Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), Türkiye Cumhuriyeti'nin yasama organıdır. 23 Nisan 1920'de Osmanlı Devleti'nin İtilaf Devletleri'nce işgaline direniş göstermek üzere kurulmuştur. Asli görevi yürütmeyi denetlemektir ve yasama erkini kullanır. "Egemenlik, kayıtsız şartsız milletindir" ilkesi, TBMM'nin varoluşunun temel dayanağını oluşturur.
Türkiye Büyük Millet Meclisi | |
---|---|
28. Yasama Dönemi | |
![]() Türkiye Büyük Millet Meclisi logosu | |
![]() Türkiye Büyük Millet Meclisi bina tasarımı | |
Tür | |
Tür | |
Tarih | |
Kuruluş | 23 Nisan 1920 1. bina 20 Temmuz 1961 ) 2. bina (çift meclisli) 9 Kasım 1982 ) 3. bina | )
Dağılış | 27 Mayıs 1960 12 Eylül 1980 |
Önceki | Meclis-i Umumi |
Başkanlık | |
Numan Kurtulmuş 7 Haziran 2023 tarihinden beri | |
İktidar partisi grup başkanı | |
4 Temmuz 2023 tarihinden beri | |
Yapı | |
Sandalye | 600 milletvekili 1 oy kullanmayan üye Salt çoğunluk için 301 sandalye |
![]() | |
Siyasi gruplar | Hükûmet (Azınlık) (265)
Hükûmete destek (55) Ana muhalefet (127)
Diğer muhalefet (141)
Bağımsız (6)
Boş (6)
|
Komisyonlar | 19 komisyon |
Görev süresi | 5 yıl |
Maaş | ₺110.000 |
Seçimler | |
%7 seçim barajlı D'Hondt yöntemli parti listeli nispi temsil sistemi | |
Son seçim | 14 Mayıs 2023 |
Sonraki seçim | En geç 7 Mayıs 2028 |
Seçim çevreleri | Yüksek Seçim Kurulu tarafından belirlenen 87 seçim çevresi |
Slogan | |
Egemenlik Kayıtsız Şartsız Milletindir | |
Toplantı yeri | |
![]() | |
Genel Kurul Salonu Türkiye Büyük Millet Meclisi Bakanlıklar, Ankara | |
Website | |
Anayasa | |
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası |
Halihazırda (tali kurucu iktidar) olan TBMM, diğer Anayasal devlet organlarından üstün değildir. Yasama yetkisi, kanun yapma yetkisidir. Yasalar Anayasa'ya aykırı olamaz. TBMM'nin Anayasa'da da değişiklik yapma yetkisi bulunsa da bu yetki de Anayasa'nın Başlangıç bölümünde yer alan anlayışla ve Anayasal bütünlüğe uygun olarak hareket etme ve ancak bu çerçeve içerisinde Anayasada değişiklik yapabilme ile sınırlıdır ve bu çerçevede meşruiyet kazanır.
Anayasanın 6. maddesinde yer alan "Hiçbir kimse veya organ, kaynağını Anayasa'dan almayan bir Devlet yetkisini kullanamaz." ifadesiyle yasama organı olan TBMM'nin, kendinin yasal dayanağı olan Anayasa'nın bütününü veya temel ilkelerini reddederek yeni bir Anayasa yapma yetkisi yoktur.
Anayasaya bağlılık yemini eden milletvekili veya partilerin bu girişimlerde bulunması, yetki aşımı ve yetki gaspı girişimi yönünden suç olan bu durum, milletvekilliklerinin meşrutiyetini sorgulanır hale getirir ve cebir kullanarak Anayasayı değiştirmeye teşebbüsten yargılanma durumu ortaya çıkabilir. Yasa ve Anayasa değişikliklerinin halka ait egemenlik haklarını da koruyan bir toplumsal sözleşme olan Anayasa'ya aykırı olup olmadığı Anayasa Mahkemesi tarafından denetlenir.
Millete ait egemenlik yetkilerinin kuvvetler ayrılığı prensibi ile verilmesinin, kuvvetler ayrımının, devlet organları arasında üstünlük sıralaması anlamına gelmeyip, belli Devlet yetki ve görevlerinin kullanılmasından ibaret ve bununla sınırlı medeni bir iş bölümü ve iş birliği olduğu ve üstünlüğün ancak Anayasa ve kanunlarda bulunduğu anlamına geldiği Anayasa'nın başlangıç bölümünde belirtilmiştir.
Anayasa'nın 108. maddesine göre, yasama yetkisi Türk milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisi Milletvekili genel seçimleri, beş yılda bir, serbest, eşit, tek dereceli, genel oy esaslarına göre, yargı organlarının genel yönetim ve denetimi altında yapılır. Seçilen milletvekili adayları, Anayasaya bağlı kalacağına dair Türk milleti önünde namusu ve şerefi üzerine yemin ederek 5 yıllığına TBMM üyeliği (milletvekilliği) hakkı kazanırlar. TBMM üyeleri (milletvekilleri), yasama dokunulmazlığına sahiptir.
Tarihçe
Türkiye'nin siyasi tarihinde ilk parlamento Osmanlı döneminde İstanbul'da Dolmabahçe Sarayı'nda yapılan törenle 19 Mart 1877'de açıldı. Bu meclis Kanuni Esasi'nin göre "Meclis-i Umumi" olarak adlandırılmıştı. "Meclis-i Ayan" ve "Meclis-i Mebusan" olmak üzere iki kısımdan oluşan bu meclis, ilk oturumunu 20 Mart 1877 tarihinde Sultanahmet'teki İstanbul Üniversitesi binasında yaptı. Kısa süren bu meclis 93 Harbi nedeniyle dağıldı. Daha sonra yapılan ikinci genel seçimlerin ardından 18 Aralık 1877'de yeniden açılan meclis, Kanuni Esasi'nin verdiği yetkiyle padişah II. Abdülhamid tarafından 14 Şubat 1878'de tatil edildi.
1908'de seçim kanunu dikkate alınan ilk seçim yapıldı. Seçme yaşı 25, seçilme yaşı 30 olan bu seçimlerde vergi ödeyenler oy kullanabiliyordu. 17 Aralık 1908'de yeniden açılan meclis, İstanbul'un İşgali'ne kadar açık kaldı. Üç yıl sonra ise İstanbul'da ilk kez bir ara seçim yapıldı. Ahrar Fırkası (Özgürlükçüler Partisi) ve İttihat ve Terakki Cemiyeti (Birlik ve İlerleme Partisi)’nin katıldığı seçimlerde, İttihat ve Terakki Cemiyeti çoğunluğu sağladı ve 4 Aralık 1908’de 3. Meclis-i Mebûsan açıldı. Bu parlamento, 31 Mart Vakası ve II. Abdülhamid'in tahttan indirilmesi sonrasında Mayıs 1909’da Kanun-i Esasî üzerinde değişiklikler yaparak padişahın ve Meclis-i Ayan'ın yetkilerini daralttı, kendi yetkilerini arttırdı. 1911’de tek bir parlamenteri ilgilendiren, ancak politik yankıları yüksek olan bir ara seçim gerçekleştirildi.
Padişah VI. Mehmed, Mondros Mütarekesi sonrası 21 Aralık 1918'de yeni seçimlerin düzenlenmesi için parlamentoyu feshetti. Seçimlerin ardından 6. Meclis-i Mebûsan 12 Ocak 1920'de ilk toplantısını yaptı. İşgal güçlerinin 16 Mart 1920'de İstanbul'u işgal etmesi üzerine, parlamento anayasaya aykırı olarak 11 Nisan 1920'de kapatıldı. Parlamentonun kapatılması üzerine 23 Nisan 1920’de Ankara'da Büyük Millet Meclisi faaliyetlerine başladı ve fiilen ülkeyi yönetmeye başladı.
Kuruluşu
Kurtuluş Savaşı dönemi
19 Mayıs 1919'da Mustafa Kemal Atatürk, Samsun'a çıkarak Millî Mücadele'nin başlamasını sağladı. Mondros Mütarekesinin ardından hareket, dernekler ve kongreler kurarak ülkenin çeşitli bölgelerinde işgallere karşı mücadele hareketleri başlattı.
İddialara göre, Ateşkes Anlaşması'nın ardından işgal kuvvetlerinin ülkeyi bölmek, azınlıkları kışkırtmak, işgal bölgeleri oluşturmak ve Yunan kuvvetlerinin işgalini kolaylaştırmak amacıyla İzmir'i işgal etmelerine ve Ege Bölgesi'ne saldırmalarına izin verilmesiyle İstanbul Hükümeti'nin sessiz kalmasıyla ilişilendiriliyordu. Bazı çevreler, bu yerel örgütlerin bulundukları bölgelerde siyasi gücü temsil ettikleri ve feodal bir iktidar haline geldikleri iddialarını ortaya atmışlardır.[]
13 Kasım 1918'de, Yıldırım Orduları Grup Komutanlığından ayrılan Mustafa Kemal Atatürk, İstanbul'a geldi. Mustafa Kemal Atatürk, İngiliz, Fransız, İtalyan ve Yunan savaş gemilerini görünce "Geldikleri gibi giderler" dedi. İddialara göre, Padişah VI. Mehmed ve Hükûmetin kendini İstanbul'dan uzaklaştırmak istemesiyle Anadolu'ya geçmiş ve kurtuluş mücadelesinin Anadolu'da başlatılması düşüncesi ve kararı doğmuştur.
Mustafa Kemal'in, ilk olarak ordularla temasa geçmiş ve Ankara'da bulunan 20. ve Diyarbakır'da bulunan 13. Kolordu Komutanlarına, Vali ve Mutasarrıflara 28 Mayıs tarihli bir genelge göndererek milli direniş örgütlerinin tüm ülkede kurulmasını istemiştir. Ayrıca Yunan kuvvetlerinin kontrolü altındaki Manisa ve Aydın'ın ardından yapılacak mitinglerle milletin işgale karşı duygularının açığa çıkarılması, yabancı devlet temsilcilerine ve Bâb-ı Âlî'ye şiddetle kınayan telgraflar gönderilmesi için halkın uyarılması gerektiğini belirttiği söylenmiştir.
İddialara göre bu genelgenin ardından, İngiliz Muhipleri Cemiyeti adına belediye başkanlarına gönderilen bir telgrafta, milletin İngiliz korumasını istediği ifade edilmiş, Sadrazam Damat Ferid Paşa'nın Ermeni özerkliğini kabul ettiğini açıklaması[] ve bir diğer iddiaya göre Hürriyet ve İtilaf Fırkası başkanının İngiltere'nin himayesini istemesi gibi olaylar yaşanmıştır.[]TBMM Kütüphanesi tarafından yayınlanan esere göre Mustafa Kemal Atatürk, bu durumu ve İstanbul Hükûmeti'nin davranışlarını açıklayan 3 Haziran tarihli şifreli bir telgrafla komutanlar ve mülki idare amirlerini yeni bir uyarıya yönlendirmiştir.
8 Haziran'da İstanbul'a çağrılan Mustafa Kemal Atatürk, emri dinlemeyerek İstanbul'a gitmemesinin yaratacağı ortamda, bütün milletin birlik ve beraberliğini sağlayacak bir kurul adına yürütmenin daha uygun olacağını düşünmüş ve 19 Haziran'da Amasya'da bu yönde uygulamaya geçmiştir.
Amasya genelgesi ve sonrası
Mustafa Kemal Atatürk, ulusal örgütleri birleştirerek merkezi bir yönetim altında birleştirmek amacıyla 18 Haziran'da Trakya örgütüne bildirdiği kararını, 21-22 Haziran tarihlerinde Amasya'da Yaveri Cevat Abbas Gürer'e dikte ettiği "Amasya Genelgesi" ile uygulamaya koymuştur. Bu genelgenin ana ilkeleri şunlardır:
- Vatanın bütünlüğü ve milletin bağımsızlığı tehlikededir.
- Merkezi Hükûmet, sorumluluğunu yerine getirememektedir ve bu durum milletimizi yok olmuş durumda bırakmaktadır.
- Milletin bağımsızlığını kurtaracak olan azim ve karar yine millete aittir.
- Milletin durumunu görüşmek ve haklı taleplerimizi dünyaya duyurmak için bağımsız bir milli kurulun varlığı gereklidir.
- Anadolu'nun en güvenli yeri olan Sivas'ta milli bir kongrenin en kısa sürede toplanması kararlaştırılmıştır.
- Bu amaçla, tüm illerin güven kazanmış üç temsilcisini hızla toplantıya yetiştirmek üzere derhal yola çıkarmak gerekmektedir.
- Herhangi bir olumsuz duruma karşı, durumun milli sır olarak saklanması ve temsilcilerin gerektiğinde kendilerini gizli tutarak seyahatlerine devam etmeleri gerekmektedir.
- Doğu illeri adına 10 Temmuz'da Erzurum'da bir kongre toplanacaktır. Diğer illerin temsilcileri, bu tarihe kadar Sivas'a gelirlerse Erzurum Kongresi üyeleri de Sivas genel toplantısında hazır bulunmak üzere harekete geçeceklerdir.
Bu genelge, Mustafa Kemal Atatürk tarafından Amasya'da bulunan Ali Fuat Cerbesoy, Rauf Orbay ve Refet Bele'ye imzalatılmış ve şifreli telgraf olarak tüm sivil ve askeri makamlara gönderilmiştir.Sivas Kongresi, bu genelge üzerine toplanmıştır.
Erzurum Kongresi
1919'da Erzurum'da çalışmalara başlayan "Vilâyât-ı Şarkiye Müdâfaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti" doğu illerinde Kürt devleti kurma amacı güden "Kürt Teali Cemiyeti"nin etkisini azaltmak için kurulmuştur. Dernek, Doğu illerinin Türk yurdu olduğunu vurgulayarak Ermeni yayılmacılığına karşı dünya kamuoyunu bilgilendirmek amacıyla Fransızca bir gazete çıkarma ve "Hadisat" adında bir gazete yayınlama kararı almıştır. Cevat Bey ve Kâzım Özalp önderliğindeki geçici kurul, Erzurum Valiliğine dilekçe vererek Derneğin Erzurum Şubesinin açılmasını talep etmiştir. Dernek, teşkilatlanarak düşünce ve eylem birliği sağlamak için çaba göstermiş ve "Albayrak" gazetesi aracılığıyla Türk-Kürt birliğini savunmuştur. Kazım Karabekir'in 15. Kolordu Komutanı olarak atanmasının derneğe büyük etki yarattığı ifade edilmektedir. Erzurum Şube Kongresi, Osmanlı bütünlüğünden ayrılmama, milli varlığın korunması, yardımcı teşkilat kurulması ve köylülerin silahlandırılması gibi kararları alarak tamamlanmıştır. Mustafa Kemal Atatürk'ün Erzurum'a gelmesi ve askerlikten istifa etmesiyle dernek yönetimi değişmiş ve Erzurum'da doğu illerini içeren bir kongre toplaması kararı alınmıştır. Temsilcilerin seçilmesi için dernek teşkilatlarından kişiler belirlenmiştir. Mustafa Kemal Atatürk ve Rauf Orbay, Erzurum Kongresi'ne katılabilmek için Erzurum Temsilciliğinden istifa etmiştir. Diğer seçilen temsilciler belirlenmiştir.
Erzurum Kongresi, 23 Temmuz 1919 tarihinde Sanat Okulu'nda toplanmıştır. Toplantıyı açan Şube Başkanı Raif Efendi, bir başkanın seçilmesi gerektiğini belirterek konuşmasını yapmıştır. Delegelerin oybirliğiyle Mustafa Kemal Atatürk başkanlığa seçilmiştir. Mustafa Kemal Atatürk, yaptığı konuşmada ateşkes anlaşması hükümlerine aykırı olarak yapılan saldırı ve işgalleri anlatarak tarihin bir milletin varlığını ve hakkını inkâr edemeyeceğini vurgulamıştır. Milli ceryanın ruhunu ve iradesini vatan ve milletin mukaddesatını korumak için kullanacak bir iradeye sahip olmanın önemini vurgulayarak Anadolu'dan iradei milliyeyle hareket edebileceğimizi ifade etmiştir. Kongre 14 gün boyunca devam etmiş ve ülkenin içinde bulunduğu durum ve karşılaşılan sorunlar ele alınmıştır. "Doğu Anadolu Müdafaayı Hukuk Cemiyeti" adını alan ve İstanbul'daki cemiyetle bağları koparan yeni nizamname kabul edilmiş ve "Heyeti Temsiliye" seçilerek çalışmalar sona erdirilmiştir. Mustafa Kemal Atatürk kongre kapanış konuşmasında, milletin umuduyla burada toplandığını ve vatan ve milletin kurtuluşu için önemli kararlar alındığını belirtmiştir. Kongrenin ulusal kurtuluş mücadelesindeki yeri ve önemini vurgulayarak tarihin bu kongreyi büyük bir eser olarak kaydedeceğini ifade etmiştir. Kongrede alınan kararlar özetle şu ilkeleri içermektedir:
- Vatanın tüm bölgeleri bir bütündür ve ayrılamaz.
- Yabancı işgallere ve müdahalelere karşı direniş gösterilecektir. Osmanlı hükûmetinin düşmesi durumunda millet birlik içinde savunma yapacaktır.
- Vatanın ve bağımsızlığın korunması için merkezi hükûmetin gücü yetersiz olduğunda geçici bir hükûmet kurulacak ve bu hükûmet Milli Kongre tarafından seçilecektir. Kongre toplantı halinde değilse, bu seçimi Heyeti Temsiliye yapacaktır.
- Milli gücün oluşturulması ve millet iradesinin egemen kılınması önemlidir.
- Hristiyan azınlığa siyasi egemenlik ve sosyal dengelere aykırı ayrıcalıklar verilmeyecektir.
- Manda ve himaye kabul edilemez.
- Milli Meclis'in derhal toplanması ve hükûmetin Meclis'in denetimine tabi olması için çaba gösterilecektir.
Bu esaslar bir bildiri şeklinde her yere ve yabancı temsilciliklere iletilmiş, ayrıca komutanlara ve güvenilir makam sahiplerine gönderilerek çoğaltılıp dağıtılması sağlanmıştır. Bu sayede içeride ve dışarıda herkesin bu ilkelere vakıf olması hedeflenmiştir. Erzurum Kongresi, ulusal direnişin temelini oluşturmakta ve kurtuluşa giden yolda ilk toplu hareketi temsil etmektedir.
Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti'nin oluşumu
Kongrenin yedinci genel toplantısı 10 Eylül'de gerçekleşmiştir. Toplantıda, daha önce oluşturulan komisyon tarafından Amerika Kongresine gönderilecek mektup içeriği ele alınmıştır. Mektupta Kongrenin üyeleri ve temsil ettikleri bölgeler belirtilerek, yanlış bir barışın önlenmesi için yerinde bir incelemenin önemi vurgulanmıştır. Mektup kabul edildikten sonra Nizamname'nin görüşmeleri tamamlanmıştır.
Bu bağlamda, Cemiyetin adı "Şarki Anadolu Müdafaayı Hukuk Cemiyeti" yerine "Anadolu ve Rumeli Müdafaayı Hukuk Cemiyeti" olarak değiştirilmiştir. Heyeti Temsiliye'nin vatanın tümünü temsil edeceği vurgulanarak mevcut üyelere altı üye daha eklenmiştir. Ayrıca, her türlü işgal ve müdahaleye ve özellikle Rum ve Ermenilik teşkil edecek faaliyetlere karşı birlikte savunma ve direnme ilkesi netleştirilmiştir.
Kongrenin yayımlayacağı beyanname okunmuş ve bütçe ve para konularında kararlar alındıktan sonra Batı Anadolu adına Heyeti Temsiliye'ye altı yeni üye eklenmesine karar verilmiştir. Vasıf, Hüsrev Sami, Hakkı Behiç, Ömer Mümtaz, Mazhar Müfit ve Ratıpzade Mustafa Efendi Heyeti Temsiliye üyeliğine seçilerek kongre toplantıları sona ermiştir. Cemiyet, Kurtuluş Savaşı'ndan sonra Cumhuriyet Halk Partisi'ne dönüşmüştür.
İstanbul Mebusan Meclisi seçimleri, meclisin çalışmaları ve dağıtılması
Heyeti Temsiliye, Sivas Kongresi'nin dağılmasından hemen sonra Korgeneral ve Tümen Komutanlarına, Valilere ve Mutasarrıflara, Belediye Başkanlarına ve Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Merkez heyetlerine 13 Eylül 1919 tarihli bir genelge gönderdi. Bu genelgede, milletin haklarının savunulması ve varlığının korunması için Ulusal Meclis'in en kısa sürede seçilip toplanmasının önemli bir görev olduğu vurgulanarak seçim hazırlıklarına başlanması talimatı verildi. Daha sonra, 7 Ekim 1919'da Mebusan Meclisi için milletvekili seçimlerine başlanacağı yurdun her yanından ilan edildi.
Mustafa Kemal Atatürk'ün Meclisin Ankara'da toplanması isteği, 20 Ekim 1919'da Amasya'ya gelen İstanbul Hükûmeti Temsilcisi Deniz Bakanı Salih Hulusi Kezrak tarafından olumlu karşılandı. Ancak Padişah VI. Mehmed ve Hükûmetin, Meclisin Saltanat ve Devlet Merkezi olan İstanbul'da toplanması konusunda ısrarları[] ve Erzurum, Trabzon, Balıkesir ve Manisa Müdafaa-i Hukuk Merkezlerinin bu yönde düşüncelerini dile getirmeleri üzerine durum, Heyeti Temsiliyenin 16-29 Kasım 1919'da Sivas'ta Komutanlarla birlikte yaptığı toplantıda görüşüldü. Toplantı sonucunda Meclisin İstanbul'da toplanması kabul edildi, ancak seçilecek milletvekillerinin İstanbul'a gitmeden önce belirli merkezlerde toplanarak güvenlik önlemleri alınması ve Mecliste savunulacak esaslar hakkında bilgilendirilmeleri ve bu amacın gerçekleştirilmesi için Mecliste güçlü bir grup oluşturulması kararlaştırıldı.
Mebusan Meclisi, 12 Ocak-18 Mart 1920 tarihleri arasında (65) gün süren (24) birleşimde birçok önemli iş gerçekleştirdi. En olumlu gelişme, 28 Ocak'taki gizli birleşimde kabul edilen ve 17 Şubat'ta kamuoyuna duyurulan "Ahdi Millî" (Misak-ı Millî) Beyannamesi oldu. Bu beyanname yabancı parlamentolara gönderilmesi kararlaştırıldı.
Ancak Mecliste yaşanan olumlu gelişmelere rağmen, Sadrazam Ali Rıza Paşa'nın 14 Şubat'ta Valilere ve Bağımsız Mutasarrıflara gönderdiği bir genelgede Kuva-yı Milliye ve Heyeti Temsiliye aleyhinde bulunduğunun öğrenilmesi ve 19 Şubat'ta Felahı Vatan Grubu'nda yaptığı konuşmayla bu düşüncelerini pekiştirmesi, Mustafa Kemal Atatürk'ün sert tepkisine yol açtı.[] Ulusal baskıya dayanamayan kabine, 3 Mart'ta istifa etmek zorunda kaldı.
Ertesi gün Mustafa Kemal Atatürk, Mebusan Meclisi Başkanına ve Padişah VI. Mehmed'e gönderdiği telgraflarda, "Bütün ulusun bu tarihi günlerde milli iradeyi temsil eden milletvekillerinin kesin kararlarını sabırsızlıkla beklediğini" ve "İçte ve dışta bin türlü ihtirasın köpürmesiyle huzur ve selametimizin tehdit altında olduğunu" bildirdi. Ayrıca, "milli vicdana güven vermeyecek bir kabine başkanına hiçbir surette tahammül edemeyeceğimizi" ifade etti.
Kabinenin yeni başkanı Salih Hulusi Kezrak önderliğinde 8 Mart'ta kurulmasına rağmen İstanbul'da Kuva-yı Milliye aleyhindeki hareketler devam etti. İtilaf Devletleri, 15 Mart'ta asker ve sivil (150) vatandaşı tutukladı.[] Ertesi gün İngiltere, Fransa ve İtalya Yüksek Komiserlerinin imzaladığı bir nota Sadrazam Salih Hulusi Kezrak'a verilerek İstanbul'un askeri işgal altına alınacağını bildirdi. İşgal, 16 Mart'ta saat 16.00'dan itibaren fiilen başladı.
TBMM'nin "Parlamento Tarihi" yayınında iddia edilene göre Mustafa Kemal Atatürk, işgali öğrendiği anda[] Yabancı Devletlerin Meclislerine, Dışişleri Bakanlarına ve siyasi temsilcilere gönderdiği telgraflarda "Osmanlı Milletinin siyasi egemenliği ve bağımsızlığına indirilen bu son darbenin, yaşamımızı ne pahasına olursa olsun savunmaya kararlı olduğumuzu" belirtti. Ayrıca yayınladığı bir bildiriyle "İşgal ile Osmanlı Devletinin yediyüz yıllık hayat ve egemenliğine son verilerek Türk Milletinin uygarlık yeteneğinin, hayat ve bağımsızlık hakkının ve bütün geleceğinin savunmasına çağrıldığını" ulusa ve bütün dünyaya duyurdu.
Ankara'da meclisin toplanması
Mustafa Kemal Atatürk, "Müessisan Meclisi" adı altında toplamayı düşündüğü meclisin amacının halk tarafından doğru anlaşılıp değerlendirilemeyeceğini düşünerek, "Olağanüstü Yetkili Bir Meclis" toplanmasına karar verildiğini açıkladı. Bu meclis için hemen seçimlere gidilmesi gerektiği Heyeti Temsiliye tarafından belirtilen yönerge ile ilgili makamlara 19 Mart 1920 tarihinde gönderildi.
Yürürlükte olan 24 Aralık 1876 tarihli Kanun-i Esasi'ye göre düzenlenen "İntihab-ı Mebusan Kanun Layihası" ve Talimatnamesi'ne göre:
a) Her sancak için 50.000 erkek nüfusa bir milletvekili seçilmesi gerektiği belirtilmiştir. b) 25 yaşını dolduran ve devlete vergi veren Osmanlı uyruklarının seçme hakkına sahip olduğu ve Osmanlı Devleti uyruklarının Osmanlı sayıldığı ifade edilmiştir. c) Seçimlerin iki dereceli olarak gerçekleştirilmesi ve her birinci seçmenin bir ikinci seçmen seçerek milletvekillerinin bu ikinci seçmenler tarafından seçilmesi gerektiği belirtilmiştir. d) Milletvekili seçilmek için 30 yaşında olunması gerektiği ifade edilmiştir.
Ancak Heyeti Temsiliye'nin 19 Mart 1920 tarihli seçim talimatında, mevzuattaki seçmen oranı, seçmenler, seçim kurulları ve seçilme yaşı hakkındaki hükümler göz ardı edilerek:
aa) Her sancaktan 5 üye seçilmesi, nüfusun dikkate alınmaması, bb) Müslüman olmayanların seçimlere katılmaması[] ve vergi yükümlüsü olup olmadığının aranmaması, cc) Milletvekillerinin seçiminin ikinci seçmenler tarafından değil, Genel Meclis ve Belediye Meclisi Üyeleri ile Müdafaayı Hukuk Cemiyeti Merkez veya İdare Heyeti Üyelerinden oluşan bir kurul tarafından aynı günde ve oturumda yapılması, dd) Her parti, dernek veya topluluğun aday gösterebilmesi ve herkesin bağımsız olarak aday olabilmesi, ee) Seçimlerin en geç 15 gün içinde tamamlanarak çoğunluğun Ankara'da bulunmasını sağlaması kabul edilmiştir.
Buna göre 66 seçim çevresinden 349 milletvekili seçilmiş ve İstanbul Mebusan Meclisinden (Malta'dan gelenler dahil) gelen 88 milletvekiliyle toplam milletvekili sayısı 437'ye ulaşmıştır. Ancak 34 milletvekili istifa ettiği için I. Dönemin toplam milletvekili sayısı 403'tür.
Meclisin açılması hazırlıkları
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlsTDJVNUwwMTFjM1JoWm1GZlMyVnRZV3hmVUdGemFHRmZhVzVmZEdobFgxUjFjbXRwYzJoZlIzSmhibVJmVG1GMGFXOXVZV3hmUVhOelpXMWliSGtsTWtOZk1WOU5ZWEpqYUY4eE9USXhMbXB3Wnk4eU1EQndlQzFOZFhOMFlXWmhYMHRsYldGc1gxQmhjMmhoWDJsdVgzUm9aVjlVZFhKcmFYTm9YMGR5WVc1a1gwNWhkR2x2Ym1Gc1gwRnpjMlZ0WW14NUpUSkRYekZmVFdGeVkyaGZNVGt5TVM1cWNHYz0uanBn.jpg)
Heyeti Temsiliye'nin 19 Mart 1920 tarihli seçim talimatına göre seçilen milletvekilleri, Nisan ayının başından itibaren Ankara'ya gelmeye başlamışlardır. Ancak Ankara'da konaklayacak pek çok yer olmadığı için kiralık ev bulmak da zor olmuştur. Bu nedenle, daha önce Erkek Öğretmen Okulu olarak hizmet veren ve sonradan Maârif Vekâleti olarak kullanılan binada milletvekillerine bir otel ayrılmış ve yemek için bir tabldot hizmeti sunulmuştur.
Meclisin toplanacağı yer ise ayrı bir sorun olmuştur ve sonunda şu anki Müze olan bina, 20. Kolordu ve Ankara Müdafaayı Hukuk Cemiyeti'nin katkılarıyla hazırlanmıştır. Bu bina, I. Dünya Savaşı'nın son yıllarında İttihat ve Terakki Fırkası tarafından Numune Mektebi ve Kulüp olarak inşa edilmeye başlanmıştır. Ancak İttihat ve Terakki'nin Ankara Temsilcileri olan Memduh Şevket Esendal'ın Ankara'dan ayrılması üzerine yerine atanan Necati Kurtuluş tarafından inşaatı devam ettirilmiş, ancak savaş koşulları nedeniyle tamamlanamamıştır.
Meclisin toplanacağı yer olarak belirlenen binanın bir odasında Fransız işgal müfrezesinin komutanı oturmaktadır ve giriş kapısının önünde Fransız bayrağı asılıdır. Fransız subayı önce binadan çıkarılmış, ardından çatıya kiremitler döşenmiş, okullardan sıralar getirilerek toplantı salonunda oturma düzenlemeleri yapılmış ve kürsü kurulmuştur.
Türkiye Büyük Millet Meclisi, 23 Nisan 1920 Cuma günü saat 13.45'te toplandı. Açılışı yapan en yaşlı üye olan Sinop Milletvekili Mehmet Şerif Avcıoğlu, 1845 doğumludur. Mehmet Şerif Avcıoğlu, Başkanlık kürsüsüne çıktı ve konuşma yaparak Meclis'in ilk toplantısını açtı:
“ | Bu Yüksek Meclisin en yaşlı üyesi sıfatıyla ve Allah'ın yardımıyla milletimizin iç ve dış tam bağımsızlık içinde alın yazısının sorumluluğunu doğrudan doğruya yüklenip, kendi kendini yönetmeye başladığını bütün dünyaya ilan ederek, Büyük Millet Meclisini açıyorum. | ” |
Bu açış konuşmasında, millî egemenliğe dayalı yeni Türk parlamentosunun adı da "Büyük Millet Meclisi" olarak konulmuştu. Bu ad herkesçe benimsendi. Daha sonra Atatürk'ün tüm konuşmalarında yer aldığı şekliyle ve ilk kez 8 Şubat 1921 tarihli Bakanlar Kurulu Kararnamesinde de yazılı olarak, "Türkiye Büyük Millet Meclisi" (TBMM) adı kalıcılık kazandı.
TBMM, 24 Nisan 1920 tarihinde yaptığı ikinci toplantısında Mustafa Kemal Atatürk'ü meclis başkanlığına seçti. Mustafa Kemal Atatürk, kendi öncülüğünde kurulan TBMM'nin başkanlığını Cumhurbaşkanı seçildiği gün olan 29 Ekim 1923 tarihine kadar sürdürdü.
1923-1927
Lozan Antlaşması
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgxTHpVeUwwZHlZVzVrWDA1aGRHbHZibUZzWDBGemMyVnRZbXg1WDI5bVgxUjFjbXRsZVY4bE1qZ3hPVEk0SlRJNUxtcHdaeTh5TURCd2VDMUhjbUZ1WkY5T1lYUnBiMjVoYkY5QmMzTmxiV0pzZVY5dlpsOVVkWEpyWlhsZkpUSTRNVGt5T0NVeU9TNXFjR2M9LmpwZw==.jpg)
Kurtuluş Savaşını kazanan Birinci Dönem Türkiye Büyük Millet Meclisi, yönetimi devralarak İkinci Dönem Türkiye Büyük Millet Meclisi'ni oluşturdu. Birinci Dünya Savaşı'nın ardından Mondros Mütarekesi imzalandı ve mütareke hükümlerine uymayan müttefikler, İstanbul dahil olmak üzere ülkeyi işgal etmeye başladı. Hükûmetin aciz durumu ve tepkilere neden olan tutumu sonucunda direniş örgütleri kuruldu. Mustafa Kemal'in 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkması, milli dayanışma örgütlerini harekete geçirdi ve güçlendirdi. Bu teşkilatlar kongrelerle birleşerek Milli Ordu'yu oluşturdu. Milli Mücadele, askeri ve siyasi başarılarla geçti ve 30 Ağustos 1922'de Başkumandanlık Savaşı ile sona erdi. Bu savaştan sonra Fransa, İngiltere ve İtalya'nın İstanbul'daki komiserleri, Yunan Hükûmeti adına Ankara Hükümeti'ne mütareke isteğini iletti.
Türkiye temsilcisi İsmet İnönü, 24 Temmuz Salı günü saat 15.09'da, ona Mustafa Kemal'in hediye ettiği altın kalemle ilk imzayı attı. Bu törenle Osmanlı İmparatorluğu fiilen tarihindeki yerini alarak yeni Türk Devleti'nin temelleri atıldı. Birinci Dünya Savaşı, 9 yıl süren bir dönemi noktaladı. Türk Heyeti'nin tüm belgeleri imzalaması 7 dakika sürdü. İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan ve Romanya Türkiye'yi izledi ve Belçika ile Portekiz de kendi anlaşmalarını imzaladılar. Konferansın başkanı İsviçre Konfederasyonu Cumhurbaşkanı Scheur, kapanış konuşmasında "Hiçbir millet haklarından mahrum edilemez" ve "Galibiyet Türklere ait, kahramanca mücadele sonucunda haklarını elde ettiler" dedi.
Lozan Barış Antlaşması, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından uzun süren zorlu görüşmelerin ardından onaylandı. Türklerin isteği, Mustafa Kemal'in Sivas'ta Amerikan Generali Harbord'a söylediği gibi, dağılmış bir ülkeyi bir araya getirerek bağımsız bir devlet ve özgür bir millet olmak olarak ifade edildi.
Cumhuriyet döneminde çok partili siyasetin ilk denemesi, Mustafa Kemal'in isteği üzerine 1924 yılında birkaç ay sonra kapatılan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kurulmasıyla yapıldı.
1930-1946
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlpTDJKakwxTmxlV2gxYmtKcGJucGxkRjlCZEdGMGRYSnJYekUyTG1wd1p5OHlNREJ3ZUMxVFpYbG9kVzVDYVc1NlpYUmZRWFJoZEhWeWExOHhOaTVxY0djPS5qcGc=.jpg)
6 yıllık tek parti iktidarının ardından, 1930 yılında yine Mustafa Kemal'in isteği üzerine Ali Fethi Okyar tarafından Serbest Cumhuriyet Fırkası kuruldu ancak parti, ülkenin doğusundaki isyanlar nedeniyle 17 Kasım 1930 tarihinde kapatıldı. 1945 yılına kadar çok partili demokrasiye geçiş için başka bir denemede bulunulmadı.
Atatürk'ün ölümüyle birlikte, Kasım 1938'e kadar tek parti yönetimi altında olan Türkiye'de İsmet İnönü Cumhurbaşkanı seçildi. Bu yeni dönem, 1938-1945 yılları arasındaki süreyi kapsayan ve Türk siyasi tarihinde "Millî Şef Dönemi" olarak adlandırıldı. İsmet İnönü, Türk siyasi hayatında "Millî Şef" olarak anılan tek kişidir. Bu kavramın kullanımı daha öncesine dayanmasına rağmen, İnönü'nün seçilmesiyle şeflik siyasi bir sistem haline gelmiştir. İnönü, resmi unvanı olarak "Millî Şef" olarak anılmış ve bu tâbir her yerde onun için kullanılmıştır.
Millî Şef döneminde, Türkiye'de iki genel seçim yapılmıştır. Bunlardan biri 1939'da, diğeri ise 1943'te gerçekleşmiştir. Ayrıca, 1938, 1939, 1943, 1944 ve 1945 yıllarında bazı seçim bölgelerinde boş olan milletvekillikleri için ara seçimler düzenlenmiştir. 1939 genel seçimleri, 1908 tarihli İntihâb-ı Mebusân Kanunu'na göre yapılan son seçimdir. Büyük Millet Meclisi, Ocak 1939'da yeni bir seçime gitme kararı almıştır. Basında da sık sık seçimle ilgili haberler yer almıştır. CHP, tüm illerde aday göstereceğini ve birkaç ilde bağımsız milletvekilliği için boş yer bırakacağını duyurmuştur.
17 ve 20 Şubat 1939 tarihli Tan gazetesinde, milletvekili olmak isteyenlerin sayısının birkaç bine ulaştığı belirtilmektedir. İkinci tur seçimleri için aday listesi 13 Mart'ta ilan edilmiş ve seçimler 15 Mart'ta başlamış, 21 Mart akşamına kadar devam edeceği ifade edilmiştir.
1946-1960
Cumhuriyet tarihinin ilk çok partili seçimi 1946 yılında yapılmış (bugün hâlâ tartışmalı) ve iktidardaki Cumhuriyet Halk Partisi 397 milletvekili, muhalefetteki Demokrat Parti ise 61 milletvekili kazanmıştır. Seçim Kanunu'nda yapılan değişiklik ile 1950 seçimleri gizli oy ve açık tasnif ile gerçekleştirilmiş ve bu sistem ile yapılan ilk seçimi Demokrat Parti 416 milletvekilliği ile kazanmıştır. Ana muhalefete düşen CHP 69 ve Millet Partisi ise 1 milletvekilliği kazandı.
Bu alıntılar ve tespitler, 1950'li yıllarda Türkiye'de Demokrat Parti'nin iktidara gelmesi ve dönemin siyasi atmosferi hakkında farklı akademisyenlerin ve uzmanların görüşlerini yansıtmaktadır. İşte bazı ana noktalar:
- Prof. Dr. Bernard Lewis'e göre, Atatürk sonrası Türkiye'nin demokratik gelişimi açısından en önemli dönüm noktası, 1950'de gerçekleşen serbest ve dürüst bir seçimin muhalefetin ezici bir zaferiyle sonuçlanmasıdır.
- Prof. Dr. Mim Kemal Öke, DP'nin iktidara gelmesini toplum ağırlıklı siyasal sürece geçişin bir kilometre taşı olarak değerlendirir. Ancak zamanla DP'nin popülist demokrasiden otoriter bir popülizme doğru ilerlediğini belirtir.
- Cem Eroğul'a göre, DP'nin iktidara gelmesinin en önemli sebepleri, CHP'ye duyulan yaygın muhalefet ve egemen sınıfların artan iktidar arzusudur.
- Akademisyen Erdinç Yazıcı'ya göre, 1950-1960 arası Türkiye'de altyapı çalışmaları ve sanayileşme açısından önemli bir dönemdir. Bu dönemde DP, geleneksel yapıları değiştirerek toplumsal dönüşümü başlatmıştır.
- Akademisyen Ömer Çaha, DP'nin iktidara gelmesiyle birlikte Türkiye'de cumhuriyetin gerçek anlamda halka dayalı bir yönetim haline geldiğini ifade eder.
- Doç. Dr. Vedat Bilgin'e göre, DP'nin iktidara gelmesiyle Türkiye'de devletle toplum arasındaki siyasi mesafe fark edilmiş ve halkın denetimi ve katılımı artmıştır.
- Suavi Tuncay, DP'nin ekonomik ve siyasi anlayışının Türkiye demokrasisi açısından önemli bir yer tuttuğunu belirtir.
- Prof. Dr. Turan Güneş, 1950'li yıllarda Türkiye'nin geri kalmış bir ülke olduğunu, CHP'nin halkla bağlantısının zayıfladığını ve DP'nin siyasi atmosferi değiştirdiğini ifade eder.
Bu alıntılar, DP'nin iktidara gelmesinin Türkiye'de demokratikleşme sürecini etkilediğini ve toplumsal değişimlere yol açtığını göstermektedir. Farklı akademisyenler ve uzmanlar, DP döneminin Türk siyaseti ve toplumu üzerindeki etkileri hakkında çeşitli değerlendirmelerde bulunmuştur:
Tevfik Çavdar'a göre, 1954 seçimlerinde CHP'nin tam bir çöküntü ve dağılma yaşadığı ifade edilmektedir. Şevket Süreyya Aydemir ise DP iktidarının 1954-1957 döneminde hem zaferin zirvesine ulaştığını hem de yenilginin başlangıcını yaşadığını belirtir. Aydemir'e göre, DP'nin kader diyagramı bu dönemde çizilmeye başlanmıştır ve iktidarın tasfiyesi bu süreçte şekillenmeye başlamıştır.
Başka bir değerlendirmede ise, 1950-1960 döneminde DP iktidarına yönelik eleştirilerin, halkın çıkarlarına ve temel politikalarına yönelik olmadığı belirtilmektedir. Eleştirilerin büyük bir kısmının iktidar mücadelesi veren bürokrat ve seçkin aydınlardan oluşan grupların çıkarlarına yönelik olduğu ifade edilir. Bu aydınların eleştirilerinin altında kendi ayrıcalıklarını hukuki bir şekilde korumak istedikleri görülmektedir.
1957 seçimlerinden sonra muhalefet güçlenmiş ve iktidara karşı bir cephe birliği oluşturulmuştur. Bu durum DP yöneticilerini siyasi ve ekonomik alanda baskıya maruz bırakmış, iktidar-muhalefet anlaşmazlığı siyasi rejim konularında yoğunlaşmış ve ekonomik sıkıntılar muhalefetin halk desteğini kazanmasına yol açmıştır. Basın da büyük ölçüde muhalefet tarafını tutmuştur, çünkü Basın Kanunu'nda yapılan değişiklikler ve ispat hakkı tartışmaları devam etmektedir.
Siyasi atmosferin giderek ağırlaşması üzerine hükûmet, basın ve muhalefet hakkında soruşturma yapmak ve baskıyı arttırtmak üzere Meclis Tahkikat Komisyonu kurmaya karar vermiştir. Bu karar muhalefet tarafından anayasa dışı bir girişim olarak nitelendirilmiş ve basın da geniş ölçüde desteklemiştir. Bu gelişmeler sonucunda tepkiler sokaklara yansımış, üniversitelerde öğrenci gösterileri ve protestolar gerçekleşmiştir. Bu hareket, "Anayasa ve hukuk dışı davranışlarıyla meşruluğunu kaybetmiş bir iktidara karşı milletin direnme hakkını kullanması" olarak tanımlanmıştır. CHP Meclis Grubu adına konuşan İsmet İnönü, iktidarın tüm bu düzenlemeleri kendi lehine şartlar altında seçime gitmek ve % 96,6 çoğunlukla yeniden iktidara gelmek için yaptığını, ancak vatandaşın buna izin vermeyeceğini ileri sürmüştür.
Kanunun çıkmasının ardından tepkiler sokaklara taşındı ve önce İstanbul Üniversitesi'nde (28 Nisan 1960) ve ardından Ankara Üniversitesi'nde (29 Nisan 1960) geniş ölçekli öğrenci gösterileri ve protestolar gerçekleşti. Bu olaylar 27 Mayıs 1960 tarihine kadar tekrarlanmış ve Türk Silahlı Kuvvetleri'nin askeri darbesi ile Demokrat Parti iktidarı sona erdirilmiştir.
27 Mayıs Darbesi'nden sonra Cumhuriyet Senatosu ile birlikte çift meclisli sisteme geçilmiş ve 12 Eylül 1980 Darbesi'ne kadar bu sistem kullanılmıştır.
1960-1980
27 Mayıs 1960 askeri müdahalesi, Demokrat Parti'nin on yıllık iktidarını sonlandırdı ve çocukluk çağındaki demokratik siyasi rejimin sonunu hazırladı. Bu müdahale, 1961 Anayasası'nın doğrudan bir sonucu olarak kabul edilir ve Türkiye'nin anayasal düzeni radikal bir şekilde değişti. Bu yeni anayasa ile Meclis üstünlüğü anlayışı yerine, egemenlik yetkili devlet organları arasında paylaşılan bir çoğulcu demokrasi anlayışına geçildi.
27 Mayıs 1960 Darbesi sonrasında Başbakan Adnan Menderes, Cumhurbaşkanı Celal Bayar ve meclisin diğer üyeleri tutuklandı. 1961 Anayasası'yla oluşturulan Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin iki alt meclisi idi. Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu başkanları, kendi meclislerince üye tam sayısının üçte iki çoğunluğu ve gizli oy ile ikişer yıl için seçilirler; ilk iki oylamada bu çoğunluk sağlanamazsa, salt çoğunlukla yetinilirdi. Meclis başkanlıkları için meclisteki siyasi parti grupları aday gösteremezlerdi.
25 Ekim 1961'de 12. dönem TBMM toplandı ve askeri rejim sona erdi.12 Mart 1971 tarihinde asker tarafından duyurulan Muhtıradan sonra partilerüstü teknokrat hükûmetler kurdurulmuştur. Nihat Erim'in başbakanlığında kurulan kabinelerin ardından azalan askeri baskı sonucunda Adalet Partisi ve Cumhuriyetçi Güven Partisi Naim Talu'nun başbakanlığında yeni ve olagan bir hükûmet kurarak bu dönemi sonlandırmıştır.
1980-2018
12 Eylül 1980 Darbesi sonrası yapılan 1982 Anayasasıyla her iki meclis de kaldırılarak tek meclisli sisteme geri dönülmüştür.[] 1982 anayasının yazılması için oluşturulan Danışma Meclisi (DM), öncelikle kendi üyeleri arasından 15 üyeden oluşan bir Anayasa Komisyonu seçti. 23 Ekim 1981'de açılan Danışma Meclisi, yeni anayasayı hazırlamaya başladı. Kenan Evren, Anayasa'nın ilk üç maddesinin "değiştirilemeyeceğini ve değiştirilmesinin teklif edilemeyeceğini" dördüncü madde olarak taslağa ekletti. Yeni anayasa o dönemdeki dünyadaki genel eğilime uygun olarak devlet yapısı içinde yürütme organını güçlendirmiştir. 1982 Anayasası bu güçlendirmeyi, bir yandan Cumhurbaşkanının yetkilerini artırarak, diğer yandan da, Bakanlar Kurulu içinde de Başbakana üstün konum vererek sağlamaya çalışmıştır.
Anayasa, 7 Kasım 1982 Pazar günü yapılan halk oylamasında %91,37'lik kabul oyu aldı. 6 Kasım 1983'te milletvekili genel seçimleri yapıldı ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlık Divanı da 6 Aralık 1983'te oluştu. Bu tarihte, Anayasanın 177. maddesi gereği, Milli Güvenlik Konseyi'nin ve Danışma Meclisi'nin hukuki varlıkları sona erdi. Kabul edilen Anayasa'da bulunan; Askerî Yönetim döneminde Millî Güvenlik Konseyi, Hükûmet ve Kurucu Meclis üyelerinin ömür boyu yargılanmasını engelleyen geçici 15. madde, 2010 Türkiye anayasa değişikliği referandumuna kadar kaldırılmadı.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTloTDJFMEx6SXdNREpIWlc1bGJGTmxKVU16SlVFM2FXMXNaWEpwVFdWamJHbHpaVWRwY21WdVVHRnlkR2xzWlhJdWNHNW5Mekl3TUhCNExUSXdNREpIWlc1bGJGTmxKVU16SlVFM2FXMXNaWEpwVFdWamJHbHpaVWRwY21WdVVHRnlkR2xzWlhJdWNHNW4ucG5n.png)
2002 genel seçimleri sonrasında meclise sadece iki siyasi parti girebildi. 550 mevcut milletvekilinin büyük bir kısmı tekrar seçilemedi. Türkiye'nin siyasetini temelinden sarsan büyük bir değişim olarak nitelendirildi.[] 1999'da seçim barajını aşan tüm siyasi partiler, bu kez %10'luk seçim barajını aşamadı: DYP %9,55, MHP %8,34, GENÇPARTİ %7,25, DEHAP %6,23, ANAP %5,13, SAADET %2,48 ve DSP %1,22 oy oranına sahip oldu. Seçim barajı nedeniyle temsil edilemeyen oy sayısı tarihte eşi benzeri görülmemiş bir şekilde %46,33 oranla 14.545.438 oldu. Sonuç olarak, Erdoğan liderliğinde AK Parti, oyların yalnızca %34,28'ini alarak TBMM'de koltukların üçte ikisinden fazlasını kazandı. 1999'da kendisi de seçim barajını aşamayan Baykal liderliğindeki CHP ise oyların yüzde 19,39'u ile ana muhalefet partisi oldu.
2007 cumhurbaşkanlığı seçimleri döneminde oylamalara en az 367 kişinin katılması gerektiği, aksi halde sonucun geçersiz olacağı iddia edildi. İddiaya göre 354 sandalyeye sahip olan olan iktidar partisi, tek başına kendi oylarıyla cumhurbaşkanı seçemeyecekti. Aynı dönemde ana muhalefet lideri Deniz Baykal, iktidar partisinin uzlaşma olmadan kendi adayını çıkarması durumunda oylamalara katılmayacaklarını ve 367 tartışmalarının ciddiye alınması gerektiğini söyledi.AK Parti dönemin dışişleri bakanı olan Kayseri milletvekili Abdullah Gül'ü aday gösterdi. İlk tur oylama 27 Nisan'da yapıldı. Toplam 361 oy kullanılırken, Abdullah Gül 357 oy aldı. Oylamanın hemen sonrasında, CHP 367 iddiasıyla seçimi Anayasa Mahkemesine taşıdı. Aynı günün akşamı Genelkurmay Başkanlığı internet sitesine, daha sonra e-muhtıra olarak anılacak, bir basın açıklaması konuldu. Anayasa Mahkemesi 1 Mayıs'ta verdiği kararla, 367 iddiasını kabul ederek yapılan birinci tur oylamayı iptal etti.
Olayın ardından Anayasa'da bazı değişiklikler yapıldı. Genel seçimlerin yapılma süresi beş yılda birden, dört yılda bire düşürüldü. Cumhurbaşkanının meclis tarafından değil, halk tarafından iki turlu oylamayla seçilmesi kararlaştırıldı; yedi yıl olan görev süresi beş yıla düşürülerek, iki kez seçilebilmesinin önü açıldı. Değişiklik paketi mecliste 376 oyla kabul edildi. Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer, yapılan değişiklikleri "rejimi sıkıntıya sokar" eleştirisiyle veto etti. Değişiklik paketi aynı şekilde tekrar sunularak 370 oyla kabul edildi. Anayasa değişiklikleri, 21 Ekim 2007 tarihinde yapılan halk oylamasında, %68,95'lik kabul oyuyla yürürlüğe girdi.
2018-günümüz
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgwTHpRekwxUjFjbXRwYzJoZlRWQnpYM1p2ZEdsdVoxOW1iM0pmWTI5dWMzUnBkSFYwYVc5dVh6SXdNVGN1YW5Cbkx6SXdNSEI0TFZSMWNtdHBjMmhmVFZCelgzWnZkR2x1WjE5bWIzSmZZMjl1YzNScGRIVjBhVzl1WHpJd01UY3VhbkJuLmpwZw==.jpg)
2017 Anayasa değişikliği referandumundan sonra, yeni TBMM'nin ilk genel seçimi, 24 Haziran 2018 tarihinde başkanlık sistemi altında yapıldı.Başbakanlık ve bakanlar kurulu kaldırılarak yürütme yetkisi tamamen cumhurbaşkanına verildi ve başbakanlık makamı 110 yılın ardından kaldırıldı. Milletvekili sayısı 550'den 600'e çıkarıldı.Meclis seçimleri için süre dört yıldan beş yıla çıkarıldı. Milletvekili ve cumhurbaşkanı seçimlerinin beş yılda bir aynı gün yapılması kararlaştırıldı. Ayrıca, güçler ayrılığı ilkesi gereği artık kabine üyeleri kanun tasarıları sunamamaktadır. Bu görev, milletvekillerine bırakılmıştır. Bu değişiklik doğrultusunda kabine üyeleri için parlamentoda ayrılan meclis başkanının sol tarafında bulunan koltuklar kaldırılmıştır.
2018 yılındaki değişikliklerin ardından Türkiye'deki yasama ve yürütme erklerinin ilişkisi, başkanlık sistemine benzerlik göstermekle birlikte bazı farklılıklar içermektedir. Örneğin, yasama ve yürütme organlarının aynı gün yapılacak seçimlerle belirlenmesi, benzer siyasi tercihlere sahip bir partinin her iki organa da hakim olmasına olanak tanıyabilir. Eleştirmenlere göre bu durum, kuvvetler ayrılığı ilkesinin zayıflamasına yol açabilir. Bazı eleştirmenlere göre cumhurbaşkanının anayasal yetki ve görevleri incelendiğinde, yürütme organına önemli yetkilerin verildiği ve bunların bir kısmının yasamanın denetimine tabi olmadığı görülmektedir. Yapılan değişikliklerle birlikte, cumhurbaşkanı kendi kabinesini seçer, yardımcılarını ve bakanları atar veya görevlerine son verir. Ancak, bu atamalar Meclis tarafından onaylanmaz (Anayasa 104/8. madde). Bütçe kanun teklifi Cumhurbaşkanı tarafından hazırlanır ve Meclis tarafından onaylanır. Ancak, Meclis bütçe kanununu onaylamazsa, yürütme bir önceki yılın bütçesini artırarak kullanır (Anayasa 161/4. madde).
Eleştirmenlere göre Cumhurbaşkanının bu yetkileri kullanırken Meclis onayına veya yetkilendirmesine ihtiyaç duymaması, ona devlet idaresi üzerinde etkili bir kontrol sağlar. Cumhurbaşkanı, üst düzey atamaları yapar, görev ve yetkilerine karar verir. Bu yetkiler Anayasa'nın temel haklar, siyasi haklar ve belirli konuların kanunla düzenlenmesi öngörülen hususları gibi belirli sınırlamalarla kısıtlanmıştır. Cumhurbaşkanının, Anayasa'nın belirttiği konular dışında Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile düzenleme yetkisi bulunmamaktadır. Eğer Cumhurbaşkanlığı kararnamesi mevcut kanunlara aykırı ise kanun hükümleri uygulanır. Meclis aynı konuda kanun çıkardığında Cumhurbaşkanlığı kararnamesi geçersiz hale gelir.
2022 yılında yaklaşık kırk yıl uygulanmış olan %10'luk seçim barajı, %10'dan %7'ye düşürüldü.
Yapılanma
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri değil, bütün Milleti temsil ederler. Göreve başlarken aşağıdaki şekilde ant içerler:
“ | Devletin varlığı ve bağımsızlığını, vatanın ve milletin bölünmez bütünlüğünü, milletin kayıtsız ve şartsız egemenliğini koruyacağıma; hukukun üstünlüğüne, demokratik ve lâik Cumhuriyete ve Atatürk ilke ve inkılaplarına bağlı kalacağıma; toplumun huzur ve refahı, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde herkesin insan haklarından ve temel hürriyetlerden yararlanması ülküsünden ve Anayasaya sadakattan ayrılmayacağıma; büyük Türk Milleti önünde namusum ve şerefim üzerine ant içerim. | ” |
Her 5 yılda bir yapılması öngörülen genel seçimler ile her ilden yasalarda belirtilen miktarda üye Yüksek Seçim Kurulu kararı ile mazbata alarak Meclis üyeliğine hak kazanırlar.[]
Karar | Yeter sayı |
---|---|
Cumhurbaşkanının Yüce Divan'a sevki | 400 |
Anayasa değişikliği kabulü | |
Cumhurbaşkanı soruşturması kabulü | 360 |
Genel / özel af ilanı | |
Seçimleri yenileme | |
Halkoyuna tabi Anayasa değişikliği kabulü | |
Cumhurbaşkanını soruşturma teklifi | 301 |
Milletvekilliği veya Bakanlık düşürme | |
Anayasa değişikliği | 200 |
Anayasa Mahkemesi iptal davası | 120 |
Olağanüstü toplantı | |
Genel görüşme ve meclis araştırması teklifi | 20 |
Siyasi parti grubu oluşturma |
Meclis başkanı
Her yeni yasama döneminde Başkanlık seçimi yapılıncaya değin en yaşlı üye Başkan, en yaşlı ikinci üye Başkanvekilliği yapar. Bir yasama döneminde 2 defa başkanlık seçimi yapılır. İlkinde 2 yıl, ikincisinde seçim döneminin bitimine kadar görev yapar.[]
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgwTHpRekwwWnBjbk4wWDJabGJXRnNaVjlOVUhOZmIyWmZkR2hsWDFSMWNtdHBjMmhmVUdGeWJHbGhiV1Z1ZEY4bE1qZ3hPVE0xSlRJNUxtcHdaeTh5TURCd2VDMUdhWEp6ZEY5bVpXMWhiR1ZmVFZCelgyOW1YM1JvWlY5VWRYSnJhWE5vWDFCaGNteHBZVzFsYm5SZkpUSTRNVGt6TlNVeU9TNXFjR2M9LmpwZw==.jpg)
Başkanlık Divanı
Bir Başkan, dört Başkanvekili, yedi kâtip üye ve üç idare amirinden kurulur. Siyasi partiler sahip oldukları milletvekili sayısı oranında Başkanlık Divanı'nda temsil edilir.
Anayasa'ya göre 94. maddesine göre "Türkiye Büyük Millet Meclisinin Başkanlık Divanı meclis üyeleri arasından seçilen Meclis Başkanı, Başkanvekilleri, katip üyeler ve İdare Amirleri'nden oluşur. Başkanlık Divanı, meclisteki siyasi parti gruplarının üye sayısı oranında divana katılmalarını sağlayacak şekilde kurulur. Siyasi parti grupları başkanlık için aday gösteremezler. Türkiye Büyük Millet Meclisinin başkanlık divanı için, bir yasama döneminde iki seçim yapılır. İlk seçilenlerin görev süresi iki, ikinci devre seçilenlerin görev süresi üç yıldır. Türkiye Büyük Millet Meclisinin Başkanı, Başkanvekilleri, üyesi bulundukları siyasi partinin veya parti grubunun Meclis içinde ve dışındaki faaliyetlerine; görevlerinin gereği olan haller dışında, Meclis tartışmalarına katılamazlar; Başkan ve oturumu yöneten Başkanvekili oy kullanamazlar."
Bu hükümler Meclis Başkanı'nın ve Başkanlık Divanı'nın tarafsızlığını sağlama amacı gütmektedir.
Komisyonlar
Milletvekilliği statüsü
Milletvekilleri bir dönem için seçilirler. Dönem sonunda milletvekili olarak devam etmeleri için tekrar seçilmeleri gerekir. Milletvekilleri belirli bir ilden aday olup seçilirler ancak sadece o ili değil bütün Türk milletini temsil ederler. Devlet memurları, kamuda çalışan görevliler milletvekili adayı olabilmek için bu görevlerinden istifa etmeleri gerekmektedir.[]
18 yaşını aşan her Türk vatandaşı milletvekili seçilebilir, ancak aşağıdaki özelliklere sahip olanlar milletvekili seçilemez:
- İlkokul mezunu olmayanlar.
- Hırsızlık, dolandırıcılık gibi yüz kızartıcı suçlardan mahkûm olanlar.
- Muaf olmadıkça askerlik hizmetini tamamlamayanlar.
- Taksirli suçlar hariç olmak üzere en az 1 yıl ağır hapis cezası nedeniyle hüküm giyenler.
- Terör eylemi nedeniyle hüküm giyenler.
Milletvekili görevi süresince meclis içinde veya dışında belirttiği oy, söz ve düşünceleri ile ilgili yasama sorumsuzluğuna sahiptir. Bu hak görev süresi sona erse bile devam eder. Milletvekili görevi süresince sorgulanmama, tutuklanmama ve yargılanmama hakkına yani yasama dokunulmazlığına sahiptir. Bu hak görev süresi ile sınırlıdır.
TBMM doğrudan seçimle oluşur ve Türk milleti adına görev yapar. Parlamento'nun öncelikli görevi yürütmeyi denetlemek ve yasama yetkisini kullanmaktır. TBMM'nin çıkardığı yasalar Anayasa Mahkemesi tarafından denetlenir.
Türkiye Büyük Millet Meclisinin çalışmasında şunlar gözetilir: Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, TBMM İç Tüzüğü, Türkiye Cumhuriyeti kanunları, Başkanlık Divanı kararları, mahkeme kararları ve teamüller.
Meclis iç tüzüğü
TBMM'nin çalışma esasları Meclis iç tüzüğünde belirlenmiştir. Bu iç tüzük kurallarını yine meclisin kendi belirler. 1961 yılında Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu'nun uyguladığı 2 farklı iç tüzük yürürlüğe girdi. 1973 yılında her iki meclisin ortak oturumlarında geçerli olan yeni bir iç tüzük kabul edildi. 1982 Anayasası ile çift meclis uygulaması kaldırıldı ve sadece 1973 yılında kabul edilen iç tüzük uygulanmaya başlandı. Günümüzde de bu 1973 yılında hazırlanan iç tüzük yürürlüktedir.
Merkez teşkilatı
- Genel Sekreterlik
- Özel Kalem Müdürlüğü
Meclis binaları
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh6THpObEwwRjBZWFFsUXpNbFFrTnlhMTlVUWsxTkpUSTNaR1Z1WHlWRE15VkJOeVZETkNWQ01XdGhjbXRsYmk1cWNHY3ZNakF3Y0hndFFYUmhkQ1ZETXlWQ1EzSnJYMVJDVFUwbE1qZGtaVzVmSlVNekpVRTNKVU0wSlVJeGEyRnlhMlZ1TG1wd1p3PT0uanBn.jpg)
Günümüze kadar üç meclis binası kullanıldı. Günümüzde kullanılan meclis binası 6 Ocak 1961'de açıldı ve 1998'de bir yenileme çalışması gerçekleştirildi.
İlk meclis binası
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgwTHpRNUwwRnVhMkZ5WVY5aGMzWXlNREl4TFRFd1gybHRaelExWDBOMWJXaDFjbWw1WlhSZlUzUnlaV1YwWDI5dVh6STVUMk4wTG1wd1p5OHlNREJ3ZUMxQmJtdGhjbUZmWVhOMk1qQXlNUzB4TUY5cGJXYzBOVjlEZFcxb2RYSnBlV1YwWDFOMGNtVmxkRjl2Ymw4eU9VOWpkQzVxY0djPS5qcGc=.jpg)
İlk Meclis binası, bir bodrum katı üzerinde yer alan tek katlı 22x43 metre ölçülerine sahip, farklı ölçülere sahip dokuz oda ve bir büyük salondan oluşan bir yapıydı. Ön yüzündeki geniş saçakları ve iki balkonu binaya belli bir görkem ve şıklık veriyordu. Kurtuluş Savaşı sırasında bütün askeri ve politik kararların verildiği bu küçük ve fazla kullanışlı olmayan yapı 18 Ekim 1924 tarihine dek kullanıldı. Bina günümüzde Kurtuluş Savaşı Müzesi olarak hizmet vermektedir.
İkinci meclis binası
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgwTHpRNUwwRnVhMkZ5WVY5aGMzWXlNREl4TFRFd1gybHRaemN4WDFKbGNIVmliR2xqWDAxMWMyVjFiUzVxY0djdk1qQXdjSGd0UVc1cllYSmhYMkZ6ZGpJd01qRXRNVEJmYVcxbk56RmZVbVZ3ZFdKc2FXTmZUWFZ6WlhWdExtcHdadz09LmpwZw==.jpg)
TBMM'nin ikinci binasının yapımına Mimar Vedat Tek'in projesiyle 1923'te başlandı. Bina çok kısa bir sürede tamamlandı ve 18 Ekim 1924'te hizmete açıldı. İlk binadan aşağı yukarı 50 metre uzağa yapılan yeni bina 36 yıl boyunca kullanıldı ve siyasi tarihimizde birçok önemli karara tanıklık etti.
Binanın içi, bir bodrum katı üzerinde yer alan iki kattan oluşuyordu. Merkezde Genel Kurul salonu yer alıyordu. Üst katın tavanı, Osmanlı motifleriyle dekore edilmişti. Genel Kurul salonunda dinleyiciler için balkonlar ve yıldız motifleriyle süslü duvar panelleri yer alıyordu. Dış cephesi büyük bir giriş, köprü kemerleri ve saçaklarla süslenmişti.
Cumhuriyetin ilk yıllarına tanıklık eden ikinci Meclis binası önemli tarihsel bir dönemde Meclis binası olarak kullanılmıştı. Günümüzde Cumhuriyet Müzesi olarak hizmet vermektedir.
Bugünkü meclis binası
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlsTDJVd0wxTWxRek1sUWtOc1pYbHRZVzVmUkdWdGFYSmxiRjlHZFc1bGNtRnNYekV1YW5Cbkx6SXdNSEI0TFZNbFF6TWxRa05zWlhsdFlXNWZSR1Z0YVhKbGJGOUdkVzVsY21Gc1h6RXVhbkJuLmpwZw==.jpg)
Günümüzde de kullanılmakta olan TBMM'nin üçüncü binasının mimarı, Ankara'da başka birçok önemli devlet yapısının da mimarı olan Avusturyalı mimar Prof. Clemens Holzmeister'dir. Yüksek mimar Ziya Payzın da 1945 yılından binanın bitirilmesine kadarki süreçte Holzmeister tarafından tam yetkiyle görevlendirilerek çalışmıştır.
Ocak 1961'de kullanılmaya başlanan bina, Türkiye Cumhuriyeti'nin gücü ve kalıcılığını da temsil edebilecek şekilde, ciddi, kalıcı ve sağlamlığın ön planda tutulduğu mimari bir dışavuruma sahiptir. Büyüklüğü açısından, dünyanın en büyük parlamento yapılarından biridir.
Bina, 15 Temmuz Darbe Girişimi sırasında havadan bombalandı ve bu saldırı farklı aralıklarda dört kez tekrarlandı. Dört partiden yaklaşık yüz milletvekili bulunmakta iken gerçekleşen ve ikisi ağır olmak üzere on iki polis yaralandığı saldırıda Şeref Kapısı, Dikmen Kapısı ve ziyaretçi girişlerinin yapıldığı bölgelerin hasar görmüştür.
Siyasi partilerin temsili
TBMM'de en az 20 milletvekili ile temsil edilen siyasi partiler grup kurma hakkına sahiptir. Her parti grubunun kendi disiplin kurulu bulunur. Parti başkanı, eğer milletvekili ise doğrudan grup başkanıdır, parti başkanı milletvekili değil ise bir grup üyesi grup içi seçimle grup başkanı seçilir.[]
Genel seçimlerde milletvekili çıkartan ancak grup kurmak için yeter sayıya sahip olmayan siyasi partiler TBMM Başkanlık Divanı, TBMM Danışma Kurulu ve komisyonlarda temsil edilemezler.[]
Mevcut milletvekilleri sandalye dağılımı
Yasama dönemleri
Türkiye Büyük Millet Meclisi
TBMM'nin tarihçesi, kurulduğu 23 Nisan 1920 tarihinden 2023 yılına kadar 28 yasama dönemine ayrılır. Yasama dönemleri aşağıda listelenmektedir.
Seçim | Yasama dönemi | Görev süresi | Üye sayısı |
---|---|---|---|
1920 | 1. Yasama dönemi | 23 Nisan 1920 - 16 Nisan 1923 | 436 |
1923 | 2. Yasama dönemi | 11 Ağustos 1923 - 26 Haziran 1927 | 333 |
1927 | 3. Yasama dönemi | 1 Kasım 1927 - 26 Mart 1931 | 335 |
1931 | 4. Yasama dönemi | 4 Mayıs 1931 - 23 Aralık 1934 | 317 |
1935 | 5. Yasama dönemi | 1 Mart 1935 - 27 Aralık 1938 | 444 |
1939 | 6. Yasama dönemi | 3 Nisan 1939 - 15 Ocak 1943 | 470 |
1943 | 7. Yasama dönemi | 8 Mart 1943 - 14 Haziran 1946 | 492 |
1946 | 8. Yasama dönemi | 5 Ağustos 1946 - 24 Mart 1950 | 503 |
1950 | 9. Yasama dönemi | 22 Mayıs 1950 - 12 Mart 1954 | 492 |
1954 | 10. Yasama dönemi | 14 Mayıs 1954 - 11 Eylül 1957 | 537 |
1957 | 11. Yasama dönemi | 1 Kasım 1957 - 27 Mayıs 1960 | 602 |
— | Kurucu Meclis (Millî Birlik Komitesi - Temsilciler Meclisi) | 6 Ocak 1961 - 25 Ekim 1961 | 38+272 |
1961 | 12. Yasama dönemi | 25 Ekim 1961 - 10 Ekim 1965 | 450 |
1965 | 13. Yasama dönemi | 22 Ekim 1965 - 12 Ekim 1969 | |
1969 | 14. Yasama dönemi | 22 Ekim 1969 - 14 Ekim 1973 | |
1973 | 15. Yasama dönemi | 24 Ekim 1973 - 5 Haziran 1977 | |
1977 | 16. Yasama dönemi | 13 Haziran 1977 - 12 Eylül 1980 | |
— | Kurucu Meclis (Millî Güvenlik Konseyi - Danışma Meclisi) | 23 Ekim 1981 - 6 Aralık 1983 | 5+160 |
1983 | 17. Yasama dönemi | 24 Kasım 1983 - 16 Ekim 1987 | 400 |
1987 | 18. Yasama dönemi | 14 Aralık 1987 - 1 Eylül 1991 | 450 |
1991 | 19. Yasama dönemi | 14 Kasım 1991 - 4 Aralık 1995 | |
1995 | 20. Yasama dönemi | 8 Ocak 1996 - 25 Mart 1999 | 550 |
1999 | 21. Yasama dönemi | 2 Mayıs 1999 - 1 Ekim 2002 | |
2002 | 22. Yasama dönemi | 14 Kasım 2002 - 3 Haziran 2007 | |
2007 | 23. Yasama dönemi | 23 Temmuz 2007 - 23 Nisan 2011 | |
2011 | 24. Yasama dönemi | 28 Haziran 2011 - 23 Nisan 2015 | |
2015 (Haziran) | 25. Yasama dönemi | 23 Haziran 2015 - 1 Ekim 2015 | |
2015 (Kasım) | 26. Yasama dönemi | 17 Kasım 2015 - 16 Mayıs 2018 | |
2018 | 27. Yasama dönemi | 7 Temmuz 2018 - 7 Nisan 2023 | 600 |
2023 | 28. Yasama dönemi | 2 Haziran 2023 - günümüz |
Cumhuriyet Senatosu
15 Ekim 1961 - 12 Eylül 1980 tarihleri arasında "Millet Meclisi" ve "Cumhuriyet Senatosu" olmak üzere iki meclis halinde çalışmıştır.
İl grupları | Seçim | Görev süresi | Seçilen üye sayısı |
---|---|---|---|
A | 1961 | 15 Ekim 1961 - 2 Haziran 1968 | 50 |
1968 | 2 Haziran 1968 - 5 Haziran 1977 | 53 | |
1977 | 5 Haziran 1977 - 12 Eylül 1980 | 50 | |
B | 1961 | 15 Ekim 1961 - 2 Haziran 1966 | 50 |
1966 | 5 Haziran 1966 - 12 Ekim 1975 | 52 | |
1975 | 12 Ekim 1975 - 12 Eylül 1980 | 54 | |
C | 1961 | 15 Ekim 1961 - 7 Haziran 1964 | 50 |
1964 | 7 Haziran 1964 - 14 Ekim 1973 | 51 | |
1973 | 14 Ekim 1973 - 14 Ekim 1979 | 52 | |
1979 | 14 Ekim 1979 - 12 Eylül 1980 | 50 |
Mecliste söz alan yabancı konuşmacıların listesi
Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu zaman zaman yabancı devlet adamlarını da ağırlamaktadır. Ancak buradaki protokol duruma göre değişiklik gösterebilir. Yabancı isimlerin konuşma yapabilmesi için Genel Kurul kararı gerekmektedir.
Ayrıca bakınız
Notlar
- ^ Gelecek Partisi ve Saadet Partisi arasında ortak bir grup kurulabilmesi için Gelecek Partili 10 milletvekili Saadet Partisine katıldı.
- ^ TBMM'de siyasi parti grubu oluşturmak için gerekli milletvekili sayısı 20'dir.
- ^ a b c d e 1961 yılından itibaren sıralama 1'den başlatılmış (12. yerine 1. dönem, 13. yerine 2. dönem gibi...), 1983 sonrasında Meclis'in kuruluşundan (1920'den) hareket eden sıralamaya geri dönülmüştür.
Kaynakça
- ^ . gazeteduvar.com.tr. 3 Ocak 2024. 3 Ocak 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ocak 2024.
- ^ . 20 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mart 2013.
- ^ "2709 Sayılı Anayasa Kanunu, md. 6". 24 Temmuz 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 20 Ocak 2023.
- ^ (PDF). Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi. 5 Haziran 2008. 21 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Şubat 2024.
ANAYASA MAHKEMESİ KARARI: Esas Sayısı:2008/16, Karar Sayısı:2008/116, Karar Günü:5.6.2008, 2-İptal İsteminin İncelenmesi a) Teklif edilebilirlik yönünden: Asli kurucu iktidarın önceki Anayasalarla bağlı olmaksızın yarattığı yeni Anayasa, temel düzen normu haline geldiği andan itibaren, tüm anayasal kurum ve kuruluşların meşruiyetlerinin dayanağı haline gelir. Anayasa'nın öngördüğü ve öğretide kurulu iktidar olarak tanımlanan yasama, yürütme, yargı organları ile bunların alt birimlerinin asli kurucu iktidarın yarattığı "hukuksal otorite" sınırları içinde hareket etmeleri, işlem ve eylemlerinin hukuksal geçerlilik kazanabilmesinin ön koşuludur. Bu durum, Anayasa'nın 6. maddesinde yer alan "hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasa'dan almayan bir devlet yetkisi kullanamaz" ifadesiyle, herhangi bir istisna tanımaksızın kabul edilmiştir. Anayasa koyucu "hiçbir kimse ya da organ"dan söz ettiğine göre, kurulu bir organ olarak yasama organının da sistem dışı yetki kullanımının hukuksal açıdan geçerli olmayacağının kabulü gerekir.... Anayasa'nın 175. maddesine göre Anayasayı değiştirme yetkisi TBMM'ye tanınmıştır. Kaynağı Anayasa olan bu yetkinin Anayasa'nın öngördüğü yöntemlerle ve Anayasaya uygun olarak kullanılacağı kuşkusuzdur. Yasama organı bu yetkisini 175. maddede belirtilen yöntemle kullanırken, yetkinin her şeyden önce asli kurucu iktidar tarafından kullanılmasına izin verilen bir yetki olması gerektiği açıktır.
- ^ . www.anayasa.gen.tr. 30 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Şubat 2024.
Anayasa değişikliği sürecinde iradesini açıklayan bu organlar (TBMM, Cumhurbaşkanı ve halk), Türkiye’de bir aslî kurucu iktidar değil, tali kurucu iktidardırlar. Zira bunlar, 1982 Anayasası tarafından kurulmuş ve yetkileri yine bu anayasa tarafından kendilerine verilmiştir. Birer kurulmuş organ olarak, kendilerini kuran anayasayı ilga etme ve yeni bir anayasa yapma yetkisine haliyle sahip olamazlar. Burada “halk”ın Anayasa tarafından kurulmadığı, halkın egemen olduğu, aslî kurucu iktidara her zaman sahip olduğu yolunda düşünceler ileri sürülebilir; ancak bu düşüncelerin hukukî bir değeri yoktur. Kaldı ki, 1982 Anayasasının 175. maddesi çerçevesinde anayasa değişikliği usûlünde, halkoylaması yoluyla iradesini açıklayan organ, “halk” değil, referanduma gidip geçerli oy kullanan "seçmenler"dir. Seçmen kavramı ile halk kavramının aynı şey olmadığı ise aşikârdır. Dolayısıyla anayasa değişikliği sürecinde referandum yoluyla iradesini açıklayan seçmen topluluğu, bir aslî kurucu iktidar değil, tali kurucu iktidar, yani bir kurulmuş iktidardır. Kurulmuş bir iktidar olarak da yeni bir anayasa yapma yetkisine sahip değildir.
- ^ "Arşivlenmiş kopya" (PDF). 5 Nisan 2015 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 22 Temmuz 2013.
- ^ "Arşivlenmiş kopya". 28 Eylül 2013 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 30 Temmuz 2013.
- ^ 1982 Anayasası Başlangıç Bölümü
- ^ "Yasama Dergisi, Sayı:44, s.20". Temmuz-Aralık 2021. 20 Ocak 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 20 Ocak 2023.
- ^ a b "MECLİS-i MEB'ÛSAN". TDV İslâm Ansiklopedisi. 6 Haziran 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 23 Eylül 2023.
- ^ İrem Karakoç (2006). "1876 TARİHLİ KANUN-İ ESASİ'DE YÜRÜTME ORGANI". DergiPark. s. 30. Erişim tarihi: 23 Eylül 2023.
- ^ Olgun, Kenan (2012). "Osmanlı Meclis-i Mebusanı'nda Ara Seçimler (1908-1912 Dönemi)". Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi. 28 (82): 1-24. ISSN 1011-727X. 7 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 23 Eylül 2023.
İttihat ve Terakki ile Hürriyet ve İtilaf Fırkası arasındaki ilk ciddi siyasi mücadele 11 Aralık 1911 tarihinde İstanbul'da yapılan ara seçimlerde yaşanmıştır.
- ^ Fahir Armaoğlu. "İngiliz Belgelerinde (I) İstanbul'un İşgali (16 Mart 1920)". Türk Tarih Kurumu. 7 Haziran 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 23 Eylül 2023.
- ^ "TÜRK PARLAMENTO TARİHİ" (PDF). TBMM KÜTÜPHANESİ. 5 Haziran 2023 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 23 Eylül 2023.
- ^ a b c d e f g h i j k l m n o "TÜRK PARLAMENTO TARİHİ" (PDF). TBMM KÜTÜPHANESİ. 5 Haziran 2023 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 5 Haziran 2023.
- ^ "Amasya Tamimi". Atatürk Ansiklopedisi. 17 Aralık 2020. 30 Ekim 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 30 Ekim 2023.
- ^ Güneş, Prof. Dr. İhsan (Temmuz 2003). "Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nden Halk Fırkasına Geçiş" (PDF). Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi. XIX (8). 12 Temmuz 2018 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 31 Mayıs 2020.
- ^ İLK TBMM BİNASI VE SİNOP VEKİLİ MEHMET ŞERİF BEY’İN MECLİS FAALİYETLERİ - Muzaffer YARDIMCI. s. 204. 20 Ocak 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 20 Ocak 2023.
- ^ . 20 Ocak 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ocak 2023.
- ^ a b c d TÜRK PARLAMENTO TARİHİ 6. DÖNEM (PDF). TBMM KÜTÜPHANESİ. 5 Haziran 2023 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 5 Haziran 2023.
- ^ Omü B&d •Zam", II. Sa. 505.
- ^ Tutanak. C: la : Üİ : 242, 245 : 261, 264 ı 291 Ih : 21, 22, 23.0.1339 (1923).
- ^ "Opposition". Encyclopædia Britannica. 14 Eylül 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 9 Nisan 2020.
- ^ "Turkey under the Democrats, 1950–60". Encyclopædia Britannica. 4 Eylül 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 9 Nisan 2020.
- ^ a b c d e TÜRK PARLAMENTO TARİHİ 7.DÖNEM 1. CİLT (PDF). TBMM KÜTÜPHANESİ. 5 Haziran 2023 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 5 Haziran 2023.
- ^ T.B.M.M. Zabıt Ceridesi, Devre:11, İçtima:3, Cilt:13, İnikat:61, (27.4.1960), s. 300.
- ^ a b "Arşivlenmiş kopya" (PDF). 10 Eylül 2020 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 19 Temmuz 2020.
- ^ Gözler, Kemal. . Anayasa.gen.tr. 2 Mayıs 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Haziran 2008.
Alıntı: Bülent Tanör, Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri, Yapı Kredi Yayınları, 1998, s. 314
- ^ "Arşivlenmiş kopya" (PDF). 9 Aralık 2020 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 22 Kasım 2020.
- ^ . 20 Ocak 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Yürütme organının güçlendirilmesi eğilimi hakkında bkz. Burhan Kuzu, Anayasa Hukukumuzda Düzenleyici İşlem Yapma Yetkisi ve Güçlendirilmesi Eğilimi, İstanbul, Filiz Kitabevi, 1987, s.84-139.
- ^ Kuzu, 1982 Anayasasının Temel Nitelikleri, op. cit., s.41; Özbudun, Türk Anayasa Hukuku, op. cit., s.39.
- ^ Kuzu, 1982 Anayasasının Temel Nitelikleri, op. cit., s.41-42.
- ^ "8 Kasım 1982 tarihli Cumhuriyet gazetesi: Yeni Anayasa ile yeni bir dönem Evren Cumhurbaşkanı". 20 Ocak 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 20 Ocak 2023.
- ^ . aktifhaber.com. 26 Aralık 2006. 22 Mart 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Mart 2014.
- ^ "Baykal: Erdoğan aday olursa oylamaya katılmayız". Milliyet. 27 Aralık 2006. 22 Mart 2014 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 21 Mart 2014.
- ^ "Erdoğan grup toplantısında Gül'ün ismini açıkladı". Milliyet. 24 Nisan 2007. 22 Mart 2014 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 21 Mart 2014.
- ^ 27 Nisan 2007. "Meclis'te 368 kişi var iddiası". Hürriyet. 6 Nisan 2012 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 22 Mart 2014.
- ^ "Genelkurmay geceyarısı açıklama yaptı". Yeni Şafak. 27 Nisan 2007. 10 Mayıs 2014 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 22 Mart 2014.
- ^ "Cumhurbaşkanlığı seçiminin ilk turu iptal". NTV.com. 1 Mayıs 2007. 8 Şubat 2009 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 27 Ağustos 2007.
- ^ "Anayasa değişiklik paketi bugün yayımlandı, referandum süreci başladı". memurlar.net. 16 Haziran 2007. 26 Mart 2014 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 22 Mart 2014.
- ^ . Sabah. 27 Mayıs 2007. 11 Nisan 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Mart 2014.
- ^ "Sezer'den veto". Milliyet. 26 Mayıs 2007. 26 Mart 2014 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 22 Mart 2014.
- ^ "5+5 yasası aynen kabul". internethaber.com. 31 Mayıs 2007. 26 Mart 2014 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 22 Mart 2014.
- ^ . Sabah. 21 Ekim 2007. 3 Mayıs 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Mart 2014.
- ^ "AKP under pressure: failed coup attempt, crackdown on dissidents, and economic crisis". Encyclopædia Britannica. 14 Eylül 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 9 Nisan 2020.
- ^ "Meclis yeni sisteme hazır: Bakanlar Kurulu sıraları kaldırıldı". CNN Türk. 20 Eylül 2018. 28 Kasım 2018 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 12 Nisan 2022.
- ^ a b c d . EDA BEKTAŞ. 2019. 3 Temmuz 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ "Mehmet Kabasakal, "Factors Influencing Intra-Party Democracy and Membership Rights:The Case of Turkey", Party Politics 20(5), 2014, ss. 700-711; Pelin A. Musil, Authoritarian Party Structures and Democratic Political Setting in Turkey, Palgrave Macmillan, New York, 2011; Sabri Sayarı, Pelin Ayan Musil ve Özhan Demirkol, Party Politics in Turkey: A Comparative Perspective, Routledge, New York, 2018".
- ^ Akyılmaz, Cemre (2019). "2017 Anayasa Değişikliklerine göre Cumhurbaşkanlığı kararnameleri". Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 23 (1): 191-207.
- ^ Ardıçoğlu, M. Artuk (Mart 2017). "Cumhurbaşkanlığı kararnamesi". Ankara Barosu Dergisi (3): 21-51.
- ^ Boztepe, Mehmet (2018). "2017 Yılı Anayasa Değişikliği Sonrası Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin Hukuki Rejimi". İstanbul Medipol Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 1 (5): 5-30.
- ^ Yıldırım, Turan (2017). "Cumhurbaşkanlığı kararnameleri". Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi. 2 (23): 13-28.
- ^ "Seçim barajı yüzde 7'ye indirildi". Deutsche Welle. 31 Mart 2022. 9 Nisan 2022 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 9 Nisan 2022.
- ^ "Türkiye Cumhuriyeti Anayasası". www.mevzuat.gov.tr. 13 Haziran 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 13 Haziran 2023.
- ^ "TBMM Tarihçe". TBMM. 13 Haziran 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 13 Haziran 2023.
- ^ "Türkiye Büyük Millet Meclisi İç Tüzüğü" (PDF). Türkiye Büyük Millet Meclisi. 13 Haziran 2023 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 13 Haziran 2023.
- ^ a b c "TBMM Binaları" (PDF). TBMM. 2 Eylül 2023 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 13 Haziran 2023.
- ^ http://www.tbmm.gov.tr/english/about_tgna.htm#THE%20PARLIAMENT%20BUILDING 27 Eylül 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde . TBMM Resmi Web Sitesi
- ^ "TBMM kampüsüne iki bomba atıldı!". t24.com.tr. 16 Temmuz 2016. 17 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 16 Temmuz 2016.
- ^ a b "TBMM bombalandı". 16 Temmuz 2016. 17 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Temmuz 2016.
- ^ "Yabancı Konukların Genel Kurulda konuşmaları". www5.tbmm.gov.tr. Türkiye Büyük Millet Meclisi. 18 Eylül 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 16 Eylül 2023.
- ^ Bakırcı, Fahri (2015). Türkiye Büyük Millet Meclisindeki Yerleşik Uygulamalar. Ankara: TBMM Basımevi. s. 449. ISBN . 18 Eylül 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 16 Eylül 2023.
Dış bağlantılar
Vikikaynak'ta Türkiye Büyük Millet Meclisinin açılış konuşması ile ilgili metin bulabilirsiniz. |
Wikimedia Commons'ta Türkiye Büyük Millet Meclisi ile ilgili ortam dosyaları bulunmaktadır. |
- Resmî site
- X'te Türkiye Büyük Millet Meclisi
- Instagram'da Türkiye Büyük Millet Meclisi
- Facebook'ta Türkiye Büyük Millet Meclisi
- TBMM Yapıları, Fotoğraf Koleksiyonu - SALT Araştırma Merkezi 11 Eylül 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde .
Vikikaynak'ta Türkiye Büyük Millet Meclisi ile ilgili metin bulabilirsiniz.
Vikikaynak'ta 23 Nisan 1920 tarihli Hâkimiyet-i Milliye Gazetesi haberi ile ilgili metin bulabilirsiniz.
wikipedia, wiki, viki, vikipedia, oku, kitap, kütüphane, kütübhane, ara, ara bul, bul, herşey, ne arasanız burada,hikayeler, makale, kitaplar, öğren, wiki, bilgi, tarih, yukle, izle, telefon için, turk, türk, türkçe, turkce, nasıl yapılır, ne demek, nasıl, yapmak, yapılır, indir, ücretsiz, ücretsiz indir, bedava, bedava indir, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, resim, müzik, şarkı, film, film, oyun, oyunlar, mobil, cep telefonu, telefon, android, ios, apple, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, pc, web, computer, bilgisayar
Turkiye Buyuk Millet Meclisi TBMM Turkiye Cumhuriyeti nin yasama organidir 23 Nisan 1920 de Osmanli Devleti nin Itilaf Devletleri nce isgaline direnis gostermek uzere kurulmustur Asli gorevi yurutmeyi denetlemektir ve yasama erkini kullanir Egemenlik kayitsiz sartsiz milletindir ilkesi TBMM nin varolusunun temel dayanagini olusturur Turkiye Buyuk Millet Meclisi28 Yasama DonemiTurkiye Buyuk Millet Meclisi logosuTurkiye Buyuk Millet Meclisi bina tasarimiTurTurTek meclisliTarihKurulus23 Nisan 1920 104 yil once 1920 04 23 1 bina 20 Temmuz 1961 62 yil once 1961 07 20 2 bina cift meclisli 9 Kasim 1982 41 yil once 1982 11 09 3 binaDagilis27 Mayis 1960 12 Eylul 1980OncekiMeclis i UmumiBaskanlikBaskanNuman Kurtulmus 7 Haziran 2023 tarihinden beriBaskanvekiliBekir Bozdag AK Parti Gulizar Bicer Karaca CHP Sirri Sureyya Onder DEM Parti Celal Adan MHPIktidar partisi grup baskaniAbdullah Guler AK Parti 30 Mayis 2023 tarihinden beriAna muhalefet partisi lideriOzgur Ozel CHP 8 Kasim 2023 tarihinden beriGenel Sekreter4 Temmuz 2023 tarihinden beriYapiSandalye600 milletvekili 1 oy kullanmayan uye Salt cogunluk icin 301 sandalyeSiyasi gruplarHukumet Azinlik 265 AK Parti 265 Hukumete destek 55 MHP 50 HUDA PAR 4 DSP 1 Ana muhalefet 127 CHP 127 Diger muhalefet 141 DEM Parti 57 IYI Parti 35 SAADET 20 DEVA Partisi 15 Yeniden Refah 4 DP 3 TIP 3 DBP 2 EMEP 2 Bagimsiz 6 Bagimsiz 6 Bos 6 Bos 6 Komisyonlar19 komisyonGorev suresi5 yilMaas 110 000SecimlerOylama sistemi 7 secim barajli D Hondt yontemli parti listeli nispi temsil sistemiSon secim14 Mayis 2023Sonraki secimEn gec 7 Mayis 2028Secim cevreleriYuksek Secim Kurulu tarafindan belirlenen 87 secim cevresiSloganEgemenlik Kayitsiz Sartsiz MilletindirToplanti yeriGenel Kurul Salonu Turkiye Buyuk Millet Meclisi Bakanliklar AnkaraWebsitetbmm gov trAnayasaTurkiye Cumhuriyeti Anayasasi Halihazirda tali kurucu iktidar olan TBMM diger Anayasal devlet organlarindan ustun degildir Yasama yetkisi kanun yapma yetkisidir Yasalar Anayasa ya aykiri olamaz TBMM nin Anayasa da da degisiklik yapma yetkisi bulunsa da bu yetki de Anayasa nin Baslangic bolumunde yer alan anlayisla ve Anayasal butunluge uygun olarak hareket etme ve ancak bu cerceve icerisinde Anayasada degisiklik yapabilme ile sinirlidir ve bu cercevede mesruiyet kazanir Anayasanin 6 maddesinde yer alan Hicbir kimse veya organ kaynagini Anayasa dan almayan bir Devlet yetkisini kullanamaz ifadesiyle yasama organi olan TBMM nin kendinin yasal dayanagi olan Anayasa nin butununu veya temel ilkelerini reddederek yeni bir Anayasa yapma yetkisi yoktur Anayasaya baglilik yemini eden milletvekili veya partilerin bu girisimlerde bulunmasi yetki asimi ve yetki gaspi girisimi yonunden suc olan bu durum milletvekilliklerinin mesrutiyetini sorgulanir hale getirir ve cebir kullanarak Anayasayi degistirmeye tesebbusten yargilanma durumu ortaya cikabilir Yasa ve Anayasa degisikliklerinin halka ait egemenlik haklarini da koruyan bir toplumsal sozlesme olan Anayasa ya aykiri olup olmadigi Anayasa Mahkemesi tarafindan denetlenir Millete ait egemenlik yetkilerinin kuvvetler ayriligi prensibi ile verilmesinin kuvvetler ayriminin devlet organlari arasinda ustunluk siralamasi anlamina gelmeyip belli Devlet yetki ve gorevlerinin kullanilmasindan ibaret ve bununla sinirli medeni bir is bolumu ve is birligi oldugu ve ustunlugun ancak Anayasa ve kanunlarda bulundugu anlamina geldigi Anayasa nin baslangic bolumunde belirtilmistir Anayasa nin 108 maddesine gore yasama yetkisi Turk milleti adina Turkiye Buyuk Millet Meclisi Milletvekili genel secimleri bes yilda bir serbest esit tek dereceli genel oy esaslarina gore yargi organlarinin genel yonetim ve denetimi altinda yapilir Secilen milletvekili adaylari Anayasaya bagli kalacagina dair Turk milleti onunde namusu ve serefi uzerine yemin ederek 5 yilligina TBMM uyeligi milletvekilligi hakki kazanirlar TBMM uyeleri milletvekilleri yasama dokunulmazligina sahiptir TarihceTurkiye nin siyasi tarihinde ilk parlamento Osmanli doneminde Istanbul da Dolmabahce Sarayi nda yapilan torenle 19 Mart 1877 de acildi Bu meclis Kanuni Esasi nin gore Meclis i Umumi olarak adlandirilmisti Meclis i Ayan ve Meclis i Mebusan olmak uzere iki kisimdan olusan bu meclis ilk oturumunu 20 Mart 1877 tarihinde Sultanahmet teki Istanbul Universitesi binasinda yapti Kisa suren bu meclis 93 Harbi nedeniyle dagildi Daha sonra yapilan ikinci genel secimlerin ardindan 18 Aralik 1877 de yeniden acilan meclis Kanuni Esasi nin verdigi yetkiyle padisah II Abdulhamid tarafindan 14 Subat 1878 de tatil edildi 1908 de secim kanunu dikkate alinan ilk secim yapildi Secme yasi 25 secilme yasi 30 olan bu secimlerde vergi odeyenler oy kullanabiliyordu 17 Aralik 1908 de yeniden acilan meclis Istanbul un Isgali ne kadar acik kaldi Uc yil sonra ise Istanbul da ilk kez bir ara secim yapildi Ahrar Firkasi Ozgurlukculer Partisi ve Ittihat ve Terakki Cemiyeti Birlik ve Ilerleme Partisi nin katildigi secimlerde Ittihat ve Terakki Cemiyeti cogunlugu sagladi ve 4 Aralik 1908 de 3 Meclis i Mebusan acildi Bu parlamento 31 Mart Vakasi ve II Abdulhamid in tahttan indirilmesi sonrasinda Mayis 1909 da Kanun i Esasi uzerinde degisiklikler yaparak padisahin ve Meclis i Ayan in yetkilerini daraltti kendi yetkilerini arttirdi 1911 de tek bir parlamenteri ilgilendiren ancak politik yankilari yuksek olan bir ara secim gerceklestirildi Padisah VI Mehmed Mondros Mutarekesi sonrasi 21 Aralik 1918 de yeni secimlerin duzenlenmesi icin parlamentoyu feshetti Secimlerin ardindan 6 Meclis i Mebusan 12 Ocak 1920 de ilk toplantisini yapti Isgal guclerinin 16 Mart 1920 de Istanbul u isgal etmesi uzerine parlamento anayasaya aykiri olarak 11 Nisan 1920 de kapatildi Parlamentonun kapatilmasi uzerine 23 Nisan 1920 de Ankara da Buyuk Millet Meclisi faaliyetlerine basladi ve fiilen ulkeyi yonetmeye basladi Kurulusu Kurtulus Savasi donemi 19 Mayis 1919 da Mustafa Kemal Ataturk Samsun a cikarak Milli Mucadele nin baslamasini sagladi Mondros Mutarekesinin ardindan hareket dernekler ve kongreler kurarak ulkenin cesitli bolgelerinde isgallere karsi mucadele hareketleri baslatti Iddialara gore Ateskes Anlasmasi nin ardindan isgal kuvvetlerinin ulkeyi bolmek azinliklari kiskirtmak isgal bolgeleri olusturmak ve Yunan kuvvetlerinin isgalini kolaylastirmak amaciyla Izmir i isgal etmelerine ve Ege Bolgesi ne saldirmalarina izin verilmesiyle Istanbul Hukumeti nin sessiz kalmasiyla ilisilendiriliyordu Bazi cevreler bu yerel orgutlerin bulunduklari bolgelerde siyasi gucu temsil ettikleri ve feodal bir iktidar haline geldikleri iddialarini ortaya atmislardir kaynak belirtilmeli 13 Kasim 1918 de Yildirim Ordulari Grup Komutanligindan ayrilan Mustafa Kemal Ataturk Istanbul a geldi Mustafa Kemal Ataturk Ingiliz Fransiz Italyan ve Yunan savas gemilerini gorunce Geldikleri gibi giderler dedi Iddialara gore Padisah VI Mehmed ve Hukumetin kendini Istanbul dan uzaklastirmak istemesiyle Anadolu ya gecmis ve kurtulus mucadelesinin Anadolu da baslatilmasi dusuncesi ve karari dogmustur Mustafa Kemal in ilk olarak ordularla temasa gecmis ve Ankara da bulunan 20 ve Diyarbakir da bulunan 13 Kolordu Komutanlarina Vali ve Mutasarriflara 28 Mayis tarihli bir genelge gondererek milli direnis orgutlerinin tum ulkede kurulmasini istemistir Ayrica Yunan kuvvetlerinin kontrolu altindaki Manisa ve Aydin in ardindan yapilacak mitinglerle milletin isgale karsi duygularinin aciga cikarilmasi yabanci devlet temsilcilerine ve Bab i Ali ye siddetle kinayan telgraflar gonderilmesi icin halkin uyarilmasi gerektigini belirttigi soylenmistir Iddialara gore bu genelgenin ardindan Ingiliz Muhipleri Cemiyeti adina belediye baskanlarina gonderilen bir telgrafta milletin Ingiliz korumasini istedigi ifade edilmis Sadrazam Damat Ferid Pasa nin Ermeni ozerkligini kabul ettigini aciklamasi kaynak belirtilmeli ve bir diger iddiaya gore Hurriyet ve Itilaf Firkasi baskaninin Ingiltere nin himayesini istemesi gibi olaylar yasanmistir kaynak belirtilmeli TBMM Kutuphanesi tarafindan yayinlanan esere gore Mustafa Kemal Ataturk bu durumu ve Istanbul Hukumeti nin davranislarini aciklayan 3 Haziran tarihli sifreli bir telgrafla komutanlar ve mulki idare amirlerini yeni bir uyariya yonlendirmistir 8 Haziran da Istanbul a cagrilan Mustafa Kemal Ataturk emri dinlemeyerek Istanbul a gitmemesinin yaratacagi ortamda butun milletin birlik ve beraberligini saglayacak bir kurul adina yurutmenin daha uygun olacagini dusunmus ve 19 Haziran da Amasya da bu yonde uygulamaya gecmistir Amasya genelgesi ve sonrasi Mustafa Kemal Ataturk ulusal orgutleri birlestirerek merkezi bir yonetim altinda birlestirmek amaciyla 18 Haziran da Trakya orgutune bildirdigi kararini 21 22 Haziran tarihlerinde Amasya da Yaveri Cevat Abbas Gurer e dikte ettigi Amasya Genelgesi ile uygulamaya koymustur Bu genelgenin ana ilkeleri sunlardir Vatanin butunlugu ve milletin bagimsizligi tehlikededir Merkezi Hukumet sorumlulugunu yerine getirememektedir ve bu durum milletimizi yok olmus durumda birakmaktadir Milletin bagimsizligini kurtaracak olan azim ve karar yine millete aittir Milletin durumunu gorusmek ve hakli taleplerimizi dunyaya duyurmak icin bagimsiz bir milli kurulun varligi gereklidir Anadolu nun en guvenli yeri olan Sivas ta milli bir kongrenin en kisa surede toplanmasi kararlastirilmistir Bu amacla tum illerin guven kazanmis uc temsilcisini hizla toplantiya yetistirmek uzere derhal yola cikarmak gerekmektedir Herhangi bir olumsuz duruma karsi durumun milli sir olarak saklanmasi ve temsilcilerin gerektiginde kendilerini gizli tutarak seyahatlerine devam etmeleri gerekmektedir Dogu illeri adina 10 Temmuz da Erzurum da bir kongre toplanacaktir Diger illerin temsilcileri bu tarihe kadar Sivas a gelirlerse Erzurum Kongresi uyeleri de Sivas genel toplantisinda hazir bulunmak uzere harekete gececeklerdir Bu genelge Mustafa Kemal Ataturk tarafindan Amasya da bulunan Ali Fuat Cerbesoy Rauf Orbay ve Refet Bele ye imzalatilmis ve sifreli telgraf olarak tum sivil ve askeri makamlara gonderilmistir Sivas Kongresi bu genelge uzerine toplanmistir Erzurum Kongresi 1919 da Erzurum da calismalara baslayan Vilayat i Sarkiye Mudafaa i Hukuk i Milliye Cemiyeti dogu illerinde Kurt devleti kurma amaci guden Kurt Teali Cemiyeti nin etkisini azaltmak icin kurulmustur Dernek Dogu illerinin Turk yurdu oldugunu vurgulayarak Ermeni yayilmaciligina karsi dunya kamuoyunu bilgilendirmek amaciyla Fransizca bir gazete cikarma ve Hadisat adinda bir gazete yayinlama karari almistir Cevat Bey ve Kazim Ozalp onderligindeki gecici kurul Erzurum Valiligine dilekce vererek Dernegin Erzurum Subesinin acilmasini talep etmistir Dernek teskilatlanarak dusunce ve eylem birligi saglamak icin caba gostermis ve Albayrak gazetesi araciligiyla Turk Kurt birligini savunmustur Kazim Karabekir in 15 Kolordu Komutani olarak atanmasinin dernege buyuk etki yarattigi ifade edilmektedir Erzurum Sube Kongresi Osmanli butunlugunden ayrilmama milli varligin korunmasi yardimci teskilat kurulmasi ve koylulerin silahlandirilmasi gibi kararlari alarak tamamlanmistir Mustafa Kemal Ataturk un Erzurum a gelmesi ve askerlikten istifa etmesiyle dernek yonetimi degismis ve Erzurum da dogu illerini iceren bir kongre toplamasi karari alinmistir Temsilcilerin secilmesi icin dernek teskilatlarindan kisiler belirlenmistir Mustafa Kemal Ataturk ve Rauf Orbay Erzurum Kongresi ne katilabilmek icin Erzurum Temsilciliginden istifa etmistir Diger secilen temsilciler belirlenmistir Erzurum Kongresi 23 Temmuz 1919 tarihinde Sanat Okulu nda toplanmistir Toplantiyi acan Sube Baskani Raif Efendi bir baskanin secilmesi gerektigini belirterek konusmasini yapmistir Delegelerin oybirligiyle Mustafa Kemal Ataturk baskanliga secilmistir Mustafa Kemal Ataturk yaptigi konusmada ateskes anlasmasi hukumlerine aykiri olarak yapilan saldiri ve isgalleri anlatarak tarihin bir milletin varligini ve hakkini inkar edemeyecegini vurgulamistir Milli ceryanin ruhunu ve iradesini vatan ve milletin mukaddesatini korumak icin kullanacak bir iradeye sahip olmanin onemini vurgulayarak Anadolu dan iradei milliyeyle hareket edebilecegimizi ifade etmistir Kongre 14 gun boyunca devam etmis ve ulkenin icinde bulundugu durum ve karsilasilan sorunlar ele alinmistir Dogu Anadolu Mudafaayi Hukuk Cemiyeti adini alan ve Istanbul daki cemiyetle baglari koparan yeni nizamname kabul edilmis ve Heyeti Temsiliye secilerek calismalar sona erdirilmistir Mustafa Kemal Ataturk kongre kapanis konusmasinda milletin umuduyla burada toplandigini ve vatan ve milletin kurtulusu icin onemli kararlar alindigini belirtmistir Kongrenin ulusal kurtulus mucadelesindeki yeri ve onemini vurgulayarak tarihin bu kongreyi buyuk bir eser olarak kaydedecegini ifade etmistir Kongrede alinan kararlar ozetle su ilkeleri icermektedir Vatanin tum bolgeleri bir butundur ve ayrilamaz Yabanci isgallere ve mudahalelere karsi direnis gosterilecektir Osmanli hukumetinin dusmesi durumunda millet birlik icinde savunma yapacaktir Vatanin ve bagimsizligin korunmasi icin merkezi hukumetin gucu yetersiz oldugunda gecici bir hukumet kurulacak ve bu hukumet Milli Kongre tarafindan secilecektir Kongre toplanti halinde degilse bu secimi Heyeti Temsiliye yapacaktir Milli gucun olusturulmasi ve millet iradesinin egemen kilinmasi onemlidir Hristiyan azinliga siyasi egemenlik ve sosyal dengelere aykiri ayricaliklar verilmeyecektir Manda ve himaye kabul edilemez Milli Meclis in derhal toplanmasi ve hukumetin Meclis in denetimine tabi olmasi icin caba gosterilecektir Bu esaslar bir bildiri seklinde her yere ve yabanci temsilciliklere iletilmis ayrica komutanlara ve guvenilir makam sahiplerine gonderilerek cogaltilip dagitilmasi saglanmistir Bu sayede iceride ve disarida herkesin bu ilkelere vakif olmasi hedeflenmistir Erzurum Kongresi ulusal direnisin temelini olusturmakta ve kurtulusa giden yolda ilk toplu hareketi temsil etmektedir Anadolu ve Rumeli Mudafaa i Hukuk Cemiyeti nin olusumu Kongrenin yedinci genel toplantisi 10 Eylul de gerceklesmistir Toplantida daha once olusturulan komisyon tarafindan Amerika Kongresine gonderilecek mektup icerigi ele alinmistir Mektupta Kongrenin uyeleri ve temsil ettikleri bolgeler belirtilerek yanlis bir barisin onlenmesi icin yerinde bir incelemenin onemi vurgulanmistir Mektup kabul edildikten sonra Nizamname nin gorusmeleri tamamlanmistir Bu baglamda Cemiyetin adi Sarki Anadolu Mudafaayi Hukuk Cemiyeti yerine Anadolu ve Rumeli Mudafaayi Hukuk Cemiyeti olarak degistirilmistir Heyeti Temsiliye nin vatanin tumunu temsil edecegi vurgulanarak mevcut uyelere alti uye daha eklenmistir Ayrica her turlu isgal ve mudahaleye ve ozellikle Rum ve Ermenilik teskil edecek faaliyetlere karsi birlikte savunma ve direnme ilkesi netlestirilmistir Kongrenin yayimlayacagi beyanname okunmus ve butce ve para konularinda kararlar alindiktan sonra Bati Anadolu adina Heyeti Temsiliye ye alti yeni uye eklenmesine karar verilmistir Vasif Husrev Sami Hakki Behic Omer Mumtaz Mazhar Mufit ve Ratipzade Mustafa Efendi Heyeti Temsiliye uyeligine secilerek kongre toplantilari sona ermistir Cemiyet Kurtulus Savasi ndan sonra Cumhuriyet Halk Partisi ne donusmustur Istanbul Mebusan Meclisi secimleri meclisin calismalari ve dagitilmasi Heyeti Temsiliye Sivas Kongresi nin dagilmasindan hemen sonra Korgeneral ve Tumen Komutanlarina Valilere ve Mutasarriflara Belediye Baskanlarina ve Mudafaa i Hukuk Cemiyeti Merkez heyetlerine 13 Eylul 1919 tarihli bir genelge gonderdi Bu genelgede milletin haklarinin savunulmasi ve varliginin korunmasi icin Ulusal Meclis in en kisa surede secilip toplanmasinin onemli bir gorev oldugu vurgulanarak secim hazirliklarina baslanmasi talimati verildi Daha sonra 7 Ekim 1919 da Mebusan Meclisi icin milletvekili secimlerine baslanacagi yurdun her yanindan ilan edildi Mustafa Kemal Ataturk un Meclisin Ankara da toplanmasi istegi 20 Ekim 1919 da Amasya ya gelen Istanbul Hukumeti Temsilcisi Deniz Bakani Salih Hulusi Kezrak tarafindan olumlu karsilandi Ancak Padisah VI Mehmed ve Hukumetin Meclisin Saltanat ve Devlet Merkezi olan Istanbul da toplanmasi konusunda israrlari kaynak belirtilmeli ve Erzurum Trabzon Balikesir ve Manisa Mudafaa i Hukuk Merkezlerinin bu yonde dusuncelerini dile getirmeleri uzerine durum Heyeti Temsiliyenin 16 29 Kasim 1919 da Sivas ta Komutanlarla birlikte yaptigi toplantida gorusuldu Toplanti sonucunda Meclisin Istanbul da toplanmasi kabul edildi ancak secilecek milletvekillerinin Istanbul a gitmeden once belirli merkezlerde toplanarak guvenlik onlemleri alinmasi ve Mecliste savunulacak esaslar hakkinda bilgilendirilmeleri ve bu amacin gerceklestirilmesi icin Mecliste guclu bir grup olusturulmasi kararlastirildi Mebusan Meclisi 12 Ocak 18 Mart 1920 tarihleri arasinda 65 gun suren 24 birlesimde bircok onemli is gerceklestirdi En olumlu gelisme 28 Ocak taki gizli birlesimde kabul edilen ve 17 Subat ta kamuoyuna duyurulan Ahdi Milli Misak i Milli Beyannamesi oldu Bu beyanname yabanci parlamentolara gonderilmesi kararlastirildi Ancak Mecliste yasanan olumlu gelismelere ragmen Sadrazam Ali Riza Pasa nin 14 Subat ta Valilere ve Bagimsiz Mutasarriflara gonderdigi bir genelgede Kuva yi Milliye ve Heyeti Temsiliye aleyhinde bulundugunun ogrenilmesi ve 19 Subat ta Felahi Vatan Grubu nda yaptigi konusmayla bu dusuncelerini pekistirmesi Mustafa Kemal Ataturk un sert tepkisine yol acti kaynak belirtilmeli Ulusal baskiya dayanamayan kabine 3 Mart ta istifa etmek zorunda kaldi Ertesi gun Mustafa Kemal Ataturk Mebusan Meclisi Baskanina ve Padisah VI Mehmed e gonderdigi telgraflarda Butun ulusun bu tarihi gunlerde milli iradeyi temsil eden milletvekillerinin kesin kararlarini sabirsizlikla bekledigini ve Icte ve dista bin turlu ihtirasin kopurmesiyle huzur ve selametimizin tehdit altinda oldugunu bildirdi Ayrica milli vicdana guven vermeyecek bir kabine baskanina hicbir surette tahammul edemeyecegimizi ifade etti Kabinenin yeni baskani Salih Hulusi Kezrak onderliginde 8 Mart ta kurulmasina ragmen Istanbul da Kuva yi Milliye aleyhindeki hareketler devam etti Itilaf Devletleri 15 Mart ta asker ve sivil 150 vatandasi tutukladi kaynak belirtilmeli Ertesi gun Ingiltere Fransa ve Italya Yuksek Komiserlerinin imzaladigi bir nota Sadrazam Salih Hulusi Kezrak a verilerek Istanbul un askeri isgal altina alinacagini bildirdi Isgal 16 Mart ta saat 16 00 dan itibaren fiilen basladi TBMM nin Parlamento Tarihi yayininda iddia edilene gore Mustafa Kemal Ataturk isgali ogrendigi anda kaynak belirtilmeli Yabanci Devletlerin Meclislerine Disisleri Bakanlarina ve siyasi temsilcilere gonderdigi telgraflarda Osmanli Milletinin siyasi egemenligi ve bagimsizligina indirilen bu son darbenin yasamimizi ne pahasina olursa olsun savunmaya kararli oldugumuzu belirtti Ayrica yayinladigi bir bildiriyle Isgal ile Osmanli Devletinin yediyuz yillik hayat ve egemenligine son verilerek Turk Milletinin uygarlik yeteneginin hayat ve bagimsizlik hakkinin ve butun geleceginin savunmasina cagrildigini ulusa ve butun dunyaya duyurdu Ankara da meclisin toplanmasi Mustafa Kemal Ataturk Muessisan Meclisi adi altinda toplamayi dusundugu meclisin amacinin halk tarafindan dogru anlasilip degerlendirilemeyecegini dusunerek Olaganustu Yetkili Bir Meclis toplanmasina karar verildigini acikladi Bu meclis icin hemen secimlere gidilmesi gerektigi Heyeti Temsiliye tarafindan belirtilen yonerge ile ilgili makamlara 19 Mart 1920 tarihinde gonderildi Yururlukte olan 24 Aralik 1876 tarihli Kanun i Esasi ye gore duzenlenen Intihab i Mebusan Kanun Layihasi ve Talimatnamesi ne gore a Her sancak icin 50 000 erkek nufusa bir milletvekili secilmesi gerektigi belirtilmistir b 25 yasini dolduran ve devlete vergi veren Osmanli uyruklarinin secme hakkina sahip oldugu ve Osmanli Devleti uyruklarinin Osmanli sayildigi ifade edilmistir c Secimlerin iki dereceli olarak gerceklestirilmesi ve her birinci secmenin bir ikinci secmen secerek milletvekillerinin bu ikinci secmenler tarafindan secilmesi gerektigi belirtilmistir d Milletvekili secilmek icin 30 yasinda olunmasi gerektigi ifade edilmistir Ancak Heyeti Temsiliye nin 19 Mart 1920 tarihli secim talimatinda mevzuattaki secmen orani secmenler secim kurullari ve secilme yasi hakkindaki hukumler goz ardi edilerek aa Her sancaktan 5 uye secilmesi nufusun dikkate alinmamasi bb Musluman olmayanlarin secimlere katilmamasi kaynak belirtilmeli ve vergi yukumlusu olup olmadiginin aranmamasi cc Milletvekillerinin seciminin ikinci secmenler tarafindan degil Genel Meclis ve Belediye Meclisi Uyeleri ile Mudafaayi Hukuk Cemiyeti Merkez veya Idare Heyeti Uyelerinden olusan bir kurul tarafindan ayni gunde ve oturumda yapilmasi dd Her parti dernek veya toplulugun aday gosterebilmesi ve herkesin bagimsiz olarak aday olabilmesi ee Secimlerin en gec 15 gun icinde tamamlanarak cogunlugun Ankara da bulunmasini saglamasi kabul edilmistir Buna gore 66 secim cevresinden 349 milletvekili secilmis ve Istanbul Mebusan Meclisinden Malta dan gelenler dahil gelen 88 milletvekiliyle toplam milletvekili sayisi 437 ye ulasmistir Ancak 34 milletvekili istifa ettigi icin I Donemin toplam milletvekili sayisi 403 tur Meclisin acilmasi hazirliklari Ataturk mecliste milletvekillerine hitap ediyor 1921 Heyeti Temsiliye nin 19 Mart 1920 tarihli secim talimatina gore secilen milletvekilleri Nisan ayinin basindan itibaren Ankara ya gelmeye baslamislardir Ancak Ankara da konaklayacak pek cok yer olmadigi icin kiralik ev bulmak da zor olmustur Bu nedenle daha once Erkek Ogretmen Okulu olarak hizmet veren ve sonradan Maarif Vekaleti olarak kullanilan binada milletvekillerine bir otel ayrilmis ve yemek icin bir tabldot hizmeti sunulmustur Meclisin toplanacagi yer ise ayri bir sorun olmustur ve sonunda su anki Muze olan bina 20 Kolordu ve Ankara Mudafaayi Hukuk Cemiyeti nin katkilariyla hazirlanmistir Bu bina I Dunya Savasi nin son yillarinda Ittihat ve Terakki Firkasi tarafindan Numune Mektebi ve Kulup olarak insa edilmeye baslanmistir Ancak Ittihat ve Terakki nin Ankara Temsilcileri olan Memduh Sevket Esendal in Ankara dan ayrilmasi uzerine yerine atanan Necati Kurtulus tarafindan insaati devam ettirilmis ancak savas kosullari nedeniyle tamamlanamamistir Meclisin toplanacagi yer olarak belirlenen binanin bir odasinda Fransiz isgal mufrezesinin komutani oturmaktadir ve giris kapisinin onunde Fransiz bayragi asilidir Fransiz subayi once binadan cikarilmis ardindan catiya kiremitler dosenmis okullardan siralar getirilerek toplanti salonunda oturma duzenlemeleri yapilmis ve kursu kurulmustur Turkiye Buyuk Millet Meclisi 23 Nisan 1920 Cuma gunu saat 13 45 te toplandi Acilisi yapan en yasli uye olan Sinop Milletvekili Mehmet Serif Avcioglu 1845 dogumludur Mehmet Serif Avcioglu Baskanlik kursusune cikti ve konusma yaparak Meclis in ilk toplantisini acti Bu Yuksek Meclisin en yasli uyesi sifatiyla ve Allah in yardimiyla milletimizin ic ve dis tam bagimsizlik icinde alin yazisinin sorumlulugunu dogrudan dogruya yuklenip kendi kendini yonetmeye basladigini butun dunyaya ilan ederek Buyuk Millet Meclisini aciyorum Bu acis konusmasinda milli egemenlige dayali yeni Turk parlamentosunun adi da Buyuk Millet Meclisi olarak konulmustu Bu ad herkesce benimsendi Daha sonra Ataturk un tum konusmalarinda yer aldigi sekliyle ve ilk kez 8 Subat 1921 tarihli Bakanlar Kurulu Kararnamesinde de yazili olarak Turkiye Buyuk Millet Meclisi TBMM adi kalicilik kazandi TBMM 24 Nisan 1920 tarihinde yaptigi ikinci toplantisinda Mustafa Kemal Ataturk u meclis baskanligina secti Mustafa Kemal Ataturk kendi onculugunde kurulan TBMM nin baskanligini Cumhurbaskani secildigi gun olan 29 Ekim 1923 tarihine kadar surdurdu 1923 1927 Lozan Antlasmasi Kazim Ozalp baskanliginda toplanan oturum 1928 Kurtulus Savasini kazanan Birinci Donem Turkiye Buyuk Millet Meclisi yonetimi devralarak Ikinci Donem Turkiye Buyuk Millet Meclisi ni olusturdu Birinci Dunya Savasi nin ardindan Mondros Mutarekesi imzalandi ve mutareke hukumlerine uymayan muttefikler Istanbul dahil olmak uzere ulkeyi isgal etmeye basladi Hukumetin aciz durumu ve tepkilere neden olan tutumu sonucunda direnis orgutleri kuruldu Mustafa Kemal in 19 Mayis 1919 da Samsun a cikmasi milli dayanisma orgutlerini harekete gecirdi ve guclendirdi Bu teskilatlar kongrelerle birleserek Milli Ordu yu olusturdu Milli Mucadele askeri ve siyasi basarilarla gecti ve 30 Agustos 1922 de Baskumandanlik Savasi ile sona erdi Bu savastan sonra Fransa Ingiltere ve Italya nin Istanbul daki komiserleri Yunan Hukumeti adina Ankara Hukumeti ne mutareke istegini iletti Turkiye temsilcisi Ismet Inonu 24 Temmuz Sali gunu saat 15 09 da ona Mustafa Kemal in hediye ettigi altin kalemle ilk imzayi atti Bu torenle Osmanli Imparatorlugu fiilen tarihindeki yerini alarak yeni Turk Devleti nin temelleri atildi Birinci Dunya Savasi 9 yil suren bir donemi noktaladi Turk Heyeti nin tum belgeleri imzalamasi 7 dakika surdu Ingiltere Fransa Italya Japonya Yunanistan ve Romanya Turkiye yi izledi ve Belcika ile Portekiz de kendi anlasmalarini imzaladilar Konferansin baskani Isvicre Konfederasyonu Cumhurbaskani Scheur kapanis konusmasinda Hicbir millet haklarindan mahrum edilemez ve Galibiyet Turklere ait kahramanca mucadele sonucunda haklarini elde ettiler dedi Lozan Baris Antlasmasi Turkiye Buyuk Millet Meclisi tarafindan uzun suren zorlu gorusmelerin ardindan onaylandi Turklerin istegi Mustafa Kemal in Sivas ta Amerikan Generali Harbord a soyledigi gibi dagilmis bir ulkeyi bir araya getirerek bagimsiz bir devlet ve ozgur bir millet olmak olarak ifade edildi Cumhuriyet doneminde cok partili siyasetin ilk denemesi Mustafa Kemal in istegi uzerine 1924 yilinda birkac ay sonra kapatilan Terakkiperver Cumhuriyet Firkasi nin kurulmasiyla yapildi 1930 1946 II TBMM binasi 6 yillik tek parti iktidarinin ardindan 1930 yilinda yine Mustafa Kemal in istegi uzerine Ali Fethi Okyar tarafindan Serbest Cumhuriyet Firkasi kuruldu ancak parti ulkenin dogusundaki isyanlar nedeniyle 17 Kasim 1930 tarihinde kapatildi 1945 yilina kadar cok partili demokrasiye gecis icin baska bir denemede bulunulmadi Ataturk un olumuyle birlikte Kasim 1938 e kadar tek parti yonetimi altinda olan Turkiye de Ismet Inonu Cumhurbaskani secildi Bu yeni donem 1938 1945 yillari arasindaki sureyi kapsayan ve Turk siyasi tarihinde Milli Sef Donemi olarak adlandirildi Ismet Inonu Turk siyasi hayatinda Milli Sef olarak anilan tek kisidir Bu kavramin kullanimi daha oncesine dayanmasina ragmen Inonu nun secilmesiyle seflik siyasi bir sistem haline gelmistir Inonu resmi unvani olarak Milli Sef olarak anilmis ve bu tabir her yerde onun icin kullanilmistir Milli Sef doneminde Turkiye de iki genel secim yapilmistir Bunlardan biri 1939 da digeri ise 1943 te gerceklesmistir Ayrica 1938 1939 1943 1944 ve 1945 yillarinda bazi secim bolgelerinde bos olan milletvekillikleri icin ara secimler duzenlenmistir 1939 genel secimleri 1908 tarihli Intihab i Mebusan Kanunu na gore yapilan son secimdir Buyuk Millet Meclisi Ocak 1939 da yeni bir secime gitme karari almistir Basinda da sik sik secimle ilgili haberler yer almistir CHP tum illerde aday gosterecegini ve birkac ilde bagimsiz milletvekilligi icin bos yer birakacagini duyurmustur 17 ve 20 Subat 1939 tarihli Tan gazetesinde milletvekili olmak isteyenlerin sayisinin birkac bine ulastigi belirtilmektedir Ikinci tur secimleri icin aday listesi 13 Mart ta ilan edilmis ve secimler 15 Mart ta baslamis 21 Mart aksamina kadar devam edecegi ifade edilmistir 1946 1960 Cumhuriyet tarihinin ilk cok partili secimi 1946 yilinda yapilmis bugun hala tartismali ve iktidardaki Cumhuriyet Halk Partisi 397 milletvekili muhalefetteki Demokrat Parti ise 61 milletvekili kazanmistir Secim Kanunu nda yapilan degisiklik ile 1950 secimleri gizli oy ve acik tasnif ile gerceklestirilmis ve bu sistem ile yapilan ilk secimi Demokrat Parti 416 milletvekilligi ile kazanmistir Ana muhalefete dusen CHP 69 ve Millet Partisi ise 1 milletvekilligi kazandi Bu alintilar ve tespitler 1950 li yillarda Turkiye de Demokrat Parti nin iktidara gelmesi ve donemin siyasi atmosferi hakkinda farkli akademisyenlerin ve uzmanlarin goruslerini yansitmaktadir Iste bazi ana noktalar Prof Dr Bernard Lewis e gore Ataturk sonrasi Turkiye nin demokratik gelisimi acisindan en onemli donum noktasi 1950 de gerceklesen serbest ve durust bir secimin muhalefetin ezici bir zaferiyle sonuclanmasidir Prof Dr Mim Kemal Oke DP nin iktidara gelmesini toplum agirlikli siyasal surece gecisin bir kilometre tasi olarak degerlendirir Ancak zamanla DP nin populist demokrasiden otoriter bir populizme dogru ilerledigini belirtir Cem Erogul a gore DP nin iktidara gelmesinin en onemli sebepleri CHP ye duyulan yaygin muhalefet ve egemen siniflarin artan iktidar arzusudur Akademisyen Erdinc Yazici ya gore 1950 1960 arasi Turkiye de altyapi calismalari ve sanayilesme acisindan onemli bir donemdir Bu donemde DP geleneksel yapilari degistirerek toplumsal donusumu baslatmistir Akademisyen Omer Caha DP nin iktidara gelmesiyle birlikte Turkiye de cumhuriyetin gercek anlamda halka dayali bir yonetim haline geldigini ifade eder Doc Dr Vedat Bilgin e gore DP nin iktidara gelmesiyle Turkiye de devletle toplum arasindaki siyasi mesafe fark edilmis ve halkin denetimi ve katilimi artmistir Suavi Tuncay DP nin ekonomik ve siyasi anlayisinin Turkiye demokrasisi acisindan onemli bir yer tuttugunu belirtir Prof Dr Turan Gunes 1950 li yillarda Turkiye nin geri kalmis bir ulke oldugunu CHP nin halkla baglantisinin zayifladigini ve DP nin siyasi atmosferi degistirdigini ifade eder Bu alintilar DP nin iktidara gelmesinin Turkiye de demokratiklesme surecini etkiledigini ve toplumsal degisimlere yol actigini gostermektedir Farkli akademisyenler ve uzmanlar DP doneminin Turk siyaseti ve toplumu uzerindeki etkileri hakkinda cesitli degerlendirmelerde bulunmustur Tevfik Cavdar a gore 1954 secimlerinde CHP nin tam bir cokuntu ve dagilma yasadigi ifade edilmektedir Sevket Sureyya Aydemir ise DP iktidarinin 1954 1957 doneminde hem zaferin zirvesine ulastigini hem de yenilginin baslangicini yasadigini belirtir Aydemir e gore DP nin kader diyagrami bu donemde cizilmeye baslanmistir ve iktidarin tasfiyesi bu surecte sekillenmeye baslamistir Baska bir degerlendirmede ise 1950 1960 doneminde DP iktidarina yonelik elestirilerin halkin cikarlarina ve temel politikalarina yonelik olmadigi belirtilmektedir Elestirilerin buyuk bir kisminin iktidar mucadelesi veren burokrat ve seckin aydinlardan olusan gruplarin cikarlarina yonelik oldugu ifade edilir Bu aydinlarin elestirilerinin altinda kendi ayricaliklarini hukuki bir sekilde korumak istedikleri gorulmektedir 1957 secimlerinden sonra muhalefet guclenmis ve iktidara karsi bir cephe birligi olusturulmustur Bu durum DP yoneticilerini siyasi ve ekonomik alanda baskiya maruz birakmis iktidar muhalefet anlasmazligi siyasi rejim konularinda yogunlasmis ve ekonomik sikintilar muhalefetin halk destegini kazanmasina yol acmistir Basin da buyuk olcude muhalefet tarafini tutmustur cunku Basin Kanunu nda yapilan degisiklikler ve ispat hakki tartismalari devam etmektedir Siyasi atmosferin giderek agirlasmasi uzerine hukumet basin ve muhalefet hakkinda sorusturma yapmak ve baskiyi arttirtmak uzere Meclis Tahkikat Komisyonu kurmaya karar vermistir Bu karar muhalefet tarafindan anayasa disi bir girisim olarak nitelendirilmis ve basin da genis olcude desteklemistir Bu gelismeler sonucunda tepkiler sokaklara yansimis universitelerde ogrenci gosterileri ve protestolar gerceklesmistir Bu hareket Anayasa ve hukuk disi davranislariyla mesrulugunu kaybetmis bir iktidara karsi milletin direnme hakkini kullanmasi olarak tanimlanmistir CHP Meclis Grubu adina konusan Ismet Inonu iktidarin tum bu duzenlemeleri kendi lehine sartlar altinda secime gitmek ve 96 6 cogunlukla yeniden iktidara gelmek icin yaptigini ancak vatandasin buna izin vermeyecegini ileri surmustur Kanunun cikmasinin ardindan tepkiler sokaklara tasindi ve once Istanbul Universitesi nde 28 Nisan 1960 ve ardindan Ankara Universitesi nde 29 Nisan 1960 genis olcekli ogrenci gosterileri ve protestolar gerceklesti Bu olaylar 27 Mayis 1960 tarihine kadar tekrarlanmis ve Turk Silahli Kuvvetleri nin askeri darbesi ile Demokrat Parti iktidari sona erdirilmistir 27 Mayis Darbesi nden sonra Cumhuriyet Senatosu ile birlikte cift meclisli sisteme gecilmis ve 12 Eylul 1980 Darbesi ne kadar bu sistem kullanilmistir 1960 1980 27 Mayis 1960 askeri mudahalesi Demokrat Parti nin on yillik iktidarini sonlandirdi ve cocukluk cagindaki demokratik siyasi rejimin sonunu hazirladi Bu mudahale 1961 Anayasasi nin dogrudan bir sonucu olarak kabul edilir ve Turkiye nin anayasal duzeni radikal bir sekilde degisti Bu yeni anayasa ile Meclis ustunlugu anlayisi yerine egemenlik yetkili devlet organlari arasinda paylasilan bir cogulcu demokrasi anlayisina gecildi 27 Mayis 1960 Darbesi sonrasinda Basbakan Adnan Menderes Cumhurbaskani Celal Bayar ve meclisin diger uyeleri tutuklandi 1961 Anayasasi yla olusturulan Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu Turkiye Buyuk Millet Meclisi nin iki alt meclisi idi Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu baskanlari kendi meclislerince uye tam sayisinin ucte iki cogunlugu ve gizli oy ile ikiser yil icin secilirler ilk iki oylamada bu cogunluk saglanamazsa salt cogunlukla yetinilirdi Meclis baskanliklari icin meclisteki siyasi parti gruplari aday gosteremezlerdi 25 Ekim 1961 de 12 donem TBMM toplandi ve askeri rejim sona erdi 12 Mart 1971 tarihinde asker tarafindan duyurulan Muhtiradan sonra partilerustu teknokrat hukumetler kurdurulmustur Nihat Erim in basbakanliginda kurulan kabinelerin ardindan azalan askeri baski sonucunda Adalet Partisi ve Cumhuriyetci Guven Partisi Naim Talu nun basbakanliginda yeni ve olagan bir hukumet kurarak bu donemi sonlandirmistir 1980 2018 12 Eylul 1980 Darbesi sonrasi yapilan 1982 Anayasasiyla her iki meclis de kaldirilarak tek meclisli sisteme geri donulmustur kaynak belirtilmeli 1982 anayasinin yazilmasi icin olusturulan Danisma Meclisi DM oncelikle kendi uyeleri arasindan 15 uyeden olusan bir Anayasa Komisyonu secti 23 Ekim 1981 de acilan Danisma Meclisi yeni anayasayi hazirlamaya basladi Kenan Evren Anayasa nin ilk uc maddesinin degistirilemeyecegini ve degistirilmesinin teklif edilemeyecegini dorduncu madde olarak taslaga ekletti Yeni anayasa o donemdeki dunyadaki genel egilime uygun olarak devlet yapisi icinde yurutme organini guclendirmistir 1982 Anayasasi bu guclendirmeyi bir yandan Cumhurbaskaninin yetkilerini artirarak diger yandan da Bakanlar Kurulu icinde de Basbakana ustun konum vererek saglamaya calismistir Anayasa 7 Kasim 1982 Pazar gunu yapilan halk oylamasinda 91 37 lik kabul oyu aldi 6 Kasim 1983 te milletvekili genel secimleri yapildi ve Turkiye Buyuk Millet Meclisi Baskanlik Divani da 6 Aralik 1983 te olustu Bu tarihte Anayasanin 177 maddesi geregi Milli Guvenlik Konseyi nin ve Danisma Meclisi nin hukuki varliklari sona erdi Kabul edilen Anayasa da bulunan Askeri Yonetim doneminde Milli Guvenlik Konseyi Hukumet ve Kurucu Meclis uyelerinin omur boyu yargilanmasini engelleyen gecici 15 madde 2010 Turkiye anayasa degisikligi referandumuna kadar kaldirilmadi 2002 yilinda meclise giren siyasi partilerin oy dagilimi 2002 genel secimleri sonrasinda meclise sadece iki siyasi parti girebildi 550 mevcut milletvekilinin buyuk bir kismi tekrar secilemedi Turkiye nin siyasetini temelinden sarsan buyuk bir degisim olarak nitelendirildi kaynak belirtilmeli 1999 da secim barajini asan tum siyasi partiler bu kez 10 luk secim barajini asamadi DYP 9 55 MHP 8 34 GENCPARTI 7 25 DEHAP 6 23 ANAP 5 13 SAADET 2 48 ve DSP 1 22 oy oranina sahip oldu Secim baraji nedeniyle temsil edilemeyen oy sayisi tarihte esi benzeri gorulmemis bir sekilde 46 33 oranla 14 545 438 oldu Sonuc olarak Erdogan liderliginde AK Parti oylarin yalnizca 34 28 ini alarak TBMM de koltuklarin ucte ikisinden fazlasini kazandi 1999 da kendisi de secim barajini asamayan Baykal liderligindeki CHP ise oylarin yuzde 19 39 u ile ana muhalefet partisi oldu 11 Cumhurbaskani Gul ve 10 Cumhurbaskani Sezer 2007 cumhurbaskanligi secimleri doneminde oylamalara en az 367 kisinin katilmasi gerektigi aksi halde sonucun gecersiz olacagi iddia edildi Iddiaya gore 354 sandalyeye sahip olan olan iktidar partisi tek basina kendi oylariyla cumhurbaskani secemeyecekti Ayni donemde ana muhalefet lideri Deniz Baykal iktidar partisinin uzlasma olmadan kendi adayini cikarmasi durumunda oylamalara katilmayacaklarini ve 367 tartismalarinin ciddiye alinmasi gerektigini soyledi AK Parti donemin disisleri bakani olan Kayseri milletvekili Abdullah Gul u aday gosterdi Ilk tur oylama 27 Nisan da yapildi Toplam 361 oy kullanilirken Abdullah Gul 357 oy aldi Oylamanin hemen sonrasinda CHP 367 iddiasiyla secimi Anayasa Mahkemesine tasidi Ayni gunun aksami Genelkurmay Baskanligi internet sitesine daha sonra e muhtira olarak anilacak bir basin aciklamasi konuldu Anayasa Mahkemesi 1 Mayis ta verdigi kararla 367 iddiasini kabul ederek yapilan birinci tur oylamayi iptal etti Olayin ardindan Anayasa da bazi degisiklikler yapildi Genel secimlerin yapilma suresi bes yilda birden dort yilda bire dusuruldu Cumhurbaskaninin meclis tarafindan degil halk tarafindan iki turlu oylamayla secilmesi kararlastirildi yedi yil olan gorev suresi bes yila dusurulerek iki kez secilebilmesinin onu acildi Degisiklik paketi mecliste 376 oyla kabul edildi Cumhurbaskani Ahmet Necdet Sezer yapilan degisiklikleri rejimi sikintiya sokar elestirisiyle veto etti Degisiklik paketi ayni sekilde tekrar sunularak 370 oyla kabul edildi Anayasa degisiklikleri 21 Ekim 2007 tarihinde yapilan halk oylamasinda 68 95 lik kabul oyuyla yururluge girdi 2018 gunumuz Milletvekilleri anayasa degisikligi teklifini oyluyor 2017 2017 Anayasa degisikligi referandumundan sonra yeni TBMM nin ilk genel secimi 24 Haziran 2018 tarihinde baskanlik sistemi altinda yapildi Basbakanlik ve bakanlar kurulu kaldirilarak yurutme yetkisi tamamen cumhurbaskanina verildi ve basbakanlik makami 110 yilin ardindan kaldirildi Milletvekili sayisi 550 den 600 e cikarildi Meclis secimleri icin sure dort yildan bes yila cikarildi Milletvekili ve cumhurbaskani secimlerinin bes yilda bir ayni gun yapilmasi kararlastirildi Ayrica gucler ayriligi ilkesi geregi artik kabine uyeleri kanun tasarilari sunamamaktadir Bu gorev milletvekillerine birakilmistir Bu degisiklik dogrultusunda kabine uyeleri icin parlamentoda ayrilan meclis baskaninin sol tarafinda bulunan koltuklar kaldirilmistir 2018 yilindaki degisikliklerin ardindan Turkiye deki yasama ve yurutme erklerinin iliskisi baskanlik sistemine benzerlik gostermekle birlikte bazi farkliliklar icermektedir Ornegin yasama ve yurutme organlarinin ayni gun yapilacak secimlerle belirlenmesi benzer siyasi tercihlere sahip bir partinin her iki organa da hakim olmasina olanak taniyabilir Elestirmenlere gore bu durum kuvvetler ayriligi ilkesinin zayiflamasina yol acabilir Bazi elestirmenlere gore cumhurbaskaninin anayasal yetki ve gorevleri incelendiginde yurutme organina onemli yetkilerin verildigi ve bunlarin bir kisminin yasamanin denetimine tabi olmadigi gorulmektedir Yapilan degisikliklerle birlikte cumhurbaskani kendi kabinesini secer yardimcilarini ve bakanlari atar veya gorevlerine son verir Ancak bu atamalar Meclis tarafindan onaylanmaz Anayasa 104 8 madde Butce kanun teklifi Cumhurbaskani tarafindan hazirlanir ve Meclis tarafindan onaylanir Ancak Meclis butce kanununu onaylamazsa yurutme bir onceki yilin butcesini artirarak kullanir Anayasa 161 4 madde Elestirmenlere gore Cumhurbaskaninin bu yetkileri kullanirken Meclis onayina veya yetkilendirmesine ihtiyac duymamasi ona devlet idaresi uzerinde etkili bir kontrol saglar Cumhurbaskani ust duzey atamalari yapar gorev ve yetkilerine karar verir Bu yetkiler Anayasa nin temel haklar siyasi haklar ve belirli konularin kanunla duzenlenmesi ongorulen hususlari gibi belirli sinirlamalarla kisitlanmistir Cumhurbaskaninin Anayasa nin belirttigi konular disinda Cumhurbaskanligi kararnamesi ile duzenleme yetkisi bulunmamaktadir Eger Cumhurbaskanligi kararnamesi mevcut kanunlara aykiri ise kanun hukumleri uygulanir Meclis ayni konuda kanun cikardiginda Cumhurbaskanligi kararnamesi gecersiz hale gelir 2022 yilinda yaklasik kirk yil uygulanmis olan 10 luk secim baraji 10 dan 7 ye dusuruldu YapilanmaTurkiye Buyuk Millet Meclisi uyeleri secildikleri bolgeyi veya kendilerini secenleri degil butun Milleti temsil ederler Goreve baslarken asagidaki sekilde ant icerler Devletin varligi ve bagimsizligini vatanin ve milletin bolunmez butunlugunu milletin kayitsiz ve sartsiz egemenligini koruyacagima hukukun ustunlugune demokratik ve laik Cumhuriyete ve Ataturk ilke ve inkilaplarina bagli kalacagima toplumun huzur ve refahi milli dayanisma ve adalet anlayisi icinde herkesin insan haklarindan ve temel hurriyetlerden yararlanmasi ulkusunden ve Anayasaya sadakattan ayrilmayacagima buyuk Turk Milleti onunde namusum ve serefim uzerine ant icerim Her 5 yilda bir yapilmasi ongorulen genel secimler ile her ilden yasalarda belirtilen miktarda uye Yuksek Secim Kurulu karari ile mazbata alarak Meclis uyeligine hak kazanirlar kaynak belirtilmeli Karar Yeter sayiCumhurbaskaninin Yuce Divan a sevki 400Anayasa degisikligi kabuluCumhurbaskani sorusturmasi kabulu 360Genel ozel af ilaniSecimleri yenilemeHalkoyuna tabi Anayasa degisikligi kabuluCumhurbaskanini sorusturma teklifi 301Milletvekilligi veya Bakanlik dusurmeAnayasa degisikligi 200Anayasa Mahkemesi iptal davasi 120Olaganustu toplantiGenel gorusme ve meclis arastirmasi teklifi 20Siyasi parti grubu olusturmaMeclis baskani Her yeni yasama doneminde Baskanlik secimi yapilincaya degin en yasli uye Baskan en yasli ikinci uye Baskanvekilligi yapar Bir yasama doneminde 2 defa baskanlik secimi yapilir Ilkinde 2 yil ikincisinde secim doneminin bitimine kadar gorev yapar kaynak belirtilmeli 1934 te kadinlara secme ve secilme hakki sonrasinda 1935 secimlerinde 18 kadin milletvekili secildi 1993 te ise Tansu Ciller ulkenin ilk kadin basbakani oldu Baskanlik Divani Bir Baskan dort Baskanvekili yedi katip uye ve uc idare amirinden kurulur Siyasi partiler sahip olduklari milletvekili sayisi oraninda Baskanlik Divani nda temsil edilir Anayasa ya gore 94 maddesine gore Turkiye Buyuk Millet Meclisinin Baskanlik Divani meclis uyeleri arasindan secilen Meclis Baskani Baskanvekilleri katip uyeler ve Idare Amirleri nden olusur Baskanlik Divani meclisteki siyasi parti gruplarinin uye sayisi oraninda divana katilmalarini saglayacak sekilde kurulur Siyasi parti gruplari baskanlik icin aday gosteremezler Turkiye Buyuk Millet Meclisinin baskanlik divani icin bir yasama doneminde iki secim yapilir Ilk secilenlerin gorev suresi iki ikinci devre secilenlerin gorev suresi uc yildir Turkiye Buyuk Millet Meclisinin Baskani Baskanvekilleri uyesi bulunduklari siyasi partinin veya parti grubunun Meclis icinde ve disindaki faaliyetlerine gorevlerinin geregi olan haller disinda Meclis tartismalarina katilamazlar Baskan ve oturumu yoneten Baskanvekili oy kullanamazlar Bu hukumler Meclis Baskani nin ve Baskanlik Divani nin tarafsizligini saglama amaci gutmektedir Komisyonlar Komisyon Baskan Baskanin uyesi oldugu partiAdalet Komisyonu Cuneyt Yuksel Adalet ve Kalkinma PartisiAnayasa Komisyonu Yusuf BeyazitAvrupa Birligi Uyum Komisyonu Burhan KayaturkBayindirlik Imar Ulastirma ve Turizm Komisyonu Adil KaraismailogluCevre Komisyonu Murat KurumDisisleri Komisyonu Fuat OktayDilekce Komisyonu Sunay KaramikDijital Mecralar Komisyonu Huseyin YaymanGuvenlik ve Istihbarat Komisyonu Veysal TipiogluIcisleri Komisyonu Suleyman SoyluInsan Haklarini Inceleme Komisyonu Derya YanikKadin Erkek Firsat Esitligi Komisyonu Cigdem Erdogan AtabekMustafa SavasMahmut OzerMilli Savunma Komisyonu Hulusi AkarMehmet MusVedat BilginMustafa VarankVahit KirisciMilletvekilligi statusu Milletvekilleri bir donem icin secilirler Donem sonunda milletvekili olarak devam etmeleri icin tekrar secilmeleri gerekir Milletvekilleri belirli bir ilden aday olup secilirler ancak sadece o ili degil butun Turk milletini temsil ederler Devlet memurlari kamuda calisan gorevliler milletvekili adayi olabilmek icin bu gorevlerinden istifa etmeleri gerekmektedir kaynak belirtilmeli 18 yasini asan her Turk vatandasi milletvekili secilebilir ancak asagidaki ozelliklere sahip olanlar milletvekili secilemez Ilkokul mezunu olmayanlar Hirsizlik dolandiricilik gibi yuz kizartici suclardan mahkum olanlar Muaf olmadikca askerlik hizmetini tamamlamayanlar Taksirli suclar haric olmak uzere en az 1 yil agir hapis cezasi nedeniyle hukum giyenler Teror eylemi nedeniyle hukum giyenler Milletvekili gorevi suresince meclis icinde veya disinda belirttigi oy soz ve dusunceleri ile ilgili yasama sorumsuzluguna sahiptir Bu hak gorev suresi sona erse bile devam eder Milletvekili gorevi suresince sorgulanmama tutuklanmama ve yargilanmama hakkina yani yasama dokunulmazligina sahiptir Bu hak gorev suresi ile sinirlidir TBMM dogrudan secimle olusur ve Turk milleti adina gorev yapar Parlamento nun oncelikli gorevi yurutmeyi denetlemek ve yasama yetkisini kullanmaktir TBMM nin cikardigi yasalar Anayasa Mahkemesi tarafindan denetlenir Turkiye Buyuk Millet Meclisinin calismasinda sunlar gozetilir Turkiye Cumhuriyeti Anayasasi TBMM Ic Tuzugu Turkiye Cumhuriyeti kanunlari Baskanlik Divani kararlari mahkeme kararlari ve teamuller Meclis ic tuzugu TBMM nin calisma esaslari Meclis ic tuzugunde belirlenmistir Bu ic tuzuk kurallarini yine meclisin kendi belirler 1961 yilinda Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu nun uyguladigi 2 farkli ic tuzuk yururluge girdi 1973 yilinda her iki meclisin ortak oturumlarinda gecerli olan yeni bir ic tuzuk kabul edildi 1982 Anayasasi ile cift meclis uygulamasi kaldirildi ve sadece 1973 yilinda kabul edilen ic tuzuk uygulanmaya baslandi Gunumuzde de bu 1973 yilinda hazirlanan ic tuzuk yururluktedir Merkez teskilati Genel Sekreterlik Ozel Kalem MudurluguMeclis binalariTurkiye Cumhuriyeti nin ilk cumhurbaskani Mustafa Kemal Ataturk yaninda Ismet Inonu Fevzi Cakmak ve kadrosunun diger uyeleriyle birlikte TBMM den cikiyor 29 Ekim 1930 Gunumuze kadar uc meclis binasi kullanildi Gunumuzde kullanilan meclis binasi 6 Ocak 1961 de acildi ve 1998 de bir yenileme calismasi gerceklestirildi Ilk meclis binasi Ilk meclis binasi gunumuzde Kurtulus Savasi Muzesi olarak kullanilmaktadir Ilk Meclis binasi bir bodrum kati uzerinde yer alan tek katli 22x43 metre olculerine sahip farkli olculere sahip dokuz oda ve bir buyuk salondan olusan bir yapiydi On yuzundeki genis sacaklari ve iki balkonu binaya belli bir gorkem ve siklik veriyordu Kurtulus Savasi sirasinda butun askeri ve politik kararlarin verildigi bu kucuk ve fazla kullanisli olmayan yapi 18 Ekim 1924 tarihine dek kullanildi Bina gunumuzde Kurtulus Savasi Muzesi olarak hizmet vermektedir Ikinci meclis binasi 1924 1960 yillari arasindaki yasama calismalarina ev sahipligi yapan Cumhuriyet Muzesi TBMM nin ikinci binasinin yapimina Mimar Vedat Tek in projesiyle 1923 te baslandi Bina cok kisa bir surede tamamlandi ve 18 Ekim 1924 te hizmete acildi Ilk binadan asagi yukari 50 metre uzaga yapilan yeni bina 36 yil boyunca kullanildi ve siyasi tarihimizde bircok onemli karara taniklik etti Binanin ici bir bodrum kati uzerinde yer alan iki kattan olusuyordu Merkezde Genel Kurul salonu yer aliyordu Ust katin tavani Osmanli motifleriyle dekore edilmisti Genel Kurul salonunda dinleyiciler icin balkonlar ve yildiz motifleriyle suslu duvar panelleri yer aliyordu Dis cephesi buyuk bir giris kopru kemerleri ve sacaklarla suslenmisti Cumhuriyetin ilk yillarina taniklik eden ikinci Meclis binasi onemli tarihsel bir donemde Meclis binasi olarak kullanilmisti Gunumuzde Cumhuriyet Muzesi olarak hizmet vermektedir Bugunku meclis binasi Eski cumhurbaskani Demirel in cenaze toreni sirasinda TBMM Binasi Gunumuzde de kullanilmakta olan TBMM nin ucuncu binasinin mimari Ankara da baska bircok onemli devlet yapisinin da mimari olan Avusturyali mimar Prof Clemens Holzmeister dir Yuksek mimar Ziya Payzin da 1945 yilindan binanin bitirilmesine kadarki surecte Holzmeister tarafindan tam yetkiyle gorevlendirilerek calismistir Ocak 1961 de kullanilmaya baslanan bina Turkiye Cumhuriyeti nin gucu ve kaliciligini da temsil edebilecek sekilde ciddi kalici ve saglamligin on planda tutuldugu mimari bir disavuruma sahiptir Buyuklugu acisindan dunyanin en buyuk parlamento yapilarindan biridir Bina 15 Temmuz Darbe Girisimi sirasinda havadan bombalandi ve bu saldiri farkli araliklarda dort kez tekrarlandi Dort partiden yaklasik yuz milletvekili bulunmakta iken gerceklesen ve ikisi agir olmak uzere on iki polis yaralandigi saldirida Seref Kapisi Dikmen Kapisi ve ziyaretci girislerinin yapildigi bolgelerin hasar gormustur Siyasi partilerin temsiliTBMM de en az 20 milletvekili ile temsil edilen siyasi partiler grup kurma hakkina sahiptir Her parti grubunun kendi disiplin kurulu bulunur Parti baskani eger milletvekili ise dogrudan grup baskanidir parti baskani milletvekili degil ise bir grup uyesi grup ici secimle grup baskani secilir kaynak belirtilmeli Genel secimlerde milletvekili cikartan ancak grup kurmak icin yeter sayiya sahip olmayan siyasi partiler TBMM Baskanlik Divani TBMM Danisma Kurulu ve komisyonlarda temsil edilemezler kaynak belirtilmeli Mevcut milletvekilleri sandalye dagilimi Siyasi parti Kurulus Siyasi pozisyon Ideoloji Lider Grup baskani Ulusal uyelik Baslangic Mevcut Degisim Durum1 AK PARTI Adalet ve Kalkinma Partisi 14 Agustos 2001 Sag Muhafazakar demokrasi Sag populizm Recep Tayyip Erdogan Abdullah Guler Cumhur Ittifaki 268 600 265 600 3 Hukumet2 CHP Cumhuriyet Halk Partisi 9 Eylul 1923 Merkez sol Sosyal demokrasi Ataturkculuk Ozgur Ozel Ozgur Ozel 169 600 127 600 42 Ana muhalefet3 DEM Parti Halklarin Esitlik ve Demokrasi Partisi 25 Kasim 2012 Sol Radikal demokrasi Yesil siyaset Tulay Hatimogullari Oruc amp Tuncer Bakirhan Tuncer Bakirhan Emek ve Ozgurluk Ittifaki 61 600 57 600 4 Muhalefet4 MHP Milliyetci Hareket Partisi 9 Subat 1969 Asiri sag Turk milliyetciligi Ulkuculuk Devlet Bahceli Devlet Bahceli Cumhur Ittifaki 50 600 50 600 Hukumete destek5 IYI PARTI 25 Ekim 2017 Merkez sag Turk milliyetciligi Milli muhafazakarlik Musavat Dervisoglu Musavat Dervisoglu 43 600 35 600 8 Muhalefet6 SAADET Saadet Partisi 20 Temmuz 2001 Sag ve Asiri sag Milli Gorus Sosyal muhafazakarlik Temel Karamollaoglu Selcuk Ozdag Saadet ve Gelecek Ittifaki 0 600 20 600 20 MuhalefetGrubu bulunmayan siyasi partiler7 DEVA PARTISI Demokrasi ve Atilim Partisi 9 Mart 2020 Merkez sag Liberal muhafazakarlik Neoliberalizm Ali Babacan 0 600 15 600 15 Muhalefet8 Yeniden Refah Yeniden Refah Partisi 23 Kasim 2018 Asiri sag Milli Gorus Islamcilik Fatih Erbakan 5 600 4 600 1 Muhalefet9 HUDA PAR Hur Dava Partisi 19 Aralik 2012 Asiri sag Islamcilik Islami koktendincilik Zekeriya Yapicioglu 0 600 4 600 4 Hukumete destek10 DP Demokrat Parti 27 Mayis 2007 Merkez sag Sag populizm Ataturkculuk Gultekin Uysal 0 600 3 600 3 Muhalefet11 TIP Turkiye Isci Partisi 7 Kasim 2017 Asiri sol Sosyalizm Marksizm Leninizm Erkan Bas Emek ve Ozgurluk Ittifaki 4 600 3 600 1 Muhalefet12 DBP Demokratik Bolgeler Partisi 11 Temmuz 2014 Sol Azinlik haklari Bolgeselcilik Cigdem Kilicgun Ucar amp Keskin Bayindir Emek ve Ozgurluk Ittifaki 0 600 2 600 2 Muhalefet13 EMEP Emek Partisi 25 Kasim 1996 Asiri sol Sosyalizm Hocaizm Selma Gurkan Emek ve Ozgurluk Ittifaki 0 600 2 600 2 Muhalefet14 DSP Demokratik Sol Parti 14 Kasim 1985 Merkez sol Demokratik sol Ecevitcilik Onder Aksakal 0 600 1 600 1 Hukumete destek15 Bagimsiz milletvekilleri 0 600 6 600 6 Bos 0 600 6 600 6 Toplam 600Yasama donemleriTurkiye Buyuk Millet Meclisi TBMM nin tarihcesi kuruldugu 23 Nisan 1920 tarihinden 2023 yilina kadar 28 yasama donemine ayrilir Yasama donemleri asagida listelenmektedir Secim Yasama donemi Gorev suresi Uye sayisi1920 1 Yasama donemi 23 Nisan 1920 16 Nisan 1923 4361923 2 Yasama donemi 11 Agustos 1923 26 Haziran 1927 3331927 3 Yasama donemi 1 Kasim 1927 26 Mart 1931 3351931 4 Yasama donemi 4 Mayis 1931 23 Aralik 1934 3171935 5 Yasama donemi 1 Mart 1935 27 Aralik 1938 4441939 6 Yasama donemi 3 Nisan 1939 15 Ocak 1943 4701943 7 Yasama donemi 8 Mart 1943 14 Haziran 1946 4921946 8 Yasama donemi 5 Agustos 1946 24 Mart 1950 5031950 9 Yasama donemi 22 Mayis 1950 12 Mart 1954 4921954 10 Yasama donemi 14 Mayis 1954 11 Eylul 1957 5371957 11 Yasama donemi 1 Kasim 1957 27 Mayis 1960 602 Kurucu Meclis Milli Birlik Komitesi Temsilciler Meclisi 6 Ocak 1961 25 Ekim 1961 38 2721961 12 Yasama donemi 25 Ekim 1961 10 Ekim 1965 4501965 13 Yasama donemi 22 Ekim 1965 12 Ekim 19691969 14 Yasama donemi 22 Ekim 1969 14 Ekim 19731973 15 Yasama donemi 24 Ekim 1973 5 Haziran 19771977 16 Yasama donemi 13 Haziran 1977 12 Eylul 1980 Kurucu Meclis Milli Guvenlik Konseyi Danisma Meclisi 23 Ekim 1981 6 Aralik 1983 5 1601983 17 Yasama donemi 24 Kasim 1983 16 Ekim 1987 4001987 18 Yasama donemi 14 Aralik 1987 1 Eylul 1991 4501991 19 Yasama donemi 14 Kasim 1991 4 Aralik 19951995 20 Yasama donemi 8 Ocak 1996 25 Mart 1999 5501999 21 Yasama donemi 2 Mayis 1999 1 Ekim 20022002 22 Yasama donemi 14 Kasim 2002 3 Haziran 20072007 23 Yasama donemi 23 Temmuz 2007 23 Nisan 20112011 24 Yasama donemi 28 Haziran 2011 23 Nisan 20152015 Haziran 25 Yasama donemi 23 Haziran 2015 1 Ekim 20152015 Kasim 26 Yasama donemi 17 Kasim 2015 16 Mayis 20182018 27 Yasama donemi 7 Temmuz 2018 7 Nisan 2023 6002023 28 Yasama donemi 2 Haziran 2023 gunumuzCumhuriyet Senatosu 15 Ekim 1961 12 Eylul 1980 tarihleri arasinda Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu olmak uzere iki meclis halinde calismistir Il gruplari Secim Gorev suresi Secilen uye sayisiA 1961 15 Ekim 1961 2 Haziran 1968 501968 2 Haziran 1968 5 Haziran 1977 531977 5 Haziran 1977 12 Eylul 1980 50B 1961 15 Ekim 1961 2 Haziran 1966 501966 5 Haziran 1966 12 Ekim 1975 521975 12 Ekim 1975 12 Eylul 1980 54C 1961 15 Ekim 1961 7 Haziran 1964 501964 7 Haziran 1964 14 Ekim 1973 511973 14 Ekim 1973 14 Ekim 1979 521979 14 Ekim 1979 12 Eylul 1980 50Mecliste soz alan yabanci konusmacilarin listesiTurkiye Buyuk Millet Meclisi Genel Kurulu zaman zaman yabanci devlet adamlarini da agirlamaktadir Ancak buradaki protokol duruma gore degisiklik gosterebilir Yabanci isimlerin konusma yapabilmesi icin Genel Kurul karari gerekmektedir Tarih Ulke Konusmaci Unvan1 15 Nisan 1955 Irak Abdul Vahab Mircan Irak Temsilciler Meclisi Baskani2 16 Temmuz 1956 Pakistan Iskender Mirza Pakistan cumhurbaskani3 1 Kasim 1958 Iran Serdar Fahir Hikmet Iran Parlamento Delegasyonu Baskani4 24 Nisan 1959 Endonezya Sukarno Endonezya devlet baskani5 1 Nisan 1964 Bati Almanya Eugen Gerstenmaier Alman Federal Meclisi Baskani6 5 Ocak 1965 Sovyetler Birligi Nikolay Podgorni Sovyetler Birligi Komunist Partisi genel sekreteri7 25 Mart 1965 Tunus Habib Burgiba Tunus cumhurbaskani8 5 Aralik 1984 Cin Lei Jieqiong Cin Halk Cumhuriyeti Ulusal Halk Kongresi Uyesi9 23 Nisan 1985 Japonya jp Japonya Temsilciler Meclisi Uyesi10 23 Nisan 1986 Avrupa Konseyi Oliver James Flanagan Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi Yardimci Baskani11 23 Nisan 1987 Luksemburg Astrid Lulling Luksemburg Temsilciler Meclisi Uyesi12 23 Nisan 1988 Malezya Mohamed Zahir Ismail Malezya Temsilciler Meclisi Baskani13 23 Nisan 1989 Isvicre de Isvicre Eyaletler Konseyi Baskani14 23 Nisan 1990 Malezya ms Malezya Senatosu Baskani15 23 Nisan 1991 Macaristan hu Macaristan Sosyal Guvenlik Bakan Yardimcisi16 23 Nisan 1992 Kirgizistan Serikbolsin Abdildin Kazakistan Guvenlik Konseyi Baskani17 12 Mayis 1992 Bosna Hersek Muhamed Cengic Bosna Hersek Basbakan Yardimcisi18 26 Haziran 1992 Azerbaycan Ebulfez Elcibey Azerbaycan cumhurbaskani19 10 Haziran 1993 Kuzey Kibris Rauf Denktas Kuzey Kibris Turk Cumhuriyeti cumhurbaskani20 9 Subat 1994 Azerbaycan Haydar Aliyev Azerbaycan cumhurbaskani21 23 Nisan 1994 Kuzey Kibris Ayhan Halit Acarkan Kuzey Kibris Turk Cumhuriyeti Cumhuriyet Meclisi Baskani22 13 Ekim 1994 Kirgizistan Askar Akayev Kirgizistan cumhurbaskani23 23 Nisan 1995 Hirvatistan Katica Ivanisevic Hirvatistan Vilayetler Odasi Baskani24 4 Nisan 1996 Gurcistan Eduard Sevardnadze Gurcistan cumhurbaskani25 21 Ocak 1997 Kuzey Kibris Rauf Denktas Kuzey Kibris Turk Cumhuriyeti cumhurbaskani26 29 Nisan 1997 Romanya Emil Constantinescu Romanya cumhurbaskani27 6 Mayis 1997 Azerbaycan Haydar Aliyev Azerbaycan cumhurbaskani28 29 Temmuz 1997 Bulgaristan Petir Stoyanov Bulgaristan cumhurbaskani29 12 Subat 1998 Arnavutluk Rexhep Meidani Arnavutluk cumhurbaskani30 23 Nisan 1998 Kuzey Kibris Rauf Denktas Kuzey Kibris Turk Cumhuriyeti cumhurbaskani31 30 Haziran 1998 Hindistan Ganti Mohana Chandra Balayogi Hindistan Parlamentosu Baskani32 15 Temmuz 1999 Kuzey Kibris Rauf Denktas Kuzey Kibris Turk Cumhuriyeti cumhurbaskani33 15 Kasim 1999 ABD Bill Clinton Amerika Birlesik Devletleri baskani34 7 Mart 2000 Urdun II Abdullah Urdun krali35 14 Nisan 2000 Polonya Aleksander Kwasniewski Polonya cumhurbaskani36 23 Nisan 2000 Turkmenistan Sahat Muradow Turkmenistan Parlamentosu Baskani37 23 Kasim 2000 Ukrayna Leonid Kucma Ukrayna cumhurbaskani38 6 Mart 2003 Kuzey Kibris Rauf Denktas Kuzey Kibris Turk Cumhuriyeti cumhurbaskani39 13 Mart 2001 Azerbaycan Haydar Aliyev Azerbaycan cumhurbaskani40 15 Ocak 2004 Avrupa Birligi Romano Prodi Avrupa Komisyonu baskani41 20 Ocak 2004 Pakistan Pervez Muserref Pakistan cumhurbaskani42 2 Mart 2004 Avrupa Birligi Pat Cox Avrupa Parlamentosu Baskani43 14 Nisan 2004 Azerbaycan Ilham Aliyev Azerbaycan cumhurbaskani44 15 Nisan 2004 Kuzey Kibris Rauf Denktas Kuzey Kibris Turk Cumhuriyeti cumhurbaskani45 3 Aralik 2004 Avrupa Birligi Josep Borrell Avrupa Parlamentosu Baskani46 9 Aralik 2005 Avrupa Konseyi Rene van der Linden Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi Baskani47 13 Kasim 2007 Filistin Mahmud Abbas Filistin Ulusal Yonetimi baskani48 Israil Simon Peres Israil cumhurbaskani49 10 Nisan 2008 Avrupa Birligi Jose Manuel Barroso Avrupa Komisyonu baskani50 6 Kasim 2008 Azerbaycan Ilham Aliyev Azerbaycan cumhurbaskani51 6 Nisan 2009 ABD Barack H Obama Amerika Birlesik Devletleri baskani52 12 Mayis 2009 Portekiz Anibal Cavaco Silva Portekiz cumhurbaskani53 22 Ekim 2009 Kazakistan Nursultan Nazarbayev Kazakistan cumhurbaskani54 29 Haziran 2010 Endonezya Susilo Bambang Yudhoyono Endonezya devlet baskani55 19 Ekim 2010 Almanya Christian Wulff Almanya cumhurbaskani56 7 Aralik 2010 Pakistan Yusuf Riza Gilani Pakistan basbakani57 24 Aralik 2011 Avrupa Birligi Jerzy Buzek Avrupa Parlamentosu Baskani58 10 Ocak 2012 Avrupa Konseyi Mevlut Cavusoglu Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi Baskani59 12 Ocak 2012 Kirgizistan Almazbek Atambayev Kirgizistan cumhurbaskani60 10 Aralik 2012 Filistin Mahmud Abbas Filistin devlet baskani61 30 Mayis 2013 Tunus Munsif Merzuki Tunus cumhurbaskaniAyrica bakinizTurkiye de siyaset Turkiye devlet protokolu Turk siyasetinde kadinlarin yeri Turkiye deki siyasi partiler listesi 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Cocuk BayramiNotlar Gelecek Partisi ve Saadet Partisi arasinda ortak bir grup kurulabilmesi icin Gelecek Partili 10 milletvekili Saadet Partisine katildi TBMM de siyasi parti grubu olusturmak icin gerekli milletvekili sayisi 20 dir a b c d e 1961 yilindan itibaren siralama 1 den baslatilmis 12 yerine 1 donem 13 yerine 2 donem gibi 1983 sonrasinda Meclis in kurulusundan 1920 den hareket eden siralamaya geri donulmustur Kaynakca gazeteduvar com tr 3 Ocak 2024 3 Ocak 2024 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 3 Ocak 2024 20 Subat 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 1 Mart 2013 2709 Sayili Anayasa Kanunu md 6 24 Temmuz 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 20 Ocak 2023 PDF Turkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi 5 Haziran 2008 21 Mayis 2023 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 9 Subat 2024 ANAYASA MAHKEMESI KARARI Esas Sayisi 2008 16 Karar Sayisi 2008 116 Karar Gunu 5 6 2008 2 Iptal Isteminin Incelenmesi a Teklif edilebilirlik yonunden Asli kurucu iktidarin onceki Anayasalarla bagli olmaksizin yarattigi yeni Anayasa temel duzen normu haline geldigi andan itibaren tum anayasal kurum ve kuruluslarin mesruiyetlerinin dayanagi haline gelir Anayasa nin ongordugu ve ogretide kurulu iktidar olarak tanimlanan yasama yurutme yargi organlari ile bunlarin alt birimlerinin asli kurucu iktidarin yarattigi hukuksal otorite sinirlari icinde hareket etmeleri islem ve eylemlerinin hukuksal gecerlilik kazanabilmesinin on kosuludur Bu durum Anayasa nin 6 maddesinde yer alan hicbir kimse veya organ kaynagini Anayasa dan almayan bir devlet yetkisi kullanamaz ifadesiyle herhangi bir istisna tanimaksizin kabul edilmistir Anayasa koyucu hicbir kimse ya da organ dan soz ettigine gore kurulu bir organ olarak yasama organinin da sistem disi yetki kullaniminin hukuksal acidan gecerli olmayacaginin kabulu gerekir Anayasa nin 175 maddesine gore Anayasayi degistirme yetkisi TBMM ye taninmistir Kaynagi Anayasa olan bu yetkinin Anayasa nin ongordugu yontemlerle ve Anayasaya uygun olarak kullanilacagi kuskusuzdur Yasama organi bu yetkisini 175 maddede belirtilen yontemle kullanirken yetkinin her seyden once asli kurucu iktidar tarafindan kullanilmasina izin verilen bir yetki olmasi gerektigi aciktir www anayasa gen tr 30 Mayis 2023 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 9 Subat 2024 Anayasa degisikligi surecinde iradesini aciklayan bu organlar TBMM Cumhurbaskani ve halk Turkiye de bir asli kurucu iktidar degil tali kurucu iktidardirlar Zira bunlar 1982 Anayasasi tarafindan kurulmus ve yetkileri yine bu anayasa tarafindan kendilerine verilmistir Birer kurulmus organ olarak kendilerini kuran anayasayi ilga etme ve yeni bir anayasa yapma yetkisine haliyle sahip olamazlar Burada halk in Anayasa tarafindan kurulmadigi halkin egemen oldugu asli kurucu iktidara her zaman sahip oldugu yolunda dusunceler ileri surulebilir ancak bu dusuncelerin hukuki bir degeri yoktur Kaldi ki 1982 Anayasasinin 175 maddesi cercevesinde anayasa degisikligi usulunde halkoylamasi yoluyla iradesini aciklayan organ halk degil referanduma gidip gecerli oy kullanan secmenler dir Secmen kavrami ile halk kavraminin ayni sey olmadigi ise asikardir Dolayisiyla anayasa degisikligi surecinde referandum yoluyla iradesini aciklayan secmen toplulugu bir asli kurucu iktidar degil tali kurucu iktidar yani bir kurulmus iktidardir Kurulmus bir iktidar olarak da yeni bir anayasa yapma yetkisine sahip degildir Arsivlenmis kopya PDF 5 Nisan 2015 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 22 Temmuz 2013 Arsivlenmis kopya 28 Eylul 2013 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 30 Temmuz 2013 1982 Anayasasi Baslangic Bolumu Yasama Dergisi Sayi 44 s 20 Temmuz Aralik 2021 20 Ocak 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 20 Ocak 2023 a b MECLIS i MEB USAN TDV Islam Ansiklopedisi 6 Haziran 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 23 Eylul 2023 Irem Karakoc 2006 1876 TARIHLI KANUN I ESASI DE YURUTME ORGANI DergiPark s 30 Erisim tarihi 23 Eylul 2023 Olgun Kenan 2012 Osmanli Meclis i Mebusani nda Ara Secimler 1908 1912 Donemi Ataturk Arastirma Merkezi Dergisi 28 82 1 24 ISSN 1011 727X 7 Agustos 2022 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 23 Eylul 2023 Ittihat ve Terakki ile Hurriyet ve Itilaf Firkasi arasindaki ilk ciddi siyasi mucadele 11 Aralik 1911 tarihinde Istanbul da yapilan ara secimlerde yasanmistir Fahir Armaoglu Ingiliz Belgelerinde I Istanbul un Isgali 16 Mart 1920 Turk Tarih Kurumu 7 Haziran 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 23 Eylul 2023 TURK PARLAMENTO TARIHI PDF TBMM KUTUPHANESI 5 Haziran 2023 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 23 Eylul 2023 a b c d e f g h i j k l m n o TURK PARLAMENTO TARIHI PDF TBMM KUTUPHANESI 5 Haziran 2023 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 5 Haziran 2023 Amasya Tamimi Ataturk Ansiklopedisi 17 Aralik 2020 30 Ekim 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 30 Ekim 2023 Gunes Prof Dr Ihsan Temmuz 2003 Mudafaa i Hukuk Cemiyeti nden Halk Firkasina Gecis PDF Ataturk Arastirma Merkezi Dergisi XIX 8 12 Temmuz 2018 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 31 Mayis 2020 ILK TBMM BINASI VE SINOP VEKILI MEHMET SERIF BEY IN MECLIS FAALIYETLERI Muzaffer YARDIMCI s 204 20 Ocak 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 20 Ocak 2023 20 Ocak 2023 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 20 Ocak 2023 a b c d TURK PARLAMENTO TARIHI 6 DONEM PDF TBMM KUTUPHANESI 5 Haziran 2023 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 5 Haziran 2023 Omu B amp d Zam II Sa 505 Tutanak C la UI 242 245 261 264 i 291 Ih 21 22 23 0 1339 1923 Opposition Encyclopaedia Britannica 14 Eylul 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 9 Nisan 2020 Turkey under the Democrats 1950 60 Encyclopaedia Britannica 4 Eylul 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 9 Nisan 2020 a b c d e TURK PARLAMENTO TARIHI 7 DONEM 1 CILT PDF TBMM KUTUPHANESI 5 Haziran 2023 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 5 Haziran 2023 T B M M Zabit Ceridesi Devre 11 Ictima 3 Cilt 13 Inikat 61 27 4 1960 s 300 a b Arsivlenmis kopya PDF 10 Eylul 2020 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 19 Temmuz 2020 Gozler Kemal Anayasa gen tr 2 Mayis 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 17 Haziran 2008 Alinti Bulent Tanor Osmanli Turk Anayasal Gelismeleri Yapi Kredi Yayinlari 1998 s 314 Arsivlenmis kopya PDF 9 Aralik 2020 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 22 Kasim 2020 20 Ocak 2023 tarihinde kaynagindan arsivlendi Yurutme organinin guclendirilmesi egilimi hakkinda bkz Burhan Kuzu Anayasa Hukukumuzda Duzenleyici Islem Yapma Yetkisi ve Guclendirilmesi Egilimi Istanbul Filiz Kitabevi 1987 s 84 139 Kuzu 1982 Anayasasinin Temel Nitelikleri op cit s 41 Ozbudun Turk Anayasa Hukuku op cit s 39 Kuzu 1982 Anayasasinin Temel Nitelikleri op cit s 41 42 8 Kasim 1982 tarihli Cumhuriyet gazetesi Yeni Anayasa ile yeni bir donem Evren Cumhurbaskani 20 Ocak 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 20 Ocak 2023 aktifhaber com 26 Aralik 2006 22 Mart 2014 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 21 Mart 2014 Baykal Erdogan aday olursa oylamaya katilmayiz Milliyet 27 Aralik 2006 22 Mart 2014 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 21 Mart 2014 Erdogan grup toplantisinda Gul un ismini acikladi Milliyet 24 Nisan 2007 22 Mart 2014 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 21 Mart 2014 27 Nisan 2007 Meclis te 368 kisi var iddiasi Hurriyet 6 Nisan 2012 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 22 Mart 2014 Genelkurmay geceyarisi aciklama yapti Yeni Safak 27 Nisan 2007 10 Mayis 2014 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 22 Mart 2014 Cumhurbaskanligi seciminin ilk turu iptal NTV com 1 Mayis 2007 8 Subat 2009 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 27 Agustos 2007 Anayasa degisiklik paketi bugun yayimlandi referandum sureci basladi memurlar net 16 Haziran 2007 26 Mart 2014 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 22 Mart 2014 Sabah 27 Mayis 2007 11 Nisan 2011 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 22 Mart 2014 Sezer den veto Milliyet 26 Mayis 2007 26 Mart 2014 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 22 Mart 2014 5 5 yasasi aynen kabul internethaber com 31 Mayis 2007 26 Mart 2014 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 22 Mart 2014 Sabah 21 Ekim 2007 3 Mayis 2014 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 26 Mart 2014 AKP under pressure failed coup attempt crackdown on dissidents and economic crisis Encyclopaedia Britannica 14 Eylul 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 9 Nisan 2020 Meclis yeni sisteme hazir Bakanlar Kurulu siralari kaldirildi CNN Turk 20 Eylul 2018 28 Kasim 2018 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 12 Nisan 2022 a b c d EDA BEKTAS 2019 3 Temmuz 2023 tarihinde kaynagindan arsivlendi Mehmet Kabasakal Factors Influencing Intra Party Democracy and Membership Rights The Case of Turkey Party Politics 20 5 2014 ss 700 711 Pelin A Musil Authoritarian Party Structures and Democratic Political Setting in Turkey Palgrave Macmillan New York 2011 Sabri Sayari Pelin Ayan Musil ve Ozhan Demirkol Party Politics in Turkey A Comparative Perspective Routledge New York 2018 Akyilmaz Cemre 2019 2017 Anayasa Degisikliklerine gore Cumhurbaskanligi kararnameleri Ankara Haci Bayram Veli Universitesi Hukuk Fakultesi Dergisi 23 1 191 207 Ardicoglu M Artuk Mart 2017 Cumhurbaskanligi kararnamesi Ankara Barosu Dergisi 3 21 51 Boztepe Mehmet 2018 2017 Yili Anayasa Degisikligi Sonrasi Cumhurbaskanligi kararnamelerinin Hukuki Rejimi Istanbul Medipol Universitesi Hukuk Fakultesi Dergisi 1 5 5 30 Yildirim Turan 2017 Cumhurbaskanligi kararnameleri Marmara Universitesi Hukuk Fakultesi Hukuk Arastirmalari Dergisi 2 23 13 28 Secim baraji yuzde 7 ye indirildi Deutsche Welle 31 Mart 2022 9 Nisan 2022 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 9 Nisan 2022 Turkiye Cumhuriyeti Anayasasi www mevzuat gov tr 13 Haziran 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 13 Haziran 2023 TBMM Tarihce TBMM 13 Haziran 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 13 Haziran 2023 Turkiye Buyuk Millet Meclisi Ic Tuzugu PDF Turkiye Buyuk Millet Meclisi 13 Haziran 2023 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 13 Haziran 2023 a b c TBMM Binalari PDF TBMM 2 Eylul 2023 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 13 Haziran 2023 http www tbmm gov tr english about tgna htm THE 20PARLIAMENT 20BUILDING 27 Eylul 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde TBMM Resmi Web Sitesi TBMM kampusune iki bomba atildi t24 com tr 16 Temmuz 2016 17 Temmuz 2016 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 16 Temmuz 2016 a b TBMM bombalandi 16 Temmuz 2016 17 Temmuz 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 16 Temmuz 2016 Yabanci Konuklarin Genel Kurulda konusmalari www5 tbmm gov tr Turkiye Buyuk Millet Meclisi 18 Eylul 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 16 Eylul 2023 Bakirci Fahri 2015 Turkiye Buyuk Millet Meclisindeki Yerlesik Uygulamalar Ankara TBMM Basimevi s 449 ISBN 978 975 8805 53 2 18 Eylul 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 16 Eylul 2023 Dis baglantilarVikikaynak ta Turkiye Buyuk Millet Meclisinin acilis konusmasi ile ilgili metin bulabilirsiniz Wikimedia Commons ta Turkiye Buyuk Millet Meclisi ile ilgili ortam dosyalari bulunmaktadir Resmi site X te Turkiye Buyuk Millet Meclisi Instagram da Turkiye Buyuk Millet Meclisi Facebook ta Turkiye Buyuk Millet Meclisi TBMM Yapilari Fotograf Koleksiyonu SALT Arastirma Merkezi 11 Eylul 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde Vikikaynak ta Turkiye Buyuk Millet Meclisi ile ilgili metin bulabilirsiniz Vikikaynak ta 23 Nisan 1920 tarihli Hakimiyet i Milliye Gazetesi haberi ile ilgili metin bulabilirsiniz