Türk dili tarihi, çivi yazılı Sümerce tabletlerdeki alıntı kelimeler şeklinde bilinen ilk örneklerine rastlanan, coğrafya olarak Moğolistan ve Çin içlerinden Avrupa’nın ortalarına, Sibirya’dan Hindistan ve Kuzey Afrika sahasına kadar yayılmış olan Türk dilinin tarihidir. Günümüzde Asya ve Avrupa kıtalarında konuşulan ve yazılan Türk yazı dilleri ve bunların ağızlarının tarihî süreçlerini kapsar.
Türk dilinin tarihî dönemleri, alt dönemleri dünya çapında çeşitli çalışmalarda anlatılmıştır. Altay dönemi, Türk dilinin kaynağı olarak belirtilir. Dilin ailesi de zaten bu sebeple aynı adla (Altay) anılır. Günümüz yazı dilleri ve onların ağızlarına gelinceye kadar birçok dönem yaşanmıştır. Bu dönemleri belirtmek üzere yapılan nitelikli çalışmaların toplamını da veren Ahmet Bican Ercilasun’un eserinde, Türk dilinin tarihten günümüze dönemleri tabloyla gösterilmiştir.
Türk yazı dilleri ve ağızları hakkında ilk bilgileri söz varlığı verileriyle ve sözlü edebiyat ürünleriyle sunan, Türk dilinin ilk sözlüğü ve dil bilgisi kitabı Divânu Lügati't-Türk’te, Kutadgu Bilig adlı ünlü eserde, Ali Şir Nevai’nin Muhakemetü'l-Lugateyn’inde, Harezm-Kıpçak, Anadolu ve Çağatay sahasında XIX. yüzyıla kadar bu dilin adı Türk tili, Türkî, Türkçe şekillerinde kaydedilmiştir.
Ana Altay dili
Dilbilgisinde bir ‘dil ailesi’ veya ‘topluluğu’ için kullanılan Altay dilleri adıyla, dar olarak üç (Türk, Moğol, Tunguz), geniş olarak bunlarla birlikte Kore ve kısa bir süreden beri Japon dilinin de yeniden katılması ile, beş dil kastedilir. Bu teori; Türk, Moğol, Tunguz, Kore ve Japon dillerinin ortak bir kökten çıktığını ve bunların akraba olduğunu kabul eden teorinin adıdır. Teoriye göre bu diller ortak bir ata dilden iniyordu. Ortak ata dil, farazi bir dildi ve tabiatıyla bir adı yoktu. Akrabalık teorisine inananlar bu farazi dile Altay dili (Altayca) adını verdiler. Teorik olarak kurgulanan bu Altay dilinden ayrılmalar sonucunda ortaya çıkan Türk dili ile Türkiye Türkçesinin tarihi başlar.
Ana Türk dili
Ana Altay dilinden zamanla çıkan kollardan birisi Ana Türk dilidir. Bu dil, Altay özelliklerinin yanında artık kendisine has yapılar kazanmış bir hâlde düşünülmektedir. Türk dilinin bu ilk dönemine dair yazılı belgeler yoktur, görüşler ve belli dil ilkeleriyle dönem tarifi yapılmıştır.
Sümerce-Türkçe ilişkisi
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTg0THpnMEwxTjBaV3hsWDI5bVgxWjFiSFIxY21WelgyUmxkR0ZwYkY4d01pNXFjR2N2TWpVd2NIZ3RVM1JsYkdWZmIyWmZWblZzZEhWeVpYTmZaR1YwWVdsc1h6QXlMbXB3Wnc9PS5qcGc=.jpg)
Aşağı yukarı MÖ 3500-MÖ 1700 yılları döneminde bugünkü Mezopotamya bölgesinde konuşulmuş olan Sümerce, döneminde büyük bir medeniyetin temsilcisi, yazının kullanıldığı dil olmuştur. 1947-1948 akademik yılı sırasında İstanbul Üniversitesi Türkoloji Bölümünde öğrenci iken, eline geçen tercüme Eti Dili Sözlüğü’nde rastladığı gud “sığır, öküz” kelimesi Türkolog Osman Nedim Tuna’nın Sümerce ile derin ilgisini başlatmıştır. Bu kelime ile Eski Türkçe ud “öküz” kelimesi arasındaki benzerlik dikkatini çekmiştir. Bunun üzerine, Sümerce hakkında çok çeşitli okumalar yapan Tuna, “Sümer ve Türk Dillerinin Tarihî İlgisi ve Türk Dilinin Yaşı Meselesi” adlı eserinde, yaklaşık olarak son kırk yılda tespit ettiği 32 ses denkliğinin, karakteristik olan ve maksada yeter 16’sını sunmuştur. Türkoloji, Sümeroloji ve daha birçok bilim dalında büyük çığır açan bu çalışmadan çıkarılan sonuçlar şu şekilde verilmiştir:
- “Sonuç
- Sümerce ve Türkçe çok daha eski bir devirde birbiri ile akraba olmuş olabilir veya olmayabilir. Bu konu bizi burada ilgilendirmiyor. Fakat, Sümerlerle Türkler arasında dil bakımından tarihî bir ilgi bulunduğu hususu bu 168 kelime ve gerekli açıklamalarla ispatlanmıştır.
- Türklerin en az MÖ 3500’lerde Türkiye’nin Doğu bölgesinde bulunduğu tespit edilmiştir. Bunun Kuzey, Doğu ve Batı sınırlarının ne olduğunu başka bir çalışmamda açıklayacağım.
- Türk dilinin zamanımızdan 5500 yıl önce müstakil ve iki kollu bir dil olarak varlığı ispatlanmıştır. Eğer doğuştan, Sümerlerle temasa geldikleri zamana kadarki çözülme hızı sabit ise, İlk Türkçe veya Ana Türkçenin muazzam bir zaman önce yaşamış olması gerekir. Bu sonuç, benim 1978 yılı sonunda tamamlayıp 1983 Ağustosunda yayımladığım Altay Dilleri Teorisi adlı çalışmamda, Türk dilinin, archeology ve glottochronology araştırmalarından hareketle ileri sürdüğüm ‘yaşı, en pinti hesaplara göre 8500’dür’ (s. 52-55) ifademle karşılaştırılabilir. Şimdi, bu rakam doğrulanmaktadır. Çünkü Ana Türkçeden Ana Doğu ve Batı Türkçesine kadar geçen zamanı da hesaba katarsak, bu devreden zamanımıza kadar geçen 5500 yılın ikiye katlanması mümkündür.
- Bugün, yaşayan Dünya dilleri arasında, en eski yazılı belgelere sahip olan dil, Türk dilidir. Bunlar, çivi yazılı Sümerce tabletlerdeki alıntı kelimelerdir.
- Altay dili teorisindeki en önemli meselelerden biri olan l2/ş, r2/z’ye ait misallerdeki anachronism, bu konuda aksi istikamette bir düzeltme yapılmasını gerektirir.”
Ses denkliği | Sümer dilindeki anlamı! Sümer dili (Sm.) | Türk dili (Tk.) | Türk dilindeki anlamı |
---|---|---|---|
Sm. •D : Tk. •y, Ø | |||
“spalten, zerschneiden, zerstören” | dar | yar- | “yarmak” |
“Band” | dib | yip | “ip” |
“Sesamöl” | dig | yag | “yağ” |
“verschlissen” | tab | yap- | “örtmek, kapamak” |
“Feind, Peiniger” | taga | yagı | “düşman” |
“country” | tir | yir | “yer, toprak, yeryüzü” |
Sm. •g : Tk. Ø, •y | |||
“entfernen” | gid | ıd- | “salmak, göndermek, serbest bırakmak; geçirmek” |
“to be ill, to ache, to hurt, to give pain” | gig | ig | “hastalık; hasta” |
“wood, tree” | giş | yış | “orman, dağ, ağaç, çalı” |
“Tür”, “door” | gişig | eşik | “kapı” |
“ox”, gu “Rind” | gud | ud | “sığır, öküz; boğa (burcu); sığır” |
“Ökumene”, krş. ukkin “Versammlung” | gukin | ökün | “para, gül ve buna benzer şeylerin yığını”, öküm “yığın”, üg- “yığmak”, ügük “dolu, yığılı” |
“Ernte” | gurun6 | orum | “kesim” |
Sm. •m : Tk. •K | |||
(Emesal) “to stay” (for gal) | mal | kal- | “kalmak” |
“Ameise” | marun | karınça | “karınca” |
“Grenze” | maş | kaş | “herhangi bir şeyin kıyısı” |
“name, fame” | mu | kü | “ün, şan” |
Sm. •n : Tk. •y | |||
“sich niederlagen, beschlafen; sich lagern” | nad9 | yad- | “yaymak, döşemek, sermek” |
“Bezirk” | nanga | yaŋa | “herhangi bir ırmağın bir yanı”, yaŋak “yan, taraf”; yanggak “yan, taraf” |
“Summe” | nigin | yıgın | “yığın, küme, yığılmış” |
“Licht” | nurum | yaruk | “ışık, aydınlık; parlak” |
Sm. •S : Tk. •y, Ø | |||
“schreiben”, “to write” ~ şar id. | sar | yaz- | “şaşmak, yanılmak, çözmek, yazmak”; “nakşetmek, resmetmek, süsleyip bezemek”, yazıkçı “mektup getirip götüren elçi” |
“prime, good” | sig | yig | “yeğ, iyi, daha iyi” |
“Hand” | silig | elig | “el” |
“singen und spielen”, sir3 “singen” | şir | yır | “koşma, türkü, hava, ır, musikide ırlama, gazel”, “şarkı, türkü” |
Sm. •Ş : Tk. •ç | |||
“small child” | sag | çaga | “yeni doğmuş, daha tüyü bitmemiş” |
“durchschneiden” | şab | çap- | “vurmak”, çap-tur- “boyun vurdurmak”, çap- “çarpmak, vurup kesmek” |
“Gott Şulpae” | şulpae | çolpan | “çoban yıldızı”, “çoban yıldızı, zühre yıldızı”, “sabah yıldızı, étoile blanche qui se montre vers l’aurore et sur laquelle se guident les caravans” |
“Insekt” | zibin | çibin | “sinek”, çıbun “sinek” |
Sm. •u : Tk. •kṼ/a | |||
“Sumpf”, u4muh4 “Schlamm der flüsse” | umaḫ | kömek | > gömek “çamurlu, bataklık yer, alan”, kömük “bataklık” |
“Gewölk” | umun | kümün | “men, person, people, another men, personality” |
“people, folk” | un | kün | “elgün, halk” |
“Grab” | urugal | kurgan | “Grabhügel”, “kurgan, kale”; “hisar, kale”; “kubbe”, “château fort; la partie d’une ville entourée d’une enceinte”, “kurgan, mezar” krş. Amga Kurgan |
Sm. d/ : Tk. d/ | |||
“ein opfergefass für Getränke” | adakur | adak | “içki kadehi”, ayak “çanak, kâse, içki kadehi” |
“bad, stinking” | gid | ıd | “koku, misk” |
“silver or goldsmith” | kudim | kuyum | “kalıba dökme”; “çeyiz”, kuyum “argent”, kuyumçı “orfévre”, kuyma “herhangi bir madenden (çekiçle döğme ile değil, eritilerek dökme ile) yapılmış havan, çırakman, çekiç gibi aygıtlar” |
“sleep” | udi | udı- | “uyumak”; krş. ud “uyku” |
Sm. d/, • : Tk. n/, • | |||
“schwer” | dugud | yogun | “kalın, yoğun”, “yoğun, şişkin, kalın”, “kalın, yoğun, kaba” |
“to be long, to lengthen, to prolong” | sud4 | sun- | “uzatmak, el uzatmak, uzanmak”, sün- “uzamak, uzanmak” |
“knot, tie” | tugdu | tügün | “dügüm”, krş. tüg- “düğümlemek, bağlamak” |
“number, voting board”; şiti “Rechnung, Zahl” | şid | san | “sayı, sayma, itibar etme”; “sayı, sayma, benzeme” |
Sm. VmV : Tk. VKV | |||
“Schafhürde”, “Umfriedung, Stall” | amaş | agıl | “ağıl, koyun yatağı; koyun pisliği” |
“Magd” | geme | eke | “büyük kızkardeş”, eged “gerdek gecesi gelin için gönderilen hizmetçi kadın” |
“two (Emesal)” | imma | ikki | “iki” |
“discernment”, “Verstand” | umuş | ukuş | “anlayış”; “akıl, anlayış” |
Sm. r/ : Tk. z/ | |||
“to spread abroad, to disperse of (a thing)”, “undo (especially a spell)”, “to make a hole”, buru “harvest (noun)” | bur | boz- | “bozmak, yıkmak”, buz- “bozmak, yıkmak, harap etmek, viraneye çevirmek, darmadağın etmek” |
“dig, dig quickly” | ḫar | kaz- | “kazmak” |
“anger (Emesal)” | mir | kız- | “to be angry, cross, ill tempered; to be angry, wexed with”, 2. to get hot…” kızga- “(kul) kızıp uzaklaştırmak, kakımak” |
“to squezze, to press out (oil, juice)” | sur | süz- | “süzmek” |
Sm. ş/ : Tk. l/ | |||
“six” | aşşa | altı | “altı” |
“shadow” | gişge | kölige | “gölge”, kölike |
“willow” | gişkim | yılgın | “ılgın ağacı, tamariska” ılgın “tamarisk” |
“Fundament” | uş | ul | “duvar temeli”, “temel” |
Sm. ae• : Tk. An• | |||
“I” | mae | men | “ben” |
“you (sg.)” | zae | sen | “sen” |
“Gott Şulpae” | şulpae | çolpan | “çoban yıldızı”; “Zühre yıldızı, çoban yıldızı”, “sabah yıldızı”; étoile blanche qui se montre vers l’aurore et sur laquelle se guident le caravans” |
“Grass, Futter, Pflanze” | ulia | öleŋ | “sulak yer, bataklık arazi”; “ot, çayır”; “çimenlik”; “vert, endroit riche en verdure, prairie”; öleŋlik “çayır, otlak” |
Sm. g• : Tk. ŋ• | |||
“field” | aşa(g) | alaŋ | “alan, düz ve açık yer” |
“Grenze, Grenzegebiet” | bulug | buluŋ | “köşe, bucak, zaviye”; “köşe, yön, taraf, cihet” |
“daybreak, morning, dawn”, “hell, rein, glänzend” | dag | taŋ | “tan, sabah vakti” |
“to be strong, to be vigorous, to have power”, “machtig, stark” | kalag | kalıŋ | “kalabalık, çok sürü; kalın, kesif”, “çok, sayısız, sık, pek kalabalık, koyu” |
Sm. m• : Tk. K• | |||
“Steppentier” | alim | elik | “geyik” elik kiyik, “geyik”, “ceylan”, “dağ keçisi, yaban keçisi” |
“heiss”, “Feuer, Hitze, heiss” | izim | isig | “sıcak”; “sıcak, sıcaklık, iltifat” |
“Licht” | nurum | yaruk | “ışık, aydınlık; parlak”, “aydınlık, parlak” |
“a cattle stable” | şurum | sürüg | “sürü” |
Sm. CVr/z • : Tk. Cr/çV • | |||
“Gott”, “god” | dingir | teŋri | “Tanrı”, “gök, sema” |
“Hode” | dubur | yumru | “top gibi yuvarlak”, yumrı “yumru”, krş. yumurtga “yumurta…, insanların ve hayvanların taşakları” |
- Liste notu:
- ^ Tuna’nın eserinde Sümerce kelime anlamları, alıntılanan kaynaktaki dille verilmiştir.
Hun dönemi
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTltTDJZd0wwaDFibk0wTlRBdWNHNW5Mekl5TUhCNExVaDFibk0wTlRBdWNHNW4ucG5n.png)
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgyTHpabEwwRjBhV3hzWVY5bWJDVkRNeVZCT1dGMVgyUmxYMlJwWlhVdWFuQm5Mekl5TUhCNExVRjBhV3hzWVY5bWJDVkRNeVZCT1dGMVgyUmxYMlJwWlhVdWFuQm4uanBn.jpg)
Huncanın Lir Türkçesi veya Şaz Türkçesi aidiyeti konusunda çeşitli çalışmalar vardır. Tabii, bu çalışmalar, tarihî vesikalardaki verilerin yorumlamalarındaki farklar ve verilerin çeşitliliğiyle alakalıdır.
Hunlara ait birçok kelime Çincede, bu dile özgü biçimleriyle tespit edilmiş ve bu kelime biçimleri farklı araştırmacılar tarafından Türkçe olarak açıklanmıştır. Türkolog Talat Tekin, sözü edilen kelimelerde 17’sini görüşleriyle beraber belirtmiştir:
Yukarıdaki sözlerden son dokuzu Tabgaç dönemine (MS 338-557) aittir. Çincede /r/ sesi bulunmadığı için Türkçe sözlerdeki /r/, ya /l/ ile gösterilir veya hiç gösterilmez: çeng-li / tengri, king-lu / kıngrak, wo-lu-to / ordu vb. Çin sülalesi tarihinde, MS 329’da geçen bir olay vesilesiyle, Çin karakterleriyle tespit edilmiş iki cümle vardır. Çin sülalesi tarihi- Çin-şu, 10 karakterden oluşan bu cümlelerin (beytin) Hunca olduğunu belirttiği gibi her karakterin Çince anlamını da vermiştir. Olay Çin-şu’da şöyle anlatılmıştır: “Hükümdar Şi Lo, Hsiung-nu’lara mensup Ho kabilesinden geliyordu. Başka bir Hsiung-nu lideri Liu Yao da Şi Lo’nun rakibi idi. Liu Yao, Kuangçu’nunu on birinci yılında (329) ordusu ile geldi ve Lo-yang’ı kuşattı. Şi Lo, hemen Liu Yao ile savaşmak istiyordu. Fakat buyruğu altındaki kumandanların hiçbiri bu fikri uygun bulmadı. Şi Lo, bunun üzerine çok sevdiği ve saydığı Hint rahip Fo-t’u-teng’e danıştı. Fo-t’u-teng daire biçimindeki bir çanı salladı ve çıkan sese göre Ho dilince şu kehanette bulundu: siu-k’i t’i-li-kang puh-koh kü-t’u-tang
Siu-k’i Ho dilinde “ordu”, t’i-li-kang da “çıkmak” anlamındadır; puh-koh Liu Yao’nun unvanıdır, kü-t’u-tang da “tutmak, yakalamak” demektir. Bu sözcükler toplu olarak ‘Ordu savaşmak için çıkacak ve Liu Yao’yu tutacak’ anlamına gelir.” Bu Çince karakterler, iki ünlü Sinolog tarafından aşağıdaki şekilde seslendirilmiştir:
- siog tieg t’iei lied kang b’uok kuk g’iu t’uk-tang (B. Karlgren)
- sux-keh the-let-kang buk-kok goh-thok-tang (E. G. Pulleyblank)
Şiratori (1902), Ramstedt (1922), Bazin (1948), Gabain (1950), Tekin (1993) gibi Türkologlar, 10 karakterlik bu ibarenin Hun Türkçesindeki biçim ve anlamını bulmaya çalışmışlardır. Tamstedt’in bulduğu biçim ve anlam şöyledir:
- Süke talıkıng (talıkang) bügüg (ügeg) tutang = Savaşa çıkın, bügüyü (düşman hükümdarını) tutun!
Talat Tekin’in bulduğu biçim ve anlam şöyledir:
- Sü:ke tılıkang bugukgı tuktang = Savaşa çıkın, Buguk’u (küçük geyiği veya liderciği) tutun!
Gerek Ramstedt, gerek Tekin, Doğu Huncaya ait bu ibarenin l-r (Bulgar-Çuvaş) Türkçesine ait olduğu görüşündedirler; çünkü KökTürkçedeki taşıkmak (çıkmak) kelimesi burada talıkmak / tılıkmak biçiminde, yani ş yerine l ile geçmektedir. Türkler ve Türk dili için bu ibarenin önemi şöyle belirtilmiştir:
- Çinceleşmiş bir söylenişle de kaydedilmiş olsa, bu iki cümle Türkçe olarak tespit edilmiş bulunan en eski (MS 329) cümlelerdir; üstelik kelimelerin anlamları da Çince olarak verilmiştir.
- Hükümdar Şi-lo’nun Hyung-nu’ların Ho boyundan olduğu ve cümlelerinde de Ho dilinde söylendiği Çin kaynağında açıkça ifade edilmiştir. Dört kelimelik iki cümle Türkçe olarak okunup açıklanabildiğine göre Hyung-nu’ların Türklüğünden de şüphe etmeye gerek yoktur.
- Hükümdar Şi-lo, büyük Hun hanedanı 216’da yıkıldıktan sonra Kuzey Çin’de kurulan küçük ve kısa ömürlü Hun devletlerinden biri olan 2. Cao devletinin hükümdarıdır. Şi-lo, doğu Hunlarından idi. Demek ki büyük Hun hanedanından sonraki küçük Hun devletlerinde de Hun Türkçesi kullanılmaya hiç olmazsa bir süre devam etmiştir.
- Bütün Hunların olmasa bile en azından Doğu Hunlarının Türkçesi bir l-r Türkçesi idi. Ş yerine l, z yerine r kullanılması daha sonraki Bulgar ve Çuvaş Türklerinin özelliğidir. Moğolca da bir l-r dilidir. Bulgar ve Çuvaşlar dışındaki bütün Türklerin dili ş-z Türkçesidir.
Lir Türkçesi
Lir Türkçesi veya Batı Türkçesi, Macar Türkologları, lehçeler tasnifi için z > r (=rhotacisme) ve ş > l (=lambdaisme) değişimlerini daha esaslı saydıklarından, Türk lehçelerini bu esasa göre ikiye ayırmışlar ve z-ş esaslı lehçeler grubuna “Doğu Türkçesi” (A. Zeki Velidi Togan’a göre: Şaz Türkçesi), r-l esaslı lehçelere de “Batı Türkçesi” (aynı müellife göre: Lir Türkçesi) demişlerdir. L-r paralelliğini çok basitçe anlatmak gerekirse Şaz Türkçesindeki kız kelimesi Lir Türkçesinde kır şeklindedir.
Tuna Bulgarcası
Altayistik ve karşılaştırmalı Türk dili araştırmalarına göre bugünkü Türk dili ve lehçeleri, Çuvaşça dışında, bir z- ve ş- dili olan Proto-Türkçeye gider. Bir Türk dili olan, fakat z yerine r, ş yerine l bulunduran Çuvaşça ise Proto-Türkçeye değil, yine bir r ve l dili olan Proto-Çuvaşçaya veya Proto-Bulgarcaya gider. Kuban, İdil (Volga) ve Tuna Bulgarlarına ait dil malzemesi faza değildir. Kuban Bulgarcası hakkındaki bilgilerimizi daha çok VIII. yüzyıldan önce bu dilden Macarcaya geçmiş 300 küsur ödünç kelimeye borçluyuz. Tuna Bulgarcası hakkındaki bilgilerimiz de bize kadar gelen fakat çok sınırlı olan dil malzemesine dayanmaktadır. Bununla birlikte, bu dil malzemesi Tuna Bulgarcasının mahiyeti ve onun Kuban ve İdil (Volga) Bulgarcasına olan yakınlığı konusunda bizi yeterince aydınlatacak niteliktedir.
İdil diyalektleri
İdil bölgesinde yaşamış olan Türk boylarının 13. yüzyıl öncesi dil yapılarına dair bilgiler yoktur. Bunda bölgedeki Türk boylarının dağınık yapısı, göçler etkili olmuş olabilir. Yazılı belge kalmaması sebebiyle, o yüzyıllarda konuşulan ve muhtemelen yazılan dil hakkında bilgiler edinilememektedir.
İdil Bulgarcası
İdil (Volga) Bulgarcasını XIII. ve XIV. yüzyıldan kalma Arap harfli 90 kadar mezar kitabesindeki sınırlı dil malzemesi aracılığı ile bir dereceye kadar biliyoruz.
13. ve 14. yüzyıllarda Yukarı İdil (bugünkü Tataristan) sahasında bulunan mezar kitabelerinin dili İdil Bulgarcası idi. İkincisi Mısır ve kısmen Suriye idi. Buradaki yazı dili Harezm Türkçesine çok yakındı ve Kıpçak Türkçesi adını taşıyordu. Üçüncü saha Azerbaycan ve Anadolu sahasıydı. 13. yüzyılda bu alanda Oğuz ağzına dayanan yeni bir yazı dili doğmuştu. Bu yazı dili Balkanlar’a doğru sahasını genişleterek kesintisiz şekilde bugüne dek sürmüştür. Sadece mezar kitabelerinde gördüğümüz İdil Bulgarcası 14. asırdan sonra yerini Kıpçakçaya bırakır.
Çuvaşça
Çuvaşça, çağdaş dönem Türk yazı dillerinden biridir. Rusya'nın orta kesiminde, Ural Dağları’nın batısında konuşulan Çuvaşça, Lir Türkçesinin günümüzdeki tek temsilcisidir. Çuvaşça, Çuvaşların anadili ve Çuvaşistan’ın resmî dilidir. Yaklaşık iki milyon kişi tarafından konuşulur. 2002 verilerine göre Çuvaşistan’da bu dili konuşan nüfusun % 92 etnik olarak Çuvaş, % 8’i ise başka etnik kökenlidir.
Şaz Türkçesi
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgyTHpZMkwxTjBZWFJsWDI5bVgwTjFiV0Z1TFV0cGNHTm9ZV3RmSlRJNE1UTXVKVEk1WDNSeUxuQnVaeTh6TURCd2VDMVRkR0YwWlY5dlpsOURkVzFoYmkxTGFYQmphR0ZyWHlVeU9ERXpMaVV5T1Y5MGNpNXdibWM9LnBuZw==.png)
Şaz Türkçesi veya Doğu Türkçesi, Macar Türkologları, lehçeler tasnifi için z > r (=rhotacisme) ve ş > l (=lambdaisme) değişimlerini daha esaslı saydıklarından, Türk lehçelerini bu esasa göre ikiye ayırmışlar ve z-ş esaslı lehçeler grubuna “Doğu Türkçesi” (A. Zeki Velidi Togan’a göre: Şaz Türkçesi), r-l esaslı lehçelere de “Batı Türkçesi” (aynı müellife göre: Lir Türkçesi) demişlerdir. Şaz Türkçesi, günümüzde Türk yazı dillerinin Çuvaşça dışında kalan bütün kollarının çıktığı ana koldur. Nüfus ve yayılma alanı açılarından büyük kesimi oluşturur.
Hazar dönemi
Hazarca, Orta Çağda konuşulmuş olan bu tarihî dönemin, Türk dili tarihinde hangi kola ait olduğu kesinleştirilmemiştir. Türkçenin Eski Türkçe dönemi (6-10. yüzyıl) içinde değerlendirilen Hazarcanın eldeki en belirgin örneği 1912 yılında bilim dünyasına tanıtılan ve Cambridge Belgesi (ya da daha önceki adıyla Schlechter Mektubu) olarak bilinen mektubun kenarına Göktürk Alfabesinin Hazar versiyonuyla yazılmış tek kelimelik cümledir. İbranice mektubun sol alt köşesine yazılmış olan bu runik yazının sağdan sola transliterasyonu HWQWRWM olup transkripsiyonu hukurim anlamı da "ben onu okudum" demektir. Bu tek kelimelik cümle dışında Hazar Türkçesiyle elde kabile, kale, 12 Hayvanlı Takvimin ay adları kalmıştır. Bunların dışında Hazar şahıs adları da tespit edilmiştir.
Kuman dönemi
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTltTDJZM0wwbHlhMTlpYVhScFoxOHdOaTVxY0djdk1qVXdjSGd0U1hKclgySnBkR2xuWHpBMkxtcHdadz09LmpwZw==.jpg)
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgwTHpRekwwUjFibWgxWVc1blgxVnBaMmgxY2w5cmFXNW5MbXB3Wnk4eU5UQndlQzFFZFc1b2RXRnVaMTlWYVdkb2RYSmZhMmx1Wnk1cWNHYz0uanBn.jpg)
Kumanca, Kumanlar tarafından konuşulmuş olan tarihî bir Türk yazı dilidir. Kumanlar, 11. yüzyıl ile 14. yüzyıl arasında, Doğu Avrupa’da yaşamış bir Türk boyudur. Tarihte Kıpçaklar ile aynı birlik içinde bulunmuş, bu yüzden de zamanla Kıpçaklar ile aynı sayılabilmişlerdir. Kuman Türkçesi, Doğu Avrupa’da Karadeniz’in kuzeyinde, kısmen Balkanlar’da konuşulmuştur.
Peçenek dönemi
Peçenekçe, 12. yüzyılda yok olana kadar Peçenekler tarafından konuşulmuş Oğuz grubuna ait ölü bir Türk dilidir. Karadeniz’in kuzeyi ve Balkanlar’da konuşulmuştur.
Göktürkçe
Göktürkçe, Türk dilinin bilinen ve yazılı metinleri ele geçirilebilen en eski dönemine verilen isimdir. Eski Türkçe adlı dönemin ilk kısmını oluşturur. Devamında Eski Uygur dönemi yaşanmıştır. MS 7. yüzyılda Moğolistan'da yaşayan Göktürklerin konuşup yazdığı dildir. Göktürkçe yazılı belgeler (2. Göktürk Devleti) döneminden kaldığından Göktürkçe kağanlığın resmî dili hâlinde olmuştur. Kısacası, bu dönem, Göktürk Kağanlığı’nın hüküm sürdüğü dönemin sonuna kadar süren evreyi kapsar.
Eski Uygur Türkçesi
Türk dilinin eski dönemlerinde konuşulmuş ve yazılmış olan Türk dilinin tarihî dönemlerinden biridir. Eski Türkçe adlı dil döneminin Göktürkçeden sonraki ikinci kısmını oluşturmuştur.
Eski Uygur Türkçesi dönemi için asıl fark, Göktürk metinlerinde bozkır yaşayışı, savaşçılık ve devlet düzeniyle ilgili kelimeler ağırlıktadır. Uygur metinlerinde ise Maniheizm ve Burkancılıkla ilgili kelimeler hâkimdir. Bunlar da Sanskritçe, Çince ve Soğdakçadan alınmıştır. Çok defa da kavramlara Türkçe karşılıklar bulunmuştur. Temel söz varlığı ise her iki dönem metinlerinde aynıdır.
Sevgili!- | |
---|---|
Orijinal:
| Türkiye Türkçesi:
|
Karahanlı Türkçesi
Türk dilinin tarihinde konuşulmuş ve yazılmış olan tarihî dönemlerinden biridir. Türk dilini, eski, orta, yeni olarak üç döneme ayıran Türkologlara göre Karahanlı Türkçesi, Orta Türkçenin ilk dönemini oluşturur. Böyle düşünen Türkologlara göre 10-15. yüzyıllar arası, Orta Türkçe dönemidir. 13. yüzyıldan itibaren Türk yazı dilinin (Kuzey-) Doğu ve (Güney-) Batı olarak iki ayrı kol hâlinde geliştiğini göz önünde bulunduran diğer bir kısım Türkolog, Karahanlı Türkçesini Eski Türkçe içine alır. Bugüne ulaşan metinleri 11. ve 12. yüzyıllara ait olan Karahanlı Türkçesi, Eski Uygur Türkçesiyle çağdaştır.
Harezm Türkçesi
Türk dilinin tarihinde konuşulmuş ve yazılmış olup Karahanlı Türkçesi sonrasında gelen tarihî dönemlerinden biridir. Ceyhun’un Aral Gölü’ne döküldüğü bölgede yer alan ve 12. yüzyılda bir kültür merkezi olarak sivrilen Harezm’in, Çengizliler ve Altın Ordu çağında da bu durumu devam etti. Altın Ordu çağında (1241-1502) Harezm, Aşağı Seyhun boyları, İdil’in Hazar’a döküldüğü yerde bulunan başkent başlıca kültür merkezleriydi. Harezm Türkçesine ait eserler işte bu kültür muhitinde yazıldı.
Çağatay Türkçesi
Kuzey-Doğu Türkçesinin ikinci döneminin adıdır. 15. yüzyıl başlarında başlar, 20. yüzyıl başlarına kadar devam eder. Çağatayca yalnızca Orta Asya Türk devletlerinde yazı ve diploması dili olarak kullanılmakla kalmamış, Avrupa Rusya'sında Oğuzlar-Kayılar dışındaki Müslüman Türkler arasında da 19. yüzyıla değin kullanılmıştır. Harezm Türkçesinin devamı olarak Timurlular devrinde oluşmuştur.
Çağatayca yazılmış eserlerin hemen hemen tümü Arap kaynaklı alfabeyle olmuştur. Bununla birlikte Eski Uygur alfabesiyle yazılmış bazı metinlere de rastlanmıştır.
Özbekçe
Tarihî Çağatay Türkçesinin çağdaş devamı olan Türk yazı dillerinden birisi olan Özbekçe, Türk lehçelerinin Karluk grubunun içinde yer alır. Özbekistan'ın resmî dili konumundadır. Orta Asya genelinde en çok konuşulan Türk lehçesi olan Özbekçe; Kıpçak, Karluk ve Oğuz lehçelerine ait unsurları bünyesinde birleştiren tek Türk lehçesidir. Özbekistan'ın Fergana vadisi, Taşkent ve etrafı ile Semerkant, Buhara, Karşı, Şehrisebz ve Termez şehirlerinde Karluk lehçesi, Surhanderya, Kaşkaderya, Semerkant vilayetlerinde Kıpçak lehçesi, Harezm vilayetinde ise Oğuz lehçesinde konuşulmasına rağmen, Özbek edebi dilinde ağırlıklı olarak Fergana ve Taşkent ağızlarının ağırlık kazandığı Karluk lehçesi hâkimdir. Orta Çağ'da Orta Asya'nın en önemli kültür ve bilim dili olmuştur.
Özbek Türkçesi Türkistan coğrafyasında Özbekistan dışına yayılmış olan Özbek Türkleri arasında; Kırgızistan, Kazakistan, Tacikistan, Afganistan, Türkmenistan cumhuriyetlerinde de kullanılır. Söz konusu bazı bölgelerde, bölgenin resmî dilinden de çok kullanılır.
Yeni Uygurca
Uygurca veya Yeni Uygurca, Uygurlar tarafından konuşulan Türk yazı dillerinden biridir. Uygur grubunda yer alır. Türkçe literatürde “Uygurca” veya “Uygur Türkçesi” kullanımı, aynı zamanda tarihî Eski Uygur Türkçesini de kapsayabildiği için, ayırmak için bu çağdaş yazı dil yayınlarda Yeni Uygur Türkçesi olarak da kullanılır. Türk dili tarihi içerisinde önemli bir yeri olan Uygur Türkçesi, kendi içinde iki döneme ayrılır. Birincisi, ‘Eski Uygurca’ denilen ve Göktürk yazı dilinden sonra eser vermeye başlayan tarihî dönemdir. İkincisi ise, XX. yüzyılda yeniden yazı dili olarak kullanılan ve ‘Yeni Uygurca’ dediğimiz dönemdir. Uygurca Çin'de 8.5 milyon kişi tarafından çoğunlukla uzak batı otonom bölgesi Sincan Uygur Özerk Bölgesinde konuşulur. Uygurca ayrıca 300,000 kişi tarafından Kazakistan'da konuşulur ve Afganistan, Arnavutluk, Avustralya, Belçika, Kanada, Almanya, Endonezya, Kırgızistan, Moğolistan, Pakistan, Suudi Arabistan, İsveç, Tayvan, Tacikistan, Türkiye, Birleşik Krallık, Birleşik Devletler ve Özbekistan'da da Uygurca konuşan topluluklar vardır.
Kıpçak Türkçesi
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTg1THpsbUwwTnZaR1Y0WDBOMWJXRnVhV04xYzE4MU9DNXFjR2N2TWpVd2NIZ3RRMjlrWlhoZlEzVnRZVzVwWTNWelh6VTRMbXB3Wnc9PS5qcGc=.jpg)
Kıpçakça veya Eski Kıpçakça, Orta Türkçe dönemine ait Deşt-i Kıpçak sahası ile Mısır ve Suriye'de 13. yüzyıldan 17. yüzyıla kadar kullanılmış Türk dillerinin Kıpçak grubundan ölü dil. Eski Kıpçakça günümüzde Yeni Kıpçakça adıyla da anılan Kıpçak grubundan Türk dillerinin oluşumuna kaynaklık eden dillerden biridir. Günümüzde geriye dönük dil sınıflandırmalarında Eski Kıpçakça, Kıpçak grubunun Kıpçak-Kuman alt grubunda ele alınır.
Bugüne gelebilmiş eserler sınırlı sayıda olup en çok incelenen eser Bozkır Kıpçakçasına (Kumancaya) ait Codex Cumanicus adlı eserdir. Eski Kıpçak Türkçesine ait eserlerin büyük çoğunluğu Memlûkler döneminde kaleme alınmıştır.
Tatarca
Tatarca veya Kazan Tatarcası, çağdaş Türk yazı dillerindedir. Türk dillerinin Kıpçak Grubuna bağlı bir dildir. Aynı aileden bir lehçe olan Kırım Tatarcasıdan ayırmak için “Kazan Tatarcası” olarak da adlandırılır. Çoğunluğu Rusya Federasyonu içindeki Tataristan'da yaşayan Tatarlar tarafından konuşulur. Tataristan Cumhuriyeti'nin Rusça ile birlikte iki resmî dilinden biridir.
Başkurtça
Çağdaş Türk yazı dillerinden biri olarak Kıpçak grubu içinde yer alır. Çoğunluğu Başkurdistan'da yaşayan Başkurtların konuştuğu bu dil Kazan Tatarcasına oldukça yakındır
Kazakça
Kıpçak öbeğine ait, Kazakistan'da konuşulan çağdaş Türk yazı dillerinden biridir. Kırgız Türkçesine yakındır. Dünyada yaklaşık 16 milyon kişi tarafından, Kazakistan'da da 10 milyon kişi tarafından konuşulmaktadır. Moğolistan'ın batı bölgesindeki Bayan Ölke (diğer adı Bayan Ölgey) eyaletinde yaşayan Kazak Türkleri Kazakistan'ın kullandığı alfabeyi kullanarak Kazak Türkçesi yazmaktadırlar. Bayan Ölgey'de oturanların çoğu %88.7 oranla Kazak Türkleridir. Bu bakımdan eyalet nüfusunun %98'i kadarını Türk halkları oluşturmaktadır. İldeki önemli bir nüfus Kazak Türkçesi konuşmaktadır.
Kırgızca
Türk yazı dillerinin Kıpçak grubuna ait bir koludur. Kazakça ile yakın özellikler gösteren Kırgızca yaklaşık 5 milyon kişi tarafından konuşulmakta olup, Kırgızistan'ın birinci resmî dilidir. Sözcük başı Ortak Türkçe asıllı kelimelerdeki y'ler Kırgızca clidir; yol: жол (col), yıldız: жылдыз (cıldız) vb. Eklerde de değişme olur, yuvarlak ünlüler kendinden sonraki ünlüleri etkiler: bölmö: бөлмэ (bölme), köpölöklördön: кэлэбэклэрдэн (kelebeklerden), bazı b ile başlayan kelimeler m olabilir: boyun: боюн (moyun), bun (sıkıntı): муң (muñ; ñ nazal n, ŋ ve ng sesi verir).
Karakalpakça
Diğerlerine göre daha az konuşura sahip çağdaş Türk yazı dillerinden biridir. Kıpçak grubuna ait bu lehçe. Bazı araştırmacılar tarafından Kazakçanın bir ağzı olarak görülür. Çünkü Kazakçaya oldukça benzemektedir. Alfabe, Kazak Kiriline çok benzemektedir. Özbekistan'ın kuzeyinde Karakalpaklar tarafından konuşulur. Karakalpakça'yı bir Kazak ağzı olarak gören Türkologlar Karakalpakça'ya “Güney Kazakçası” da derler.
Nogayca
Türk lehçelerinin Kıpçak öbeğine bağlı, Nogaylar tarafından konuşulan lehçe. Ağırlıklı olarak Rusya'nın güney kesiminde konuşulur. Günümüzde Kiril alfabesiyle yazılmaktadır.
Nogaycanın diyalektlerinden Kara Nogayca Dağıstan’da, Ak Nogayca Kuban Irmağı boylarında, o yöredeki Karaçay-Çerkesya ve Mineralnye Vody bölgesinde, asıl Nogayca ise Stavropol Kray’da konuşulur. Ak Nogay ve Asıl Nogay diyalektleri birbirine çok yakındır, Ak Nogayca ise daha çok farklılık gösterir.
Kumukça
Çağdaş Türk yazı dillerinin Kıpçak öbeğine ait bir lehçedir. Ancak Batı Türk dillerinden de özellikler taşımaktadır ve çok kez Güney Türk dillerine de kategorize edilir. Kumukça Dağıstan'daki resmî dillerden biridir. Günümüze kadar Kumukçanın birçok ağzına rastlamak mümkündür: Kuzeyde Kasav Yurt, ortada Buynak ve güneyde Kaytak lehçesine rastlanılır. Ancak Kumukçanın lehçeleri hakkında tüm dil bilimcileri aynı görüşde değildir; Kasav Yurt lehçesi Kumukça ile Nogayca arasındaki bağlantıyı oluşturur ve bu yüzden aslında Nogaycanın lehçesi de olabilir.
Karaçay-Balkarca
Kuzey Kafkasya'da yaşayan Karaçaylar ve Balkarların konuştukları lehçenin ortak adıdır. Karaçayca ve Balkarca birbirine çok yakın lehçeler olduğu için ortak bir adla da adlandırılmaktadır.
Karaçayca ve Balkarca, Türk lehçelerinin Kıpçak öbeğine bağlıdır. Karaçayca, çoğunluğu Karaçay-Çerkesya'da yaşayan Karaçayların lehçesidir. Balkarca konuşan Balkarların çoğunluğu ise, Kabardey-Balkarya'da yaşar.
Kırım Tatarcası
Türk yazı dillerinin Kıpçak koluna ait bir koldur. Ancak bazı Oğuz grubuna ait özelliklere de sahiptir. Romanya'nın Dobruca yöresinde konuşulan şekline Romanya Tatarcası adı verilir.
Ana unsurlarını Kıpçakçadan almış, ama başka Türk lehçeleriyle de etkileşimde bulunmuştur. Osmanlı Devleti ile olan sıkı ilişkileri olan Kırım Hanlarının ve ileri gelenlerinin genellikle İstanbul'da eğitim almaları Oğuz lehçelerinin etkilerini getirmiştir. Gaspıralı'nın çalışmaları ile bu etkiler iyice yerleşmiştir. Rus idaresine girilmesi ile de Rusça'dan etkilenmiştir. Ayrıca sürgün zamanından dolayı Özbekçeden alınmış etkileri de görülmüştür.
Romanya Tatarcası
Romanya'da Dobruca bölgesinde yaşayan Romanya Tatarları tarafından konuşulan Kıpçak ve Oğuz grubundan Kırım Tatarcasının bir lehçesidir. 3 ana varyantı bulunur:
- Dobruca Nogaycası, Köstence'nin yakın ve uzak kuzeyinde Tulça'da konuşulur ve Kıpçakça öğeleri korumakta en muhafazakâr olanıdır.
- Dobruca Tatarcası, genellikle Köstence'nin güneyinde ve merkezinde konuşulur ve Oğuzcadan önemli ölçüde etkilenmiştir.
- Dobruca Tatçası, Hacioğlu, Pazarcık şehirleri civarında konuşulur ve Oğuzcaya en yakın olanıdır.
Karayca
Türk lehçelerinin Kıpçak öbeğine ait bir lehçedir. Kırım Tatarcasına yakındır. Musevi inancına mensup bir Türk grubu tarafından konuşulması sebebiyle de ayrı öneme sahiptir. Konuşucusunun az olan Karayca, yok olma tehlikesi altında yer alan Türk yazı dillerinden biridir. 20. yüzyılda hala Litvanya'da Trakai ve Panevėžys bölgelerinde, Ukrayna'nın Luck ve Halicz bölgelerinde ve Kırım'da bu dili konuşanlar vardır. Türkiye ve İsrail'de hala bu lehçeyi konuşanlara rastlamak mümkündür.
Kırımçakça
Kırım'da Kırımçaklar tarafından konuşulan bir Türk dilidir. Türk dilleri arasında Kıpçak grubundandır. Genellikle Kırım Tatarcasının bir lehçesi (diyalekt, ağız) olarak kabul görür. Uzun zaman Müslümanlarla beraber yaşadıkları için Kırımçakçada Arapça ve Farsça kelimeler çoktur. Şu anda konuşan sayısı 785 civarındadır. Konuşanların çoğunluğu Yahudi olduğundan bu dile İbranice ve Aramice'den kelimeler girmiştir. Yahudilerin yanı sıra bu dili konuşanlar arasında Müslümanlar da vardır.
Urumca
Urumlar tarafından konuşulan Türk dillerinin Oğuz dilleri grubundan dil. Urumca Türkiye Türkçesine çok benzeyen bir dildir. Bir Yunan dili olan Rumeyce ile karıştırmamak gerekir. Urum Türkçesi, diğer Kıpçak Türk yazı dilleriyle ve Türkiye Türkçesiyle ortak pek çok atasözü ve deyime sahiptir.
Memlûk Kıpçakçası
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlrTDJReUwwRmZUV0Z0YkhWclgyWnliMjFmUVd4bGNIQnZMbXB3Wnk4eU5UQndlQzFCWDAxaGJXeDFhMTltY205dFgwRnNaWEJ3Ynk1cWNHYz0uanBn.jpg)
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh3THpCakwwRnliUzB4TURCeUxtcHdaeTh5TlRCd2VDMUJjbTB0TVRBd2NpNXFjR2M9LmpwZw==.jpg)
Memlûk Kıpçakçası ya da Mısır Kıpçakçası, aşağı yukarı XIII. yüzyılın ortalarından XV. yüzyılın sonuna kadar Mısır ve Suriye'de Memlûk Sultanlığı’nda kullanılmış Eski Kıpçakçaya giren ölü bir Türk dilidir. Eski Kıpçak Türkçesine ait eserlerin büyük çoğunluğu Memlûkler döneminde kaleme alınmıştır. Bu sahadaki eserlerin dili XV. yüzyılın sonlarına doğru yerini bütünüyle Oğuz Türkçesine bırakmıştır.
Ermeni Kıpçakçası
Ermeni Kıpçakçası ya da Ermeni harfli Kıpçak Türkçesi, Eski Kıpçakçaya giren tarihî dönemlerden biridir. Hristiyanlığın Gregoryen mezhebine mensup Ermenilerin Orta Türkçe dönemine ait 16-17. yüzyıllarda batı Ukrayna'da Ermeni alfabesini kullanarak Kıpçak Türk dilinde meydana getirdikleri vakayinameler (kronikler), dinî ve hukuki belgelerle bilinir. Ermeni Kıpçakçası Türk dili tarihinde önemli bir yere sahiptir. Bu edebî dilin 1559-1664 yıllarından kalma eserleri daha eski 12. yüzyılın Codex Cumanicus dilinin devamı niteliğindedir. Ses bilgisi ve gramer özellikleri bakımından Karaimce, Kumanca, Urumca ve Kırım Tatarcasıyla büyük bir benzerlik göstermektedir.
Ana Oğuz Türkçesi
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh4THpGbUwwSmhjMkYwWDJ0cGJHeHpYMVJsY0dWblpYcGZSR1ZrWlY5TGIzSnJkWFJmYldGdWRYTmpjbWx3ZEY5RWNtVnpaR1Z1TG1wd1p5OHlNakJ3ZUMxQ1lYTmhkRjlyYVd4c2MxOVVaWEJsWjJWNlgwUmxaR1ZmUzI5eWEzVjBYMjFoYm5WelkzSnBjSFJmUkhKbGMyUmxiaTVxY0djPS5qcGc=.jpg)
Türk dilinin Milat sonrası dönemlerinden günümüze gelen en büyük kollarından biridir. GökTürkçe döneminde, Ötüken’de kullanılan yazı dilinin yanında, onunla beraber henüz yazı dili formu kazanmayan bir hâlde olduğu kabul edilir. Divânu Lügati't-Türk’te Oğuzcaya dair belirtilen görüşler, bu kolun (en azından) Divandan birkaç yüzyıl önceki hâline dair fikirler verir. 10. yüzyıldan sonra Maveraünnehir, İran ve Anadolu sahalarında yaygınlaşmış, yüzyıl boyunca yazı dili olma yönünde aşama kaydetmiştir. Eski Anadolu Türkçesi dönemi, bu sürecin yeni hâli olmuştur.
Eski Anadolu Türkçesi
Eski Anadolu Türkçesi, Türk dilinin Oğuz koluna dayanan ve Hazar Denizi’nin batısında, Anadolu coğrafyasında 11. yüzyıldan 15. yüzyıla kadar kullanılan bir tarihî yazı dilidir. Anadolu’nun Türkleşmesi ile XIII-XV. yüzyıllar arasında bu bölgelerde Oğuzca temeline dayalı olarak kurulup gelişen yazı dilidir. Eski Anadolu Türkçesinin meydana gelişinde, Anadolu’daki birtakım ağız özelliklerinin zaman zaman metinlere girmiş olması, standart bir Eski Anadolu Türkçesinden bahsedilmesini güçleştirmektedir. Bu güçlük, gramer yazmada kendini iyice gösterir. Dönem içinde, Anadolu’da ve çevresinde yazılan eserlerde farklı kelime ve ek tercihleri, ilgili eserlerin yazar ve müstensihlerinin farklı coğrafyalara ait olmasıyla alakalıdır.
Osmanlı Türkçesi
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh6THpOaEwwMWhhRzExWkY5QlltUWxRek1sUWtOc1lpVkRNeVZCTW1zbFF6TWxRVVV1YW5Cbkx6SXdNSEI0TFUxaGFHMTFaRjlCWW1RbFF6TWxRa05zWWlWRE15VkJNbXNsUXpNbFFVVXVhbkJuLmpwZw==.jpg)
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgyTHpZNUwwOTBkRzl0WVc1ZlIyRnlaR1Z1TG1wd1p5OHlNREJ3ZUMxUGRIUnZiV0Z1WDBkaGNtUmxiaTVxY0djPS5qcGc=.jpg)
13 ile 20. yüzyıllar arasında Anadolu'da ve Osmanlı İmparatorluğu'nun yayıldığı bütün sahalarda kullanılmış olan Osmanlı Türkçesi, Türk dili tarihi içinde geniş sahada ağızlarıyla beraber konuşulmuştur. Alfabe olarak Arap alfabesinin Farsça ve Türkçe için uyarlanmış bir biçimi kullanılmıştır.
XVII. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun dünyada birçok alandaki üstünlüğü ve yaygınlığına bağlı olarak Osmanlı Türkçesi de İmparatorluk sınırlarını aşan bir yaygınlığa sahip olmuştur. İncil’in dili olan Latince başta Fransa olmak üzere Avrupa’da XVII. yüzyıl ortalarına kadar eğitim dili olarak varlığını korudu. Fransa’da anadilde eğitim ancak XVII. yüzyıl sonunda yapılabilmiştir ve yine söz konusu ülkede, Almanca ve İngilizce gibi yabancı dillerin öğrenim ve öğretimi ancak XIX. yüzyılda yaygın olarak gerçekleşebilmiştir. O nedenle Fransa’nın 1670’lerde Türkçenin yabancı dil olarak öğrenim ve öğretimine duyduğu ilgi, yabancı dil eğitimi tarihçileri açısından da dikkate alınması gereken bir durumdur. Fransa için XVII. ve XVIII. yüzyıllar, yoğun olarak Osmanlı medeniyeti ve kültürüne ilgi duyduğu yüzyıllar olarak tarihe geçmiştir. Bu eğilimin kaçınılmaz sonucu ise Osmanlı Türkçesiyle kaleme alınmış el yazmalarının Fransızcaya çevrilmesidir.
Türkiye Türkçesi
Türkiye Türkçesi, batıda Balkanlar’dan Anadolu’nun doğu sınırlarına kadar yazı dili ve ağızlarıyla konuşulan çağdaş Türk yazı dilidir. Türk yazı dilleri içinde Oğuz sahası yazı dillerinden Osmanlı Türkçesinin devamını oluşturur. Başta Türkiye olmak üzere, eski Osmanlı İmparatorluğu coğrafyasında konuşulan Türkçe, dünyada en fazla konuşulan 15. dildir.
Türkiye Türkçesi, Türkiye, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, Kıbrıs Cumhuriyeti, Irak, Makedonya, Kosova, Romanya ülkelerinde çeşitli düzeylerde resmî kimliğe sahip bir dildir. Resmiyete sahip olduğu coğrafya, Türkiye Türkçesinin yayılım alanı içindedir; batıda Balkanlar’dan (orta ve kuzey) doğuda Orta Doğu’ya kadar bir alanı kapsar.
Gagavuz Türkçesi
Çoğunluğu Moldova'daki Gagavuz Yeri Özerk Bölgesi'nde yaşayan Gagavuzların konuştuğu çağdaş Türk yazı dilidir. Yaklaşık 300.000 kişi tarafından konuşulur. Gagavuzca, Oğuz grubuna içinde yer alır. Komşu dillerden birçok ödünç sözcük almasına rağmen bir Türkiye Türkü ile Gagavuz Türkü kolayca anlaşabilir. Eskiden Gagavuzca Yunan alfabesi ile yazılırdı, ancak 1957'de Kiril abecesi kullanılmaya başlanınca Yunan alfabesinden vazgeçilmiştir. Moldova'nın bağımsızlığına kavuşması ve Gagavuzlara özerklik verilmesinden sonra Türk alfabesi üzerine biçimlendirilmiş bir yazı sistemi oluşturuldu.
Klasik Azerbaycan Türkçesi
16. yüzyıl başlarından 19. yüzyıl ortalarına dek sürmüş olan Klasik Azerbaycan Türkçesi, Azerbaycan yazı dilinin ilk dönemidir. Eski Oğuz Türkçesi, Azerbaycan ve Anadolu’nun (14. yüzyılın ortalarından sonra aynı zamanda Balkanlar’ın) ortak yazı dili idi. Ancak 13, 14 ve nispeten 15. yüzyıllardaki Batı Türk yazı dili, oturmuş bir yazı dili değildi. Aynı işlev için farklı morfo-fonolojik biçimler (örnek olarak teklik birinci şahıs için -vAn, -vAnIn, -vAm, -Am, -In) kullanılabildiği gibi yazardan yazara değişebilen biçimler de kullanılabiliyordu. Söz gelişi Sivas’ta yazan Kadı Burhaneddin’de, sonradan Azerbaycan yazı dili için standartlaşacak biçimler ağırlıkta iken daha doğudaki Erzurumlu Darir’de sonradan Osmanlı sahasında standartlaşacak biçimler ağırlıktaydı. Bu özellikler dolayısıyla Eski Oğuz Türkçesini Azerbaycan yazı diliyle Osmanlı yazı dilinin ortak atası kabul ediyoruz. Eski Oğuz Türkçesinde her iki yazı dilinin filizleri yeşermekteydi. Karakoyunlu-Akkoyunlu-Osmanlı siyasi ayrılığı dolayısıyla 15. yüzyılda ayrışma sürecini yaşayan Eski Oğuz Türkçesi, 16. yüzyıl başında Safevî Devleti’nin kuruluşuyla Azerbaycan ve Osmanlı yazı dillerine ayrıldı.
Azerice
19. yüzyılın ortalarından 20. yüzyılın 30’lu yıllarına kadar bir geçiş dönemi yaşayan Azerbaycan yazı dili 1930’larda bugünkü Azerbaycan yazı dili dönemine girmiştir. Geçiş döneminin başlıca isimleri Mirza Fethali Ahuntzâde, Hasan Bey Zerdabî, Mirza Elekber Sâbir, Hüseyin Câvid, Mehemmed Hâdi, Celil Memmedguluzâde’dir. Bugün, çağdaş Türk yazı dillerinden biri olarak, Kafkaslar, Azerbaycan ve İran sahasında ağızlarıyla beraber konuşulmaktadır.
Kaşkay Türkçesi
İran'da yaklaşık 3,5 milyon Kaşkay tarafından konuşulan Oğuz öbeğine ait Türk dilidir. Azerbaycan Türkçesine çok yakın olan bir dildir. Kaşkaylar genelde iki dilli olup anadilleri Kaşkay Türkçesi yanında resmî dil olan Farsçayı da konuşurlar.
Eski Türkmen Türkçesi
Eski Türkmen Türkçesi yazılı belgelerle takip edilemeyen tarihî dönem içinde Ana Oğuz Türkçesinin içinden ayrıklaşan veya Ana Oğuz Türkçesiyle beraber yaşamış olan bir kol olarak düşünülmektedir. Özellikle 10. yüzyılda yoğunluk kazanan Hazar Denizi’nin batısına göç eden kalabalık Oğuz boylarının dışında, Hazar’ın doğusunda yaşamını sürdürmüş olan Oğuzların konuşmuş oldukları diyalektlerdir. Yazı dili olmadığı için Eski Türkmen diyalektleri olarak da belirtilebilir.
Türkmence
Oğuz öbeği içinde yer alan çağdaş Türk yazı dillerinden biridir. Türkmen Türkçesi, Oğuz grubu şivelerinin doğu kolundandır. Bundan dolayı Oğuz Türkçesinin özellikleri Türkmen Türkçesinin karakteristiğini oluşturur. Ayrıca, Doğu Türkçesinin etkisiyle Kıpçak ve Çağatay Türkçesinin özelliklerini de barındırır. Mesela, Oğuz grubu lehçelerinde görülen b- > v- değişmesi, Türkmen Türkçesinde olmayıp b’ler korunmuştur. (bol- “ol-”, bar “var” vs.). Türkmen Türkçesinin en önemli özelliklerinden birisi de aslî uzun ünlüleri korumuş olmasıdır.
Kafkas Türkmencesi
Rusya'da Stavropol Krayında yaşayan Kafkas Türkmenleri tarafından konuşulan Oğuz grubundan bir Türk dili ya da Türkmencenin bir lehçesidir.
Horasan Türkçesi
İran'ın kuzeydoğusunda ve komşu Türkmenistan'ın Amu Derya ötesine kadar yaşayan Horasan Türkleri tarafından konuşulan Oğuz öbeğine ait yazı dili olmayan bir Türk lehçesidir. Anadili olarak konuşanların sayısı 1993 yılında bir milyondan fazla olarak tespit edilmiştir. Horasan Türkçesi, Türkmence ve Azerice arasında olup Türkmenceye daha çok yakınlık göstermektedir.
Bilinmeyen Oğuz kolu
Salar Türkçesi
Çin'de yaşayan Salarların konuştuğu Oğuz grubuna ait Türk dilidir. Kökenleri Salur boyundan olan Salarlar kendilerine Salır, dillerine de Salırça derler.
Salarca yaygın olduğu bölgenin etrafında bulunan büyük Türk dillerinden farklı olarak Uygur grubuna değil Oğuz grubuna aittir. Konuşulan iki ayrı lehçesi vardır. Bunlar Çince ve Tibetçe'den etkilenen Kinhay lehçesi, Uygur Türkçesi ve Kazak Türkçesinden etkilenmiş İli lehçeleridir.
Tartışmalı kol
Çağdaş dönemde Halaçça ile devam eden bu tarihî Türk lehçesi kolunun bir Oğuz lehçesi mi yoksa başka bir lehçe kolu mu (G. Doerfer gibi bazılarına göre Argu) olduğu tartışmalıdır. Her iki yönde de ileri sürülen görüşler vardır.
Halaç Türkçesi
İran’da konuşulan bir Türk lehçesidir. 1988 yılında konuşur sayısı 30.000 olarak belirtilmiştir. Yazı dili kimliği yoktur, ağız olarak konuşurlara sahiptir. Günümüzden yaklaşık 25 yıl önce Alman bilim adamı G. Doerfer'in dikkatleri çekmesiyle o güne kadar dilleri açısından sıradan bir Türk halkı oldukları, Azericenin bir ağzını konuştukları düşünülen Halaçlar ve dilleri Türk dilbilim araştırmalarında önemli bir yere sahip oldu. Buna göre Halaçlar bir Azeri halkı olmadığı gibi dilleri de Azericenin bir ağzı olmayıp Eski Türkçeden de eski özellikler gösteren bir Türk dilidir.
Sibirya sahası diyalektleri
Tarihî Sibirya Türkçesi
Türk dili coğrafyasının Sibirya bölgesinde, bu bölgenin güneyinde, Ötüken dolayında yaşayan kalabalık Türk gruplarından ayrılan bir veya birkaç Türk grubunun konuşmuş olduğu yazılı olmayan koldur. Bu kola dair fikirlerin çoğu hipotetiktir.
Altayca
Altayca, çağdaş Türk yazı dillerinin Sibirya grubunda yer alan kollardan biridir. Rusya içindeki Altay Cumhuriyeti’nin resmî dilidir. Altayca, daha önce Oyrot dili olarak adlandırılıyordu. 2002 verilerine göre bu lehçeyi yaklaşık 75 bin kişi konuşmaktadır. Altayca, temel olarak Altay Cumhuriyeti’nde (Güney Altay) ve Altay Kray’da (Kuzey Altay) konuşulur. Bu yazı dili, Rusça ile birlikte Altay Cumhuriyeti’nin resmî dilidir. Resmî dil olarak Altay dili, Güney diyalekti üzerinde gelişmiştir.
Tuvaca
Tuvaca, Rusya'ya bağlı özerk Tuva Cumhuriyetinde Tuvalar tarafından konuşulan Sayan dilleri grubundan çağdaş Türk yazı dillerinden biridir. Tuva Cumhuriyeti'ndeki 250.000 civarındaki Tuva nüfusunun yanı sıra, kuzey-batı Moğolistan'da 27.000 kişi ve Çin'in adlandırmasıyla Sincan Uygur Özerk Bölgesi'ne Türk Dünyasındaki adlandırmayla Doğu Türkistan'a bağlı Altay İli'nde 2.400 kişi bu dili konuşmaktadır. Ayrıca Buryat Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nde ve Kazakistan'da az sayıda Tuvaca konuşanlar vardır.
Hakasça
Hakasça, çağdaş Türk yazı dillerinden Sibirya kesiminde konuşulup yazılan kollarından biridir. Hakas Türkleri tarafından konuşulmaktadır ve Hakaslar Hakasya adı verilen ülkede yaşamakta olup, Güney Sibirya bölgesindedir. Hakas Cumhuriyeti veya Hakasya, Rusya'da yer alır. Hakasların nüfusu 78,500 olup, bunun 60,168 kadarı Hakasça konuşmayı bilmektedir.
Şorca
Şorca, Şorlar tarafından konuşulan Türk lehçelerinin Sibirya öbeğine ait kolu, çağdaş Türk yazı dillerinden biridir. Tuva Türkçesine büyük benzerlik gösterir. Hakas Türkleri gibi kendilerine Tadar (Tatar) kişi demektedirler. Rusya'nın bölgesinde 9.800 kişi konuşmaktadır. Günümüzde Şorca Kemerovo Üniversitesi'nde öğretilmektedir. Alfabesi 19. yüzyılın ortalarında Rus Hristiyan misyonerleri tarafından oluşturulmuştur. 1929-1938 yılları arasında Latin alfabesi kullanan Şorlar, sonra tekrar Sovyet-Rus yönetiminin baskısı ile Kiril alfabesine geçirilmişlerdir.
Tofaca
Tofaca, Rusya Federasyonu’nda yaşayan Tofalar tarafından konuşulan Sayan dilleri grubundan bir çağdaş Türk yazı dilidir. 2010 yılında yalnızca 93 kişi tarafından konuşulan Tofa dili Tuvacaya yakın olup Soyot Tuka Türkçesi gibi tükenme tehlikesiyle karşı karşıyadır.
Çulımca
Çulımca, Rusya'da Sibirya'nın ortasında genellikle Krasnoyarsk oblastı ve Tomsk oblastında konuşulan bir Türk lehçesidir. Bu lehçenin tüm konuşurları Rusçayı da bilir. Sovyetler Birliği zamanında Rusça konuşmaları için yapılan baskılar sonucunda çoğu Çulım Türkü, Çulımcayı öğrenememiş, unutmuş ve böylece Çulım Türkçesinin konuşanları azalmıştır. Çulımlar Sibirya'da Kızılyar (Rusçası Krasnoyarsk) bölgesi ve Tom bölgesinde yaşarlar.
Dolganca
Türk lehçelerinin Sibirya öbeğine ait, Dolganların konuştuğu lehçe. Yok olmak üzere olan Türk lehçelerinden biridir. bölgesinde konuşulmaktadır. Dolganlar (Dolgan, tıa-kihi, saha) — Rusya içinde (tümü 7300 kişi, nüfuslu bir Türk soylu topluluktur. Taymır bölgesi Krasnoyarsk krayında yaklaşık 5500 kişi, Yakutistan’da yaklaşık. 1300 kişi.).
Fuyü Kırgızcası
Fuyü Kırgızcası yaklaşık 600 konuşanı bulunan, Çin'de yaşayan bir Türk dilidir. Kırgızistan'daki Kırgızcayla çok yakın bir bağlantısı vardır.
Batı Yugurca
Çin'de Yugurlar (Sarı Uygurlar)'ın yoğun olarak yaşadığı Gansu eyaletinde 4.600 kişi tarafından ana dili olarak konuşulan, Türk dillerinin Sibirya öbeğine ait bir dil koludur.
Bilinmeyen Sibirya kolu
Bilinmeyen Kuzey Sibirya kolu
Yazı dili olmaması, yazılı belge bırakmaması sebebiyle varlığı hakkında kesin bilgilere sahip olunmayan bir dil koludur. Çok eski dönemlerde Sibirya sahasından daha da kuzey bölgelere yapılan göçlerle oluşmuş olduğu varsayılır. Bugünkü kollardan Yakutça ile Sibirya lehçeleri arasında var olan ortaklıklar da, söz konusu tarihî göç fikrini doğrular niteliktedir.
Yakutça
Yakutça, Yakutların (Saha Türklerinin) konuştuğu lehçedir. Türk lehçelerinin Sibirya grubuna bağlıdır. 456.288 kişi tarafından konuşulur. Ayrıca Taymir Yarımadası'nın doğusunda yaşayan halkların ticaret dilidir (Ruslar hariç). Yakutçaya Sahaca da denir. Bu lehçeyi konuşanların çoğunluğu Rusya'ya bağlı Saha Cumhuriyeti'nde yaşar.
Ayrıca bakınız
Kaynakça
- ^ a b Osman Nedim Tuna, Sümer ve Türk Dillerinin Tarihî İlgisi ve Türk Dilinin Yaşı Meselesi, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1997, s. 49.
- ^ Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, kitap sonu
- ^ Şükrü Halûk Akalın, “Türk Dünyasında Dil”, Yeni Türkiye, Temmuz-Ağustos 2013, Yıl 9, Sayı 53-54, Ankara, s. 358-363. ISSN 1300-4174
- ^ Osman Nedim Tuna, Altay Dilleri Teorisi, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul 1983, s.1. 21 Ekim 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde . (İlk varyant)
- ^ Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 17.
- ^ Osman Nedim Tuna, Sümer ve Türk Dillerinin Tarihî İlgisi ve Türk Dilinin Yaşı Meselesi, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1997, s. 1-3.
- ^ Talat Tekin, Hunların Dili, Doruk Yayınları, Ankara 1993
- ^ a b Talat Tekin, Hunların Dili, Doruk Yayınları, Ankara 1993, s. 37, 40, 53.
- ^ a b Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 61-62.
- ^ a b "Agop Dilâçar, Batı Türkçesi, TDAY Belleten (1953), s" (PDF). 20 Eylül 2011 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 2 Haziran 2013. Kaynak hatası: Geçersiz
<ref>
etiketi: "Dilacar" adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış (Bkz: ) - ^ a b Talât Tekin, Tuna Bulgarları ve Dilleri, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1987, s. 11.
- ^ Prof. Dr. Ahmet Bican Ercilasun, Tarihten Geleceğe Türk Dili 25 Ocak 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde . Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Merkezi
- ^ (PDF). 10 Eylül 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Haziran 2013.
- ^ Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 226, 272-283.
- ^ Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 230-231.
- ^ Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 342.
- ^ Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 369.
- ^ Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 400.
- ^ "Çağdaş Türk Yazı Dilleri-II, Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları, Eskişehir 2011, s. 4" (PDF). 26 Nisan 2014 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 25 Haziran 2013.
- ^ "Lale Demirci, "Cumhuriyet'in 80. Yılında Türkiye'de Memlûk-Kıpçak Türkçesi Çalışmaları"" (PDF). 15 Nisan 2010 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 14 Haziran 2013.
- ^ Sinan Uyğur, Dobruca Tatar Türklerinde Abece ve Yazım Sorunu, Karadeniz Araştırmaları, Yaz 2011, Sayı 30, sayfa: 71-92
- ^ "Mehmet Naci Önal, "Dobruca Türkleri'nin Bilmeceleri", folklor/edebiyat, 1997, Sayı: 10, s. 83-107" (PDF). 21 Ekim 2012 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 25 Haziran 2013.
- ^ "Mehmet Naci Önal, "Romanya Dobrucası Tatar Halkının Sözlü Edebiyatları", Problemı Filologii Narodov Povolzvya Sbornuk Smameu, Moskova 2010, s. 204-209" (PDF). 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 25 Haziran 2013.
- ^ (PDF). 17 Nisan 2012 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Haziran 2013.
- ^ Osman Uyanık, “Urum Türkçesinin Türk Dili Sınıflandırmalarındaki Yeri”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 2010, (27), s. 45-56[]
- ^ "Hülya Kasapoğlu Çengel, "Ukrayna'daki Urum Türkleri ve Folkloru", Millî Folklor, 2004, Yıl. 16, S. 16, s. 59" (PDF). 27 Ekim 2011 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 25 Haziran 2013.
- ^ "Ali Fehmi Karamanlıoğlu, Seyf-i Sarâyî'nin Gülistan Tercümesi'nin Dil Hususiyetleri, Türkiyat Mecmuası, XV, 1968, s. 75-126" (PDF). 17 Mayıs 2017 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 23 Temmuz 2013.
- ^ "Hugh N Kennedy, The Historiography of Islamic Egypt (C. 950-1800), Brill Academic Publishers, 2001". 16 Ağustos 2014 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 23 Temmuz 2013.
- ^ "Mustafa Yıldız, "Seyf-i Sarayi'nin Gülistan Tercümesinde Aynı İsim Unsurlarının Kıl- ve Et- Yardımcı Fiilleriyle Kullanımından Oluşan Eş Değer Birleşik Fiiller ve Oğuzca Etkisi", Turkish Studies, Volume 5/1 Winter 2010, s. 687-706" (PDF). 18 Nisan 2013 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 23 Temmuz 2013.
- ^ "Ayşe Melek Özyetkin, "Tarihten Bugüne Türk Dili Alanı", (Konferans) Chinese Academy of Social Science, Sino-Foreign Relationship Department of Institute of History, Beijing/CHINA (23 January 2006)" (PDF). 16 Haziran 2012 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 23 Temmuz 2013.
- ^ (PDF). 21 Ekim 2012 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Temmuz 2013.
- ^ (PDF). 1 Mayıs 2015 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Temmuz 2013.
- ^ "Hülya Kasapoğlu Çengel, "Ermeni Harfli Kıpçak Türkçesiyle Yazılmış Töre Bitigi ve Bu Eserdeki töre, yargı, bitik Terimleri Üzerine", Gazi Türkiyat 2007/1, s. 77 -96" (PDF). 27 Ocak 2016 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 23 Temmuz 2013.
- ^ İbrahim Arıkan, “Ermeni Harfli Kıpçak Türkçesi”, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi (2006), 3/4, s. 130-141[]
- ^ "Nadejda Chirli, "Ermeni Kıpçakçasında Edat Gibi Kullanılan Kelimeler", Karadeniz Araştırmaları, Sayı: 12, Kış 2007, s. 15-24" (PDF). 26 Nisan 2018 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 23 Temmuz 2013.
- ^ (PDF). 6 Mayıs 2012 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Temmuz 2013.
- ^ Gürer Gülsevin, Eski Anadolu Türkçesinde Ekler, TDK Yayınları, Ankara 2007, s. 1.
- ^ "Suna Timur Ağıldere, "XVIII. Yüzyıl Avrupa'sında Yabancı Dil olarak Türkçe Öğretiminin Önemi: Osmanlı İmparatorluğu'nda İstanbul Fransız Dil Oğlanları Okulu (1669-1873)", Turkish Studies, Volume 5/3, Summer 2010, s. 697, 700" (PDF). 17 Aralık 2013 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 12 Haziran 2013.
- ^ Prof. Dr. Doğan Aksan, Türkiye Türkçesinin Dünü, Bugünü, Yarını, Bilgi, s. 68.
- ^ a b Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 429-430.
- ^ "ethnologue.com". 3 Şubat 2013 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 13 Haziran 2013.
- ^ The Qashqai 21 Haziran 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde . (İngilizce)
- ^ "Çağdaş Türk Yazı Dilleri-I, Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları, Eskişehir 2011, s. 99" (PDF). 3 Eylül 2013 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 13 Haziran 2013.
- ^ Michał Łabenda, Język kazachski, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, Warsaw 2000, s. 6. (Lehçe)
- ^ Языки мира. Тюркские языки, В. Н. Ярцев, Bişkek 1997, sayfa: 412.
- ^ (PDF). 19 Mart 2013 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Haziran 2013.
- ^ Turkic Languages Of Persia: An Overview 29 Nisan 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde . Encyclopædia Iranica (İngilizce)
- ^ . 16 Mart 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Haziran 2013.
- ^ Cevat Heyet, “Torki-ye Kalaj”, وارليق Varlık, 70.4, 1988, s. 12-24.
- ^ (PDF). 18 Ağustos 2018 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Haziran 2013.
- ^ "Ethnologue". 8 Ekim 2010 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 23 Temmuz 2013.
- ^ "Население Российской Федерации по владению языками" [Population of the Russian Federation by languages used] (XLS) (Rusça). 6 Şubat 2018 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 23 Temmuz 2013.
wikipedia, wiki, viki, vikipedia, oku, kitap, kütüphane, kütübhane, ara, ara bul, bul, herşey, ne arasanız burada,hikayeler, makale, kitaplar, öğren, wiki, bilgi, tarih, yukle, izle, telefon için, turk, türk, türkçe, turkce, nasıl yapılır, ne demek, nasıl, yapmak, yapılır, indir, ücretsiz, ücretsiz indir, bedava, bedava indir, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, resim, müzik, şarkı, film, film, oyun, oyunlar, mobil, cep telefonu, telefon, android, ios, apple, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, pc, web, computer, bilgisayar
Turk dili tarihi civi yazili Sumerce tabletlerdeki alinti kelimeler seklinde bilinen ilk orneklerine rastlanan cografya olarak Mogolistan ve Cin iclerinden Avrupa nin ortalarina Sibirya dan Hindistan ve Kuzey Afrika sahasina kadar yayilmis olan Turk dilinin tarihidir Gunumuzde Asya ve Avrupa kitalarinda konusulan ve yazilan Turk yazi dilleri ve bunlarin agizlarinin tarihi sureclerini kapsar Turk dilinin tarihi donemleri alt donemleri dunya capinda cesitli calismalarda anlatilmistir Altay donemi Turk dilinin kaynagi olarak belirtilir Dilin ailesi de zaten bu sebeple ayni adla Altay anilir Gunumuz yazi dilleri ve onlarin agizlarina gelinceye kadar bircok donem yasanmistir Bu donemleri belirtmek uzere yapilan nitelikli calismalarin toplamini da veren Ahmet Bican Ercilasun un eserinde Turk dilinin tarihten gunumuze donemleri tabloyla gosterilmistir Turk yazi dilleri ve agizlari hakkinda ilk bilgileri soz varligi verileriyle ve sozlu edebiyat urunleriyle sunan Turk dilinin ilk sozlugu ve dil bilgisi kitabi Divanu Lugati t Turk te Kutadgu Bilig adli unlu eserde Ali Sir Nevai nin Muhakemetu l Lugateyn inde Harezm Kipcak Anadolu ve Cagatay sahasinda XIX yuzyila kadar bu dilin adi Turk tili Turki Turkce sekillerinde kaydedilmistir Ana Altay diliDilbilgisinde bir dil ailesi veya toplulugu icin kullanilan Altay dilleri adiyla dar olarak uc Turk Mogol Tunguz genis olarak bunlarla birlikte Kore ve kisa bir sureden beri Japon dilinin de yeniden katilmasi ile bes dil kastedilir Bu teori Turk Mogol Tunguz Kore ve Japon dillerinin ortak bir kokten ciktigini ve bunlarin akraba oldugunu kabul eden teorinin adidir Teoriye gore bu diller ortak bir ata dilden iniyordu Ortak ata dil farazi bir dildi ve tabiatiyla bir adi yoktu Akrabalik teorisine inananlar bu farazi dile Altay dili Altayca adini verdiler Teorik olarak kurgulanan bu Altay dilinden ayrilmalar sonucunda ortaya cikan Turk dili ile Turkiye Turkcesinin tarihi baslar Ana Turk diliAna Altay dilinden zamanla cikan kollardan birisi Ana Turk dilidir Bu dil Altay ozelliklerinin yaninda artik kendisine has yapilar kazanmis bir halde dusunulmektedir Turk dilinin bu ilk donemine dair yazili belgeler yoktur gorusler ve belli dil ilkeleriyle donem tarifi yapilmistir Sumerce Turkce iliskisiSumer zamani Lagas krali Eannatum a ait bir stel ve buradaki civi yazisi ornegi Asagi yukari MO 3500 MO 1700 yillari doneminde bugunku Mezopotamya bolgesinde konusulmus olan Sumerce doneminde buyuk bir medeniyetin temsilcisi yazinin kullanildigi dil olmustur 1947 1948 akademik yili sirasinda Istanbul Universitesi Turkoloji Bolumunde ogrenci iken eline gecen tercume Eti Dili Sozlugu nde rastladigi gud sigir okuz kelimesi Turkolog Osman Nedim Tuna nin Sumerce ile derin ilgisini baslatmistir Bu kelime ile Eski Turkce ud okuz kelimesi arasindaki benzerlik dikkatini cekmistir Bunun uzerine Sumerce hakkinda cok cesitli okumalar yapan Tuna Sumer ve Turk Dillerinin Tarihi Ilgisi ve Turk Dilinin Yasi Meselesi adli eserinde yaklasik olarak son kirk yilda tespit ettigi 32 ses denkliginin karakteristik olan ve maksada yeter 16 sini sunmustur Turkoloji Sumeroloji ve daha bircok bilim dalinda buyuk cigir acan bu calismadan cikarilan sonuclar su sekilde verilmistir SonucSumerce ve Turkce cok daha eski bir devirde birbiri ile akraba olmus olabilir veya olmayabilir Bu konu bizi burada ilgilendirmiyor Fakat Sumerlerle Turkler arasinda dil bakimindan tarihi bir ilgi bulundugu hususu bu 168 kelime ve gerekli aciklamalarla ispatlanmistir Turklerin en az MO 3500 lerde Turkiye nin Dogu bolgesinde bulundugu tespit edilmistir Bunun Kuzey Dogu ve Bati sinirlarinin ne oldugunu baska bir calismamda aciklayacagim Turk dilinin zamanimizdan 5500 yil once mustakil ve iki kollu bir dil olarak varligi ispatlanmistir Eger dogustan Sumerlerle temasa geldikleri zamana kadarki cozulme hizi sabit ise Ilk Turkce veya Ana Turkcenin muazzam bir zaman once yasamis olmasi gerekir Bu sonuc benim 1978 yili sonunda tamamlayip 1983 Agustosunda yayimladigim Altay Dilleri Teorisi adli calismamda Turk dilinin archeology ve glottochronology arastirmalarindan hareketle ileri surdugum yasi en pinti hesaplara gore 8500 dur s 52 55 ifademle karsilastirilabilir Simdi bu rakam dogrulanmaktadir Cunku Ana Turkceden Ana Dogu ve Bati Turkcesine kadar gecen zamani da hesaba katarsak bu devreden zamanimiza kadar gecen 5500 yilin ikiye katlanmasi mumkundur Bugun yasayan Dunya dilleri arasinda en eski yazili belgelere sahip olan dil Turk dilidir Bunlar civi yazili Sumerce tabletlerdeki alinti kelimelerdir Altay dili teorisindeki en onemli meselelerden biri olan l2 s r2 z ye ait misallerdeki anachronism bu konuda aksi istikamette bir duzeltme yapilmasini gerektirir Karsilastirmali kelime listesi Kismi liste Osman Nedim Tuna Sumer ve Turk Dillerinin Tarihi Ilgisi ve Turk Dilinin Yasi Meselesi Turk Dil Kurumu Yayinlari Ankara 1997 s 5 21 ISBN 975 16 0249 1 Ses denkligi Sumer dilindeki anlami Sumer dili Sm Turk dili Tk Turk dilindeki anlamiSm D Tk y O spalten zerschneiden zerstoren dar yar yarmak Band dib yip ip Sesamol dig yag yag verschlissen tab yap ortmek kapamak Feind Peiniger taga yagi dusman country tir yir yer toprak yeryuzu Sm g Tk O y entfernen gid id salmak gondermek serbest birakmak gecirmek to be ill to ache to hurt to give pain gig ig hastalik hasta wood tree gis yis orman dag agac cali Tur door gisig esik kapi ox gu Rind gud ud sigir okuz boga burcu sigir Okumene krs ukkin Versammlung gukin okun para gul ve buna benzer seylerin yigini okum yigin ug yigmak uguk dolu yigili Ernte gurun6 orum kesim Sm m Tk K Emesal to stay for gal mal kal kalmak Ameise marun karinca karinca Grenze mas kas herhangi bir seyin kiyisi name fame mu ku un san Sm n Tk y sich niederlagen beschlafen sich lagern nad9 yad yaymak dosemek sermek Bezirk nanga yaŋa herhangi bir irmagin bir yani yaŋak yan taraf yanggak yan taraf Summe nigin yigin yigin kume yigilmis Licht nurum yaruk isik aydinlik parlak Sm S Tk y O schreiben to write sar id sar yaz sasmak yanilmak cozmek yazmak naksetmek resmetmek susleyip bezemek yazikci mektup getirip goturen elci prime good sig yig yeg iyi daha iyi Hand silig elig el singen und spielen sir3 singen sir yir kosma turku hava ir musikide irlama gazel sarki turku Sm S Tk c small child sag caga yeni dogmus daha tuyu bitmemis durchschneiden sab cap vurmak cap tur boyun vurdurmak cap carpmak vurup kesmek Gott Sulpae sulpae colpan coban yildizi coban yildizi zuhre yildizi sabah yildizi etoile blanche qui se montre vers l aurore et sur laquelle se guident les caravans Insekt zibin cibin sinek cibun sinek Sm u Tk kṼ a Sumpf u4muh4 Schlamm der flusse umaḫ komek gt gomek camurlu bataklik yer alan komuk bataklik Gewolk umun kumun men person people another men personality people folk un kun elgun halk Grab urugal kurgan Grabhugel kurgan kale hisar kale kubbe chateau fort la partie d une ville entouree d une enceinte kurgan mezar krs Amga KurganSm d Tk d ein opfergefass fur Getranke adakur adak icki kadehi ayak canak kase icki kadehi bad stinking gid id koku misk silver or goldsmith kudim kuyum kaliba dokme ceyiz kuyum argent kuyumci orfevre kuyma herhangi bir madenden cekicle dogme ile degil eritilerek dokme ile yapilmis havan cirakman cekic gibi aygitlar sleep udi udi uyumak krs ud uyku Sm d Tk n schwer dugud yogun kalin yogun yogun siskin kalin kalin yogun kaba to be long to lengthen to prolong sud4 sun uzatmak el uzatmak uzanmak sun uzamak uzanmak knot tie tugdu tugun dugum krs tug dugumlemek baglamak number voting board siti Rechnung Zahl sid san sayi sayma itibar etme sayi sayma benzeme Sm VmV Tk VKV Schafhurde Umfriedung Stall amas agil agil koyun yatagi koyun pisligi Magd geme eke buyuk kizkardes eged gerdek gecesi gelin icin gonderilen hizmetci kadin two Emesal imma ikki iki discernment Verstand umus ukus anlayis akil anlayis Sm r Tk z to spread abroad to disperse of a thing undo especially a spell to make a hole buru harvest noun bur boz bozmak yikmak buz bozmak yikmak harap etmek viraneye cevirmek darmadagin etmek dig dig quickly ḫar kaz kazmak anger Emesal mir kiz to be angry cross ill tempered to be angry wexed with 2 to get hot kizga kul kizip uzaklastirmak kakimak to squezze to press out oil juice sur suz suzmek Sm s Tk l six assa alti alti shadow gisge kolige golge kolike willow giskim yilgin ilgin agaci tamariska ilgin tamarisk Fundament us ul duvar temeli temel Sm ae Tk An I mae men ben you sg zae sen sen Gott Sulpae sulpae colpan coban yildizi Zuhre yildizi coban yildizi sabah yildizi etoile blanche qui se montre vers l aurore et sur laquelle se guident le caravans Grass Futter Pflanze ulia oleŋ sulak yer bataklik arazi ot cayir cimenlik vert endroit riche en verdure prairie oleŋlik cayir otlak Sm g Tk ŋ field asa g alaŋ alan duz ve acik yer Grenze Grenzegebiet bulug buluŋ kose bucak zaviye kose yon taraf cihet daybreak morning dawn hell rein glanzend dag taŋ tan sabah vakti to be strong to be vigorous to have power machtig stark kalag kaliŋ kalabalik cok suru kalin kesif cok sayisiz sik pek kalabalik koyu Sm m Tk K Steppentier alim elik geyik elik kiyik geyik ceylan dag kecisi yaban kecisi heiss Feuer Hitze heiss izim isig sicak sicak sicaklik iltifat Licht nurum yaruk isik aydinlik parlak aydinlik parlak a cattle stable surum surug suru Sm CVr z Tk Cr cV Gott god dingir teŋri Tanri gok sema Hode dubur yumru top gibi yuvarlak yumri yumru krs yumurtga yumurta insanlarin ve hayvanlarin tasaklari Liste notu Tuna nin eserinde Sumerce kelime anlamlari alintilanan kaynaktaki dille verilmistir Hun donemiHun topraklari ve cevresiAna dili Hunca olan en meshur tarihi sahsiyetlerden Attila nin bir Orta Cag madalyonunda sekli ve Atila Flagelum Dei Tanri nin kirbaci yazisi Huncanin Lir Turkcesi veya Saz Turkcesi aidiyeti konusunda cesitli calismalar vardir Tabii bu calismalar tarihi vesikalardaki verilerin yorumlamalarindaki farklar ve verilerin cesitliligiyle alakalidir Hunlara ait bircok kelime Cincede bu dile ozgu bicimleriyle tespit edilmis ve bu kelime bicimleri farkli arastirmacilar tarafindan Turkce olarak aciklanmistir Turkolog Talat Tekin sozu edilen kelimelerde 17 sini gorusleriyle beraber belirtmistir Yukaridaki sozlerden son dokuzu Tabgac donemine MS 338 557 aittir Cincede r sesi bulunmadigi icin Turkce sozlerdeki r ya l ile gosterilir veya hic gosterilmez ceng li tengri king lu kingrak wo lu to ordu vb Cin sulalesi tarihinde MS 329 da gecen bir olay vesilesiyle Cin karakterleriyle tespit edilmis iki cumle vardir Cin sulalesi tarihi Cin su 10 karakterden olusan bu cumlelerin beytin Hunca oldugunu belirttigi gibi her karakterin Cince anlamini da vermistir Olay Cin su da soyle anlatilmistir Hukumdar Si Lo Hsiung nu lara mensup Ho kabilesinden geliyordu Baska bir Hsiung nu lideri Liu Yao da Si Lo nun rakibi idi Liu Yao Kuangcu nunu on birinci yilinda 329 ordusu ile geldi ve Lo yang i kusatti Si Lo hemen Liu Yao ile savasmak istiyordu Fakat buyrugu altindaki kumandanlarin hicbiri bu fikri uygun bulmadi Si Lo bunun uzerine cok sevdigi ve saydigi Hint rahip Fo t u teng e danisti Fo t u teng daire bicimindeki bir cani salladi ve cikan sese gore Ho dilince su kehanette bulundu siu k i t i li kang puh koh ku t u tang Siu k i Ho dilinde ordu t i li kang da cikmak anlamindadir puh koh Liu Yao nun unvanidir ku t u tang da tutmak yakalamak demektir Bu sozcukler toplu olarak Ordu savasmak icin cikacak ve Liu Yao yu tutacak anlamina gelir Bu Cince karakterler iki unlu Sinolog tarafindan asagidaki sekilde seslendirilmistir siog tieg t iei lied kang b uok kuk g iu t uk tang B Karlgren sux keh the let kang buk kok goh thok tang E G Pulleyblank Siratori 1902 Ramstedt 1922 Bazin 1948 Gabain 1950 Tekin 1993 gibi Turkologlar 10 karakterlik bu ibarenin Hun Turkcesindeki bicim ve anlamini bulmaya calismislardir Tamstedt in buldugu bicim ve anlam soyledir Suke taliking talikang bugug ugeg tutang Savasa cikin buguyu dusman hukumdarini tutun Talat Tekin in buldugu bicim ve anlam soyledir Su ke tilikang bugukgi tuktang Savasa cikin Buguk u kucuk geyigi veya lidercigi tutun Gerek Ramstedt gerek Tekin Dogu Huncaya ait bu ibarenin l r Bulgar Cuvas Turkcesine ait oldugu gorusundedirler cunku KokTurkcedeki tasikmak cikmak kelimesi burada talikmak tilikmak biciminde yani s yerine l ile gecmektedir Turkler ve Turk dili icin bu ibarenin onemi soyle belirtilmistir Cincelesmis bir soylenisle de kaydedilmis olsa bu iki cumle Turkce olarak tespit edilmis bulunan en eski MS 329 cumlelerdir ustelik kelimelerin anlamlari da Cince olarak verilmistir Hukumdar Si lo nun Hyung nu larin Ho boyundan oldugu ve cumlelerinde de Ho dilinde soylendigi Cin kaynaginda acikca ifade edilmistir Dort kelimelik iki cumle Turkce olarak okunup aciklanabildigine gore Hyung nu larin Turklugunden de suphe etmeye gerek yoktur Hukumdar Si lo buyuk Hun hanedani 216 da yikildiktan sonra Kuzey Cin de kurulan kucuk ve kisa omurlu Hun devletlerinden biri olan 2 Cao devletinin hukumdaridir Si lo dogu Hunlarindan idi Demek ki buyuk Hun hanedanindan sonraki kucuk Hun devletlerinde de Hun Turkcesi kullanilmaya hic olmazsa bir sure devam etmistir Butun Hunlarin olmasa bile en azindan Dogu Hunlarinin Turkcesi bir l r Turkcesi idi S yerine l z yerine r kullanilmasi daha sonraki Bulgar ve Cuvas Turklerinin ozelligidir Mogolca da bir l r dilidir Bulgar ve Cuvaslar disindaki butun Turklerin dili s z Turkcesidir Lir TurkcesiLir Turkcesi veya Bati Turkcesi Macar Turkologlari lehceler tasnifi icin z gt r rhotacisme ve s gt l lambdaisme degisimlerini daha esasli saydiklarindan Turk lehcelerini bu esasa gore ikiye ayirmislar ve z s esasli lehceler grubuna Dogu Turkcesi A Zeki Velidi Togan a gore Saz Turkcesi r l esasli lehcelere de Bati Turkcesi ayni muellife gore Lir Turkcesi demislerdir L r paralelligini cok basitce anlatmak gerekirse Saz Turkcesindeki kiz kelimesi Lir Turkcesinde kir seklindedir Tuna Bulgarcasi MS 710 civarina tarihlenen Tuna Bulgarlarina ait kaya kabartmalarindan Madara Atlisi Sumnu yakinlari Bulgaristan Altayistik ve karsilastirmali Turk dili arastirmalarina gore bugunku Turk dili ve lehceleri Cuvasca disinda bir z ve s dili olan Proto Turkceye gider Bir Turk dili olan fakat z yerine r s yerine l bulunduran Cuvasca ise Proto Turkceye degil yine bir r ve l dili olan Proto Cuvascaya veya Proto Bulgarcaya gider Kuban Idil Volga ve Tuna Bulgarlarina ait dil malzemesi faza degildir Kuban Bulgarcasi hakkindaki bilgilerimizi daha cok VIII yuzyildan once bu dilden Macarcaya gecmis 300 kusur odunc kelimeye borcluyuz Tuna Bulgarcasi hakkindaki bilgilerimiz de bize kadar gelen fakat cok sinirli olan dil malzemesine dayanmaktadir Bununla birlikte bu dil malzemesi Tuna Bulgarcasinin mahiyeti ve onun Kuban ve Idil Volga Bulgarcasina olan yakinligi konusunda bizi yeterince aydinlatacak niteliktedir Idil diyalektleri Idil bolgesinde yasamis olan Turk boylarinin 13 yuzyil oncesi dil yapilarina dair bilgiler yoktur Bunda bolgedeki Turk boylarinin daginik yapisi gocler etkili olmus olabilir Yazili belge kalmamasi sebebiyle o yuzyillarda konusulan ve muhtemelen yazilan dil hakkinda bilgiler edinilememektedir Idil Bulgarcasi Idil Volga Bulgarcasini XIII ve XIV yuzyildan kalma Arap harfli 90 kadar mezar kitabesindeki sinirli dil malzemesi araciligi ile bir dereceye kadar biliyoruz 13 ve 14 yuzyillarda Yukari Idil bugunku Tataristan sahasinda bulunan mezar kitabelerinin dili Idil Bulgarcasi idi Ikincisi Misir ve kismen Suriye idi Buradaki yazi dili Harezm Turkcesine cok yakindi ve Kipcak Turkcesi adini tasiyordu Ucuncu saha Azerbaycan ve Anadolu sahasiydi 13 yuzyilda bu alanda Oguz agzina dayanan yeni bir yazi dili dogmustu Bu yazi dili Balkanlar a dogru sahasini genisleterek kesintisiz sekilde bugune dek surmustur Sadece mezar kitabelerinde gordugumuz Idil Bulgarcasi 14 asirdan sonra yerini Kipcakcaya birakir Cuvasca Cuvasca cagdas donem Turk yazi dillerinden biridir Rusya nin orta kesiminde Ural Daglari nin batisinda konusulan Cuvasca Lir Turkcesinin gunumuzdeki tek temsilcisidir Cuvasca Cuvaslarin anadili ve Cuvasistan in resmi dilidir Yaklasik iki milyon kisi tarafindan konusulur 2002 verilerine gore Cuvasistan da bu dili konusan nufusun 92 etnik olarak Cuvas 8 i ise baska etnik kokenlidir Saz Turkcesi13 yuzyilda 1200 1241 donemi Kuman Kipcak ulkesi Saz Turkcesi veya Dogu Turkcesi Macar Turkologlari lehceler tasnifi icin z gt r rhotacisme ve s gt l lambdaisme degisimlerini daha esasli saydiklarindan Turk lehcelerini bu esasa gore ikiye ayirmislar ve z s esasli lehceler grubuna Dogu Turkcesi A Zeki Velidi Togan a gore Saz Turkcesi r l esasli lehcelere de Bati Turkcesi ayni muellife gore Lir Turkcesi demislerdir Saz Turkcesi gunumuzde Turk yazi dillerinin Cuvasca disinda kalan butun kollarinin ciktigi ana koldur Nufus ve yayilma alani acilarindan buyuk kesimi olusturur Hazar donemi Hazarca Orta Cagda konusulmus olan bu tarihi donemin Turk dili tarihinde hangi kola ait oldugu kesinlestirilmemistir Turkcenin Eski Turkce donemi 6 10 yuzyil icinde degerlendirilen Hazarcanin eldeki en belirgin ornegi 1912 yilinda bilim dunyasina tanitilan ve Cambridge Belgesi ya da daha onceki adiyla Schlechter Mektubu olarak bilinen mektubun kenarina Gokturk Alfabesinin Hazar versiyonuyla yazilmis tek kelimelik cumledir Ibranice mektubun sol alt kosesine yazilmis olan bu runik yazinin sagdan sola transliterasyonu HWQWRWM olup transkripsiyonu hukurim anlami da ben onu okudum demektir Bu tek kelimelik cumle disinda Hazar Turkcesiyle elde kabile kale 12 Hayvanli Takvimin ay adlari kalmistir Bunlarin disinda Hazar sahis adlari da tespit edilmistir Kuman donemi 9 yuzyilda Orhun alfabesiyle yazilmis olan Irk Bitig eserinin ilk iki sayfasi 5b ve 6a Uygur hukumdari ve hizmetcileri 11 13 yuzyil Mogao magarasi 409 Kumanca Kumanlar tarafindan konusulmus olan tarihi bir Turk yazi dilidir Kumanlar 11 yuzyil ile 14 yuzyil arasinda Dogu Avrupa da yasamis bir Turk boyudur Tarihte Kipcaklar ile ayni birlik icinde bulunmus bu yuzden de zamanla Kipcaklar ile ayni sayilabilmislerdir Kuman Turkcesi Dogu Avrupa da Karadeniz in kuzeyinde kismen Balkanlar da konusulmustur Pecenek donemi Pecenekce 12 yuzyilda yok olana kadar Pecenekler tarafindan konusulmus Oguz grubuna ait olu bir Turk dilidir Karadeniz in kuzeyi ve Balkanlar da konusulmustur Gokturkce Gokturkce Turk dilinin bilinen ve yazili metinleri ele gecirilebilen en eski donemine verilen isimdir Eski Turkce adli donemin ilk kismini olusturur Devaminda Eski Uygur donemi yasanmistir MS 7 yuzyilda Mogolistan da yasayan Gokturklerin konusup yazdigi dildir Gokturkce yazili belgeler 2 Gokturk Devleti doneminden kaldigindan Gokturkce kaganligin resmi dili halinde olmustur Kisacasi bu donem Gokturk Kaganligi nin hukum surdugu donemin sonuna kadar suren evreyi kapsar Eski Uygur Turkcesi Turk dilinin eski donemlerinde konusulmus ve yazilmis olan Turk dilinin tarihi donemlerinden biridir Eski Turkce adli dil doneminin Gokturkceden sonraki ikinci kismini olusturmustur Eski Uygur Turkcesi donemi icin asil fark Gokturk metinlerinde bozkir yasayisi savascilik ve devlet duzeniyle ilgili kelimeler agirliktadir Uygur metinlerinde ise Maniheizm ve Burkancilikla ilgili kelimeler hakimdir Bunlar da Sanskritce Cince ve Sogdakcadan alinmistir Cok defa da kavramlara Turkce karsiliklar bulunmustur Temel soz varligi ise her iki donem metinlerinde aynidir Sevgili Orijinal Kasincigimin oyu kadgurar men Kadgurdukca Kasi kortlem Kavisigsayur men Oz amrakimin oyur men Oyu evirur men odu cun Oz amrakimin Opugseyur men Barayin tiser Bac amrakim Baru yime umaz men Bagirsakim Kireyin tiser Kicigkiyem Kiru yime umaz men Kin yipar yidligimYaruk teŋriler Yarlikazunin Yavasim birle Yakisipan adrilmalimKuclug pristiler Kuc birzunin Kozi karam birle Kulusupen kulusugin oluralim Turkiye Turkcesi Yavuklumu dusunup dertlenirim Dertlendikce Kasi guzelim Kavusmak isterim Oz sevgilimi dusunurum Dusunup dururum Oz sevgilimi Opmek isterim Gideyim desem Guzel sevgilim Gidemem ki Sadik yarim Gireyim desem Kucucugum Giremem ki Misk amber kokulum Isikli tanrilar Buyursun Yavas huylum ile Birlesip ayrilmayalim Guclu melekler Guc versin Gozu karam ile Gulusup oturalim Karahanli Turkcesi Turk dilinin tarihinde konusulmus ve yazilmis olan tarihi donemlerinden biridir Turk dilini eski orta yeni olarak uc doneme ayiran Turkologlara gore Karahanli Turkcesi Orta Turkcenin ilk donemini olusturur Boyle dusunen Turkologlara gore 10 15 yuzyillar arasi Orta Turkce donemidir 13 yuzyildan itibaren Turk yazi dilinin Kuzey Dogu ve Guney Bati olarak iki ayri kol halinde gelistigini goz onunde bulunduran diger bir kisim Turkolog Karahanli Turkcesini Eski Turkce icine alir Bugune ulasan metinleri 11 ve 12 yuzyillara ait olan Karahanli Turkcesi Eski Uygur Turkcesiyle cagdastir Harezm Turkcesi Turk dilinin tarihinde konusulmus ve yazilmis olup Karahanli Turkcesi sonrasinda gelen tarihi donemlerinden biridir Ceyhun un Aral Golu ne dokuldugu bolgede yer alan ve 12 yuzyilda bir kultur merkezi olarak sivrilen Harezm in Cengizliler ve Altin Ordu caginda da bu durumu devam etti Altin Ordu caginda 1241 1502 Harezm Asagi Seyhun boylari Idil in Hazar a dokuldugu yerde bulunan baskent baslica kultur merkezleriydi Harezm Turkcesine ait eserler iste bu kultur muhitinde yazildi Cagatay Turkcesi Kuzey Dogu Turkcesinin ikinci doneminin adidir 15 yuzyil baslarinda baslar 20 yuzyil baslarina kadar devam eder Cagatayca yalnizca Orta Asya Turk devletlerinde yazi ve diplomasi dili olarak kullanilmakla kalmamis Avrupa Rusya sinda Oguzlar Kayilar disindaki Musluman Turkler arasinda da 19 yuzyila degin kullanilmistir Harezm Turkcesinin devami olarak Timurlular devrinde olusmustur Cagatayca yazilmis eserlerin hemen hemen tumu Arap kaynakli alfabeyle olmustur Bununla birlikte Eski Uygur alfabesiyle yazilmis bazi metinlere de rastlanmistir Ozbekce Tarihi Cagatay Turkcesinin cagdas devami olan Turk yazi dillerinden birisi olan Ozbekce Turk lehcelerinin Karluk grubunun icinde yer alir Ozbekistan in resmi dili konumundadir Orta Asya genelinde en cok konusulan Turk lehcesi olan Ozbekce Kipcak Karluk ve Oguz lehcelerine ait unsurlari bunyesinde birlestiren tek Turk lehcesidir Ozbekistan in Fergana vadisi Taskent ve etrafi ile Semerkant Buhara Karsi Sehrisebz ve Termez sehirlerinde Karluk lehcesi Surhanderya Kaskaderya Semerkant vilayetlerinde Kipcak lehcesi Harezm vilayetinde ise Oguz lehcesinde konusulmasina ragmen Ozbek edebi dilinde agirlikli olarak Fergana ve Taskent agizlarinin agirlik kazandigi Karluk lehcesi hakimdir Orta Cag da Orta Asya nin en onemli kultur ve bilim dili olmustur Ozbek Turkcesi Turkistan cografyasinda Ozbekistan disina yayilmis olan Ozbek Turkleri arasinda Kirgizistan Kazakistan Tacikistan Afganistan Turkmenistan cumhuriyetlerinde de kullanilir Soz konusu bazi bolgelerde bolgenin resmi dilinden de cok kullanilir Yeni Uygurca Uygurca veya Yeni Uygurca Uygurlar tarafindan konusulan Turk yazi dillerinden biridir Uygur grubunda yer alir Turkce literaturde Uygurca veya Uygur Turkcesi kullanimi ayni zamanda tarihi Eski Uygur Turkcesini de kapsayabildigi icin ayirmak icin bu cagdas yazi dil yayinlarda Yeni Uygur Turkcesi olarak da kullanilir Turk dili tarihi icerisinde onemli bir yeri olan Uygur Turkcesi kendi icinde iki doneme ayrilir Birincisi Eski Uygurca denilen ve Gokturk yazi dilinden sonra eser vermeye baslayan tarihi donemdir Ikincisi ise XX yuzyilda yeniden yazi dili olarak kullanilan ve Yeni Uygurca dedigimiz donemdir Uygurca Cin de 8 5 milyon kisi tarafindan cogunlukla uzak bati otonom bolgesi Sincan Uygur Ozerk Bolgesinde konusulur Uygurca ayrica 300 000 kisi tarafindan Kazakistan da konusulur ve Afganistan Arnavutluk Avustralya Belcika Kanada Almanya Endonezya Kirgizistan Mogolistan Pakistan Suudi Arabistan Isvec Tayvan Tacikistan Turkiye Birlesik Krallik Birlesik Devletler ve Ozbekistan da da Uygurca konusan topluluklar vardir Kipcak Turkcesi 14 yuzyilda yazilan Codex Cumanicus Kipcakca veya Eski Kipcakca Orta Turkce donemine ait Dest i Kipcak sahasi ile Misir ve Suriye de 13 yuzyildan 17 yuzyila kadar kullanilmis Turk dillerinin Kipcak grubundan olu dil Eski Kipcakca gunumuzde Yeni Kipcakca adiyla da anilan Kipcak grubundan Turk dillerinin olusumuna kaynaklik eden dillerden biridir Gunumuzde geriye donuk dil siniflandirmalarinda Eski Kipcakca Kipcak grubunun Kipcak Kuman alt grubunda ele alinir Bugune gelebilmis eserler sinirli sayida olup en cok incelenen eser Bozkir Kipcakcasina Kumancaya ait Codex Cumanicus adli eserdir Eski Kipcak Turkcesine ait eserlerin buyuk cogunlugu Memlukler doneminde kaleme alinmistir Tatarca Tatarca veya Kazan Tatarcasi cagdas Turk yazi dillerindedir Turk dillerinin Kipcak Grubuna bagli bir dildir Ayni aileden bir lehce olan Kirim Tatarcasidan ayirmak icin Kazan Tatarcasi olarak da adlandirilir Cogunlugu Rusya Federasyonu icindeki Tataristan da yasayan Tatarlar tarafindan konusulur Tataristan Cumhuriyeti nin Rusca ile birlikte iki resmi dilinden biridir Baskurtca Cagdas Turk yazi dillerinden biri olarak Kipcak grubu icinde yer alir Cogunlugu Baskurdistan da yasayan Baskurtlarin konustugu bu dil Kazan Tatarcasina oldukca yakindir Kazakca Kipcak obegine ait Kazakistan da konusulan cagdas Turk yazi dillerinden biridir Kirgiz Turkcesine yakindir Dunyada yaklasik 16 milyon kisi tarafindan Kazakistan da da 10 milyon kisi tarafindan konusulmaktadir Mogolistan in bati bolgesindeki Bayan Olke diger adi Bayan Olgey eyaletinde yasayan Kazak Turkleri Kazakistan in kullandigi alfabeyi kullanarak Kazak Turkcesi yazmaktadirlar Bayan Olgey de oturanlarin cogu 88 7 oranla Kazak Turkleridir Bu bakimdan eyalet nufusunun 98 i kadarini Turk halklari olusturmaktadir Ildeki onemli bir nufus Kazak Turkcesi konusmaktadir Kirgizca Turk yazi dillerinin Kipcak grubuna ait bir koludur Kazakca ile yakin ozellikler gosteren Kirgizca yaklasik 5 milyon kisi tarafindan konusulmakta olup Kirgizistan in birinci resmi dilidir Sozcuk basi Ortak Turkce asilli kelimelerdeki y ler Kirgizca clidir yol zhol col yildiz zhyldyz cildiz vb Eklerde de degisme olur yuvarlak unluler kendinden sonraki unluleri etkiler bolmo bolme bolme kopoloklordon kelebeklerden kelebeklerden bazi b ile baslayan kelimeler m olabilir boyun boyun moyun bun sikinti mun mun n nazal n ŋ ve ng sesi verir Karakalpakca Digerlerine gore daha az konusura sahip cagdas Turk yazi dillerinden biridir Kipcak grubuna ait bu lehce Bazi arastirmacilar tarafindan Kazakcanin bir agzi olarak gorulur Cunku Kazakcaya oldukca benzemektedir Alfabe Kazak Kiriline cok benzemektedir Ozbekistan in kuzeyinde Karakalpaklar tarafindan konusulur Karakalpakca yi bir Kazak agzi olarak goren Turkologlar Karakalpakca ya Guney Kazakcasi da derler Nogayca Turk lehcelerinin Kipcak obegine bagli Nogaylar tarafindan konusulan lehce Agirlikli olarak Rusya nin guney kesiminde konusulur Gunumuzde Kiril alfabesiyle yazilmaktadir Nogaycanin diyalektlerinden Kara Nogayca Dagistan da Ak Nogayca Kuban Irmagi boylarinda o yoredeki Karacay Cerkesya ve Mineralnye Vody bolgesinde asil Nogayca ise Stavropol Kray da konusulur Ak Nogay ve Asil Nogay diyalektleri birbirine cok yakindir Ak Nogayca ise daha cok farklilik gosterir Kumukca Cagdas Turk yazi dillerinin Kipcak obegine ait bir lehcedir Ancak Bati Turk dillerinden de ozellikler tasimaktadir ve cok kez Guney Turk dillerine de kategorize edilir Kumukca Dagistan daki resmi dillerden biridir Gunumuze kadar Kumukcanin bircok agzina rastlamak mumkundur Kuzeyde Kasav Yurt ortada Buynak ve guneyde Kaytak lehcesine rastlanilir Ancak Kumukcanin lehceleri hakkinda tum dil bilimcileri ayni gorusde degildir Kasav Yurt lehcesi Kumukca ile Nogayca arasindaki baglantiyi olusturur ve bu yuzden aslinda Nogaycanin lehcesi de olabilir Karacay Balkarca Kuzey Kafkasya da yasayan Karacaylar ve Balkarlarin konustuklari lehcenin ortak adidir Karacayca ve Balkarca birbirine cok yakin lehceler oldugu icin ortak bir adla da adlandirilmaktadir Karacayca ve Balkarca Turk lehcelerinin Kipcak obegine baglidir Karacayca cogunlugu Karacay Cerkesya da yasayan Karacaylarin lehcesidir Balkarca konusan Balkarlarin cogunlugu ise Kabardey Balkarya da yasar Kirim Tatarcasi Turk yazi dillerinin Kipcak koluna ait bir koldur Ancak bazi Oguz grubuna ait ozelliklere de sahiptir Romanya nin Dobruca yoresinde konusulan sekline Romanya Tatarcasi adi verilir Ana unsurlarini Kipcakcadan almis ama baska Turk lehceleriyle de etkilesimde bulunmustur Osmanli Devleti ile olan siki iliskileri olan Kirim Hanlarinin ve ileri gelenlerinin genellikle Istanbul da egitim almalari Oguz lehcelerinin etkilerini getirmistir Gaspirali nin calismalari ile bu etkiler iyice yerlesmistir Rus idaresine girilmesi ile de Rusca dan etkilenmistir Ayrica surgun zamanindan dolayi Ozbekceden alinmis etkileri de gorulmustur Romanya Tatarcasi Romanya da Dobruca bolgesinde yasayan Romanya Tatarlari tarafindan konusulan Kipcak ve Oguz grubundan Kirim Tatarcasinin bir lehcesidir 3 ana varyanti bulunur Dobruca Nogaycasi Kostence nin yakin ve uzak kuzeyinde Tulca da konusulur ve Kipcakca ogeleri korumakta en muhafazakar olanidir Dobruca Tatarcasi genellikle Kostence nin guneyinde ve merkezinde konusulur ve Oguzcadan onemli olcude etkilenmistir Dobruca Tatcasi Hacioglu Pazarcik sehirleri civarinda konusulur ve Oguzcaya en yakin olanidir Karayca Turk lehcelerinin Kipcak obegine ait bir lehcedir Kirim Tatarcasina yakindir Musevi inancina mensup bir Turk grubu tarafindan konusulmasi sebebiyle de ayri oneme sahiptir Konusucusunun az olan Karayca yok olma tehlikesi altinda yer alan Turk yazi dillerinden biridir 20 yuzyilda hala Litvanya da Trakai ve Panevezys bolgelerinde Ukrayna nin Luck ve Halicz bolgelerinde ve Kirim da bu dili konusanlar vardir Turkiye ve Israil de hala bu lehceyi konusanlara rastlamak mumkundur Kirimcakca Kirim da Kirimcaklar tarafindan konusulan bir Turk dilidir Turk dilleri arasinda Kipcak grubundandir Genellikle Kirim Tatarcasinin bir lehcesi diyalekt agiz olarak kabul gorur Uzun zaman Muslumanlarla beraber yasadiklari icin Kirimcakcada Arapca ve Farsca kelimeler coktur Su anda konusan sayisi 785 civarindadir Konusanlarin cogunlugu Yahudi oldugundan bu dile Ibranice ve Aramice den kelimeler girmistir Yahudilerin yani sira bu dili konusanlar arasinda Muslumanlar da vardir Urumca Urumlar tarafindan konusulan Turk dillerinin Oguz dilleri grubundan dil Urumca Turkiye Turkcesine cok benzeyen bir dildir Bir Yunan dili olan Rumeyce ile karistirmamak gerekir Urum Turkcesi diger Kipcak Turk yazi dilleriyle ve Turkiye Turkcesiyle ortak pek cok atasozu ve deyime sahiptir Memluk Kipcakcasi Halep ten bir MemlukErmeni Kipcakcasiyla kaleme alinmis dua el yazmasi Milli Kutuphane Paris Fransa Memluk Kipcakcasi ya da Misir Kipcakcasi asagi yukari XIII yuzyilin ortalarindan XV yuzyilin sonuna kadar Misir ve Suriye de Memluk Sultanligi nda kullanilmis Eski Kipcakcaya giren olu bir Turk dilidir Eski Kipcak Turkcesine ait eserlerin buyuk cogunlugu Memlukler doneminde kaleme alinmistir Bu sahadaki eserlerin dili XV yuzyilin sonlarina dogru yerini butunuyle Oguz Turkcesine birakmistir Ermeni Kipcakcasi Ermeni Kipcakcasi ya da Ermeni harfli Kipcak Turkcesi Eski Kipcakcaya giren tarihi donemlerden biridir Hristiyanligin Gregoryen mezhebine mensup Ermenilerin Orta Turkce donemine ait 16 17 yuzyillarda bati Ukrayna da Ermeni alfabesini kullanarak Kipcak Turk dilinde meydana getirdikleri vakayinameler kronikler dini ve hukuki belgelerle bilinir Ermeni Kipcakcasi Turk dili tarihinde onemli bir yere sahiptir Bu edebi dilin 1559 1664 yillarindan kalma eserleri daha eski 12 yuzyilin Codex Cumanicus dilinin devami niteligindedir Ses bilgisi ve gramer ozellikleri bakimindan Karaimce Kumanca Urumca ve Kirim Tatarcasiyla buyuk bir benzerlik gostermektedir Ana Oguz Turkcesi Turk boylarindan Oguzlarin en onemli eserlerinden biri Dede Korkut Kitabi icindeki Basat depe gozi oldurdugi boyi beyan ider hanum hey kirmizi yazi kismi Turk dilinin Milat sonrasi donemlerinden gunumuze gelen en buyuk kollarindan biridir GokTurkce doneminde Otuken de kullanilan yazi dilinin yaninda onunla beraber henuz yazi dili formu kazanmayan bir halde oldugu kabul edilir Divanu Lugati t Turk te Oguzcaya dair belirtilen gorusler bu kolun en azindan Divandan birkac yuzyil onceki haline dair fikirler verir 10 yuzyildan sonra Maveraunnehir Iran ve Anadolu sahalarinda yayginlasmis yuzyil boyunca yazi dili olma yonunde asama kaydetmistir Eski Anadolu Turkcesi donemi bu surecin yeni hali olmustur Eski Anadolu Turkcesi Eski Anadolu Turkcesi Turk dilinin Oguz koluna dayanan ve Hazar Denizi nin batisinda Anadolu cografyasinda 11 yuzyildan 15 yuzyila kadar kullanilan bir tarihi yazi dilidir Anadolu nun Turklesmesi ile XIII XV yuzyillar arasinda bu bolgelerde Oguzca temeline dayali olarak kurulup gelisen yazi dilidir Eski Anadolu Turkcesinin meydana gelisinde Anadolu daki birtakim agiz ozelliklerinin zaman zaman metinlere girmis olmasi standart bir Eski Anadolu Turkcesinden bahsedilmesini guclestirmektedir Bu gucluk gramer yazmada kendini iyice gosterir Donem icinde Anadolu da ve cevresinde yazilan eserlerde farkli kelime ve ek tercihleri ilgili eserlerin yazar ve mustensihlerinin farkli cografyalara ait olmasiyla alakalidir Osmanli Turkcesi BakiDivan i Baki de sair dost ve sakiOsmanli donemi edebiyatcilarindan Baki 1526 1600 ve eserinden ornek 13 ile 20 yuzyillar arasinda Anadolu da ve Osmanli Imparatorlugu nun yayildigi butun sahalarda kullanilmis olan Osmanli Turkcesi Turk dili tarihi icinde genis sahada agizlariyla beraber konusulmustur Alfabe olarak Arap alfabesinin Farsca ve Turkce icin uyarlanmis bir bicimi kullanilmistir XVII yuzyilda Osmanli Imparatorlugu nun dunyada bircok alandaki ustunlugu ve yayginligina bagli olarak Osmanli Turkcesi de Imparatorluk sinirlarini asan bir yayginliga sahip olmustur Incil in dili olan Latince basta Fransa olmak uzere Avrupa da XVII yuzyil ortalarina kadar egitim dili olarak varligini korudu Fransa da anadilde egitim ancak XVII yuzyil sonunda yapilabilmistir ve yine soz konusu ulkede Almanca ve Ingilizce gibi yabanci dillerin ogrenim ve ogretimi ancak XIX yuzyilda yaygin olarak gerceklesebilmistir O nedenle Fransa nin 1670 lerde Turkcenin yabanci dil olarak ogrenim ve ogretimine duydugu ilgi yabanci dil egitimi tarihcileri acisindan da dikkate alinmasi gereken bir durumdur Fransa icin XVII ve XVIII yuzyillar yogun olarak Osmanli medeniyeti ve kulturune ilgi duydugu yuzyillar olarak tarihe gecmistir Bu egilimin kacinilmaz sonucu ise Osmanli Turkcesiyle kaleme alinmis el yazmalarinin Fransizcaya cevrilmesidir Turkiye Turkcesi Turkiye Turkcesi batida Balkanlar dan Anadolu nun dogu sinirlarina kadar yazi dili ve agizlariyla konusulan cagdas Turk yazi dilidir Turk yazi dilleri icinde Oguz sahasi yazi dillerinden Osmanli Turkcesinin devamini olusturur Basta Turkiye olmak uzere eski Osmanli Imparatorlugu cografyasinda konusulan Turkce dunyada en fazla konusulan 15 dildir Turkiye Turkcesi Turkiye Kuzey Kibris Turk Cumhuriyeti Kibris Cumhuriyeti Irak Makedonya Kosova Romanya ulkelerinde cesitli duzeylerde resmi kimlige sahip bir dildir Resmiyete sahip oldugu cografya Turkiye Turkcesinin yayilim alani icindedir batida Balkanlar dan orta ve kuzey doguda Orta Dogu ya kadar bir alani kapsar Gagavuz Turkcesi Cogunlugu Moldova daki Gagavuz Yeri Ozerk Bolgesi nde yasayan Gagavuzlarin konustugu cagdas Turk yazi dilidir Yaklasik 300 000 kisi tarafindan konusulur Gagavuzca Oguz grubuna icinde yer alir Komsu dillerden bircok odunc sozcuk almasina ragmen bir Turkiye Turku ile Gagavuz Turku kolayca anlasabilir Eskiden Gagavuzca Yunan alfabesi ile yazilirdi ancak 1957 de Kiril abecesi kullanilmaya baslaninca Yunan alfabesinden vazgecilmistir Moldova nin bagimsizligina kavusmasi ve Gagavuzlara ozerklik verilmesinden sonra Turk alfabesi uzerine bicimlendirilmis bir yazi sistemi olusturuldu Klasik Azerbaycan Turkcesi 16 yuzyil baslarindan 19 yuzyil ortalarina dek surmus olan Klasik Azerbaycan Turkcesi Azerbaycan yazi dilinin ilk donemidir Eski Oguz Turkcesi Azerbaycan ve Anadolu nun 14 yuzyilin ortalarindan sonra ayni zamanda Balkanlar in ortak yazi dili idi Ancak 13 14 ve nispeten 15 yuzyillardaki Bati Turk yazi dili oturmus bir yazi dili degildi Ayni islev icin farkli morfo fonolojik bicimler ornek olarak teklik birinci sahis icin vAn vAnIn vAm Am In kullanilabildigi gibi yazardan yazara degisebilen bicimler de kullanilabiliyordu Soz gelisi Sivas ta yazan Kadi Burhaneddin de sonradan Azerbaycan yazi dili icin standartlasacak bicimler agirlikta iken daha dogudaki Erzurumlu Darir de sonradan Osmanli sahasinda standartlasacak bicimler agirliktaydi Bu ozellikler dolayisiyla Eski Oguz Turkcesini Azerbaycan yazi diliyle Osmanli yazi dilinin ortak atasi kabul ediyoruz Eski Oguz Turkcesinde her iki yazi dilinin filizleri yesermekteydi Karakoyunlu Akkoyunlu Osmanli siyasi ayriligi dolayisiyla 15 yuzyilda ayrisma surecini yasayan Eski Oguz Turkcesi 16 yuzyil basinda Safevi Devleti nin kurulusuyla Azerbaycan ve Osmanli yazi dillerine ayrildi Azerice 19 yuzyilin ortalarindan 20 yuzyilin 30 lu yillarina kadar bir gecis donemi yasayan Azerbaycan yazi dili 1930 larda bugunku Azerbaycan yazi dili donemine girmistir Gecis doneminin baslica isimleri Mirza Fethali Ahuntzade Hasan Bey Zerdabi Mirza Elekber Sabir Huseyin Cavid Mehemmed Hadi Celil Memmedguluzade dir Bugun cagdas Turk yazi dillerinden biri olarak Kafkaslar Azerbaycan ve Iran sahasinda agizlariyla beraber konusulmaktadir Kaskay Turkcesi Iran da yaklasik 3 5 milyon Kaskay tarafindan konusulan Oguz obegine ait Turk dilidir Azerbaycan Turkcesine cok yakin olan bir dildir Kaskaylar genelde iki dilli olup anadilleri Kaskay Turkcesi yaninda resmi dil olan Farscayi da konusurlar Eski Turkmen Turkcesi Eski Turkmen Turkcesi yazili belgelerle takip edilemeyen tarihi donem icinde Ana Oguz Turkcesinin icinden ayriklasan veya Ana Oguz Turkcesiyle beraber yasamis olan bir kol olarak dusunulmektedir Ozellikle 10 yuzyilda yogunluk kazanan Hazar Denizi nin batisina goc eden kalabalik Oguz boylarinin disinda Hazar in dogusunda yasamini surdurmus olan Oguzlarin konusmus olduklari diyalektlerdir Yazi dili olmadigi icin Eski Turkmen diyalektleri olarak da belirtilebilir Turkmence Oguz obegi icinde yer alan cagdas Turk yazi dillerinden biridir Turkmen Turkcesi Oguz grubu sivelerinin dogu kolundandir Bundan dolayi Oguz Turkcesinin ozellikleri Turkmen Turkcesinin karakteristigini olusturur Ayrica Dogu Turkcesinin etkisiyle Kipcak ve Cagatay Turkcesinin ozelliklerini de barindirir Mesela Oguz grubu lehcelerinde gorulen b gt v degismesi Turkmen Turkcesinde olmayip b ler korunmustur bol ol bar var vs Turkmen Turkcesinin en onemli ozelliklerinden birisi de asli uzun unluleri korumus olmasidir Kafkas Turkmencesi Rusya da Stavropol Krayinda yasayan Kafkas Turkmenleri tarafindan konusulan Oguz grubundan bir Turk dili ya da Turkmencenin bir lehcesidir Horasan Turkcesi Iran in kuzeydogusunda ve komsu Turkmenistan in Amu Derya otesine kadar yasayan Horasan Turkleri tarafindan konusulan Oguz obegine ait yazi dili olmayan bir Turk lehcesidir Anadili olarak konusanlarin sayisi 1993 yilinda bir milyondan fazla olarak tespit edilmistir Horasan Turkcesi Turkmence ve Azerice arasinda olup Turkmenceye daha cok yakinlik gostermektedir Bilinmeyen Oguz kolu Salar Turkcesi Cin de yasayan Salarlarin konustugu Oguz grubuna ait Turk dilidir Kokenleri Salur boyundan olan Salarlar kendilerine Salir dillerine de Salirca derler Salarca yaygin oldugu bolgenin etrafinda bulunan buyuk Turk dillerinden farkli olarak Uygur grubuna degil Oguz grubuna aittir Konusulan iki ayri lehcesi vardir Bunlar Cince ve Tibetce den etkilenen Kinhay lehcesi Uygur Turkcesi ve Kazak Turkcesinden etkilenmis Ili lehceleridir Tartismali kol Cagdas donemde Halacca ile devam eden bu tarihi Turk lehcesi kolunun bir Oguz lehcesi mi yoksa baska bir lehce kolu mu G Doerfer gibi bazilarina gore Argu oldugu tartismalidir Her iki yonde de ileri surulen gorusler vardir Halac Turkcesi Iran da konusulan bir Turk lehcesidir 1988 yilinda konusur sayisi 30 000 olarak belirtilmistir Yazi dili kimligi yoktur agiz olarak konusurlara sahiptir Gunumuzden yaklasik 25 yil once Alman bilim adami G Doerfer in dikkatleri cekmesiyle o gune kadar dilleri acisindan siradan bir Turk halki olduklari Azericenin bir agzini konustuklari dusunulen Halaclar ve dilleri Turk dilbilim arastirmalarinda onemli bir yere sahip oldu Buna gore Halaclar bir Azeri halki olmadigi gibi dilleri de Azericenin bir agzi olmayip Eski Turkceden de eski ozellikler gosteren bir Turk dilidir Sibirya sahasi diyalektleri Tarihi Sibirya Turkcesi Turk dili cografyasinin Sibirya bolgesinde bu bolgenin guneyinde Otuken dolayinda yasayan kalabalik Turk gruplarindan ayrilan bir veya birkac Turk grubunun konusmus oldugu yazili olmayan koldur Bu kola dair fikirlerin cogu hipotetiktir Altayca Altayca cagdas Turk yazi dillerinin Sibirya grubunda yer alan kollardan biridir Rusya icindeki Altay Cumhuriyeti nin resmi dilidir Altayca daha once Oyrot dili olarak adlandiriliyordu 2002 verilerine gore bu lehceyi yaklasik 75 bin kisi konusmaktadir Altayca temel olarak Altay Cumhuriyeti nde Guney Altay ve Altay Kray da Kuzey Altay konusulur Bu yazi dili Rusca ile birlikte Altay Cumhuriyeti nin resmi dilidir Resmi dil olarak Altay dili Guney diyalekti uzerinde gelismistir Tuvaca Tuvaca Rusya ya bagli ozerk Tuva Cumhuriyetinde Tuvalar tarafindan konusulan Sayan dilleri grubundan cagdas Turk yazi dillerinden biridir Tuva Cumhuriyeti ndeki 250 000 civarindaki Tuva nufusunun yani sira kuzey bati Mogolistan da 27 000 kisi ve Cin in adlandirmasiyla Sincan Uygur Ozerk Bolgesi ne Turk Dunyasindaki adlandirmayla Dogu Turkistan a bagli Altay Ili nde 2 400 kisi bu dili konusmaktadir Ayrica Buryat Ozerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti nde ve Kazakistan da az sayida Tuvaca konusanlar vardir Hakasca Hakasca cagdas Turk yazi dillerinden Sibirya kesiminde konusulup yazilan kollarindan biridir Hakas Turkleri tarafindan konusulmaktadir ve Hakaslar Hakasya adi verilen ulkede yasamakta olup Guney Sibirya bolgesindedir Hakas Cumhuriyeti veya Hakasya Rusya da yer alir Hakaslarin nufusu 78 500 olup bunun 60 168 kadari Hakasca konusmayi bilmektedir Sorca Sorca Sorlar tarafindan konusulan Turk lehcelerinin Sibirya obegine ait kolu cagdas Turk yazi dillerinden biridir Tuva Turkcesine buyuk benzerlik gosterir Hakas Turkleri gibi kendilerine Tadar Tatar kisi demektedirler Rusya nin bolgesinde 9 800 kisi konusmaktadir Gunumuzde Sorca Kemerovo Universitesi nde ogretilmektedir Alfabesi 19 yuzyilin ortalarinda Rus Hristiyan misyonerleri tarafindan olusturulmustur 1929 1938 yillari arasinda Latin alfabesi kullanan Sorlar sonra tekrar Sovyet Rus yonetiminin baskisi ile Kiril alfabesine gecirilmislerdir Tofaca Tofaca Rusya Federasyonu nda yasayan Tofalar tarafindan konusulan Sayan dilleri grubundan bir cagdas Turk yazi dilidir 2010 yilinda yalnizca 93 kisi tarafindan konusulan Tofa dili Tuvacaya yakin olup Soyot Tuka Turkcesi gibi tukenme tehlikesiyle karsi karsiyadir Culimca Culimca Rusya da Sibirya nin ortasinda genellikle Krasnoyarsk oblasti ve Tomsk oblastinda konusulan bir Turk lehcesidir Bu lehcenin tum konusurlari Ruscayi da bilir Sovyetler Birligi zamaninda Rusca konusmalari icin yapilan baskilar sonucunda cogu Culim Turku Culimcayi ogrenememis unutmus ve boylece Culim Turkcesinin konusanlari azalmistir Culimlar Sibirya da Kizilyar Ruscasi Krasnoyarsk bolgesi ve Tom bolgesinde yasarlar Dolganca Turk lehcelerinin Sibirya obegine ait Dolganlarin konustugu lehce Yok olmak uzere olan Turk lehcelerinden biridir bolgesinde konusulmaktadir Dolganlar Dolgan tia kihi saha Rusya icinde tumu 7300 kisi nufuslu bir Turk soylu topluluktur Taymir bolgesi Krasnoyarsk krayinda yaklasik 5500 kisi Yakutistan da yaklasik 1300 kisi Fuyu Kirgizcasi Fuyu Kirgizcasi yaklasik 600 konusani bulunan Cin de yasayan bir Turk dilidir Kirgizistan daki Kirgizcayla cok yakin bir baglantisi vardir Bati Yugurca Cin de Yugurlar Sari Uygurlar in yogun olarak yasadigi Gansu eyaletinde 4 600 kisi tarafindan ana dili olarak konusulan Turk dillerinin Sibirya obegine ait bir dil koludur Bilinmeyen Sibirya kolu Bilinmeyen Kuzey Sibirya kolu Yazi dili olmamasi yazili belge birakmamasi sebebiyle varligi hakkinda kesin bilgilere sahip olunmayan bir dil koludur Cok eski donemlerde Sibirya sahasindan daha da kuzey bolgelere yapilan goclerle olusmus oldugu varsayilir Bugunku kollardan Yakutca ile Sibirya lehceleri arasinda var olan ortakliklar da soz konusu tarihi goc fikrini dogrular niteliktedir Yakutca Yakutca Yakutlarin Saha Turklerinin konustugu lehcedir Turk lehcelerinin Sibirya grubuna baglidir 456 288 kisi tarafindan konusulur Ayrica Taymir Yarimadasi nin dogusunda yasayan halklarin ticaret dilidir Ruslar haric Yakutcaya Sahaca da denir Bu lehceyi konusanlarin cogunlugu Rusya ya bagli Saha Cumhuriyeti nde yasar Ayrica bakinizEynuca Ili Turkcesi Lop dili Baraba dili AfsarcaKaynakca a b Osman Nedim Tuna Sumer ve Turk Dillerinin Tarihi Ilgisi ve Turk Dilinin Yasi Meselesi Turk Dil Kurumu Yayinlari Ankara 1997 s 49 ISBN 975 16 0249 1 Ahmet Bican Ercilasun Baslangictan Gunumuze Turk Dili Tarihi Akcag Yayinlari Ankara 2010 kitap sonu ISBN 978 975 338 589 3 Sukru Haluk Akalin Turk Dunyasinda Dil Yeni Turkiye Temmuz Agustos 2013 Yil 9 Sayi 53 54 Ankara s 358 363 ISSN 1300 4174 Osman Nedim Tuna Altay Dilleri Teorisi Turk Dunyasi Arastirmalari Vakfi Istanbul 1983 s 1 21 Ekim 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde Ilk varyant Ahmet Bican Ercilasun Baslangictan Gunumuze Turk Dili Tarihi Akcag Yayinlari Ankara 2010 s 17 ISBN 978 975 338 589 3 Osman Nedim Tuna Sumer ve Turk Dillerinin Tarihi Ilgisi ve Turk Dilinin Yasi Meselesi Turk Dil Kurumu Yayinlari Ankara 1997 s 1 3 ISBN 975 16 0249 1 Talat Tekin Hunlarin Dili Doruk Yayinlari Ankara 1993 a b Talat Tekin Hunlarin Dili Doruk Yayinlari Ankara 1993 s 37 40 53 a b Ahmet Bican Ercilasun Baslangictan Yirminci Yuzyila Turk Dili Tarihi Akcag Yayinlari Ankara 2010 s 61 62 ISBN 978 975 338 589 3 a b Agop Dilacar Bati Turkcesi TDAY Belleten 1953 s PDF 20 Eylul 2011 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 2 Haziran 2013 Kaynak hatasi Gecersiz lt ref gt etiketi Dilacar adi farkli icerikte birden fazla tanimlanmis Bkz Kaynak gosterme a b Talat Tekin Tuna Bulgarlari ve Dilleri Turk Dil Kurumu Yayinlari Ankara 1987 s 11 Prof Dr Ahmet Bican Ercilasun Tarihten Gelecege Turk Dili 25 Ocak 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde Cukurova Universitesi Turkoloji Arastirmalari Merkezi PDF 10 Eylul 2016 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 10 Haziran 2013 Ahmet Bican Ercilasun Baslangictan Gunumuze Turk Dili Tarihi Akcag Yayinlari Ankara 2010 s 226 272 283 ISBN 978 975 338 589 3 Ahmet Bican Ercilasun Baslangictan Gunumuze Turk Dili Tarihi Akcag Yayinlari Ankara 2010 s 230 231 ISBN 978 975 338 589 3 Ahmet Bican Ercilasun Baslangictan Gunumuze Turk Dili Tarihi Akcag Yayinlari Ankara 2010 s 342 ISBN 978 975 338 589 3 Ahmet Bican Ercilasun Baslangictan Gunumuze Turk Dili Tarihi Akcag Yayinlari Ankara 2010 s 369 ISBN 978 975 338 589 3 Ahmet Bican Ercilasun Baslangictan Gunumuze Turk Dili Tarihi Akcag Yayinlari Ankara 2010 s 400 ISBN 978 975 338 589 3 Cagdas Turk Yazi Dilleri II Anadolu Universitesi Acikogretim Fakultesi Yayinlari Eskisehir 2011 s 4 PDF 26 Nisan 2014 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 25 Haziran 2013 Lale Demirci Cumhuriyet in 80 Yilinda Turkiye de Memluk Kipcak Turkcesi Calismalari PDF 15 Nisan 2010 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 14 Haziran 2013 Sinan Uygur Dobruca Tatar Turklerinde Abece ve Yazim Sorunu Karadeniz Arastirmalari Yaz 2011 Sayi 30 sayfa 71 92 Mehmet Naci Onal Dobruca Turkleri nin Bilmeceleri folklor edebiyat 1997 Sayi 10 s 83 107 PDF 21 Ekim 2012 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 25 Haziran 2013 Mehmet Naci Onal Romanya Dobrucasi Tatar Halkinin Sozlu Edebiyatlari Problemi Filologii Narodov Povolzvya Sbornuk Smameu Moskova 2010 s 204 209 PDF 4 Mart 2016 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 25 Haziran 2013 PDF 17 Nisan 2012 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 25 Haziran 2013 Osman Uyanik Urum Turkcesinin Turk Dili Siniflandirmalarindaki Yeri Selcuk Universitesi Turkiyat Arastirmalari Dergisi 2010 27 s 45 56 olu kirik baglanti Hulya Kasapoglu Cengel Ukrayna daki Urum Turkleri ve Folkloru Milli Folklor 2004 Yil 16 S 16 s 59 PDF 27 Ekim 2011 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 25 Haziran 2013 Ali Fehmi Karamanlioglu Seyf i Sarayi nin Gulistan Tercumesi nin Dil Hususiyetleri Turkiyat Mecmuasi XV 1968 s 75 126 PDF 17 Mayis 2017 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 23 Temmuz 2013 Hugh N Kennedy The Historiography of Islamic Egypt C 950 1800 Brill Academic Publishers 2001 16 Agustos 2014 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 23 Temmuz 2013 Mustafa Yildiz Seyf i Sarayi nin Gulistan Tercumesinde Ayni Isim Unsurlarinin Kil ve Et Yardimci Fiilleriyle Kullanimindan Olusan Es Deger Birlesik Fiiller ve Oguzca Etkisi Turkish Studies Volume 5 1 Winter 2010 s 687 706 PDF 18 Nisan 2013 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 23 Temmuz 2013 Ayse Melek Ozyetkin Tarihten Bugune Turk Dili Alani Konferans Chinese Academy of Social Science Sino Foreign Relationship Department of Institute of History Beijing CHINA 23 January 2006 PDF 16 Haziran 2012 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 23 Temmuz 2013 PDF 21 Ekim 2012 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 23 Temmuz 2013 PDF 1 Mayis 2015 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 23 Temmuz 2013 Hulya Kasapoglu Cengel Ermeni Harfli Kipcak Turkcesiyle Yazilmis Tore Bitigi ve Bu Eserdeki tore yargi bitik Terimleri Uzerine Gazi Turkiyat 2007 1 s 77 96 PDF 27 Ocak 2016 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 23 Temmuz 2013 Ibrahim Arikan Ermeni Harfli Kipcak Turkcesi Modern Turkluk Arastirmalari Dergisi 2006 3 4 s 130 141 olu kirik baglanti Nadejda Chirli Ermeni Kipcakcasinda Edat Gibi Kullanilan Kelimeler Karadeniz Arastirmalari Sayi 12 Kis 2007 s 15 24 PDF 26 Nisan 2018 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 23 Temmuz 2013 PDF 6 Mayis 2012 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 23 Temmuz 2013 Gurer Gulsevin Eski Anadolu Turkcesinde Ekler TDK Yayinlari Ankara 2007 s 1 ISBN 975 16 0850 3 Suna Timur Agildere XVIII Yuzyil Avrupa sinda Yabanci Dil olarak Turkce Ogretiminin Onemi Osmanli Imparatorlugu nda Istanbul Fransiz Dil Oglanlari Okulu 1669 1873 Turkish Studies Volume 5 3 Summer 2010 s 697 700 PDF 17 Aralik 2013 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 12 Haziran 2013 Prof Dr Dogan Aksan Turkiye Turkcesinin Dunu Bugunu Yarini Bilgi s 68 a b Ahmet Bican Ercilasun Baslangictan Gunumuze Turk Dili Tarihi Akcag Yayinlari Ankara 2010 s 429 430 ISBN 978 975 338 589 3 ethnologue com 3 Subat 2013 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 13 Haziran 2013 The Qashqai 21 Haziran 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde Ingilizce Cagdas Turk Yazi Dilleri I Anadolu Universitesi Acikogretim Fakultesi Yayinlari Eskisehir 2011 s 99 PDF 3 Eylul 2013 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 13 Haziran 2013 Michal Labenda Jezyk kazachski Wydawnictwo Akademickie DIALOG Warsaw 2000 s 6 ISBN 83 88238 59 0 Lehce Yazyki mira Tyurkskie yazyki V N Yarcev Biskek 1997 sayfa 412 PDF 19 Mart 2013 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 14 Haziran 2013 Turkic Languages Of Persia An Overview 29 Nisan 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde Encyclopaedia Iranica Ingilizce 16 Mart 2013 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 14 Haziran 2013 Cevat Heyet Torki ye Kalaj وارليق Varlik 70 4 1988 s 12 24 PDF 18 Agustos 2018 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 14 Haziran 2013 Ethnologue 8 Ekim 2010 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 23 Temmuz 2013 Naselenie Rossijskoj Federacii po vladeniyu yazykami Population of the Russian Federation by languages used XLS Rusca 6 Subat 2018 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 23 Temmuz 2013