savastan ziyade yardim kollarinda gorev alirdi Eski Turk ordusunda en buyuk kuvvet 10 bin kisilik askeri birlik idi Bu birlige tumen adi verilirdi Butun yerlesik kavimlerde gorulen hareketsiz kutle muharebesi usulune gore yetistirilmis agir techizatli ordularin piyade aksine hafif silahli ve oynak suvarilerden kurulu Turk ordularinin uyguladigi strateji suratli ani ve sasirtici hucumlara dayanan daginik muharebe sistemiydi 10 lu sistem sosyal ve idari bakimlardan da muhim iki fonksiyon getirmisti Biri devlet guclerinin tumunun kabile soy vb ayriliklarina bakilmaksizin 10 lu sisteme gore bolunerek merkezden tayin edilen kumandanlar araciligi ile en ustte tek idareye baglanmasi Boylece herkesin birbirine yardimci oldugu bir birligi meydana getiriyordu Ikinci olarak da butun idari gorev sahipleri ayni zamanda asker olduklarindan ordunun vazife ciddiyeti her turlu sivil idari unitelere yansidigi icin devlet mekanizmasinin askeri disiplin icinde calismasi temin ediliyordu Yazitlarin bircok yerinde Gokturkler in hakim guc olmasina sik sik deginilir Ozellikle Bilge Kagan in agzindan yazilan Kul Tigin abidesinde Bilge Kagan sik sik Dizliye diz cokturduk basliya bas cokturduk diyerek Gokturkler in gorkemli gucunu zikreder Orhun dan genis gorunus Gokturklerin baskenti Otuken dir Burasi Orhun Irmagi ile Selenge Irmagi nin Tarim kolu arasinda ormanlar icinde bitki ortusu ve suyu bol bir sehirdi Otuken den baska Barshan Cargelen Cumgal Atbas Sirdakbeg Nanageldi Fergana Yassikugart Cikircik baslica Gokturk un sehirleridir Gokturklerde karar secim insan ve hayvan sayimi icin ziyafetli devlet meclisi mahiyetinde Kenges Meclisi toplanirlardi Meclis Gokturk Kaganligi nda bir meclisin var oldugu Cin kaynaklarindan ve Orhun Yazitlari ndan anlasilmaktadir Gokturklerde meclis sozunun karsiligi toy idi Bu meclisin uyelerine toygun Cince 忽里勒台 denirdi Gokturk kaganlari toyun dogal baskani oluyorlardi Kagan olmadigi zaman toya hanedana mensup olmayan baskanlik ederdi Bu kisiler ayrica basbakan konumunda idiler Gokturkler hakkinda ilk bilgileri veren Cin kaynagi Chou Shu nun 50 bolumunde Gokturklerin henuz devlet olarak kurulmadiklari doneme ait bilgileri verirken bazi rivayetlerden bahsedilmektedir Bu rivayetlerden sonra esas tarihi bolume gecilirken dogrulugu belli olmayan bir oykuden soz edilmektedir Daha boy asamasinda olan Gokturkler kendi aralarinda bir onder secmek icin hepsi bir araya toplanmis agaclik bir yerde yuksege sicrama yarismasi duzenlemislerdi Sonucta en yuksege sicrayan onder olarak secilmistir 545 yilinda ilk Cin elcisi An no p an t uo Gokturk merkezine vardiginda Gokturkler kaganlari Bumin Kagan ile birlikte sevinmisler ve Simdi buyuk ulkenin elcisi geldi bundan dolayi ulkemiz gelecekte yukselecektir diyerek birbirlerini tebrik etmislerdi Bu kayitlar ile Gokturklerin henuz devlet haline gelmeden bile meclis veya ona benzer islevi goren bir yapiya sahip olduklari anlasilmaktadir Toyun kagan seciminde oynadigi rolu gosteren en iyi kanit ise 582 de taht degisikligi sirasinda meydana gelen olaylardir Taspar Kagan in olumunden sonra onun olmeden once kagan olarak tayin ve vasiyet ettigi Ta lo pien toy tarafindan kagan olarak taninmadi Cunku Ta lo pien in annesi Turk kokenli degildi ve bir Cin prensesiydi Bu yuzden toy tarafindan Isbara daha layik gorulerek kagan secildi Bu tarihi olay Gokturk kaganlarinin meclisin onayini almadan tahta gecemedigini ve Gokturklerin gelismis bir hukuk yapisina sahip olduklarini gostermektedir 593 yilinda gerceklesen bir diger olay da Tou lan Kagan in Cin asilli esi Cin de kendi sulalesini yikip is basina gelen Sui Hanedani na karsi bazi Cinliler ve Sogdlar ile iletisim kurarak birtakim gizli etkinliklerde bulunuyordu Bunu ogrenen Sui Hanedani durumu kagana bildirdi Kagan once bunlara karismak istemedi ise de Cin elcisi Gokturk toygunlarindan milletvekili birine rusvet vererek kaganin hatununun kurdugu gizli plani ortaya cikartinca devlet meclisi uyelerinin hepsi bu gizli plandan dolayi kaganla alay ettiler Zor durumda kalan kagan bunun uzerine Cinliler i asi olanlari ve Sogdlari cezalandirdi Bir diger olay da Bilge Kagan in 723 yilinda sehirlerin surlarla cevrilmesi ve Budizm ve Taoizm in kabul edilmesi icin ileri surdugu onerilerin Gokturk toyunda kabul edilmemesidir Diger taraftan halkin tahta cikma toreninde kagani bir kece uzerine koyarak havaya kaldirmasi kaganin secimine halkin katilimi olarak dusunulmustur Toylara basta kagan olmak uzere katilan sivil veya askeri devlet erkani sunlardi hatun ayguci veya uge basbakan tegin sehzade prens kul cor apa erkin tudun vergi memuru il teber yuksek devlet memuru idareci tarhan buyruklar sadapit gibi unvanlar tasiyanlar Toylarda once dini milli torenler yapilir devletin butun sorunlari gorusulur sonra ziyafetler verilirdi Hukuk Ana Madde Gokturk Hukuku Gokturk Devleti ni diger kabilevi devletlerden ayiran en onemli ozellik kamu hukukunun olmasidir Gokturk Devleti nde yuksek devlet mahkemesine yargu denirdi Adliye konilik muessesesi mevcuttur Gokturk Devleti nde halk kun sahsi hukukla donatilmis iktisaden hur ve ozel mulkiyete sahiptir Tarim ve arazisi uzerinde de ozel mulkiyet gecerli oluyordu Mahkemelerin Yargularin vazifeleri toreyi ve orfi hukuku uygulamakti Gokturk devlet adami Tonyukuk mahkeme baskanligi yarganlik gorevini yapmistir Hukumdarlar da mahkeme baskanligi yarganlik yaparlardi EkonomiGokturk Kaganligi nin ekonomik yapisi kendi kendine yetme esasina dayanan aile ekonomisi ve devlet ekonomisi olmak uzere iki baslik altinda incelenir Orta Asya nin iklim kosullari geregi ekonominin temeli hayvancilik olmustur Bunun yaninda savas ganimetleri vergiler tarimsal etkinlikler avcilik el sanatlari ile ticaret de diger ekonomik ogeler arasinda yer almistir Aile ekonomisi Orta Asya nin doga ve iklim kosullarinin geregi olarak kendi kendine yeterli olma zorunlulugu uzerine kurulan aile ekonomisinde Gokturkler gereksinimlerini kendi kaynaklarindan saglamislardir Gecim kaynaklarinin en onemlisi hayvancilik olmustur Gokturkler ekonomik getirisi fazla olan at ve koyun basta olmak uzere deve keci ve sigir suruleri de yetistirmislerdir Surulerin fazlaligi gucun ve zenginligin gostergesi sayilmistir Yetistirilen hayvanlar genellikle canli iken satilmis bunun yaninda gereksinim fazlasi olan hayvansal urunler etler konserveler deri yun ve yunlu urunler de satilan hayvansal urunlerin arasinda yer almistir Ayrica avlanan sansar kakim kunduz sincap tilki kaplan pars panter gibi hayvanlar ve bu hayvanlarin urunleri de onemli ekonomik kaynaklardan olmustur Boylece Gokturkler en onemli gecim kaynaklari olan atlara ve koyunlara dokunmadan hem et gereksinimlerini karsilamis hem de bu hayvanlarin kurklerini islenmis ya da islenmemis olarak satip gelir elde etmislerdir Ulke icerisinde ekonomi degis tokus esasina dayanirken Gokturkler gereksinim duydugu esyalari ya cevreden ya da belirli araliklarla ulkeye gelen tuccarlardan elde etmislerdir Gokturk Kaganligi nda uretim tarzlari sahip olunan yer alti ve yerustu kaynaklar yasam kosullari ve askerlikle ilgili gereksinim toplum icerisinde cesitli mesleklerin ortaya cikmasina neden olmustur Gokturk Kaganligi nda baslica meslek demircilik ve madencilik olmustur Bu madenci ve demirciler Altaylar Bolgesi nde demir Tanri Daglari nda Kasgar Kucar bolgesinde altin gumus kursun kukurt gibi madenleri islemislerdir Madenci ve demirciler disinda halicilar kilimciler kececiler debbaglar cizmeciler corapcilar borkculer dokumacilar terziler marangozlar ve tahta oymacilari da bu meslek gruplarina ornek olarak verilebilir Gokturk Kaganligi nda oldukca kalabalik bir halde bulunan bu meslek gruplari uye olduklari esnaf ve zanaatkar kollarina gore kilic kalkan kargi mizrak ok temrenleri insan ve atlar icin zirhlar tolgalar at techizati eyer ve kosum takimlari kazanlar ibrikler kovalar cadir ve otaglar arabalar tabaklar masrapalar ince bronz islemeli tasvirlerle suslenerek yapilan komur mangallari heykeller ok kutulari kilic kapsarlari kemer tokalari katis uclari yapmislardir Bu esyalara sahip olmak bir guc ve zenginlik gostergesi sayilmistir Devlet ekonomisi Gokturk Kaganligi nin devlet ekonomisi devletlerarasi ticarete dayanmistir Bunun yaninda yenik ve Gokturklere bagli ulkelerden alinan vergiler armaganlar ile Ipek Yolu ndan elde edilen gelir ganimetler yagmalar askeri yardimlar savaslarda alinan tutsaklar icin odenen kurtulus fidyeleri ile savas tazminatlari devlet ekonomisini olusturan ogeler arasinda yer almistir Gokturk Kaganligi ulke icerisinde kendi toplumundan gucu oraninda ve ugras alanina gore vergi toplamistir Bu vergiler evlerden alindigi gibi her bir boydan ya da boy uyelerinin durumuna gore toplu olarak da alinmistir Gokturk Kaganligi nda iktisadi ve mali islerle tudun denilen ekonomi bakani ilgilenmistir Vergiler tudunlara bagli olan amga imga denilen devlet hazinedarlari tarafindan toplanmistir Gokturkler para da darp ettirmislerdir Gokturkler darp ettirilen ve sekil olarak diske benzeyen bu Gokturk parasina satir demislerdir Gokturklerin ekonomik tutumu ayni zamanda askeri stratejilerini ve dis politikalarini buyuk olcude etkilemistir Gokturk Kaganligi Cin basta olmak uzere Bizans Sasani ve Hindistan ile ticari alisveriste bulunmustur Ozellikle Gokturk Kaganligi nin dis alim ve satimlarinda ilk sirada Cin yer almistir Gokturk Kaganligi ile Cin arasinda surekli devam eden bir elcilik ve kervan akisi olmustur Cin Imparatoru Kao tsu 622 yilinda Gokturkler in Cin sinirina saldirida bulunmalari uzerine Gokturk kaganina bir elci gondererek su isteklerde bulunmustur Sayi bakimindan Cin Imparatorlugu ile Gokturk Kaganligi ayni degildir Gokturkler Cin topraklarini ele gecirse bile buralarda yasayamazlar Ustelik elde ettiginiz ganimetlerin hepsi milletinizin eline gecti Size ne kaldi Siz en iyisi ordunuzla birlikte geri donun ve Tang Imparatorlugu ndan gelen altin paralarin ve ipekli kumaslarin hepsi cebinize girsin Gokturkler Cin imparatorunun bu onerisini kabul edip geri donmuslerdir Bu tarihi kayit Gokturklerin Cin i ele gecirmekten cok askeri gucleri sayesinde denetim altinda tutarak ekonomik gereksinimlerini elde etmek amacini guttuklerini gostermektedir Gokturk ekonomisinde pazar kimliginde olan kervanlar onemli bir yer tutmustur Sasani ile Cin basta olmak uzere bircok ulkeden Gokturk ulkesine kervan gelmistir Gokturkler uzak yerlerden gelen kervanlara arkis demislerdir Yabanci ulkelerden gelen bu kervanlar genellikle Gokturk kaganlarinin karargahini yani orduyu takip etmislerdir Gokturkler ticaret ile ugrasan kisilere satikci demislerdir Gokturk tuccarlari ise genellikle hayvan surulerinin ticareti ile ilgilenmekteydi Nitekim 584 yilinda Gokturk kagani Isbara Kagan Cin sarayina mektup yazarak koyun ve atlarla ipek degistirilmesini istemis bunun uzerine bin at Cin tarafindan satin alinmistir Yine 588 yilinda yasanan bir diger tarihi olay da Tu li Kagan in Cin imparatoruna bir elci gondererek 10 bin at 20 bin koyun 500 deve 500 sigir sunarak bir pazaryeri kurulmasini istemesidir Bu iki tarihi kayit Gokturk ekonomisinde hayvanciligin yerini gostermesi bakimindan onemlidir Bunun disinda Gokturk tuccarlari Bizans Imparatorlugu na islenmis ya da islenmemis demir satmaktaydi Bizans imparatorunun izniyle Gokturk tuccarlari ile birlikte Sogdlu tuccarlar da Konstantinopolis de ticaret merkezi kurmuslardi Gokturkler demir ile at basta olmak uzere koyun et konserve yun yag bal yunlu kumas ipekli giysi zamk boynuz kilic zirh kalkan topuz eyer ham ya da islenmis madenler ihrac etmislerdir Ayrica Gokturkler tilki samur sincap sansar kakum kunduz kaplan gibi av hayvanlarinin kurklerini de ihrac etmislerdir Bunun yaninda Gokturkler dis ulkelerden ise ipek basta olmak uzere hububat pirinc ipekli islemeler islenmis cam ve gumusler cesitli sus esyalari ile yerlesik toplumlarin yaptiklari urunleri ithal etmislerdir Gokturkler batida Ipek Yolu icin Cin ve Sasani gibi devletlerle savasmaktan kacinmamistir Gokturkler armaganlar yagmalar ve ticaret sayesinde elde ettikleri ipekleri Sogd sehir devletlerindeki tuccarlar sayesinde batiya satip ticari ustunlugu ele gecirmeye calismislardir Gokturk Bizans ittifaki ile iki yonden saldiriya ugrayan Sasani Imparatorlugu 579 yilina kadar duzenli olarak Gokturklere yillik 40000 altin odemistir Istemi Yabgu nun olumunden sonra Turk Sad in vergi miktarini arttirmasi uzerine Sasaniler Gokturkler ile karsi karsiya gelmis ve yenilgiye ugramislardir Yine Gokturk Bizans ittifakinin bozulmasi uzerine Gokturkler 576 yilinda Kerc Kusatmasi ile Ukrayna daki Kerc Kalesi ni fethetmis bunun uzerine Bizans Imparatorlugu Gokturk Kaganligi na yillik vergi vermeyi kabul etmistir Bu tarihi kayitlar Gokturklerin yaptiklari savaslarda fetihlerde ve ciktiklari seferlerde ekonomik etkenlerin en az diger etkenler kadar deger tasidigini gostermektedir Sahip olunan ekonomik guc ve olanaklar Gokturklerin otoritesini ve egemenligini pekistirmistir Tarim Orta Asya nin iklim kosullari Gokturkleri tarim yapmaktan alikoymasina ragmen kislaklarda hayvancilik geregi yapilan goc guzergahlarinda ve ele gecirilen ulkelerdeki ekime uygun topraklarda az da olsa tarim yapildigi bilinmektedir Gokturkler bugday arpa dari cavdar ve at yemi olarak burcak ve yulaf ekmislerdir Gokturkler ciftcilere tarigci taridaci ekilen tarlaya da tariglag demislerdir Gokturk kagani Kapgan Kagan 696 yilinda Cin ile yaptigi antlasmanin bir maddesinde Cin in Gokturkler e 3000 adet tarim aleti ile yaklasik 1250 ton tohumluk dari vermesi kosulunu getirmistir Gokturkler doneminden kalan sulama kanallarina da rastlanmistir Gokturkler doneminde yapilan ve yuksek teknik bilgiye dayanan Toto Kanali nin boyu 10 km ye yakindir Butun bu tarihi kayitlar Gokturklerin azimsanamayacak olcude tarim ile ugrastigini gostermektedir KulturInanc ve kurulus mitolojisi Yaziyi tasiyan en eski belge Kizil sehrinde bulunuyor Gokturkler inanc ve dusunce yapilarina gore Gok tanri Tanri veya Tengri tarafindan devlet kurma gorevinin kendilerine verildigine inanir ve bu dogrultuda hareket ederlerdi Bu yuzden kendilerini Gokturk olarak tanimlamislardir kaynak belirtilmeli Gok rengi yani mavi kutsaldi kaynak belirtilmeli Yine ibadetler goge en yakin yerlerde yukseklerde yapilirdi kaynak belirtilmeli Bugun halen Anadolu daki Turkmenler belli kutlamalar icin yuksek daglara tepelere cikmaktadirlar kaynak belirtilmeli Gokturklerde hukumdar soyunun adi yazili Cin kaynaklarina ve Turk sozlu gelenegine kaynak belirtilmeli gore Asen Asena Zena Asena Asina 阿史那 dir Bu kaynaklarda Gokturk Kaganligi ni kuran bu ailesi kendi tanimlamada disi bir kurdun soyundan geldigi anlatilmaktadir Kurt basli tug Dogu Gokturk kaganlarindan Sipi Kagan 609 619 Suy Hanedanin son ve Tang Hanedani nin ilk yillarindan Cin in ic siyasetine mudahale etmistir 617 yilinda Cin otoritesine karsi isyan eden Cinli general Liang Shidu ya kendi askerlerini komuta ettirmis kaynak belirtilmeli ve Tadu Bilge Kagan unvani ve kurt basli tugu armagan vermistir Ayni sekilde Liu Wuzhou ya Dayan Kagan 定楊可汗 unvani ve kurt basli tugu vermistir Mutfak Ayran ilk defa Gokturkler doneminde uretilmistir Nevin Halici ya gore ayran MS 1000 tarihinden once gocer Turkler tarafindan tuketilen geleneksel bir Turk icecegidir Celalettin Kocak ve Yahya Kemal Avsar a Mustafa Kemal Universitesi Gida Muhendisligi Profesoru gore ayran ilk kez binlerce yil once aci yogurdu suyla seyrelterek lezzetini arttiran Gokturkler tarafindan uretildi Sanat ve edebiyat Orta Asya da yapilan arastirma ve kazilarda GokTurkce yazili eserler bulunmustur Para tas ve agac uzerine yazilan metinlerden para ve taslar uzerine yazilanlar gunumuze kadar gelmistir kaynak belirtilmeli Ilk Turk abidelerinde yazilara altinci yuzyilda rastlanmistir Bunlar kisa metinlerdir Elde kalan Bengu Anitlari Orhun Yazitlari veya Turuk Bengu Taslari da denen uc buyuk yazittir Taslarin uzeri oyulmak suretiyle yazilmistir Bu yazitlar Gokturk Kagan i Bilge Kagan Kul Tigin ve Vezir Bilge Tonyukuk adlarina yazilip dikilmistir Yazitlar kirec tasina yontularak yazildigindan zaman ve acik havanin tahribatina maruz kalip bozulmustur Bu yuzden bazi satirlari ve bircok kelimeleri okunamaz durumdadir Kul Tigin kitabesi iclerinde en az tahribata ugrayanidir kaynak belirtilmeli Tonyukuk Yaziti nin bir gorseli Ankara da Gazi Universitesi ndeki Bilge Kagan Yaziti nin bir kopyasi Kultigin Yaziti nin bir gorseli Bir Gokturk lahit detayi Menander Gokturklerden gelen mektubu Iskitce olarak tanimlar Kaynaklarda Iskit bozkirli halklar icin kullanilan genel bir tanimdir Mevcut mektubun Sogdca degil Gokturkce oldugu kabul ediliyor 607 de Ch i min Kagan in Sui imparatoruna gonderdigi mektubun Turkceden Cin diline cevrildigi iddia ediliyor Gokturk KaganlariDogu Kaganlari Kagan Kaganlik yillari Unvani NotlarBumin Il Kagan 551 552 Turkce Bumin Il Kagan yazitlarda Bumin Kagan Sogdca da bwmyn g g n ve Cincede Tŭmen Yili Kĕhan T u men Yi li K o han Adi Turkce Bumin ya da Tumen Cincede Tŭmen T u men Yĭxiji Kagan 552 553 Cincede Yĭxiji Kĕhan Yi hsi chi K o han Adi Turkce Ḳara Cincede Keluo K e luo 科羅 Mugan Kagan 553 572 Eger Mugan Turkce ise Eski Turkcede sozcukler M ile baslamadigi icin Buḳan Ḳaġan olmasi gerekir ancak Turkcede Buḳan diye bir sozcuk ya da adin varligi bilinmiyor ne var ki Kirim a saldiran Gok Turk komutaninin adi Yunanca kaynaklarda Boukhanos Boyxanos olarak geciyor Sogdcada Mwg n g g n Mwx n x g n olarak da yaziliyor Cincede Mugan Kĕhan Mu kan K e han 木杆可汗 Kagan olmadan onceki unvani Cincede Yandu Sijin Yen tu Ssu chin 燕都俟斤 Sijin 俟斤 Irkin Erkin Tapar Taspar Ḳaġan 572 581 Sogdcada T sp r g g n ve Cincede Ta Tuobō Kehan T o po K e han 佗鉢可汗 Adi Turkcede Tapar ve Sogdcada T sp r Taspar ya da Tatpar Anluo Kagan 581 Adi Sogdca Umna olup Cincede Anluo An luo 菴羅 olarak gecmesine karsilik kaganlik unvani alip almadigi bilinmemektedir Ic Savas devlet birkac yonetici arasinda bolunur Never tarafindan birlestirilir Isbara Ḳaġan 582 587 Turkcede Isbara Ḳaġan Sogdcada Nw r g g n ve Cincede Ĕrfu Kehan Er fu K e han 爾伏可汗 ile Shabōlue Kehan Sha po lueh K e han 沙鉢略可汗 Adi Sogdca Nw r Never Nevar Nivar Cincede Shetu She t u Nietu Nieh t u 攝圖 Baġa Ḳaġan 587 588 Turkce Baġa Ḳaġan ya da Yabġu Ḳaġan Cincede Mohe Kehan Mo he K e han 莫賀可汗 ya da 莫何可汗 ve Yehu Kehan Ye hu K e han 葉護可汗 Kaganlik oncesi adi ve unvani Turkcede bir olasilikla Culluġ Cincede Yehu Chŭluohou Ye hu Ch u luo hou 葉護處羅侯 Yehu 葉護 Yabġu Dulan Kagan 588 600 Cincede Du Dōulan Kehan Tu Tou lan K e han 都蘭可汗 Adi Cincede Yōngyulǘ Yung yu lu 雍虞閭 Qĭmin Kagan 600 609 Cincede Yilidou Qĭmin Kehan Yi li tou Ch i min K e han 伊利 啟民可汗 Adi Turkce Tolis Cincede Tuli T u li 突利 Shĭbi Kagan 609 619 Cincede Shĭbi Kehan Shih pi K e han 始畢可汗 Adi Cincede Duōjishi Douji Tuo chi shih Tou chi 咄吉世 Tuli Kagan 619 621 Turkce Tolis Ḳaġan ve Yabġu Ḳaġan Cincede Tuli Kehan T u li K e han 突利可汗 ve Yehu Kehan Ye hu K e han 葉護可汗 Adi Turkcede bir olasilikla Culluġ Cincede Chŭluohou Ch u luo hou 處羅侯 Illig Ḳaġan 621 630 Turkce Illig Ḳaġan ve Cincede Xie Jieli Kehan Hsieh Chieh li K e han 頡利可汗 Adi Cincede Duōbi To pi 咄苾 Dabu Kagan asi 630 638 Cince de Dabu Kehan Ta pu K e han 可汗 Yugu Sad 638 639 Cincede Yugu She Yu ku She 殺 Yiminishusilipi Kagan 641 643 Cincede Yĭmi Nishu Silibi Kehan Yi mi Ni shu Ssu li pi K e han 乙彌泥孰俟力苾可汗 ya da Yĭmi Nishu Qilibi Kehan Yi mi Ni shu Ch i li pi K e han 乙彌泥孰俟利苾可汗 Sogdca Nizek adinin Cincedeki bicimi Nishu dur Ni shu 泥熟 俟 karakteri Si Ssu ve Qi Ch i olarak okunmaktadir Adi Cincede Simo Ssu mo 思摩 Yizhu Chebi Kagan asi 638 639 648 650 Once Cabis Cavus Cincede Chebi Ch e pi 車鼻 iken sonradan Cincede Yĭzhu Chebi Kehan Yi chu Ch e pi K e han 乙注車鼻可汗 olarak gecen unvani aldi Adi Cincede Hubo Hu po 斛勃 Ashǐna Nizek Beg Kagan asi 679 680 Adi Sogdca Turkce Nizek Beg olabilir Cincede Ashǐna Nishufu A shih na Ni shu fu 阿史那泥熟匐 Fu 匐genellikle Turkce Beg icin kullanilmistir Ashǐna Funian Kagan asi 681 Adi Cincede Ashǐna Funian A shih na Fu nien 阿史那伏念 Iltiris Ḳaġan 682 691 Turkce Ḳutluġ Ḳaġan ve Iltiris Ḳaġan Cincede Gǔduōlu Kehan Ku tuo lu K e han 骨咄祿可汗ve Xie Jiedielishi Kehan Hsieh Chieh tieh li shih K e han 頡跌利施可汗 Adi Turkce Ḳutluġ Cincede Ashĭna Gǔduōlu A shih na Ku tuo lu 阿史那骨咄祿 Ḳapġan Ḳaġan 691 716 Turkce Bogu Ḳaġan ve Ḳapġan Ḳaġan Cincede Mochuo Kehan Mo ch o K e han 默啜可汗 Kaganliktan onceki unvani Turkce Bogu ya da Beg Cor olduguna iliskin gorusler vardir ben Beg Cor u daha dogru buluyorum Cincede Mochuo Mo ch o 默啜 Inel Ḳaġan 716 Turkce Inel Ḳaġan bir goruse gore Ini Il Ḳaġan ancak ben simdilik Inel gorusunu destekliyorum Cincede Yinie Kehan Yi nieh K e han 移涅可汗 Adi Turkce Bogu olabilir Cincede Fuju Fu chu 匐俱 Bilge Ḳaġan 716 734 Turkce Bilge Ḳaġan Cincede Pijia Kehan P i chia K e han 毗伽可汗 Adi Cincede Mojilian Mo chi lien 默棘連 Yiran Kagan 734 740 Cince de Yiran Kehan Yi jan K e han 伊然可汗 Teŋri Ḳaġan 740 741 Turkce Teŋri Ḳaġan Cincede Cheng Dengli Kehan Ch eng Teng li K e han 登利可汗 Adi ve unvani bilinmiyor Bilge Ḳaġan in ogullarindan biri Adi ve unvani bilinmiyor Bilge Ḳaġan in ogullarindan biri Ḳutluġ Yabġu 741 742 Turkce Ḳutluġ Yabġu Cincede Gǔduōlu Yehu Ku tuo lu Ye hu 骨咄祿葉護 Ozmis Ḳaġan 742 744 Turkce Ozmis Ḳaġan bunu Ozmis diye okuyanlar varsa da yazitlarda Ozmis olarak yazilmistir Cincede Wusumĭshi Kehan Wu su mi shih K e han 烏蘇米施可汗 Kaganliktan Onceki Unvani Turkce Ozmis Tigin Baimei Kagan 744 745 Cincede Baimei Kehan Pai mei K e han 白眉可汗 Ak Kasli Kagan olduguna gore Turkcede Aḳḳas Ḳaġan olabilir ancak elimizde bunu kanitlayacak yazili bir belge bulunmamaktadir Bati Kaganlari Kagan Kaganlik yillari Unvani NotlarIstemi Yabġu bagimsiz degil 552 576 Turkcede Istemi Yabġu yazitlarda Istemi Ḳaġan Cincede Shidiănmi Yehu Shih tien mi Ye hu Adi Turkce yazitlarda Istemi Yunancada Silziboulos SILZIBOYLOS Silziboylos Dizaboulos DIZABOYLOS Dizaboylos Stembis STEMBIS Stembis Arapcada Sincibu ve Cincede Shidiănmi Shih tien mi Shidimĭ Shih ti mi Yapilan incelemeye gore Ziboulos Zaboulos Cibu ve sonraki Tǒng Yabġu Kagan icin kullanilan Yunanca Ziebel Ermenice Cebu Gurcuce Cibgu Turkce Yabġu ya denk gelmektedir Istemi ve Stembis ise bu adin Cince cevriyazisina daha yakin durmaktadir Ilk hece olan Sil Di Sin Shi Turkce Si sozcugune benzemektedir Bu durumda Gok Turk yazitlarinda Istemi Ḳaġan olarak gecen bu kisinin gercek unvani Si Yabġu olabilir mi Tardu Yabġu Ḳaġan 576 603 Turkcede Tardu Yabġu Ḳaġan Cincede Datou Kehan Ta t ou K o han ve Bujia Kehan Pu chia K o han Adi Turkcede ve Sogdcada Tardu Cincede Datou Ta t ou Chŭluo Kagan 603 611 Cincede Nijue Chŭluo Kehan Ni chueh Ch u lo K o han Adi Cincede Hesana Ho sa na Shegui Kagan 611 618 Cincede Shegui Kehan She kui K o han Tǒng Yabġu Kagan 618 630 Cincede Tǒng Yehu Kehan T ung Ye hu K o han Bundan sonrakiler Tang T ang Sulalesi ne baglilar ic savas baslar Baġatur Kullug Sipi Kagan 630 Cincede Moheduō Quli Sipi Kehan Mo ho to Ch u li ssu p i K o han Quli Kullug Unlu Hou Qulipi Kehan Hou Ch u li p i K o han ya da Si Qulisipi Dulu Ssu Ch u li ssu p i Tu lu Kaganliktan Onceki Unvanlari Cincede Moheduō Mo ho to olan Turkce Baġatur ve Yǎngsu Tejin Yang su T e chin Tejin Tigin Yĭpi Bōluo Si Yabġu Kagan 630 633 Cincede Yĭpi Bōluo Si Lu Yehu Kehan Yi p i Po lo Ssu Ye hu K o han Kaganliktan Onceki Unvani Cincede Xi Tieli Tejin Hsi li T e chin Tardus Ḳaġan 633 634 Turkce Tardus Ḳaġan Cincede Duōluo Kehan To lo K o han Adi Sogdca Nizek Cincede Nishu Ni shu Isbara Iltiris Ḳaġan 634 638 Turkce Isbara Iltiris Ḳaġan Cincede Shabōluo Die Xilishi Kehan Sha po lo Tie Hsi li shih K o han Kaganliktan Onceki Unvani Turkce Toŋa Sad Cincede Tong e She T ung e She Ic Savas kaganlik ikiye ayrilir Yĭpi Tardus Kagan 638 642 Turkce Tardus Ḳaġan Cincede Yĭpi Duōluo Kehan Yi p i To lo K o han Kaganliktan Onceki Unvani Cincede Yugu She Yiqulishi Yĭpi Kagan 639 640 Cincede Yiqulishi Yĭpi Kehan Yi ch u li shih Yi p i K o han Baġatur Yĭpi Yabġu Kagan 640 641 Cincede Moheduō Yĭpi Yehu Mo ho to Yi p i Ye hu Yĭpi Isbara Kagan 641 642 Cincede Yĭpi Shabōluo Kehan Yi p i Sha po lo K o han Kaganliktan Onceki Unvani Cincede Biheduo Yehu Pi ho do Ye hu Yĭpi Shegui Kagan 642 649 Cincede Yĭpi Shegui Kehan Yi p i She kui K o han Isbara Ḳaġan 651 656 Turkce Isbara Ḳaġan Cincede Shabōluo Kehan Sha po lo K o han Adi Cincede Ashǐna Helǔ A shih na Ho lu Xingxiwang Kagan ve Jiwǎngjue Kagan 651 667 Ashǐna Mishe nin unvani Cince Ashǐna Buzhen in unvani ise Cince Jiwǎngjue Kehan Chi wang chueh K o han Adlari Xingxiwang Kagan in adi Cincede Ashǐna Mishe A shih na Mi she Jiwǎngjue Kagan in adi ise Cincede Ashǐna Buzhen A shih na Pu chen Ashǐna Yuanqing ve Jiezhōng Shizhŭ Kagan 667 692 Huseluo nun unvani Cincede Jiezhōng Shizhŭ Kehan Chieh chung Shih chu K o han Adlari Yuanqing in adi Cincede Ashǐna Yuanqing A shih na Yuan ch ing Jiezhōng un adi Cincede Buli Huseluo Pu li Hu se lo Buli Turkce Bori Kurt I On Oḳ Ḳaġan asi 677 679 Turkce On Ok Ḳaġan ve Cincede Shixing Kehan Shih hsing K o han On Boyun Kagani Adi Cincede Tuizi T ui tzu II On Oḳ Ḳaġan 704 716 Turkce On Oḳ Ḳaġan ve Cincede Shixing Kehan Shih hsing K o han Adi Cincede Ashǐna Huaidao A shih na Huai tao Ashǐna Xian 705 717 Kendisi kaganlik unvani almadigi halde On Oklar i yonetmek icin Cin tarafindan gonderilmistir Adi Cincede Ashǐna Xian A shih na Hsien III On Oḳ Ḳaġan 739 Turkce On Oḳ Ḳaġan ve Cincede Shixing Kehan Shih hsing K o han Adi Cincede Ashǐna Xin A shih na Hsin Gokturklerin soyagaci Gokturk Kaganligi Asina Dogu Kanadi Bumin Kagan Bati kanadi Istemi Yabgu 552 582 Bati Gokturk Tardus Kagan 582 657 739 Dogu Gokturk Isbara Kagan 582 630 Ikinci Dogu Gokturk Ilteris Kagan Kutluk 682 745 Hazar Kaganligi tartismali Bes Hanedan Satuo Gokturk 907 960 Ayrica bakinizGokturk kaganlar listesi Orhun Yazitlari Tang in Dogu Turklerine seferiKaynakca The tamga of the royal clan of the first Turkish empire was a neatly drawn lineal picture of an ibex Kljastornyj 1980 p 93 Turk Tarih Kurumu ttk org tr 2012 19 Nisan 2013 tarihinde kaynagindan WMV arsivlendi Erisim tarihi 16 Ocak 2013 Chavannes Edouard 1903 Documents sur les Tou Kiue Turcs Occidentaux VI Commissionnaires de l Academie Imperiale des Sciences St Petersbourg s 235 Cahun Leon 1896 Introduction a l histoire de l Asie Turcs et Mongols des origines a 1405 Robarts University of Toronto Paris Colin s 112 M Mori Ch i min Hakan in bir Cin Imparatoruna gonderdigi mektubun uslubu uzerine Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu Yayinlari Peter Roudik 2007 The History of the Central Asian Republics p 24 Peter B Golden 2011 Central Asia in World History p 37 Sinor 1969 s 101 Peter Roudik 2007 The History of the Central Asian Republics s 24 Golden Peter B 2011 Central Asia in World History Roux 2000 s 79 Vovin A 2019 Groping in the Dark The First Attempt to Interpret the Bugut Brahmi Inscription Journal Asiatique 307 1 s 133 Turchin Peter Adams Jonathan M Hall Thomas D Aralik 2006 East West Orientation of Historical Empires Journal of World Systems Research 12 2 s 222 ISSN 1076 156X 20 Mayis 2019 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 16 Eylul 2016 Taagepera Rein 1979 Size and Duration of Empires Growth Decline Curves 600 B C to 600 A D Social Science History 3 3 4 s 129 doi 10 2307 1170959 JSTOR 1170959 a b Roux Jean Paul 1984 Turklerin Tarihi Historie des Turcs Fransizca Fayard ISBN 9755060189 ISBN 978 2213640655 17 Nisan 2014 tarihinde kaynagindan 1 12 36 4 Ocak 2024 tarihinde kaynagindan arsivlendi Fletcher Joseph Haziran 1986 The Mongols Ecological and Social Perspectives Harvard Journal of Asiatic Studies 46 1 11 doi 10 2307 2719074 ISSN 0073 0548 Drevnie Tyurki Drevnie Turki Eski Turkler Rusca Lev Gumilev ss 22 25 a b Lincoln SF 1988 A Tribute to Professor Donald Richard Stranks A O Australian Journal of Chemistry 41 9 1261 doi 10 1071 ch9881261 ISSN 0004 9425 Baker Robert L 1 Ocak 1934 The Turks Build a Nation Current History 39 4 409 415 doi 10 1525 curh 1934 39 4 409 ISSN 0011 3530 Interpreters in Early Imperial China Across Languages and Cultures 15 1 145 150 1 Haziran 2014 doi 10 1556 acr 15 2014 1 9 ISSN 1585 1923 Kim Yong Mun 30 Nisan 2013 A Study on the Costume Culture of Xiongnu Journal of the Korean Society of Costume 63 3 1 16 doi 10 7233 jksc 2013 63 3 001 ISSN 1229 6880 Feng Wei Sheng Li Hong Wei Zheng Xiao Ke Chen Sui Qing Aralik 2007 Two new megastigmane O glucopyranosides from the leaves of Broussonetia papyrifera Chinese Chemical Letters 18 12 1518 1520 doi 10 1016 j cclet 2007 10 028 ISSN 1001 8417 Guney Sila 7 Nisan 2017 Ergenekon dan Kaganliga Turk Model Devleti Gok Turkler Tarih Kritik Dergisi 3 2 6 11 4 Ocak 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 4 Ocak 2023 a b Erdem Konur ORHUN YAZITLARINDA SOSYAL VE SIYASI MESAJLAR 11 Haziran 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde Edebiyat ve Sanat Akademisi Ahmet Tasagil Gokturkler cilt 1 Ataturk Kultur Dil ve Tarih Yuksek Kurumu Basimevi 1995 Ibrahim Kafesoglu Turk milli kulturu S27 Ayyildiz matbaasi 1977 a b Kultegin s Memorial Complex TURIK BITIG 18 Agustos 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde Ingilizce a b Bilge Kagan s Memorial Complex TURIK BITIG 6 Ekim 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde Ingilizce a b Osman Nedim Tuna Ekin Ara Idi Oksuz Kok Turk Anca Olurur Ermis KT D 2 3 Ibaresi Uzerine Turk dili arastirmalari yilligi Belleten 1993 Turk Dil Kurumu Yayinlari Ankara 1995 s 77 81 Turkce Muharrem Ergin Orhun abideleri s 78 Bogazici yayinlari 1978 7 baski Orhun Abideleri M E B 1970 a b c Balaban Ayhan Iskit Hun ve Gokturklerde Sosyal ve Ekonomik Hayat T C Gazi Universitesi Sosyal Bilimler Enstitusu Eski Cag Tarihi Bilim Dali Yuksek Lisans Tezi 2006 URL http fef kafkas edu tr sosyb tde halk bilimi makaleler kultur med kultur med 20 20 pdf 13 Ekim 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde Erisim tarihi 11 12 2011 Archived by WebCite at Chou Kitabi Cilt 50 Cince Kuzey Hanedanlar Tarihi Cilt 99 Cince a b c Sui Kitabi Cilt 84 Cince 杜佑 通典 北京 中華書局出版 Cilt 197 辺防13 北狄4 突厥上 1988 ISBN 7 101 00258 7 p 5401 Cince Cilt 123 Cince Yil 永和七年 太延五年 Ay 九月 Gun 丙戌 Academia Sinica 15 Haziran 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde Cince Ssu ma Kuang Tzu chih t ung chien Cilt 159 Cince Turkoglu Gok Alp Sinirlandirilmis Turk tarihi Sevinc Matbaasi 1976 s 125 11 Ekim 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde 馬長壽 突厥人和突厥汗國 上海人民出版社 1957 Ma Zhangshou Tujue ve Tujue Kaganligi s 10 11 鍛奴 的突厥部落集团 Demirci Kole Turk Kabile Grubu 突厥的鍛工主耍是以奴隸的身分爲柔然奴隸主汗庭服務的 Turk demircinin buyuk bir cogunlugu kole sifatiyla Cucen Kagani nin sarayina hizmet etmekteydi Cince 陳豐祥 余英時 中國通史 五南圖書出版股份有限公司 2002 ISBN 978 957 11 2881 8 p 155 因突厥人工於鍛鐵 故世為柔然 鍛奴 Tujueler demir dovmeyi islediler o yuzden Cucenler icin demirci kole oldu Cince Gao Yang The Origin of the Turks and the Turkish Khanate X Turk Tarih Kongresi Ankara 22 26 Eylul 1986 Kongreye Sunulan Bildiriler V Cilt Turk Tarih Kurumu 1991 s 731 11 Ekim 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde Ingilizce Burhan Oguz Turkiye halkinin kultur kokenleri Giris beslenme teknikleri Istanbul Matbaasi 1976 p 147 Demirci kole olmaktan kurtulup reisleri Bumin e 11 Ekim 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde Turkce Larry W Moses Relations with the Inner Asian Barbarian ed John Curtis Perry Bardwell L Smith Essays on Tʻang society the interplay of social political and economic forces Brill Archive 1976 ISBN 978 90 04 04761 7 p 65 Slave probably meant vassalage to the Juan Juan confederation of Mongolia whom they served in battle by providing iron weapons and also marching with qaghan s armies 17 Ekim 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde Ingilizce Denis Sinor Inner Asia history civilization languages a syllabus Routledge 1997 ISBN 978 0 7007 0380 7 p 26 Contacts had already begun in 545 A D between the so called blacksmith slave Turk and certain of the small petty kingdom of north China Denis Sinor ibid p 101 Beyond A na kui s disdainful referance to his blaksmith slaves there is ample evidence ot show that the Turks were indeed specializing in metallurgy though it is difficult to establish whether they were miners or rather blacksmiths 3 Ekim 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde Ingilizce Muharrem Ergin Orhun Abideleri 7 baski Bogazici Yayinlari 1978 Turkce Ibrahim Kafesoglu Turk Milli Kulturu Ankara 1977 Turkce Ahmet Tasagil Gok Turkler 1 Cilt Turk Tarih Kurumu Basimevi 2003 Turkce Larry W Moses Relations with the Inner Asian Barbarian ed John Curtis Perry Bardwell L Smith Essays on Tʻang society the interplay of social political and economic forces Brill Archive 1976 ISBN 978 90 04 04761 7 p 65 Slave probably meant vassalage to the Juan Juan confederation of Mongolia whom they served in battle by providing iron weapons and also marching with qaghan s armies 17 Ekim 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde M Cagatay Ulucay Tarih ansiklopedisi ilk ve orta dereceli okullar icin Bates yayinlari 1979 s 165 a b Li Yanshou History of Northern Dynasties Vol 99 a b Linghu Defen et al Book of Zhou Vol 50 a b Sima Guang Zizhi Tongjian Vol 164 Christopher I Beckwith Empires of the Silk Road a history of Central Eurasia from the Bronze Age to the present Princeton University Press 2009 ISBN 978 0 691 13589 2 p 9 Turkoglu Gok Alp Sinirlandirilmis Turk tarihi Sevinc Matbaasi 1976 s 125 馬長壽 突厥人和突厥汗國 上海人民出版社 1957 Ma Zhangshou Tujue ve Tujue Khaganate pp 10 11 陳豐祥 余英時 中國通史 五南圖書出版股份有限公司 2002 ISBN 978 957 11 2881 8 Chen Fengxiang Yu Yingshi General history of China p 155 Gao Yang The Origin of the Turks and the Turkish Khanate X Turk Tarih Kongresi Ankara 22 26 Eylul 1986 Kongreye Sunulan Bildiriler V Cilt Turk Tarih Kurumu 1991 s 731 11 Ekim 2014 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Temmuz 2010 Burhan Oguz Turkiye halkinin kultur kokenleri Giris beslenme teknikleri Istanbul Matbaasi 1976 p 147 Demirci kole olmaktan kurtulup reisleri Bumin e 11 Ekim 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde PDF 4 Mart 2016 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 20 Eylul 2014 The history of the Mongol conquests 27 Aralik 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 27 Aralik 2021 Kultegin s Memorial Complex TURIK BITIG Bilge kagan s Memorial Complex TURIK BITIG a b c d e Bauer Susan Wise 2010 The History of the Medieval World From the Conversion of Constantine to the First Crusade W W Norton amp Company p 238 ISBN 978 0 393 05975 5 27 Aralik 2021 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 27 Aralik 2021 Gary Seaman Daniel Marksm Rulers from the steppe state formation on the Eurasian periphery Ethnographics Press Center for Visual Anthropology University of Southern California 1991 ISBN 978 1 878986 01 6 pp 96 97 6 Mart 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 21 Eylul 2014 THE PERILOUS FRONTIER PDF 31 Agustos 2021 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 27 Aralik 2021 Epoha tyurkskih kaganatov Drevnejshaya epoha Istoriya Dobro pozhalovat v Kyrgyzstan 27 Aralik 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 27 Aralik 2021 ISTEMI YABGU VE BATI SIYASETI 27 Aralik 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 27 Aralik 2021 3 Temmuz 2014 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 27 Aralik 2021 I Husrev doneminde Ipek yolu uzerinde Sasani Gokturk mucadelesi 531 579 PDF 24 Eylul 2015 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 27 Aralik 2021 Turk Cin siyasi munasebetleri 27 Aralik 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 27 Aralik 2021 THE TURK EMPIRE PDF 28 Ekim 2016 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 27 Aralik 2021 Gary Seaman Daniel Marksm Rulers from the steppe state formation on the Eurasian periphery Ethnographics Press Center for Visual Anthropology University of Southern California 1991 ISBN 978 1 878986 01 6 p 97 100 Deny Jean Deny Louis Bazin Hans Robert Roemer Gyorgy Hazai Wolfgang Ekkehard Scharlipp 2000 History of the Turkic Peoples in the Pre Islamic Period Schwarz p 108 Findley Carter V 2005 The Turks in World History Oxford University Press US p 48 ISBN 0 19 517726 6 a b Gokturkler I II III 3 cilt bir arada 1 Baski sf 27 28 30 31 Turk Tarih Kurumu Yayinlari 2012 Prof Dr Ahmet Tasagil Gokturkler I II III 3 cilt bir arada 1 Baski sf 35 48 Turk Tarih Kurumu Yayinlari 2012 Prof Dr Ahmet Tasagil Gokturkler I II III 3 cilt bir arada 1 Baski sf 50 57 Turk Tarih Kurumu Yayinlari 2012 Prof Dr Ahmet Tasagil 薛宗正 突厥史 中国社会科学出版社 北京 Xue Zongzheng Tujie Shi Chinese Social Sciences Press Beijing 1992 ISBN 7 5004 0432 8 K 49 精 p 265 Zhenping Wang Ambassadors from the islands of immortals China Japan relations in the Han Tang period University of Hawaii Press 2005 ISBN 978 0 8248 2871 4 p 140 Zhu Zhenhong Taohuashi and Tiankehan Tangri Qaghan Eurasian History 朱振宏 桃花石 與 天可汗 欧亚学研究 a b Gokturkler I II III 3 cilt bir arada 1 Baski sf 54 63 Turk Tarih Kurumu Yayinlari 2012 Prof Dr Ahmet Tasagil Xiong Victor Cunrui 2006 Emperor Yang of the Sui Dynasty His Life Times and Legacy SUNY Press p 213 ISBN 0 7914 6587 X Yil 大業十一年 Ay 八月 Gun 癸酉 Academia Sinica 22 Mayis 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde Cince Ssu ma Kuang Tzu chih t ung chien Cilt 182 Cince Drompp 2005 p 126 Mair amp Steinhardt amp Goldin 2005 p 376 Sima Guang Zizhi Tongjian Vol 189 The Cambridge History of China Vol 3 Cambridge University Press 1978 p 181 Yil 武德九年 Ay 八月 Gun 癸未 Academia Sinica 22 Mayis 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde Cince Yil 武德九年 Ay 八月 Gun 乙酉 Academia Sinica 22 Mayis 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde Cince 渭水之盟 便橋會盟 便桥会盟 Ssu ma Kuang Tzu chih t ung chien Cilt 191 Cince a b David Andrew Graff Medieval Chinese warfare 300 900 Routledge 2002 ISBN 978 0 415 23955 4 p 186 11 Kasim 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde Ingilizce v s Yeni Tang Kitabi Cilt 215 I Cince Yil 貞觀四年 Ay 二月 Gun 甲辰 Academia Sinica 22 Mayis 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde Cince 陰山之戰 Tang Kitabi Cilt 3 Cince a b Ou yang Hsiu v s Cilt 93 Cince a b Ssu ma Kuang Tzu chih t ung chien Cilt 193 Cince Yil 貞觀四年 Ay 三月 Gun 庚辰 Academia Sinica 15 Haziran 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde Cince 羁縻 Yil 貞觀十三年 Ay 四月 Gun 戊寅 Academia Sinica 22 Mayis 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde Cince a b Ssu ma Kuang Tzu chih t ung chien Cilt 195 Cince Qedim Tanq tarixi kitabi Linqpiao 嶺表 Zizhi Tongjian vol 195 中国人民解放军军事科学院 中国军事通史 第十册 第十卷 唐代军事史 上 军事科学出版社 1998 Cin Halk Kurtulus Ordusu Askeri Bilim Akademisi Cin Askeri Genel Tarihi 10 Cilt 1 Bolumu Tang Donemi Askeri Tarihi I Askeri Bilim Yayinevi s 184 books google 11 Ekim 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde Cince Yil 貞觀十三年 Ay 七月 Gun 庚戌 Academia Sinica 22 Mayis 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde Cince ALTINKILIC Dr Arzu Emel 2020 Gokturk giyim kusaminin plastik sanatlarda degerlendirilmesi PDF Journal of Social and Humanities Sciences Research 1101 1110 24 Ekim 2020 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 10 Ocak 2021 Narantsatsral D THE SILK ROAD CULTURE AND ANCIENT TURKISH WALL PAINTED TOMB PDF The Journal of International Civilization Studies 26 Ekim 2020 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 10 Ocak 2021 Cosmo Nicola Di Maas Michael Empires and Exchanges in Eurasian Late Antiquity Rome China Iran and the Steppe ca 250 750 Ingilizce Cambridge University Press ss 350 354 ISBN 978 1 108 54810 6 Baumer Christoph History of Central Asia The 4 volume set Ingilizce Bloomsbury Publishing ss 185 186 ISBN 978 1 83860 868 2 Yil 貞觀十五年 Ay 正月 Gun 乙亥 Academia Sinica 22 Mayis 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde Cince a b Ssu ma Kuang Tzu chih t ung chien Cilt 196 Cince 單于大都護府 a b c d Ssu ma Kuang Tzu chih t ung chien Cilt 202 Cince Yil 開耀元年 Ay 十月 Gun 乙酉 Academia Sinica 22 Mayis 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde Cince Ssu ma Kuang Tzu chih t ung chien Cilt 203 Cince Baumer Christoph History of Central Asia The 4 volume set Ingilizce Bloomsbury Publishing s 243 ISBN 978 1 83860 868 2 22 Mayis 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 10 Ocak 2021 Grenet Frantz 2004 Maracanda Samarkand une metropole pre mongole Annales Histoire Sciences Sociales 5 6 Fig B 24 Ekim 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 10 Ocak 2021 Avcioglu Dogan 1978 Turklerin Tarihi Ikinci Kitap Istanbul Tekin Yayinevi s 610 erisim tarihi kullanmak icin url gerekiyor yardim Avcioglu Dogan 1978 Turklerin Tarihi Ikinci Kitap Istanbul Tekin Yayinevi s 620 erisim tarihi kullanmak icin url gerekiyor yardim Avcioglu Dogan 1978 Turklerin Tarihi Ikinci Kitap Istanbul Tekin Yayinevi s 648 erisim tarihi kullanmak icin url gerekiyor yardim a b c d Yilmaz Oztuna Baslangicindan zamanimiza kadar Buyuk Turkiye tarihi cilt 1 sf 127 Otuken Yayinevi 1977 Ying Lin Western Turks and Byzantine gold coins found in China Transoxiana Golden Nomads 30 Zizhi Tongjian vol 193 Christian 283 Artamanov 170 180 a b Oztuna Yilmaz Devletler ve hanedanlar Ilk cag ve Asya Afrika devletleri 1989 T C Kultur Bakanligi sf 141 L M Gumilev Eski Turkler tr Ahsen Batur Selenge yayinlari Istanbul 2002 ISBN 975 7856 39 8 pp 265 266 Lev Nikolayevic Gumilev Eski Turkler trans D Ahsen Batur Selenge Yayinlari Istanbul 2002 ISBN 975 7856 39 8 pp 273 275 Kevin Alan Brook The Jews of Khazaria 2nd ed Rowman amp Littlefield Publishers Inc 2006 Hans J Van de Ven Warfare in Chinese History sf 118 IQ Brill Academic Publishers 2000 ISBN 90 04 11774 1 Peter B Golden Nomads and sedentary societies in medieval Eurasia American Historical Association 1998 ISBN 978 0 87229 108 9 p 25 Scott Cameron Levi Ron Sela Islamic Central Asia an anthology of historical sources Indiana University Press 2009 ISBN 978 0 253 22140 7 p 54 Elena Vladimirovna Boĭkova R B Rybakov Kinship in the Altaic World Proceedings of the 48th Permanent International Altaistic Conference Moscow 10 15 July 2005 Otto Harrassowitz Verlag 2006 ISBN 978 3 447 05416 4 p 225 Anatoly Michailovich Khazanov Nomads and the Outside World Univ of Wisconsin Press 1984 ISBN 978 0 299 14284 1 p 256 Andras Rona Tas An introduction to Turkology Universitas Szegediensis de Attila Jozsef Nominata 1991 p 29 Old Book of Tang Vol 194 I Ahmet Tasagil Gokturkler AKDTYK yayinlari ISBN 978 975 16 2460 a p 358 9 Mackerras Colin 1990 Chapter 12 The Uighurs in Sinor Denis The Cambridge History of Early Inner Asia Cambridge University Press pp 317 342 ISBN 0 521 24304 1 Eski Turk Toplumu Uzerine Incelemeler Dogubati Yayinlari 2011 s 242 289 Arsivlenmis kopya 4 Ekim 2013 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 7 Eylul 2013 可賀敦 可贺敦 Tang Kitabi Cilt 194 II Yeni Tang Kitabi Cilt 215 I a b Kafesoglu Ibrahim 1984 Turk Milli Kulturu Istanbul Otuken Nesriyat s 283 ISBN 975 437 236 5 erisim tarihi kullanmak icin url gerekiyor yardim Ahmetbeyoglu Ali 2015 Sorularla Eski Turk Tarihi Istanbul Yeditepe Yayinevi ss 302 303 ISBN 978 605 5200 41 1 erisim tarihi kullanmak icin url gerekiyor yardim Kafesoglu Ibrahim 1982 Turk Milli Kulturu Otuken Nesriyat ss 282 283 284 ISBN 975 437 236 5 erisim tarihi kullanmak icin url gerekiyor yardim Kafesoglu Ibrahim 1982 Turk Milli Kulturu Otuken Nesriyat s 113 ISBN 975 437 236 5 erisim tarihi kullanmak icin url gerekiyor yardim Kafesoglu Ibrahim 1984 Turk Milli Kulturu Istanbul Otuken Nesriyat s 250 ISBN 975 437 236 5 erisim tarihi kullanmak icin url gerekiyor yardim Chou Shu 50 s 908 erisim tarihi kullanmak icin url gerekiyor yardim Suei Shu 84 s 1865 erisim tarihi kullanmak icin url gerekiyor yardim Suei Shu 51 ss 1332 1333 erisim tarihi kullanmak icin url gerekiyor yardim Chiou T ang Shu 194 ss 5174 5175 erisim tarihi kullanmak icin url gerekiyor yardim Ahmetbeyoglu Ali 2015 Sorularla Eski Turk Tarihi Istanbul Yeditepe Yayinevi s 296 ISBN 978 605 5200 41 1 erisim tarihi kullanmak icin url gerekiyor yardim Ahmetbeyoglu Ali 2015 Sorularla Eski Turk Tarihi Istanbul Yeditepe Yayinevi s 297 ISBN 978 605 5200 41 1 erisim tarihi kullanmak icin url gerekiyor yardim a b Eski Turk Tarihi Turklerin Kokeni Yonetimleri ve Cin ile Iliskileri Ahmet Tasagil Kronik Kitap Yayinlari ss 45 46 56 57 Ahmetbeyoglu Ali 2015 Sorularla Eski Turk Tarihi Istanbul Yeditepe Yayinevi ss 318 319 320 ISBN 978 605 5200 41 1 erisim tarihi kullanmak icin url gerekiyor yardim Koca Salim 2002 Eski Turklerde Sosyal Ve Ekonomik Hayat Turkler III Ankara s 8 53 erisim tarihi kullanmak icin url gerekiyor yardim Ahmetbeyoglu Ali 2015 Sorularla Eski Turk Tarihi Istanbul Yeditepe Yayinevi ss 321 322 323 324 325 330 ISBN 978 605 5200 41 1 erisim tarihi kullanmak icin url gerekiyor yardim Ozbilen Esref Bengi 2002 Erken Turk Devletlerinin Ve Topluluklarinin Ekonomik Hayati Baslangictan MS 840 a kadar Istanbul Istanbul Universitesi Sosyal Bilimler Enstitusu Yayinlanmamis Yuksek Lisans Tezi erisim tarihi kullanmak icin url gerekiyor yardim Ahmetbeyoglu Ali 2015 Sorularla Eski Turk Tarihi Istanbul Yeditepe Yayinevi ss 319 320 ISBN 978 605 5200 41 1 erisim tarihi kullanmak icin url gerekiyor yardim 始畢可汗 梁師都 Liang Shidu 大度毘伽可汗 狼頭纛 pinyin lang tou dao Ou yang Hsiu Yeni Tang Kitabi Cilt 215 1 Cince 劉武周 Liu Wǔzhōu Ssu ma Kuang Tzu chih t ung chien Cilt 183 Cince Turkish Delights Nevin Halici Gastronomica The Journal of Critical Food Studies Vol 1 No 1 Winter 2001 pp 92 93 Published by University of California Press Article DOI 10 1525 gfc 2001 1 1 92 Kocak C Avsar Y K 2009 Ayran Microbiology and Technology In Yildiz F Ed Development and Manufacture of Yogurt and Functional Dairy Products CRC Press Boca Raton U S pp 123 141 Walter Pohl Die Awaren ein Steppenvolk im Mitteleuropa 567 822 n Chr C H Beck 2002 ISBN 978 3 406 48969 3 s 26 29