İnsan, kişi ya da birey (Homo sapiens lit. "bilen insan"), primatların en yaygın türüdür. İki ayaklılığı ve yüksek zekâsıyla karakterize edilen büyük insansı maymun olan insan, çeşitli ortamlarda gelişip son derece karmaşık araçlar geliştirmiş, karmaşık toplumsal yapılar ve medeniyetler oluşturmuştur. İnsanlar son derece sosyaldir; tek bir insan, ailelerden ve yaşıt gruplarından şirketlere ve siyasi devletlere kadar işbirliği yapan, farklı ve hatta rekabet eden sosyal grupların çok katmanlı bir ağına ait olma eğilimindedir. Bu nedenle, insanlar arasındaki sosyal etkileşimler, her biri insan toplumunu destekleyen çok çeşitli değerleri, sosyal normları, dilleri ve gelenekleri oluşturmuştur. İnsanlar aynı zamanda son derece meraklıdır: Olguları anlama ve etkileme arzusu, insanlığın bilim, teknoloji, felsefe, mitoloji, din ve diğer bilgi çerçevelerindeki gelişimini motive etmiştir; insanlar aynı zamanda antropoloji, sosyal bilimler, tarih, psikoloji ve tıp gibi alanlar aracılığıyla da kendilerini incelerler.
İnsan | |||||||||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
![]() | |||||||||||||||||||||||
Korunma durumu | |||||||||||||||||||||||
Asgari endişe altında (IUCN 3.1) | |||||||||||||||||||||||
Biyolojik sınıflandırma | |||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||
İkili adlandırma | |||||||||||||||||||||||
Homo sapiens (Linnaeus, 1758) | |||||||||||||||||||||||
![]() | |||||||||||||||||||||||
Homo sapiens nüfusunun dağılımı | |||||||||||||||||||||||
Sinonimler | |||||||||||||||||||||||
Tür sinonimleri
|
Bazı bilim insanları Homo cinsinin tüm türlerini insan olarak tanımlasa da, genel kullanımda insan denilirken yalnızca Homo sapiens'ten bahsedilir. Homo sapiens'in yaklaşık 300.000 yıl önce Homo heidelbergensis'ten evrilerek ortaya çıktığı ve Afrika'dan dünyanın diğer kısımlarına göç ettiği, bu sırada yavaş yavaş gittiği yerlerdeki Arkaik sapiens popülasyonlarının yerini aldığı düşünülür. Tarihin büyük çoğunluğunda insanlar, göçebe avcı-toplayıcılar olarak varlıklarını sürdürürler.
Yaklaşık 13.000 yıl önce Orta Doğu olarak adlandırılan Güneybatı Asya'da başlayan tarım devrimi ile tarım ve yerleşik insan yerleşimleri ilk kez ortaya çıkar. Nüfuslar büyüyüp yoğunlaştıkça, hem topluluklar içinde hem de arasında çeşitli yönetim biçimleri gelişir ve bir dizi uygarlıklar yükselir, yıkılır ve insanlar yayılmaya devam eder. Kasım 2022 itibarıyla nüfusu 8 milyarı aşmıştır.
Genler ve çevre; dış görünüş, fizyoloji, hastalıklara yakalanmaya yatkınlık, zihinsel yetenek ve beceriler, vücut ölçüleri ve yaşam süresini bireyden bireye farklı şekilde etkileyerek insanın biyolojik varyasyonlarının var olmasını sağlar. İnsanlar birçok özellikte (genetik yatkınlıklar ve fiziksel özellikler gibi) bireyden bireye farklılık gösterse de, iki farklı birey ortalama olarak %99'un üzerinde genetik benzerliğe sahiptir ve genetik olarak en çeşitli popülasyonlar Afrika'da yer alır. En büyük genetik farklar eril ve dişi bireyler arasındadır. Ortalama olarak, erkeklerin bedensel gücü daha yüksektir ve kadınlar genellikle daha yüksek bir vücut yağ oranına sahiptir. Dişilerde 50 yaş civarında menopoz denilen olay yaşanır ve kısırlaşırlar. Buna ek olarak, hemen hemen her toplulukta dişilerin ortalama olarak daha uzun bir yaşam süresi vardır. Dişi ve eril bireylerin cinsiyet rollerinin doğası tarih boyunca değişiklik gösterdi ve ağır basan cinsiyet normlarına karşı çıkan kültürler birçok toplumda yer edindi.
İnsanlar, hem bitkisel hem de hayvansal besinlerin içerisinde bulunduğu, çok çeşitli besinlerle beslenen hepçillerdir. Homo erectus zamanlarından beri yemek hazırlamak ve pişirmek için ateşi ve diğer şekillerde ısıyı kullanmışlardır. Yiyecek tüketmeden sekiz haftaya kadar ve susuz olarak üç veya dört güne kadar hayatta kalabilirler. İnsanlar genellikle gündüzcüldürler ve günde ortalama 7 ila 9 saat uyurlar. Doğum, komplikasyonların ve ölüm riskinin yüksekliği nedeniyle tehlikelidir. Çoğu zaman, ebeveynler doğumdan sonra aciz olan çocuklarına, belli bir olgunluğa ulaşmalarına değin bakar.
İnsanların büyük ve oldukça gelişmiş bir prefrontal korteksi (beynin yüksek bilişsellikle ilişkili bölgesi) vardır. Zeki varlıklardır; (epizodik belleğe), esnek mimiklere, öz farkındalığa ve zihin kuramına sahip canlılardır. Ayrıca insan zihni; içgözlem yapma, kişisel düşünceler edinme, hayal etme, set ve varoluş üzerine görüşler geliştirme yeteneğine de sahiptir. Bu durum, bilginin gelecek kuşaklara aktarılmasını, akıl ile mümkün olan büyük teknolojik ilerlemeleri ve karmaşık araçların geliştirilmelerini sağlamıştır. Dil, sanat ve ticaret, insanı tanımlayan özelliklerdendir. Uzun ticaret yolları, farklı coğrafyalardaki insanların birbirine bağlanmasını sağlayarak kültür patlamalarına ve kaynakların dünya çapında dağılmasına neden olmuştur.
Etimoloji ve tanım
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgwTHpReEwwTmhjbXhmZG05dVgweHBibTRsUXpNbFFUa2xNa05mTVRjd055MHhOemM0SlRKRFgySnZkR0Z1YVhOMEpUSkRYM0J5YjJabGMzTnZjbDhsTWpoQmJHVjRZVzVrWlhKZlVtOXpiR2x1SlRJNVh5MWZUbUYwYVc5dVlXeHRkWE5sZFcxZkxWOHhOVGN5TXk1MGFXWXZiRzl6YzNrdGNHRm5aVEV0TWpJd2NIZ3RRMkZ5YkY5MmIyNWZUR2x1YmlWRE15VkJPU1V5UTE4eE56QTNMVEUzTnpnbE1rTmZZbTkwWVc1cGMzUWxNa05mY0hKdlptVnpjMjl5WHlVeU9FRnNaWGhoYm1SbGNsOVNiM05zYVc0bE1qbGZMVjlPWVhScGIyNWhiRzExYzJWMWJWOHRYekUxTnpJekxuUnBaaTVxY0djPS5qcGc=.jpg)
Modern insanların tamamı, 18. yüzyılda Carl Linnaeus tarafından Systema Naturae adlı çalışmada adı koyulan Homo sapiens içerisinde sınıflandırılır. Daha genel bir isim olan "Homo" ise, her iki cinsiyetten insanlardan bahsedilirken kullanılan Latince homō sözcüğünün 18. yüzyılda türetilmiş bir türevidir.Homo sapiens, "bilen insan" veya "bilgili insan" anlamlarına gelir. Genel kullanımda, insan sözcüğü kullanılırken yalnızca hâlâ hayatta olan tek Homo türü olan Homo sapiens'ten bahsedilir. Cinsin soyu tükenmiş bazı türlerinin, örneğin Neandertallerin, H. sapiens'in bir alt türü olarak kabul edilip edilemeyeceği üzerine akademik bir görüş birliği yoktur.
Kişi terimi sıklıkla insan ile aynı anlama sahipmiş gibi kullanılır, ancak bir kişiliğe sahip olanların sadece insanlar mı yoksa buna ek olarak diğer canlı varlıklar, özellikle de diğer ve bir insanın kalıcı bitkisel hayata geçme gibi durumlarda kişiliğini kaybedip kaybedemeyeceği yönünde felsefi ve evrimsel tartışmalar günümüze kadar sürmektedir.
İnsan; Türkçede en az 1330 kadar erken bir yılda kullanımı görülmüş, Arapça إنسان, romanize: insān sözcüğünden türemiş bir sözcüktür.Türk Dil Kurumu'nda insan şu şekilde tanımlanır: "Toplum hâlinde bir kültür çevresinde yaşayan, düşünme ve konuşma yeteneği olan, evreni bütün olarak kavrayabilen, bulguları sonucunda değiştirebilen ve biçimlendirebilen canlı."Ön Türkçe'de "İnsan" tabirini tam karşılayan bir kelime bulunmamaktadır, onun yerine kullanılmış olan kelime *kiĺi olmuştur.
İnsanın İngilizce karşılığı olan human, Eski Fransızca humain sözcüğünden -ki humain de Latince homō (Türkçe: adam - insanlık anlamında) sözcüğünün sıfat hâli olan hūmānus'tan türemiştir- türemiş Orta İngilizce bir alıntı sözcüktür. İngilizce man (Türkçe: adam) terimi, genel olarak türün tamamına, yani insanlık sözcüğünün eşanlamlısı olarak kullanılabilmesinin yanında sadece eril bireylerden bahsetmek için de kullanılabilir. Bunlara ek olarak her iki cinsiyetten bireyler için de kullanılabilir, ancak bu kullanım şekli günümüz İngilizcesinde daha az yaygındır.
Diğer dünya dillerinde de insan için farklı sözcükler kullanılır. Diğer Hint-Avrupa dilleri insana adını ölümlülüğünden alıntılayarak vermişlerdir: İnsanları ifade etmek için kullanılmış olan Proto Hint-Avrupa dili *mr̥tós sözcüğü "ölümlü" demektir; Ermenice mard, Farsça mard ve Sanskrit marta da aynı anlama gelir. Sami dillerde de, aynı kökten gelen Arapça إنسان, romanize: insān ve İbranice אֱנוֹשׁ, romanize: Enos kelimeleri de benzer bir şekilde "hasta" ve "ölümlü" demektir. Çoğu Slav dilinde kullanılan terimin atası olan, čelověkъ sözcüğünün kökeni bilinmemektedir. Grekçe ἄνθρωπος, romanize: anthropos sözcüğü de bilinmeyen bir kökene sahiptir.
Tarihçe
Evrim
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlrTDJSaEwweDFZM2xmVTJ0bGJHVjBiMjR1YW5Cbkx6RTNNSEI0TFV4MVkzbGZVMnRsYkdWMGIyNHVhbkJuLmpwZw==.jpg)
Diğer yaşam formlarıyla birlikte günümüz insanının da eski bir ortak atadan evrimleştiği fikri, 1844'te Robert Chambers tarafından ortaya atıldı ve 1859'da Charles Darwin tarafından Türlerin Kökeni adlı eserinde ayrıntılı bir şekilde açıklandı. Dünya üzerinde yaşam 4.1 milyar yıl önce, hayvanlar (Animalia) ise 600 ila 800 milyon yıl önce ortaya çıktı.Memelilerin (Mammalia) soyu 300 milyon yıl kadar önce, Karbonifer dönemin sonuna doğru sürüngenlerden ayrıldı.
Genetik araştırmalara göre, primatlar (Primates) 85 milyon yıl önce, Geç Kretase dönemi sırasında diğer memelilerden ayrıldı ve günümüzde bulunmuş en erken fosiller 55 milyon yıl önce Paleosen döneminde ortaya çıktı,Eski Dünya ve Yeni Dünya primatları ise 44 milyon yıl önce renkleri algılayabilme ve sosyalleşme gibi özelliklerde farklılıklar göstermeye başlayarak birbirinden ayrıldı. İnsanların bir parçası olduğu insansılar (Hominoidea) üst ailesinde, büyük insansı maymunlar (Hominidae) ve gibongiller (Hylobatidae) yaklaşık 15 ila 20 milyon yıl önce birbirinden ayrıldı; insanları ve şempanzeleri de içinde bulunduran Hominini oymağı ile Gorillini oymağı ise 8 ila 9 milyon yıl önce ayrıldı. Afrika'da yaşamış küçük bir insansı türü, izleri hem insanların hem de onların en yakın akrabaları olan şempanzelerin soyunda bulunacak olan son canlıydı; onun ardından, insan ile şempanze cinslerini oluşturacak atalar iki alt oymağa ayrıldı. Ayrılmanın tarihinin en az 4 ila en fazla 9 milyon yıl önce, Miyosen devrinin sonlarına doğru olduğu düşünülür ancak daha kesin tahminler de mevcuttur; bazı genetikçiler 2001'de Çad'da bulunan ve Sahelanthropus tchadensis olarak sınıflandırılan bir büyük insansı maymun kafatasından yola çıkarak 7 ila 8 milyon yıl önce gibi daha dar bir aralığı öne sürer.Richard Dawkins ise son ortak atanın 6 milyon yıl önce yaşadığını tahmin eder. Bu ayrılmayla ve kısa süre sonrasında, insanların soyağacını şempanzelerinkinden ayıracak bazı keskin değişiklikler gerçekleşti: İki farklı kromozomun, ayrılma sırasında meydana gelen füzyonu sonucu kromozom 2 oluştu ve böylece, 24 çift kromozoma sahip olan diğer insansıların aksine, insanlarda 23 çift kromozom kaldı. Yaklaşık 4 milyon yıl önce, günümüzde hâlâ anlaşılamamış sebepler ile, Sahelanthropus tchadensis'ten başlayarak insanların soyağacındaki insansılar iki bacak üzerinde yürüyebilmeye başladı.
Beyin büyüklüğü ve karmaşıklığı hızlı bir şekilde artmaya devam etti ve 2 ila 3 milyon yıl kadar önce, Homo cinsi, Australopithecus'tan evrildi. Homo'nun kaydedilmiş en eski örneği, Etiyopya'da bulunmuş 2.8 milyon yaşındaki LD 350-1'dir. LD-350-1, Australopithecus afarensis gibi yuvarlak bir çeneye ve daha sonra ortaya çıkacak olan Homo habilis gibi küçük ve ince azı dişlerine sahipti. Adı konulmuş en eski Homo türleri ise 2.3 milyon yıl önce evrilmiş olan Homo habilis ile Homo rudolfensis'dir. Cinsin ortaya çıkışı; etin ilk kez homininlerin beslenme düzenine girdiği, bunun potansiyel bir sonucu olarak gövde ve göreceli olarak beyin büyüklüklerinde önemli bir artışın gerçekleştiği ve yine bunun potansiyel bir sonucu olarak taş aletlerin ilk kez Australopithecus garhi tarafından imal edilip kullanılmaya başlandığı Paleolitik Çağ dönemine denk gelir. 2.7 milyon yıl önce, Homo ile beraber varlığını devam ettirecek olan hominin cinsi Paranthropus'un yükselişi görüldü, ancak günümüzden 1 milyon yıl önce nesli tükendi. Bu dönemde avcı-toplayıcılık yaparak geçinen popülasyonlar, çoğunlukla seyrek ağaçlara sahip alanlarda yaşıyor ve yoğun orman örtülerinden kaçınarak birincil üretim alanlarına dağılıyordu.Evrim bütün yaşam formlarında eşzamanlı olarak devam ettiği için, aynı dönemde diğer alt oymakta da önemli değişiklikler gerçekleşti: Alt oymak, bayağı şempanzelerin ataları ile bonoboların atalarını oluşturacak iki farklı infra oymağa ayrıldı. Gövde büyüklüğü olarak modern insana çok yakın olmasına karşın beyninin büyüklüğü hâlâ modern insanlarınkinin yarısı kadar olanH. erectus (Afrika varyantı H. ergaster olarak adlandırılır), 2 milyon yıl önce evrildi ve Afrika'dan ayrılıp Avrasya boyunca yayılan ilk arkaik sapiens türü oldu; 1.8 milyon yıl önce Gürcistan'a, 1.63 milyon yıl önce kuzey Çin'deki 'a ve 1.5 milyon yıl önce Cava'ya ulaştı. Bu süreç sırasında Afrika'da H. habilis'lerin yerini de aldı.H. erectus ayrıca tipik bir insan vücut planı geliştiren ilk türdü. En son 110.000 yıl önce Cava'daki Ngandong'da görülen H. erectus, 1.89 milyon yıl boyunca varlığını sürdürerek en uzun süre hayatta kalan Homo türüydü.Ateşi kontrol etmeye ve kullanmaya büyük ihtimalle ilk kez H. erectus, muhtemelen 790.000 yıl önce ve belki de 1.5 milyon yıl önce kadar erken bir tarihte başladı. Bunun yanında, ateşin keşfi ve kontrolü H. erectus'tan önce bile gelmiş olabilir; bazı araştırmacılar, H. habilis'in veya Paranthropus gibi diğer güçlü homininaların ateşi kullanmış olabileceğini belirtmiştir. Hangi tarihte başlamış olursa olsun, ateşin kontrolüyle beraber, diğer canlılardan farklı olarak insanlar, ateşin ışığını kullanarak günü uzatma ve pişirme yoluyla yemeklerin besleyici değerlerini arttırma yeteneklerine sahip oldular.
Hominoidea (hominoidler, insansılar) |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgwTHpRNEwwaDFiV0Z1WDJWMmIyeDFkR2x2Ymw5amFHRnlkQzEwY2k1d2JtY3ZNakl3Y0hndFNIVnRZVzVmWlhadmJIVjBhVzl1WDJOb1lYSjBMWFJ5TG5CdVp3PT0ucG5n.png)
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTltTDJZeUwxTmhjR2xsYm5OZmJtVmhibVJsY25Sb1lXeGZZMjl0Y0dGeWFYTnZiaTVxY0djdk5ERXdjSGd0VTJGd2FXVnVjMTl1WldGdVpHVnlkR2hoYkY5amIyMXdZWEpwYzI5dUxtcHdadz09LmpwZw==.jpg)
900.000 yıl önce; Neandertaller, Denisovalar ve modern insanların son ortak atasıyla yakından akraba olan Homo antecessor, İspanya'daki Atapuerca Dağları'nda ortaya çıktı. Aynı bölgede hayvanların derisini yüzmeye hazır bir şekilde bulunmuş ve 900.000 yıl öncesine tarihlendirilmiş kazıyıcıların gösterdiğine göre, H. antecessor, insanlar arasında giyinen ilk tür olabilirdi ve ayrıca yamyamlığı uygulayan ilk türdü. 700.000 yıl önce, Endonezya'daki Flores adasında Homo floresiensis, H. erectus'tan evrildi. 600.000 yıl önce; Neandertallerin ve modern insanın potansiyel bir ortak atası olan Homo heidelbergensis, Afrika'da ortaya çıktı ve kısa süre içerisinde Avrupa'ya da göç etti. Etin yanı sıra nişasta içeren bitkileri de pişirerek tüketen ve böylece beyin büyümesine katkıda bulunanH. heidelbergensis, avcılıkla yakından ilgiliydi ve bu yüzden bu alandaki bazı gelişmeler için başrol oynadı: Taş uçlu mızrakların kullanımı ilk defa 500.000 yıl önce Güney Afrika'da H. heidelbergensis tarafından görüldü ve 300.000 yıl önce, tahta mızraklar ve zıpkınları kullanarak vahşi büyük memelileri avlayabilecek kadar ilerlemişti. 500.000 yıl öncesinden itibaren, iskelet ayrıntıları bakımından Afrika ve batı Avrasya'daki insan toplulukları birbirlerinden ve Doğu Asya'da yaşayanlardan farklılaşmaya başladılar. 40.000 yıl önce nesli tükenmiş olan Neandertaller, bir süre öncesine kadar "Homo sapiens neanderthalensis" adı ile H. sapiens'in bir alt türü olarak sınıflandırılıyordu, ancak genetik çalışmaların gösterdiği üzere bu iki tür yaklaşık 450.000 ila 500.000 yıl önce birbirinden ayrıldı. Neandertaller, modern insanınkinden biraz daha büyük beyinlere sahiplerdi. Genellikle yanında yiyecek veya alet olmadan, yani adak adamadan ölülerini gömerek ruhaniliğin ilk izlerini gösteren Neandertaller, onları geride bırakmak yerine iyileşmelerine veya ölümlerine kadar hastalarına bakan ilk insanlardı. 430.000 yıl önce de, Denisovalar, güney Sibirya'da Neandertaller'den ayrıldı; ardından bölge içerisinde yayılmaya ve diğer türlerle, özellikle de H. erectus ile melezleşmeye başladı. Beynin boyutu büyüdükçe, başları pelvisten geçemeyecek hâle gelmeden doğumun gerçekleştirilmesi için bebekler daha erken doğmaya başladı. Sonuç olarak insanlar daha üstün bir nöral plastisite sergileyip daha yüksek bir öğrenme kapasitesine sahip oldu, aynı zamanda da daha erken gerçekleşen doğumlar, çocukların doğumdan sonra aciz oldukları dönemin uzamasına neden oldu. Tüm bunlar sosyal becerilerin ve dilin daha karmaşık, aletlerin ise daha ayrıntılı ve kullanışlı hâle gelmesini sağladı. Böylece zihinsel gelişim ve bireyler arasındaki ortak çalışma önemli derecede ilerledi. Gıdaların daha sonra tüketilmek üzere saklanmasının ilk örneği, yaklaşık 400.000 yıl önce, İsrail'deki Qesem Mağarası'nda görüldü.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTloTDJGaUwxZHZjbXhrWDIxaGNGOXZabDl3Y21Wb2FYTjBiM0pwWTE5b2RXMWhibDl0YVdkeVlYUnBiMjV6TG1wd1p5OHpOekJ3ZUMxWGIzSnNaRjl0WVhCZmIyWmZjSEpsYUdsemRHOXlhV05mYUhWdFlXNWZiV2xuY21GMGFXOXVjeTVxY0djPS5qcGc=.jpg)
Modern insanlar, yani Homo sapiens, Afrika'da kalan H. erectus'ların torunları olan H. heidelbergensis veya H. rhodesiensis'ten, yaklaşık 300.000 yıl önce evrildi. 176.000 yıl önce Neandertaller tarafından kırık dikitler kullanılarak yapılmış bir dizi yeraltı odası ve yapısı, inşa edilmiş en eski yapılardı. Aynı tarihte Pediculus humanus'un saç ve olarak ikiye ayrılmasının gösterdiği üzere, 170.000 yıl önce kıyafetler tüm büyük insan popülasyonlarında önemli derecede yayıldı ve insanları diğer hayvanlardan ayıran belirleyici bir özellik hâline geldi. Afrika'da H. heidelbergensis popülasyonlarının yerini aldıktan sonra,H. sapiens zamanla kıtanın dışına göç etti ve yerleştiği yerlerdeki arkaik sapiens popülasyonlarının yerini aldı. Afrika'nın dışına göç, ilki 130.000 ila 100.000, ikincisi ise 70.000 ila 50.000 yıl önce olmak üzere iki farklı dalga hâlinde gerçekleşti.H. sapiens diğer kıtalara yerleşmeye başladı: Avrasya'ya 210.000 yıl önce, Avustralya'ya 65.000 yıl önce veAmerika'ya bir ihtimal 32.000 yıl, ancak kesinlikle en az 22.000 ila 15.000 yıl önce yerleşti ve daha sonraki yıllara kadar keşfedilmeyecek (Antarktika'nın keşfi için doğrulanmış en erken yıl 1820'dir, ancak bazı araştırmacılar yerli Maorilerin kıtayı 7. yüzyılda keşfetmiş olabileceğini söylemektedir) Antarktika dışındaki tüm kıtalara ulaştı. İnsanların Avustralya'ya yerleşmesi, teknelerin ilk kullanımının yanı sıra büyük hayvan türlerinin H. sapiens tarafından ilk kez toplu bir şekilde yok edilmesini de gördü. Bu toplu imhanın sebebi; kıtanın büyük hayvanlarının milyonlarca yıl boyunca kendilerini avlayacak insanlar olmadan evrimleşmesi ve böylece avcılık yetenekleri ileri derecede gelişmiş olan insanlarla evrimsel bir hazırlıkları olmadan karşı karşıya gelmesiydi. Amerika, Yeni Zelanda ve Vrangel Adası'nın faunaları da insan yerleşimlerinin ardından aynı kaderi paylaştı. Dünyanın geri kalan yerlerine göçler modern zamanlara kadar tamamlanamadı: Girit, Kıbrıs ve Korsika gibi Akdeniz adalarına 10.000 ila 6.000 yıl önce, Karayipler'e 6.000 yıl önce, Kuzey Kutup Bölgesi'ne 4.000 yıl önce, Mikronezya ve Polinezya adalarına 3.000 yıl önce, Paskalya Adası'na M.S 300 ila 800'de, Madagaskar'a M.S 4. yüzyılda, İzlanda'ya M.S 9. yüzyılda, Hawaii'ye M.S 10. yüzyılda, Yeni Zelanda'ya 14. yüzyılda, Atlas ve Hint okyanuslarının Azor ve Seyşeller gibi geriye son kalan izole adalarına ise çoğunlukla 15. ve 16. yüzyıllarda, Coğrafi keşifler sırasında yerleşildi. 50.000 yıl öncesine kadar, H. sapiens Avrasya'da kısa süre sonra nesli tükenecek olan H. floresiensis ve ile birlikte yaşıyor ve Neandertaller ve Denisovalar ile melezleşiyordu. Yaklaşık 100.000 ila 50.000 yıl önce, H. sapiens'lerin davranışsal moderniteye ulaşmasıyla sonuçlanacak olan bir "Büyük Sıçrama" gerçekleşti. Bu Büyük Sıçrama hakkındaki birçok şey günümüzde bir tartışma konusudur; bu tartışmaların en dikkate değeri ise, sıçramayı tetikleyen nedenin ne olduğu hakkındadır. Genel olarak kabul edilen görüş, insanın beyin büyüklüğü değişmeden beyninin örgütlenişinde meydana gelen bir değişiklik ve fosillerde görülemeyen diğer nörolojik değişikliklerin buna sebep olduğudur.Jared Diamond gibi bazı diğer araştırmacılar ise gırtlağın bu dönemde geliştiğini, bunun sonucunda da insanın yaratıcılığının etkinleşmesinde büyük rol oynayan dilin anatomik temelinin oluşmasını gösterir. Büyük Sıçrama'nın sonucunda; zamanla giderek artan kültürel adaptasyon, sosyal normlar, dil (Dilin kökenini ve ne zaman ortaya çıktığını belirlemek zordur; ilk olarak H. erectus'un tartışmalı şekilde "dil" olarak sınıflandırılabilecek basit düzenleri ve sembolik iletişimi kurduğu önerilse de, çoğunlukla, kapsamlı dillerin H. sapiens'e ve sıçramaya kadar doğmadığı kabul edilir.) ve yakın akrabaların da ötesine geçen kapsamlı yardımlaşma ve ortak çalışma gibi birçok evrensel insan davranışı ortaya çıktı. Ruhaniliğin izlerine ilk olarak Neandertallerde rastlanmasına rağmen; Cro-Magnonlar tarafından oluşturulmuş, muhtemelen büyüye yönelik inançlarla veya dinle alakalı olan mağara resimleri gibi, karmaşık, ayrıntılı ve tanrıyı içeren inançların kanıtları ilk kez 32.000 yıl önce ortaya çıktı. Bu dönemde yaşayan Cro-Magnonlar ayrıca Willendorf Venüsü gibi dini inançları simgeleyen taş figürinleri ve Sungir çocukları gibi büyük ihtimalle ruhani sebepler ile öldürülmüş bireylerin mezarlarını da geride bıraktı. Yalnızca 15.000 yıl öncesine kadar, insanlar Denisovalar ile aynı mağaralarda beraber yaşıyorlardı.
İnsan evrimi, basit bir doğrusal veya bölümlere ayrılarak ilerleyen bir süreç değildi ve akraba türler arasındaki melezleşme ile birlikte ilerledi. Genomik araştırmalar, önemli derecede farklı soyların arasında gerçekleşen melezleşmenin, insanın evrilme sürecinde oldukça yaygın olduğunu öne sürmüştür.DNA kanıtları; Afrika dışındaki tüm popülasyonlarda Neandertal kökenli birkaç genin günümüzde hâlâ mevcut olduğunu ve Neandertallerin yanı sıra Denisovalar gibi diğer homininlerin genomlarının %6 kadarının günümüz insanlarına ulaşmış olabileceğini göstermiştir.
Uygarlıklar
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTloTDJFeUx6QTBMVEE1TFRFeUxWTmphR0YxY0dac0pVTXpKVUpEWjJWdUxVWmhhSEpsYm5kaGJHUmxMVkpoYkdaU0xVbE5SMTh4TWpNeUxtcHdaeTh5TmpCd2VDMHdOQzB3T1MweE1pMVRZMmhoZFhCbWJDVkRNeVZDUTJkbGJpMUdZV2h5Wlc1M1lXeGtaUzFTWVd4bVVpMUpUVWRmTVRJek1pNXFjR2M9LmpwZw==.jpg)
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTg1THprMkwwSnBiR1JmVFdGelkyaHBibVZ1YUdGc2JHVmZSWE5qYUdWeVgxZDVjM05mTVRnM05TNXFjR2N2TWpZd2NIZ3RRbWxzWkY5TllYTmphR2x1Wlc1b1lXeHNaVjlGYzJOb1pYSmZWM2x6YzE4eE9EYzFMbXB3Wnc9PS5qcGc=.jpg)
Richard Dawkins tarafından ortaya atılan bir teoriye göre; dil daha karmaşık hâle geldikçe, elde edilen bilgileri hatırlama ve iletme yeteneği yeni bir kültürel iletim birimi ile sonuçlandı: Mem. Böylece fikirler hızlı bir şekilde ve nesiller boyunca aktarıldı. Kültürel evrim, hızlıca biyolojik evrimden daha büyük bir faktör hâline geldi ve tarih gerçek anlamda başladı. Yaklaşık 12.000 yıl öncesine dek, yani tarihinin %90'ından fazlası boyunca, insanlar avcı-toplayıcı göçebeler olarak küçük gruplar hâlinde yaşıyordu.Neolitik Devrim (insan topluluklarının ilk kez tarım yapması) ilk olarak Güneybatı Asya'daki Bereketli Hilal'de başladı ve sonraki milenyum boyunca Eski Dünya'nın geniş bölgelerine yayıldı. Devrim ayrıca Mezoamerika'da (6.000 yıl önce), Çin'de,Papua Yeni Gine'de,Sahel'de ve Batı Afrika'nın savana bölgelerinde de bağımsız olarak gerçekleşti.Buğday ve keçiler yaklaşık M.Ö 9.000'de, bezelye ve mercimek M.Ö 8.000'de, zeytin ağaçları M.Ö 5.000'de, atlar M.Ö 4.000'de ve üzüm M.Ö 3.500'de evcilleştirildi.İndus Vadisi'nde M.Ö 6.000'lerde ekinler ekilmeye ve sığırlar evcilleştirilmeye başlandı, Çin'deki Sarı Irmak kıyılarında M.Ö 7.000 civarında darı ve diğer tahıl ürünleri yetiştiriliyordu, Yangtze'de ise pirinç daha da erken bir tarihte, M.Ö 8.000'de ekildi. Amerika'da M.Ö 4.000 civarlarında günebakan, Orta Amerika'da ise M.Ö 3.500'e gelindiğinde mısır ve fasulye ekimi yapılıyordu. Patates ilk olarak, lamaların da evcilleştirilmiş olduğu And Dağları'nda yetiştirildi. Tarımın bir sonucu olarak insanların ilk kez gereksinim duyduklarından fazla gıdaya erişim sağlamaları, yerleşik insan yerleşimlerinin kurulmasını, hayvanların evcilleştirilmesini ve tarihte ilk kez metal aletlerin kullanılmaya başlanmasını sağladı. Tarım ve yerleşik hayat; çok daha yoğun popülasyonların bir arada yaşamasına imkan vererek, daha sonra imalatın, ticaretin ve siyasi gücün merkezi hâline gelecek olan şehirlerin ortaya çıkmasına yol açtı. İlk antik şehirler, M.Ö 6.000 civarlarında Eriha ve Çatalhöyük'te görüldü. Şehirlerin gelişimiyle eş zamanlı olarak uygarlıklar da yükseldi; ilk olarak Sümerler ve daha sonra diğerleri ortaya çıktı. Ancak dünya üzerindeki tüm toplumlar, özellikle de Avustralya gibi izole ve ekilebilir bitki türleri bakımından fakir bölgeler göçebe yaşam tarzını terk etmedi. Avcı-toplayıcı döneminde hayatta kalmak, herkesin üstün zihinsel becerilere sahip olmasını gerektiriyordu. Yerleşik hayata geçilmesiyle bu gereklilik büyük oranda ortadan kalktı ve bunun bir sonucu olarak, avcı-toplayıcı döneminin son bulmasından beri insan beyni küçüldü.
Şehir devletlerinin, özellikle de Mezopotamya'da yer alan Sümer şehirlerinin gelişmesiyle M.Ö 4. milenyumda bir şehir devrimi gerçekleşti. Yazının en eski hâli olan çivi yazısı, bu şehirlerde, M.Ö 3.000 civarlarında ortaya çıktı. Bu zamanlarda gelişecek olan diğer büyük uygarlıklar, İndus Vadisi Uygarlığı,antik Çin,İran ve antik Mısır idi. Zamanla birbirleriyle ticaret yapmaya başladılar ve tekerlek, saban ve yelken gibi teknolojiler geliştirdiler.Astronomi ve matematik alanlarında da önemli gelişmeler katedildi ve Keops Piramidi inşa edildi.M.Ö 2.250'de Büyük Sargon, ilk büyük imparatorluk olan Akad İmparatorluğu'nu kurdu. Günümüzde mevcut olan kanıtların gösterdiği üzere, bu uygarlıkların gerilemesine sebep olmuş olabilecek yaklaşık yüz yıl süren şiddetli bir kuraklık gerçekleşti, ve bunun sonrasında yeni uygarlıklar ortaya çıktı. Babiller Mezopotamya üzerinde hüküm sürdü, Ortadoğu'da Yeni Asur ve Pers imparatorlukları kuruldu;Poverty Point kültürleri, Minoslar ve Shang Hanedanı gibi diğerleri ise kendi bölgelerinde öne çıktı. İndus Vadisi Uygarlığı'nda ise Vedalar olarak bilinen ve Hindu inanışının temelini oluşturan metinler ilk kez ortaya çıktı.M.Ö 1.200 civarında Bronz Çağı aniden çöktü, bu, bir dizi uygarlığın varlığının sonlanmasına ve Yunan Karanlık Çağı'nın başlamasına sebep oldu. Bu dönemde, demir tuncun yerini almaya başladı ve bu Demir Çağı'nın başlamasına yol açtı.
M.Ö 5. yüzyılda, tarihi kaydetmek bir disiplin hâline geldi ve bu o zamanlarda hayatın nasıl olduğuna dair çok daha net verilerin var olmasını sağladı.M.Ö 8. ve 6. yüzyıllar arasında Avrupa Klasik Antik Çağ'a girdi; tarihin ilk demokratik hükûmetini kuran ve felsefe ve bilim alanında önemli gelişmeler kateden antik Yunanistan ile hukuk, hükûmet ve mühendislik alanlarında gelişmeler gerçekleştiren antik Roma da bu dönem içerisinde gelişti. Bu uygarlıklar, Batı kültürünün temellerini büyük oranda şekillendirdi. Bu zaman zarfında dünyanın başka bölgelerinde farklı uygarlıklar da yükseldi. Maya uygarlığı şehirler inşa etmeye başladı ve karmaşık takvimler oluşturdu. Afrika'da Aksum Krallığı, düşüş döneminde olan Kuş Krallığı'nın yerini aldı ve Hindistan ile Akdeniz arasındaki ticareti kolaylaştırarak sıklaştırdı. Batı Asya'da, Ahameniş İmparatorluğu'nun merkezi yönetim sistemi, kendisinden sonra gelen birçok imparatorluğa örnek oldu, Hindistan'daki Gupta İmparatorluğu ve Çin'deki Han Hanedanı ise kendi hükmettikleri bölgelerin altın çağlarını yaşamasını sağladı.
Roma İmparatorluğu 4. yüzyılın başlarında I. Konstantin tarafından Hristiyanlaştırıldı ve imparatorluğun Batı tarafının 476'daki çöküşünün ardından Avrupa Orta Çağ'a girdi. 7. yüzyılda Avrupa'nın Hristiyanlaştırılmasının başlaması ile, Hristiyanlık ve Kilise, merkezi otorite ve eğitimin ana kaynağı oldu. Orta Doğu'da, Muhammed önderliğinde İslam bölgenin ana dini hâline geldi ve Kuzey Afrika'ya doğru yayıldı. Bu; mimaride sonraki nesillere ilham veren başarıların gerçekleştirildiği, bilim ve teknolojideki eski ilerlemelerin yeniden meydana getirildiği ve o bölgenin insanları için yeni bir yaşam şeklinin oluştuğu, İslam'ın Altın Çağı olarak bilinen dönemin başlamasını sağladı. Bu dönemin merkezi, Abbâsî kontrolü altındaki Bağdat'ta kurulan Beyt'ül Hikmet idi. Hristiyan ve İslam dünyaları nihayetinde çatıştı; İngiltere Krallığı, Fransa Krallığı ve Kutsal Roma İmparatorluğu, Kutsal Topraklar'ın kontrolünü Müslümanlardan geri almak için bir dizi kutsal savaş başlattılar. Amerika'da, M.S 800 civarından itibaren Mississippi Nehri çevresinde karmaşık kültürler ortaya çıkmaya başladı, daha güneyde ise Aztekler ve İnkalar baskın medeniyetler hâline geldi. 1054'te Roma Katolik Kilisesi ve Doğu Ortodoks Kilisesi arasında gerçekleşen ayrılık, Batı ve Doğu Avrupa arasında günümüze kadar devam edecek olan önemli kültürel ayrılıklara yol açtı.Moğol İmparatorluğu 13. ve 14. yüzyıllarda Avrasya'nın çoğunu fethetti, ve bu sırada Bağdat'ı da yağmalayarak İslam'ın Altın Çağı'nın son bulmasına neden oldu. Aynı zaman diliminde, Afrika'da yer alan Mali İmparatorluğu, 'dan Fildişi Sahili'ne kadar uzanarak kıtadaki en büyük imparatorluk oldu. Okyanusya'da, Pasifik üzerindeki birçok adaya yayılan Tuʻi Tonga İmparatorluğu'nun yükselişi gerçekleşti.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh5THpJMkwwUmhYMVpwYm1OcFgxWnBkSEoxZG1WZlRIVmpYMVpwWVhSdmRYSmZKVEk0WTNKdmNIQmxaQ1V5T1M1cWNHY3ZNall3Y0hndFJHRmZWbWx1WTJsZlZtbDBjblYyWlY5TWRXTmZWbWxoZEc5MWNsOGxNamhqY205d2NHVmtKVEk1TG1wd1p3PT0uanBn.jpg)
Yeni Çağ boyunca; Osmanlı İmparatorluğu İstanbul'u fethedip Akdeniz Havzası çevresindeki toprakların çoğunu kontrolü altına aldı, Japonya Edo dönemine girdi, Çin'de Çing Hanedanı yükseldi ve Babürlüler Hindistan'ın çoğuna hükmetti. Avrupa, 15. yüzyıldan başlayarak Rönesans dönemine girdi. Bu dönem içerisinde, Kilise siyasi bir varlık olarak gücünü yitirdi. 1492'de Kristof Kolomb'un Amerika'ya ulaşmasının ardından, yeni bölgelerin keşfedilip sömürgeleştirilmesiyle Keşifler Çağı başladı. Avrupa kıtası, dünyadaki diğer insan toplulukları üzerinde siyasi ve kültürel bir hakimiyet kurmaya başladı; Britanya İmparatorluğu, dünyanın en büyük imparatorluğu olmak üzere genişledi ve Amerika Avrupalılar tarafından sömürgeleştirildi. Diğer tarafta ise, bu gelişmeler Trans-Atlantik köle ticareti ve Amerikan yerlilerinin soykırımına sebep oldu. Bu zaman zarfı aynı zamanda matematik, mekanik, astronomi ve fizyolojide gerçekleşen büyük ilerlemeler ile Bilimsel Devrim'e de damgasını vurdu.
Yakın Çağ sırasında gerçekleşen Sanayi Devrimi ve Teknolojik Devrim; görüntü teknolojisi, ulaşım alanındaki önemli yenilikler ve gibi yeni keşifleri ve ilerlemeleri sağladı. 18. yüzyılda ortaya çıkan ve Aydınlanma Çağı olarak bilinen kültürel hareket, genel olarak Avrupa'nın zihniyetini önemli derecede şekillendirdi ve kıtanın sekülerizasyonuna katkıda bulundu.Amerika Birleşik Devletleri (ABD), bir grup küçük sömürgeden zamanla küresel süper güçlerden biri hâline gelerek büyük bir değişim geçirdi.Napolyon Savaşları 1800'lerin başlarında Avrupa'yı kasıp kavurdu, İspanya Yeni Dünya sömürgelerinin çoğunu kaybetti ve Avrupalıların genişlemesi Okyanusya ile Afrika'ya doğru devam etti; öyle ki, Avrupalıların kontrol ettiği toprakların toplam topraklara oranı, Afrika'da 50 yıldan daha kısa bir sürede %10'dan neredeyse %90'a çıktı. Avrupa milletleri arasında kurulmuş olan zayıf güç dengesi, insanlık tarihindeki en ölümcül çatışmalardan biri olan I. Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle 1914'te çöktü. 1918'de savaşın bitmesinden sonra kurulan Milletler Cemiyeti, anlaşmazlıkları barışçıl bir şekilde çözmek için kurulan ilk büyük uluslararası kuruluş oldu.
1930'larda dünya çapında gerçekleşen bir ekonomik kriz; otoriteryen rejimlerin yükselişine ve dolayısıyla, dünya üzerindeki neredeyse tüm ülkelerin dahil olduğu, insanlık tarihinin en ölümcül çatışması II. Dünya Savaşı'na yol açtı. 1945'te sonlanmasından sonra, Milletler Cemiyeti savaşın başlamasını engelleyemediği için dağıtıldı ve yerine Birleşmiş Milletler oluşturuldu. Savaş sırasında, Yuval Noah Harari'ye göre "geçtiğimiz beş yüz yılın en önemli olayı" da gerçekleşti: 16 Temmuz 1945'te Amerikan bilimcileri ilk atom bombasını Alamogordo'da patlattılar ve böylece Atom Çağı başladı.Dekolonizasyon dönemi boyunca önceden sömürgeleştirilmiş olan birçok yeni devlet bağımsızlık ilan etti, ancak bu yeni kurulan devletler çoğu zaman neokolonyalizm, sosyopolitik kargaşalar, yoksulluk, "cehâlet" ve endemik tropik hastalıklar nedeniyle zorluklarla karşı karşıya kaldılar. 20. yüzyılın ikinci yarısında SSCB ve ABD arasında Soğuk Savaş olarak bilinen, iki ülkenin de dünya çapındaki nüfuzunu arttırmaya çalıştığı küresel bir mücadele görüldü; nükleer silahlanma yarışına ek olarak bu mücadelenin bir parçası olarak gerçekleşen Uzay Yarışı ile 1957'de uzaya ilk yapay uydu gönderildi, 1961'de Yuri Gagarin uzaya çıkan ilk insan oldu ve 1969 ve 1972 arasında on iki insan Ay'a inip güvenli bir şekilde dünyaya geri döndü. 1992'de Avrupa Birliği denilen ekonomik ve siyasi birlik kuruldu ve sonraki yıllarda Avrupa'da yer alan ülkelerin çoğunu içerecek üzere genişledi. 20. yüzyılın sonlarına doğru, günümüzde devam eden Bilişim Çağı'nın gelişimiyle, modern insanlar giderek küreselleşen ve birbirine bağlanan bir dünyada yaşamaya başladı: 2013'te; dünya nüfusunun %40'ı, yani 2.7 milyar insan internet ile (bu oran 2018'de %50'ye ulaştı), dünya nüfusunun %96'sı ise cep telefonları ile birbirine bağlıydı, ancak nispeten daha az gelişmiş ülkelerde bu oran %89'a kadar düşüyordu.
Yaşam alanı ve nüfus
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlsTDJVeEwwVmhjblJvSlRJM2MxOURhWFI1WDB4cFoyaDBjMTlpZVY5RVRWTlFKVEpEWHpFNU9UUXRNVGs1TlY4bE1qaHNZWEpuWlNVeU9TNXFjR2N2TkRJd2NIZ3RSV0Z5ZEdnbE1qZHpYME5wZEhsZlRHbG5hSFJ6WDJKNVgwUk5VMUFsTWtOZk1UazVOQzB4T1RrMVh5VXlPR3hoY21kbEpUSTVMbXB3Wnc9PS5qcGc=.jpg)
Erken insan yerleşimleri; su kaynaklarına ve avlanmak için avlaması mümkün hayvan popülasyonları ile mahsul yetiştirmek ve hayvan otlatabilmek için ekilebilir araziler gibi, yaşam tarzına bağlı olarak değişen, geçim için kullanılabilecek doğal kaynaklara yakınlığa bağlıydı. Ancak modern insanlar teknoloji, sulama, kentsel planlama, inşaat, ormansızlaştırma ve çölleştirme gibi birçok yolla yaşam alanlarını kendi çıkarları için değiştirme ve manipüle etme konusunda büyük bir kapasiteye sahiptir. İnsan yerleşimleri, özellikle de yüksek risk bölgelerine inşa edilmiş ve düşük inşaat kalitesine sahip olanlar, günümüzde hâlâ doğal afetlere karşı savunmasızdır. Yaşam alanlarının kasıtlı olarak değiştirilmesi çoğunlukla koruma sağlamak, daha konforlu bir durum oluşturmak, maddi zenginlik elde etmek, mevcut olan gıda kaynaklarını arttırmak, estetik koşullarını geliştirmek, bilgi elde etmek veya kaynak alışverişini geliştirmek gibi sebeplerle gerçekleştirilir.
İnsanlar, dünyanın ekstrem ortamlarına karşı küçük bir toleransa ve dayanıklılığa sahip olmasına rağmen, dünyanın en adaptif türlerinden biridir. İcatlar ve keşifler ile, insanlar çok çeşitli sıcaklıklara, nemlere ve irtifalara dayanabilecek hâle geldi. Bunun sonucu olarak insanlar, yalnızca birkaç coğrafi alana yayılabilmiş olan diğer çoğu türün aksine, tropikal yağmur ormanları, kurak çöller, soğuk arktik bölgeleri ve ileri derecede kirletilmiş şehirler gibi dünyanın hemen hemen tüm bölgelerinde bulunan kozmopolit bir tür oldu. Bununla birlikte, nüfus yoğunluğunun bölgeden bölgeye farklılık göstermesi nedeniyle insan nüfusu dünya yüzeyinde eşit bir şekilde dağılmamıştır ve Antarktika ile okyanuslar üzerindeki geniş alanlar gibi, neredeyse tamamen ıssız büyük bölgeler mevcuttur. İnsanların çoğu (%61) Asya'da; geri kalanı ise Amerika'da (14%), Afrika'da (14%), Avrupa'da (11%) ve Okyanusya'da (0.5%) yaşar.
Geçen yüzyıl boyunca insanlar Antarktika, denizin derin bölgeleri ve uzay gibi ekstrem ortamları keşfedip genişlediler. Bu ortamlarda gerçekleştirilecek bir insan yerleşimi kısıtlayıcı ve pahalıdır, bu yüzden genellikle geçicidir ve bilimsel, askerî veya endüstriyel keşifler ile araştırmalar ile sınırlıdır. İnsanlar kısa süreliğine Ay yüzeyinde bulunmuş ve insan yapımı robotik uzay araçları ile varlıklarını diğer gök cisimleri üzerinde de hissettirmişlerdir. 2000'den bu yana, Uluslararası Uzay İstasyonu'nun personeli sayesinde uzayda sürekli bir insan varlığı olmuştur.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlpTDJJM0wxQnZjSFZzWVhScGIyNWZZM1Z5ZG1VdWMzWm5Mek16TUhCNExWQnZjSFZzWVhScGIyNWZZM1Z5ZG1VdWMzWm5MbkJ1Wnc9PS5wbmc=.png)
Tarımın ortaya çıktığı M.Ö 10.000 civarlarındaki insan nüfusuna yönelik tahminler, 1 milyon ile 15 milyon arasında değişmektedir. Tarım ile birlikte insan nüfusu hızlı bir şekilde büyümeye başladı. Yaklaşık M.Ö 8.500'lerde dünyadaki en büyük yerleşimler Eriha gibi köylerdi ve sadece birkaç yüz kişiye ev sahipliği yapıyorlardı. M.Ö 7.000'de, o sıralar muhtemelen dünyadaki en büyük yerleşim olan Çatalhöyük'te 5.000 ila 10.000 insan yaşıyordu. M.Ö 5.000 ila 4.000 arasında, Bereketli Hilal bölgesinde 10.000 kişilik şehirler birer birer ortaya çıkmaya başladı. M.Ö 2.250'de Akad İmparatorluğu'nda yaklaşık 1 milyon kişi yaşıyordu.M.Ö 2.800 civarlarında dünya nüfusu 50 milyona vardı.M.Ö 2'de Han Hanedanlığı'nın nüfusu yaklaşık 57 milyondu; Çin'in nüfusu daha sonra 1200'e gelindiğinde 123 milyon kadar büyüdü ve 1393'te kıtlık, hastalık ve Moğol istilalarının ortak bir sonucu olarak 65 milyona geriledi.M.S 4. yüzyılda, sadece doğu ve batı Roma İmparatorluğu'nda toplam 50 ila 60 milyon insan yaşıyordu. 13. yüzyılda Küçük Asya'nın nüfusu 6 milyon civarındaydı. İlk olarak M.S 6. yüzyılda kaydedilen hıyarcıklı vebalar; ölümcüllüğünün zirvesine kemeler ve onların pireleri ile yayılan, 1347'de Himalayalar'da ortaya çıkmış ve sadece 6 yıl içerisinde Avrasya ve Kuzey Afrika'da 75 ila 200 milyon insanı öldürmüş olan Kara Ölüm ile ulaşarak, nüfusu yarı yarıya düşürdü. 1315 ve 1317 arasındaki Büyük Kıtlık ve Kara Ölüm'den sonra - yaklaşık 55 milyonluk bir nüfusu olan Amerikan yerlilerinin 15. ve 16. yüzyıllarda kıtanın Avrupalılar tarafından sömürgeleştirilmesi nedeniyle %95'inin ölmesi gibi bölgesel istisnalara rağmen - nüfusta sürekli bir artış görüldü, 1542'de 500 milyondu. 1800 civarlarında insan nüfusu bir milyara ulaştı. 1908'de, Almanya'da, Haber-Bosch işlemi kullanılarak amonyak ilk kez endüstriyel ölçekte azottan sentezlenmeye başlandı; bunun sonucu olarak inorganik kimyasal gübreler ortaya çıktı. Bir çalışmaya göre "dünya nüfusunun yarısının aç kalmasını engelleyen" bu gelişmenin de büyük katkısıyla dünya nüfusu katlanarak artmaya devam etti; 1930'da iki, 1960'ta üç, 1975'te dört, 1987'de beş ve 1999'da altı milyarı gördü. 1968, %2.07 ile insan nüfusunun büyüme oranının zirvesini gördüğü yıldı. 2011'de yedi milyarı aştı ve Ağustos 2021 itibarıyla dünyada 7.8 milyar insan vardı. 2018'de, dünyadaki tüm insanların toplam 60 milyon ton, yani evcilleştirilmemiş diğer tüm memelilerin toplamınkinden yaklaşık on kat daha büyüktü.
1950'de 751 milyon olan kentsel alanlarda yaşayan insan sayısı, ilk kez 2007'de nüfusun %50'sinden fazlasını oluşturacak hâle geldi ve 2018'de 4.2 milyara (%55) yükseldi. Günümüzde en çok kentleşmiş bölgeler, Kuzey Amerika (%82), Latin Amerika (%81), Avrupa (%74) ve Okyanusya'dır (%68); Afrika ve Asya ise dünyanın 3.4 milyar kişilik kırsal nüfusunun %90'ına sahiptir. Şehirlerde yaşamak, özellikle şehir merkezlerinde ve gecekondu mahallelerinde, suç ve çeşitli biçimlerde kirlilik gibi problemleri beraberinde getirir; bunun yanında, okuryazarlığın artışı, insanlığın genel bilgisine daha kolay erişim ve daha düşük açlık riski gibi avantajları da bulunur. Hem genel nüfusun hem de kentsel nüfusun oranının gelecek on yıllarda önemli ölçüde artması beklenmektedir.
Tarih boyunca, insanların çevre üzerinde büyük bir etkisi olmuştur. İnsanlar süper avcılardır ve diğer türler tarafından nadiren avlanırlar. Nüfus artışı, sanayileşme, arsa üretimi, aşırı tüketim ve fosil yakıtların yakılması, diğer canlıların devam eden kitlesel yok oluşunu önemli derecede hızlandıran çevresel bozulmaya ve çevre kirliliğine yol açmıştır.Holosen yok oluşunu hızlandırabilecek olan küresel iklim değişikliğine katkıda bulunan ana tür de insanlardır.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k4Mkx6WmlMMDFoWjI1cFpua3RZMnhwY0M1d2JtYz0ucG5n.png)
Biyoloji
Anatomi ve fizyoloji
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTloTDJFekx5VkROQ1ZDTUc1ellXNWZZVzVoZEc5dGFYTnBMbk4yWnk4eU1qQndlQzBsUXpRbFFqQnVjMkZ1WDJGdVlYUnZiV2x6YVM1emRtY3VjRzVuLnBuZw==.png)
Madde | Atom oranı | Kütlesi |
---|---|---|
Oksijen | %65 | 38,8 kilogram (86 lb) |
Karbon | %18 | 10,9 kilogram (24 lb) |
Hidrojen | %10 | 6 kilogram (13 lb) |
Nitrojen | %3 | 1,9 kilogram (4,2 lb) |
Diğer | %4 | 2,4 kilogram (5,3 lb) |
İnsan fizyolojisinin çoğu özelliği, diğer hayvanların fizyolojisinin karşılık gelen yönleriyle homologdur. İnsan vücudu; bacaklar, gövde, kollar, boyun ve baştan oluşur. Yetişkin bir insanın vücudunda yaklaşık 100 trilyon (1014) hücre bulunur. İnsan vücudunda yer alan ve en yaygın olarak bu şekilde tanımlanan organ sistemleri, sinir, dolaşım, sindirim, endokrin, bağışıklık, örtü, lenfatik, kas-iskelet, üreme, solunum ve boşaltım sistemleridir. İnsanların (diş formülü) 2.1.2.32.1.2.3'tür. İnsanlar, diğer primatlar ile karşılaştırıldığında oran olarak daha kısa damaklara ve çok daha küçük dişlere sahiptir. Kısa, ancak nispeten düz köpek dişlerine sahip olan tek primatlardır. Tipik olarak çapraşık dişlere sahiplerdir, kaybedilen dişlerden kaynaklanan boşluklar genç bireylerde genellikle hızlıca kapanır. İnsanlar yavaş yavaş üçüncü azı dişlerini kaybederler, bazı bireylerde ise doğuştan hiç olmaz.
İnsanlar ve şempanzeler, ortak bir şekilde körelmiş bir kuyruğa, apandise, esnek omuz eklemlere ve karşıt başparmaklara sahiplerdir.Galen, M.S 2. yüzyılda pek çok hayvanı incelemiş ve "iç organlar, kaslar, atardamarlar, toplardamarlar, sinirler ve kemikler bakımından insana en çok benzeyenin" şempanzeler olduğu sonucuna varmıştır. İnsanların şempanzelerden farklı oldukları konulara, bipedalizm ve beyin büyüklüğü dışında, koku alma, işitme ve proteinleri sindirme örnek verilebilir. İnsanların diğer insansılara yakın bir kıl folikülü yoğunluğuna sahip olmalarına rağmen, bunların çoğu dışarıdan görünemeyecek kadar kısa ve ince olan vellus tüyleridir. Vücutlarının tamamına yayılmış 2 milyondan fazla ter bezine sahiptirler; bu sayı, çok fazla ter bezine sahip olmayan ve bu sahip oldukları bezler de avuç içlerinde ve ayak tabanlarında bulunan şempanzelerden çok daha fazladır. Tipik olarak, insanlar boyut olarak kendilerine yakın olan primatlardan daha zayıf olmaya meyillidir.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgzTHpjMkwwRnVZWFJ2YldsallXeGZUV0Z1TG1wd1p5OHlNekJ3ZUMxQmJtRjBiMjFwWTJGc1gwMWhiaTVxY0djPS5qcGc=.jpg)
İnsanın cildinin ve saçının rengini, güneş ışığına karşı koruyucu etkisi de olan, melanin adı verilen pigmentler belirler. Von Luschan'ın skalasına göre, cilt rengi çok açık ve beyazdan çok koyu siyaha kadar değişkenlik gösterebilir. Saç rengi ise beyazdan kahverengiye, kırmızıya, sarıya ve en yaygın saç rengi olan siyaha kadar değişir. Yaş ilerledikçe saçtaki melanin oranı da azalır ve renk yavaş yavaş griye doğru ilerler. Cilt renginin koyulaşması, güneşten gelen ultraviyole ışınlarının radyasyonuna karşı koruma sağlama amaçlı, evrimsel bir adaptasyondur; ancak bazı daha yeni araştırmalar bunun sebebinin, güneşten alınan D vitamini ve ultraviyole ışınlarının sebep olduğu bir folik asit dengesizliği olduğunu öne sürmüştür. İnsan cildi ayrıca ultraviyole ışınlarına maruz kaldığında sonradan da kararabilir.
Araştırmalar, yetişkin bir erkeğin ortalama boyunun 171 cm (5 ft 7+1⁄2 in), yetişkin bir dişinin ortalama boyunun ise 159 cm (5 ft 2+1⁄2 in) olduğunu göstermiştir. Boyun küçülmesi bazı bireylerde orta yaşlarda başlayabilir, ancak çoğunlukla aşırı yaşlılarda gerçekleşme eğilimindedir. Tarih boyunca, zaman ilerledikçe daha iyi beslenme, sağlık hizmetleri ve yaşam koşullarının bir sonucu olarak insan popülasyonları ortalama olarak daha uzun boylu hâle geldi. Yetişkin bir insanın ortalama kütlesi erkeklerde 77 kilogram (170 lb), kadınlarda ise 59 kilogram (130 lb)'dır. Diğer birçok özellik gibi, vücut kütlesi ve vücut tipi de genetik yatkınlıktan ve çevreden etkilenir ve bireyden bireye büyük farklılıklar gösterir.
İnsanlar, diğer hayvanlardan çok daha hızlı ve isabetli atışlar gerçekleştirebilirler. İnsanlar ayrıca hayvanlar âlemi içerisindeki en iyi uzun mesafe koşucuları arasındadır, ancak kısa mesafelerde daha yavaşlardır. Nispeten ince vücut kılları ve daha verimli ter bezleri, uzun mesafeler boyunca koşarken sıcak çarpmasını engellemeye yardımcı olur.
Genetik
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlpTDJJeEwwaDFiV0Z1WDJ0aGNubHZkSGx3WlY5M2FYUm9YMkpoYm1SelgyRnVaRjl6ZFdJdFltRnVaSE11Y0c1bkx6SXlNSEI0TFVoMWJXRnVYMnRoY25sdmRIbHdaVjkzYVhSb1gySmhibVJ6WDJGdVpGOXpkV0l0WW1GdVpITXVjRzVuLnBuZw==.png)
İnsanın genetik bilgilerinin çoğu hücre çekirdeğinin içinde yer alır. Çoğu hayvan gibi, insanlar da diploit ökaryotik bir türdür. Her somatik hücrede 23'er kromozomdan oluşan iki set bulunur ve bu setlerin her biri birer ebeveynden alınır; gametlerde ise iki ebeveynden alınanların bir karışımı olan tek bir kromozom seti bulunur. Bu 23 çift kromozom arasında, 22 çift otozom ve bir çift cinsiyet kromozomu vardır. Tıpkı diğer memelilerde olduğu gibi, insanlar bir sahiptir, böylece dişiler XX, erkekler ise XY cinsiyet kromozomlarına sahip olur. Genler ve çevre; fiziksel özellikler, fizyoloji, hastalıklara yakalanmaya yatkınlık ve zihinsel yetenekler konularında insanın biyolojik çeşitliliğini sağlar. Genlerin ve çevrenin insanın hangi özelliklerini ne kadar etkilediği, günümüzde hâlâ tam olarak anlaşılamamıştır.
Dünya üzerinde, (monozigotik ikizler) dahil, genetik olarak aynı olan iki farklı insan bulunmamaktadır, ancak iki birey ortalama olarak %99,5 ila %99,9 genetik benzerliğe sahiptir. Bu insanları şempanzeler dahil diğer büyük insansı maymunlardan daha homojen yapar. İnsanların DNA'larındaki bu düşük çeşitlilik, 100.000 yıl önce Pleistosen Çağ'ın sonlarına doğru gerçekleşen bir varlığına işaret etmektedir.Doğal seçilim, son 15.000 yılda genomun belirli bölgelerinde yönlendirilmiş seçilim görüldüğüne dair kanıtlar ile, insan popülasyonları üzerinde etkisini sürdürmeye devam etti.
İnsan genomu ilk kez 2001'de dizilendi ve 2020'ye gelindiğinde yüz binlerce genom dizilenmişti. 2012'de Uluslararası HapMap Projesi, 11 farklı popülasyondaki 1.184 farklı bireyden alınmış genomları inceledi ve 1.6 milyon tek nükleotid polimorfizmini tanımladı. Afrikalı popülasyonlar, en fazla sayıda özel veya dünyanın başka yerlerinde bulunmayan genetik varyantları barındırmaktadır. Modern Batı Afrika popülasyonunun DNA'sının %2 ila 19'u; insanların 50.000 yıl önce çiftleştiği, modern insanlar ile Neandertaller ve Denisovalardan dahi daha uzaktan akraba olan "gizemli" bir arkaik insan türünden gelir. Diğer popülasyonlarda bulunan yaygın varyantların çoğunun Afrikalılarda da bulunmasına rağmen, diğer bölgelere, özellikle de Okyanusya ve Amerika'ya özel çok sayıda özel varyant da bulunmaktadır. 2010'da yapılmış tahminlere göre, insanlarda yaklaşık 22.000 gen bulunur. Genetikçiler, yalnızca anneden aktarılan Mitokondriyal DNA'yı karşılaştırıp inceleyerek, genetik izleri tüm modern insanlarda bulunan, "Mitokondriyal Havva" olarak adlandırılmış son dişi ortak atanın 90.000 ila 200.000 yıl önce yaşamış olduğunu buldular.
Modern insanın soyu tükenmemiş en yakın akrabaları sıradan şempanzeler ve bonobolardır. Bu iki şempanze türü ve H. sapiens milyonlarca yıldır farklı bir evrim çizgisi izlemelerine rağmen tamamlanmış gen haritalarına göre aralarındaki yakınlık fare ile sıçan arasındaki yakınlıktan on kat daha fazla, akraba olmayan iki insan birey arasındaki yakınlıktan ise on kat daha azdır. Bu iki şempanze türü ve insanın DNA'sının yapısının %98.4'ü tamamen aynıdır.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh5THpJM0wxQk1iMU5DYVc5c015NDFMa1pwWnpkRGFISnZiVzl6YjIxbGMwRnNkVVpwYzJndWFuQm5MekV3TURCd2VDMVFURzlUUW1sdmJETXVOUzVHYVdjM1EyaHliMjF2YzI5dFpYTkJiSFZHYVhOb0xtcHdadz09LmpwZw==.jpg)
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k4Mkx6WmlMMDFoWjI1cFpua3RZMnhwY0M1d2JtYz0ucG5n.png)
Yaşam döngüsü
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh5THpJeEwxUjFZbUZzWDFCeVpXZHVZVzVqZVY5M2FYUm9YMlZ0WW5KNWJ5NXFjR2N2TWpBd2NIZ3RWSFZpWVd4ZlVISmxaMjVoYm1ONVgzZHBkR2hmWlcxaWNubHZMbXB3Wnc9PS5qcGc=.jpg)
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh5THpKaEwxWnBaWGR6WDI5bVgyRmZSbTlsZEhWelgybHVYM1JvWlY5WGIyMWlYMlJsZEdGcGJDNXFjR2N2TWpBd2NIZ3RWbWxsZDNOZmIyWmZZVjlHYjJWMGRYTmZhVzVmZEdobFgxZHZiV0pmWkdWMFlXbHNMbXB3Wnc9PS5qcGc=.jpg)
![]() | ![]() | |
Ergenlik dönemine henüz girmemiş (çocuk) birer erkek ve kız |
![]() | ![]() | |
Ergen birer erkek ve kadın |
![]() | ![]() | |
Yetişkin birer adam ve kadın |
![]() | ![]() | |
Yaşlı birer adam ve kadın |
İnsan üremesinin çoğu cinsel ilişki aracılığıyla iç döllenme ile gerçekleşir, ancak yoluyla da meydana gelebilir. İki eşey hücresinin oluşması sonucu zigot oluşur ve zamanla embriyo hâline gelir. Ortalama gebelik süresi 38 haftadır, ancak normal bir hamilelikte bu süre 37 gün kadar değişebilir. Embriyonun gelişmesi, insanın gelişiminin ilk sekiz haftasını kapsar; dokuzuncu haftanın başından sonra embriyo artık bir fetüs olur. Eğer çocuğun tıbbi nedenlerle daha erken doğması gerekiyorsa veya sezaryen gerçekleştirilebilir.
İnsanlarda doğum, komplikasyonların ve ölüm riskinin çok daha yüksek olması nedeniyle, diğer türler ile karşılaştırıldığında tehlikelidir. Fetüsün başının boyutu ile pelvisin çapı arasındaki fark, diğer primatlara göre daha azdır. Bunun sebebi günümüzde tam olarak anlaşılamamıştır (eskiden bu durum bipedalizm ve ile ilgili evrimsel baskıların birbiriyle çelişmesinin bir sonucu olarak açıklansa da yakın tarihteki araştırmalar bundan daha karmaşık olabileceğini göstermektedir), ancak 24 saat veya daha fazla sürebilen ağrılı bir doğuma sebep olur. Doğumların başarılı bir şekilde gerçekleşme şansı, 20. yüzyılda yeni tıbbi teknolojilerin geliştirilmesiyle nispeten daha zengin ve gelişmiş olan ülkelerde önemli ölçüde arttı. Buna karşılık, hamilelik ve doğum, gelişmiş ülkelere oranla yaklaşık 100 kat daha fazla olan anne ölümü oranları ile dünyanın gelişmekte olan bölgelerinde tehlikeli olmaya günümüzde hâlâ devam etmektedir.
Gelişmiş ülkelerde bebekler ortalama olarak doğumda 3-4 kilogram (6,6-8,8 lb) ağırlığında ve 47-53 santimetre (19-21 in) boyunda olurlar. Bunun yanında, düşük doğum ağırlığı gelişmekte olan ülkelerde yaygındır ve bu bölgelerdeki yüksek bebek ölüm oranlarının sebeplerinden biridir. Tarih ilerledikçe çocuk ölümleri büyük oranda gerilemiştir. 20. yüzyıla kadar tarım toplumlarında çocukların ortalama üçte biri yetişkinliğe asla ulaşamaz ve çocukluk hastalıkları nedeniyle ölüyordu: 17 yüzyılda İngiltere'de her bin yeni doğandan 150'si ömrünün ilk yılları içerisinde, çocukların üçte biri de on beş yaşına gelmeden ölüyordu; günümüzde ise bin İngiliz bebeğinden ilk yılda 5'i, 15 yaşından önce de 7'si ölmektedir. Çocuklara çoğunlukla annenin baktığı diğer primatların aksine, insanlarda hem anne hem de baba çocuklarına bakım sağlar. insanlar, yıllarca büyümeye devam eder ve 15 ila 17 yaşlarında cinsel olgunluğa ulaşırlar.
İnsan ömrü, tanımlamalara göre değişmek üzere üç ile on iki farklı evreye ayrılmıştır. Yaygın olarak bahsedilen evreler; bebeklik, çocukluk, ergenlik, yetişkinlik ve yaşlılık olarak sayılabilir. Bu evrelerin uzunlukları, kültürler ve tarihi dönemler arasında farklılık gösterebilir. Ergenlik dönemi tipik olarak alışılmadık derecede hızlı gerçekleşen bir büyümeyle karakterize edilir, bu dönemde vücut boyutu genel olarak %25 artar. Şempanzeler için ise aynı oran sadece %14'tür. İnsanlar menopozun gerçekleştiği az sayıda canlıdan biridir. Dişiler 50 yaş civarında menopoza girer ve kısırlaşırlar. Menopozun aslında, bireyin yaşlılığa kadar çocuk doğurmaya devam etmek yerine mevcut çocuklarına daha fazla zaman ve kaynak ayırmasını sağlayarak üreme başarısını arttırdığı çeşitli kitleler tarafından öne sürülmüştür.
Bir bireyin yaşam süresi iki ana faktöre, genetiğe ve yaşam tarzına bağlıdır. Biyolojik ve genetik nedenler gibi çeşitli faktörler nedeniyle, kadınlar erkeklerden ortalama dört yıl daha uzun yaşar. 2018 itibarıyla, ortalama bir kız çocuğunun beklenen yaşam süresi 74.9 yıl iken, bir erkek çocuğu için aynı sayı 70.4 yıldır. Beklenen yaşam süresi, coğrafyadan coğrafyaya çoğunlukla ekonomik koşullar ile ilgili olan önemli değişiklikler gösterir; örneğin, Hong Kong'da doğumda beklenen yaşam süresi kızlar için 87.6 ve erkekler için 81.8 yıl iken Orta Afrika Cumhuriyeti'nde kızlar için 55.0 ve erkekler için 50.6 yıldır.(HIV/AIDS) nedeniyle Esvatini'de doğumda beklenen yaşam süresi 2010'da 40 yıla kadar düşmüş, ancak son yıllarda yeniden 50'lere yükselmiştir. Avcı-toplayıcı döneminde ortalama yaşam süresi 30 ila 40 yıldı, ancak bu sayı yüksek çocuk ölümleriyle alakalıydı. Ölüm oranının yüksek olduğu ilk yılları sağ bir şekilde geçiren çocukların, yaklaşık 60 yıl yaşama şansı yüksekti ve bazıları 80'li yaşlarına kadar yaşayabiliyordu. Yaklaşık iki yüz yıl öncesine kadar ise, ortalama yaşam süresi tüm dünyada 25 ila 40 arasında değişmekteydi. Gelişmiş ülkelerin nüfusları genel olarak yaşlanmaktadır ve bu ülkelerde ortanca yaş 40 civarındadır. Gelişmekte olan dünyada ise ortanca yaş 15 ila 20 yıldır. Her beş Avrupalıdan biri 60 yaş veya üzerindeyken, aynı oran Afrikalılar için her yirmi bireyden biridir.Birleşmiş Milletler'in 2002'de yaptığı tahminlere göre, dünyada 100 veya üzeri bir yaşta olan insanların sayısı 210.000'dir. Bugüne kadar yaşamış en yaşlı insan, 4 Ağustos 1997'de öldüğünde 122 yıl 164 gün yaşında olan Jeanne Calment idir; daha uzun süre yaşadığı iddia edilen insanlar da olmuştur, ancak bu iddiaların hiçbiri yasal temellere dayandırılamamıştır.
Beslenme
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgyTHpabEwxRjFZV2xzWDBoMWJuUnBibWRmZDJsMGFGOUViMmR6TG1wd1p5OHlNakJ3ZUMxUmRXRnBiRjlJZFc1MGFXNW5YM2RwZEdoZlJHOW5jeTVxY0djPS5qcGc=.jpg)
Yüzbinlerce yıl boyunca, insanlar avcı-toplayıcılık yaparak yiyecek buldu ve meyveler, tahıllar, yumrular, mantarlar, böceklerin larvaları ve sularda yaşayan yumuşakçalar gibi, yakınlarında bulunan kaynakların verdiklerini birleştirip kullanarak veya av hayvanlarını avlayıp öldürerek geçimlerini sağladı. Ateş, yemek hazırlamak ve pişirmek için H. erectus'tan, bazı araştırmacılara göre ise H. habilis kadar erken bir dönemden beri kullanılmıştır. Yaklaşık 10.000 yıl önce insanlar tarım yapmaya başladı ve bu beslenme düzenlerini önemli derecede değiştirdi. Beslenme düzenindeki bu değişiklik insan biyolojisini de etkiledi: Süt hayvancılığının yayılması, yeni ve zengin bir besin kaynağı ortaya çıkararak bazı yetişkinlerin laktozu sindirebilecek şekilde evrilmesini sağladı. Tüketilen gıdalar, bu gıdaların hazırlanma şekli ve nasıl tüketildikleri zaman ilerledikçe değişti ve günümüzde farklı yerlerin farklı kültürlerinde de değişiklik göstermektedir.
İnsanlar, hem bitkisel hem de hayvansal besinlerle beslenen hepçillerdir. Farklı bölgelerde bulunan farklı besin kaynakları ile farklı kültürel ve dini normlar ile, insan grupları, vejetaryen ve veganlardan çoğunlukla etçil beslenenlere kadar değişen farklı farklı beslenme düzenleri benimsemişlerdir. Bazı durumlarda, insanların beslenme düzenlerine yönelik kısıtlamalar hastalıklara varabilecek bozukluklara yol açabilir; ancak bununla birlikte, insan grupları, dengeli bir şekilde beslenebilmek amacıyla farkı gıda kaynaklarını kullanmak için hem genetik özelleşme hem de kültürel temaslar yoluyla birçok beslenme düzenine uyum sağlamıştır. Beslenme düzenleri, farklı kültürlerin önemli bir kısmını kapsar ve gıda biliminin gelişmesini sağlamıştır.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTloTDJGbUwxQnlaWEJoY21sdVoxOVVhR1ZmUm1WaGMzUXVhbkJuTHpJeU1IQjRMVkJ5WlhCaGNtbHVaMTlVYUdWZlJtVmhjM1F1YW5Cbi5qcGc=.jpg)
Genellikle, vücutta saklanan yağ oranına da bağlı olarak, insanlar beslenmeden ve gıda almadan 8 hafta kadar hayatta kalabilirler. Sıvı almadan ise çoğunlukla üç veya dört, en fazla ise bir hafta hayatta kalınabilir. 2020'de yapılmış tahminlere göre, her yıl 9 milyon insan direkt veya dolaylı olarak açlıkla bağlantılı olan sebeplerden ölmektedir. Çocuklarda yetersiz beslenme de yaygındır ve artmasını sağlayan önemli faktörlerden biridir.
Bununla birlikte, gıdaların ve beslenmenin küresel ölçekte dağılımı eşit değildir. Obezite, insan grupları arasında hızlıca artmış ve bazı gelişmiş ülkeler ile birkaç gelişmekte olan ülkede sağlık önemli sağlık sorunlarına ve artan ölüm oranlarına yol açmıştır. Dünya çapında bir milyardan fazla insan obezdir, ve ABD'de obezlerin toplam nüfusa oranı %35 kadardır. Obezite, bireyin harcadığından daha çok kalori tüketmesinden kaynaklanır ve aşırı kilo alımının sebebi genellikle enerji yoğunluklu beslenme düzenleridir.
Psikoloji
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTloTDJFMkwwNUpRVjlvZFcxaGJsOWljbUZwYmw5a2NtRjNhVzVuTG1wd1p5OHlNakJ3ZUMxT1NVRmZhSFZ0WVc1ZlluSmhhVzVmWkhKaGQybHVaeTVxY0djPS5qcGc=.jpg)
İnsan beyni, merkezî sinir sisteminin merkezidir ve çevresel sinir sistemi için de ana kontrol merkezi olarak görev yapar. Soluma ve sindirim gibi iradedışı ve otonom aktiviteleri kontrol etmesinin yanı sıra düşünme, akıl yürütme ve soyutlama gibi bilinçli etkinlikleri de gerçekleştirir. Bu bilişsel süreçler beraber zihin kavramını oluştururlar ve davranışsal sonuçlarıyla birlikte psikoloji alanında araştırılır ve incelenirler.
Yüksek bilişsellikle ilişkilendirilen prefrontal korteks bölgesi oldukça gelişmiş olan insanların beyni, kendileri tarafından doğadaki en "zeki" ve yetenekli beyin kabul edilir ve bilinen diğer tüm türlerin beyinleri ile zihinsel kapasitelerini geride bırakır. Ancak bu tanım tartışmalıdır; diğer bazı hayvanların belli başlı alanlarda duyularını adapte edip insanlara göre mükemmelleşmesi ile, objektif bir şekilde zekâyı tanımlamak zordur. Diğer birçok hayvan, çoğunlukla içgüdü ve taklit yoluyla basit aletler kullanarak çeşitli yapılar oluşturabilse de, insan teknolojisi bundan çok daha karmaşıktır ve üstüne üstlük zaman ilerledikçe sürekli olarak gelişip evrilmektedir. İnsanlar tarafından oluşturulmuş en eski aletler ve yapılar bile, diğer herhangi bir canlı tarafından oluşturulmuş yapı ve aletlerden çok daha ileri bir düzeydedir.
İnsanın bilişsel yeteneklerinin diğer herhangi bir türden çok daha ilerlemiş olmasına rağmen, bu yeteneklerin çoğu diğer canlıların davranışlarında da ilkel bir formda da olsa gözlemlenebilir. Modern antropoloji, Charles Darwin'in "insan ve üst hayvanlar arasındaki bilişsel fark, ne kadar büyük olursa olsun, kesinlikle bir evre farkıdır ve türsel değildir" şeklindeki bulgusunu desteklemektedir. Bunun yanında, tamamen benzersiz olmasalar da insanları diğer hayvanlardan kesin bir şekilde ayıran bazı özellikler de vardır. İnsanlar, bir epizodik belleğe sahip olan ve "" yapabilen tek canlılar olabilirler. Diğer sosyal hayvanlarla karşılaştırıldığında, yüz ifadelerinde oldukça yüksek bir esnekliğe sahiplerdir. İnsanlar, duygularla bağlantılı olarak gözyaşı döktükleri bilinen tek hayvanlardır ve bununla birlikte bir zihin kuramına sahip olan tek hayvan olup olmadıkları da tartışılmaya devam etmektedir.
Uyku ve rüya
İnsanlar çoğunlukla gündüzcüllerdir. Ortalama bir yetişkinin günde yedi ila dokuz saat uyuması gerekirken aynı miktar bir çocuk için dokuz ila on saat arasındadır; yaşlılar ise genellikle günde altı ila yedi saat uyurlar. Uyku eksikliğinin sağlık üzerinde çeşitli olumsuz etkileri vardır; bir yetişkinin uyku zamanının günde dört saat ile kısıtlanması, birey üzerinde zayıflamış bir hafıza, yorgunluk, saldırganlık ve fiziksel rahatsızlıklar gibi fizyolojik ve psikolojik etkilere sebep olur, ancak buna rağmen gerekli sürelerden daha az uyumak insanlar arasında yaygındır.
İnsanlar, uykuları sırasında zihinlerinde duyusal görüntüleri ve sesleri hayal ederek rüya görürler. Rüyalar beyindeki pons yapısı tarafından genellikle uykunun hızlı göz hareketi evresinde gerçekleştirilirler. Bir rüyanın uzunluğu birkaç saniyeden 30 dakikaya kadar değişebilir. İnsanlar her gece yaklaşık üç ila beş rüya görürler ve bazı bireyler bu sayıyı yediye kadar çıkarabilir, ancak çoğu rüya anında veya hızlı bir şekilde unutulur. Eğer hızlı göz hareketi evresine uyanılırsa rüyanın hatırlanma ihtimali daha yüksektir. Rüyalarda gerçekleşen olaylar, bireyin kendinin farkında olduğu lüsid rüyalar haricinde, rüyayı gören kişinin kontrolü dışında gerçekleşir.
Bilinç
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh3THpCakwxSnZZbVZ5ZEVaMVpHUkNaWGQxYzNOMGMyVnBiakUzU21ndWNHNW5Mekl5TUhCNExWSnZZbVZ5ZEVaMVpHUkNaWGQxYzNOMGMyVnBiakUzU21ndWNHNW4ucG5n.png)
İnsan bilinci, en basit şekilde "içsel veya dışsal varoluşun duyumu veya farkındalığı" veya "insanın kendisini ve çevresini tanıma yeteneği" şeklinde tanımlanabilir. Filozoflar ve bilim adamları tarafından yüzyıllardır süren analizlere, tanımlara, açıklamalara ve tartışmalara rağmen, bilinç konusu, "hayatımızın hem en bilinen hem de en gizemli yönü" olarak günümüzde anlaşılmaz ve tartışmalı olmaya devam etmektedir. Öyle ki; konu hakkında üzerinde yaygın olarak anlaşılan tek şey, bilincin var olduğu sezgisidir. Tam olarak neyin bilinç olarak tanımlanıp araştırılması gerektiği konusunda da görüşler büyük farklılık gösterir. Bazı filozoflar; konuyu duygusal deneyimin kendisi olan fenomenal bilinç ve akıl yürütme ile eylemleri doğrudan kontrol etmek için kullanılan psikolojik bilinç olarak ikiye böler.Bilinç terimi bazen "zihin" ile eşanlamlı olarak kullanılır, ancak genelde eşanlamlıdan ziyade zihnin sadece bir yönü olarak tanımlanır. Tarihsel olarak içgözlem, özel düşünce, hayal gücü ve istenç ile ilişkilendirilen bilinç, günümüzde genellikle bir tür tecrübe, biliş, his veya algı şeklinde görülür. "Farkındalık", "farkındalığın farkındalığı" veya "özfarkındalık" olarak da ortaya çıkabilir. Bilincin sınıfları da, üzerinde anlaşılamayan bir konudur; farklı bilinç seviyeleri ve düzeyleri, farklı bilinç türleri veya içinde değişen özelliklere sahip tek bir bilinç türünün varlığı çeşitli filozoflar tarafından öne sürülmüştür.
İnsanlar; bütün büyük insansı maymunlar (goriller, şempanzeler, orangutanlar ve bonobolar), yunuslar, tek bir Asya fili, Avrupa saksağanları, katil balinalar ve temizleyen lapinagiller ile birlikte bir hayvanın yansımasının kendine ait olduğunu tanıyıp tanımayacağını test eden ayna testini geçebilen türlerden biridir. İnsan çocuklarının çoğu en az 18 aylıkken ayna testini geçer.
Toplum
Dil
Dil veya lisan, insanların düşündüklerini ve hissettiklerini bildirmek için sözcüklerle veya işaretlerle yaptıkları anlaşmadır. Konuşma ve yazma biçimleri olarak da adlandırılabilir.
Din
Arapça kökenli bir sözcük olan din sözcüğü, köken itibarıyla "yol, hüküm, ödül" gibi anlamlara sahip olup genellikle doğaüstü, kutsal ve ahlaki ögeler taşıyan, çeşitli ayin, uygulama, değer ve kurumlara sahip inançlar bütününe verilen isimdir. Zaman zaman inanç sözcüğünün yerine kullanıldığı gibi, bazen de inanç sözcüğü din sözcüğünün yerinde kullanılır. Dinler tarihine bakıldığında, birçok farklı kültür, topluluk ve bireyde din kavramının farklı biçimlere sahip olduğu görülür.
İnsanoğlu çok eski çağlardan beri doğaüstü olana ilgi göstermiş, kendini tüm insan ırkı içerisinde yalnız hissetmiş ve bir tanrıya veya tanrılara sığınma ihtiyacı duymuştur.
İnsan bir varlık arayışı içerisindedir. Bu arayış geçmişten günümüze değin gelmektedir. Bu arayış neticesinde varlıklarını anlamlandıracak çeşitli somut ve soyut olgulardan yararlanarak birçok inanç sistemi geliştirmişler veya kabul etmişlerdir. Bunlar arasında metaya, canlıya, doğaya veya 5 duyu ile tespit edilemeyip akıl ve hissiyat ile buldukları bir tanrının veya pek çok tanrının varlığına inanmaları en temel olanıdır.
İnsanların pek çoğu ölümden korkmaktadır. Birçok dinin temasında varlığın bir şekilde biçim veya boyut değiştirerek devam edeceği inancı vardır. Hiçbir dine inanmayan veya bir tanrının varlığını kabul etmeyen bireylerin bir kısmı bile insana ait tözün, bir şekilde enerji olarak devam edeceği düşüncesine sahiptir. Bu düşünce, öldükten sonra hiçliğe karışılacağı düşüncesinin insanlara verdiği psikolojik rahatsızlıktan ötürü bulunur. Bu da insanın varlık arayışının bir başka yönüdür ve dine yönelten bir özelliğidir.
Yaratılış miti
Birçok dinde insanın yüce bir varlık tarafından bugünkü hâlinde yaratıldığı inancı mevcuttur. Birçok dinin ve mitolojinin, yaratılmış ilk erkek ve ilk kadınla alakalı mitleri bulunur (Örn. İbrahimi dinlerde Adem ve Havva). Bu hikâyeler günümüzde mitoloji olarak kabul edilir.
Kaynakça
- ^ Global Mammal Assessment Team (30 Haziran 2008). . IUCN Kırmızı Listesi (İngilizce). doi:10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T136584A4313662. 7 Aralık 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Groves, Colin (2005). Wilson DE, Reeder DM (Ed.). . 3 (İngilizce). Baltimore: Johns Hopkins University Press. ISBN . OCLC 62265494. 19 Aralık 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Spamer, Earle E. (29 Ocak 1999). "Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758". Proceedings of the Academy of Natural Sciences (İngilizce). 149 (1). ss. 109-14. JSTOR 4065043.
- ^ Pokorny, Julius (1959). "Homo". Indogermanisches etymologisches Wörterbuch (Almanca). ss. 414-416. . Dictionary.com (İngilizce). 27 Eylül 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Spamer, Earle E. (1999). "Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758". Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia (İngilizce). Cilt 149. ss. 109-114. ISSN 0097-3157. JSTOR 4065043.
- ^ . Merriam-Webster (İngilizce). 11 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Barras, Colin (11 Ocak 2016). . BBC (İngilizce). 14 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ "Concept of Personhood". Missouri Üniversitesi. 4 Mart 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Nişanyan, Sevan. . NişanyanSözlük. 7 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ . Türk Dil Kurumu. 8 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ "Turkic etymology". 25 Mart 2019 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 30 Temmuz 2022.
- ^ "Wiktionary: kişi". 30 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Temmuz 2022.
- ^ Oxford English Dictionary, s.v. "human."
- ^ . Merriam-Webster (İngilizce). 22 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Strong, James. "H582". Strong's Concordance (İngilizce). 3 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 15 Ekim 2021.
- ^ Strong, James. "H605". Strong's Concordance (İngilizce). 15 Ekim 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 15 Ekim 2021.
- ^ Vasmer, Max (1950-1958). "čelověkъ". Russisches Etymologisches Wörterbuch (Almanca).
- ^ Montgomery, Stephen (2009). . Charles Darwin & Evolution (İngilizce). Cambridge: Christ's College. 20 Haziran 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Dodd, Matthew S.; Papineau, Dominic; Grenne, Tor; Slack, John F.; Rittner, Martin; Pirajno, Franco; O’Neil, Jonathan; Little, Crispin T. S. "Evidence for early life in Earth's oldest hydrothermal vent precipitates". Nature (İngilizce). Cilt 543. ss. 60-64. doi:10.1038/nature21377.
- ^ Ernst Mayr (2018). Evrim Nedir? (3 bas.). Say Yayınları. ss. 90-91. ISBN .
- ^ Meng, Jin; Wang, Yuanqing; Li, Chuankui (13 Nisan 2011). "Transitional mammalian middle ear from a new Cretaceous Jehol eutriconodont". Nature (İngilizce). 472 (7342). ss. 181-186. Bibcode:2011Natur.472..181M. doi:10.1038/nature09921. (PMID) 21490668.
- ^ Tyson, Peter (1 Temmuz 2008). "Meet Your Ancestors". Nova ScienceNow (İngilizce). PBS; WGBH Educational Foundation. 8 Mart 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 1 Eylül 2021.
- ^ "Early Primate Weighed Less Than an Ounce". Science (İngilizce). 5 Haziran 2013. doi:10.1126/article.26002. 13 Kasım 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 13 Kasım 2021.
- ^ MacLatchy, Laura M.; Sanders, William Joseph; Wuthrich, Craig L.; Wuthrich, Craig L. . The Nature Education (İngilizce). s. 4. 19 Temmuz 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Tuttle, Russell H. (4 Ekim 2018). "Hominoidea: conceptual history". Trevathan, Wenda; Cartmill, Matt; Dufour, Dana; Larsen, Clark (Ed.). International Encyclopedia of Biological Anthropology (İngilizce). Hoboken, New Jersey: John Wiley & Sons, Inc. ss. 1-2. doi:10.1002/9781118584538.ieba0246. ISBN .
- ^ Gibbons, Ann (13 Haziran 2012). . TimeTree (İngilizce). 1 Eylül 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ a b Tattersall, Ian; Schwartz, Jeffrey H. (2009). "Evolution of the Genus Homo". Annual Review of Earth and Planetary Sciences (İngilizce). 37 (1). ss. 67-92. Bibcode:2009AREPS..37...67T. doi:10.1146/annurev.earth.031208.100202.
- ^ Goodman, Morris; Tagle, Danilo A.; Fitch, David H. A.; Bailey, Wendy; Czelusniak, John; Koop, Ben F.; Benson, Philip; Slightom, Jerry L. (Mart 1990). "Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids". Journal of Molecular Evolution (İngilizce). 30 (3). ss. 260-266. Bibcode:1990JMolE..30..260G. doi:10.1007/BF02099995. (PMID) 2109087.
- ^ Ruvolo, M. (Mart 1997). "Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets". Molecular Biology and Evolution (İngilizce). 14 (3). ss. 248-65. doi:10.1093/oxfordjournals.molbev.a025761. (PMID) 9066793.
- ^ a b c d e f g h i j k Diamond, Jared (2018) [1997]. "Başlangıç Çizgisine Kadar". Küçükgedik, Kemal (Ed.). Tüfek, Mikrop ve Çelik. İnce, Ülker tarafından çevrildi (1 bas.). İstanbul: Pegasus Yayınları. ss. 30, 33, 35, 39-40, 49. ISBN . Diğer özet.
- ^ a b Brahic, C. (2012). "Our True Dawn". New Scientist (İngilizce). 216 (2892). ss. 34-37. Bibcode:2012NewSc.216...34B. doi:10.1016/S0262-4079(12)63018-8.
- ^ Chen, F. C.; Li, W. H. (2001). "Genomic Divergences Between Humans and Other Hominoids and the Effective Population Size of the Common Ancestor of Humans and Chimpanzees". American Journal of Human Genetics (İngilizce). 68 (2). ss. 444-456. doi:10.1086/318206. (PMC) 1235277 $2. (PMID) 11170892.
- ^ "A new hominid from the Upper Miocene of Chad, Central Africa". Nature (İngilizce), 418. ss. 145-151. doi:10.1038/nature00879.
- ^ a b c d e Dawkins, Richard; Wong, Yan (2004). Ataların Hikâyesi. Hil Yayınları (2008 tarihinde yayınlandı). ss. 67, 95-101. ISBN .
- ^ MacAndrew, Alec. . Evolution Pages (İngilizce). 9 Ağustos 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Brunet, Michel; Guy, Franck; Pilbeam, David; Mackaye, Hassane Taisso; Likius, Andossa; Ahounta, Djimdoumalbaye; Beauvilain, Alain; Blondel, Cécile (11 Temmuz 2002). "A new hominid from the Upper Miocene of Chad, Central Africa". Nature (İngilizce). 418 (6894). ss. 145-151. Bibcode:2002Natur.418..145B. doi:10.1038/nature00879. ISSN 0028-0836. (PMID) 12110880.
- ^ Gould, Stephan J. (1994). "The Evolution of Life on Earth". Scientific American (İngilizce). 271 (4). ss. 84-91. Bibcode:1994SciAm.271d..84G. doi:10.1038/scientificamerican1094-84. (PMID) 7939569. 25 Şubat 2007 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 22 Eylül 2021.
- ^ Fortey, Richard (Eylül 1999) [1997]. "Landwards, Humanity". Life: A Natural History of the First Four Billion Years of Life on Earth (İngilizce). s. 300. ISBN .
- ^ De Miguel, Carmen; Henneberg, Maciej (2001). "Variation in hominid brain size: How much is due to method?". HOMO: Journal of Comparative Human Biology (İngilizce). 52 (1). ss. 3-58. doi:10.1078/0018-442X-00019. ISSN 0018-442X. (PMID) 11515396.
- ^ Schrein, Caitlin M. (2015). "Lucy: A marvelous specimen". Nature (İngilizce). s. 2. 21 Şubat 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 15 Ekim 2021.
- ^ Villmoare, Brian; Kimbel, William H.; Seyoum, Chalachew; Campisano, Christopher J.; DiMaggio, Erin N.; Row, John; Braun, David R.; Arrowsmith, J Ramón; Reed, Kaye E. (2015). "Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia". Science (İngilizce). 347 (6228). ss. 1352-1355. Bibcode:2015Sci...347.1352V. doi:10.1126/science.aaa1343. (PMID) 25739410. 30 Aralık 2015 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Benjamin, Craig; David, Cynthia; Christian, Brown (2014). Big History: Between Nothing and Everything (İngilizce). New York: McGraw Hill Education. s. 93. 27 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 27 Ağustos 2021.
- ^ de Heinzelin, Jean; Clark, J. Desmond; White, Tim; Hart, William; Renne, Paul; WoldeGabriel, Giday; Beyene, Yonas; Vrba, Elisabeth (23 Nisan 1999). "Environment and Behavior of 2.5-Million-Year-Old Bouri Hominids". Science (İngilizce). 284 (5414). ss. 625-629. Bibcode:1999Sci...284..625D. doi:10.1126/science.284.5414.625. ISSN 0036-8075. (PMID) 10213682.
- ^ Lüdecke, Tina; Kullmer, Ottmar; Wacker, Ulrike; Sandrock, Oliver; Fiebig, Jens; Schrenk, Friedemann; Mulch, Andreas (26 Aralık 2018). Cerling, Thure E. (Ed.). "Dietary versatility of Early Pleistocene hominins". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (İngilizce). 115 (52). Salt Lake City: Utah Üniversitesi. ss. 13.330-13.335. doi:10.1073/pnas.1809439115.
- ^ Pobiner, Briana (2013). "Evidence for Meat-Eating by Early Humans". Nature (İngilizce). 6 (4). 21 Temmuz 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 8 Ekim 2021.
- ^ Torre, Ignacio de la (12 Nisan 2011). "The origins of stone tool technology in Africa: a historical perspective" (İngilizce). Royal Society Publishing. doi:10.1098/rstb.2010.0350.
- ^ a b c Antón, Susan C. (3 Nisan 2020). "All who wander are not lost". Science (İngilizce). 368 (6486). ss. 34-35. doi:10.1126/science.abb4590.
- ^ Gavashelishvili, Alexander; Tarkhnishvili, David (28 Ocak 2016). "Biomes and human distribution during the last ice age". Global Ecology and Biogeography (İngilizce). 25 (5). ss. 563-574. doi:10.1111/geb.12437.
- ^ Zhu, Zhaoyu; Dennell, Robin; Huang, Weiwen; Wu, Yi; Qiu, Shifan; Yang, Shixia; Rao, Zhiguo; Hou, Yamei; Xie, Jiubing; Han, Jiangwei; Ouyang, Tingping (11 Temmuz 2018). "Hominin occupation of the Chinese Loess Plateau since about 2.1 million years ago". Nature (İngilizce). 559 (7715). Bibcode:2018Natur.559..608Z. doi:10.1038/s41586-018-0299-4. (PMID) 29995848. 25 Eylül 2019 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Ferring, Reid; Oms, Oriol; Agustí, Jordi; Berna, Francesco; Nioradze, Medea; Shelia, Teona; Tappen, Martha; Vekua, Abesalom; Zhvania, David; Lordkipanidze, David (2011). "Earliest human occupations at Dmanisi (Georgian Caucasus) dated to 1.85–1.78 Ma" (İngilizce). 108 (26). ss. 10.432-10.436. doi:10.1073/pnas.1106638108. 30 Eylül 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 8 Ekim 2021.
- ^ Zhu, Zhao-Yu; Dennell, Robin; Huang, Wei-Wen; Wu, Yi; Rao, Zhi-Guo; Qiu, Shi-Fan; Xie, Jiu-Bing; Liu, Wu; Fu, Shu-Qing; Han, Jiang-Wei; Zhoua, Hou-Yun; Ou Yang, Ting-Ping; Lia, Hua-Mei (Ocak 2015). "New dating of the Homo erectus cranium from Lantian (Gongwangling), China". Journal of Human Evolution (İngilizce). Cilt 78. ss. 144-157. doi:10.1016/j.jhevol.2014.10.001. 8 Ekim 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 8 Ekim 2021.
- ^ a b "Last appearance of Homo erectus at Ngandong, Java, 117,000–108,000 years ago". Nature (İngilizce), 577. 2020. ss. 381-385. doi:10.1038/s41586-019-1863-2.
- ^ a b Hart-Davis, Adam, (Ed.) (2012). History: The Definitive Visual Guide (İngilizce). New York: DK Publishing. ss. 17, 36-37. ISBN .
- ^ Berna, Francesco; Goldberg, Paul; Horwitz, Liora Kolska; Brink, James; Holt, Sharon; Bamford, Marion; Chazan, Michael (15 Mayıs 2012). "Microstratigraphic evidence of in situ fire in the Acheulean strata of Wonderwerk Cave, Northern Cape province, South Africa" (İngilizce). 109 (20). doi:10.1073/pnas.1117620109. 20 Eylül 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 8 Ekim 2021.
- ^ Goren-Inbar, Naama; Alperson, Nira; Kislev, Mordechai E.; Simchoni, Orit; Melamed, Yoel; Ben-Nun, Adi; Werker, Ella (30 Nisan 2004). "Evidence of Hominin Control of Fire at Gesher Benot Ya'aqov, Israel". Science (İngilizce). 304 (5671). ss. 725-727. Bibcode:2004Sci...304..725G. doi:10.1126/science.1095443. (PMID) 15118160. 26 Ekim 2012 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ a b McClellan, James E.; Dorn, Harold (14 Nisan 2006). Science and Technology in World History: An Introduction (İngilizce). Baltimore: JHU Press. s. 7. ISBN . 26 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Wiessner, Polly W. (30 Eylül 2014). "Embers of society: Firelight talk among the Ju/'hoansi Bushmen" (İngilizce). 111 (39). Salt Lake City: Utah Üniversitesi. ss. 14.027-14.035. doi:10.1073/pnas.1404212111. 2 Eylül 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 8 Ekim 2021.
- ^ Wrangham, Richard; Carmody, Rachel (27 Ekim 2010). "Human adaptation to the control of fire". Evolutionary Anthropology (İngilizce), 19. ss. 187-199. doi:10.1002/evan.20275.
- ^ Reed, David L.; Smith, Vincent S.; Hammond, Shaless L.; Rogers, Alan R.; Clayton, Dale H. (2004). "Genetic Analysis of Lice Supports Direct Contact between Modern and Archaic Humans". PLOS Biology. 2 (11). ss. e340. doi:10.1371/journal.pbio.0020340. (PMC) 521174 $2. (PMID) 15502871.
- ^ Welker, Frido; Ramos-Madrigal, Jazmín; Cappellini, Enrico (2020). "The dental proteome of Homo antecessor". Nature (İngilizce), 580. ss. 235-238. doi:10.1038/s41586-020-2153-8. 6 Eylül 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 8 Ekim 2021.
- ^ Price, Michael (1 Nisan 2020). "Mysterious human ancestor finds its place in our family tree". Science (İngilizce). doi:10.1126/science.abc0184. 8 Ekim 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 8 Ekim 2021.
- ^ Carbonell, Eudald; Garcı´a-Anto´n, MaDolores; Mallol, Carolina; Mosquera, Marina; Ollé, Andreu; Rodriguez, Xose Pedro; Sahnouni, Mohamed; Sala, Robert; Sala, Vergis; Vergis, Josep Maria (Eylül 1999). "The TD6 level lithic industry from Gran Dolina, Atapuerca (Burgos, Spain): production and use" (İngilizce). 37 (3-4). ss. 653-693. doi:10.1006/jhev.1999.0336. 8 Ekim 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 8 Ekim 2021.
- ^ Saladié, Palmira; Rodríguez-Hidalgo, Antonio (2017). "Archaeological Evidence for Cannibalism in Prehistoric Western Europe: from Homo antecessor to the Bronze Age". Journal of Archaeological Method and Theory (İngilizce), 24. ss. 1034-1071. doi:10.1007/s10816-016-9306-y.
- ^ Cole, James (2017). "Assessing the calorific significance of episodes of human cannibalism in the Palaeolithic". Scientific Reports (İngilizce), 7. Nature. doi:10.1038/srep44707.
- ^ Gómez-Robles, Aida (2016). "The dawn of Homo floresiensis". Nature (İngilizce), 534. ss. 188-189. doi:10.1038/534188a.
- ^ . London's Global University (İngilizce). 12 Ağustos 2020. 17 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Gibbons, Ann (10 Mayıs 2021). "Neanderthals carb loaded, helping grow their big brains". Science (İngilizce). doi:10.1126/science.abj4012. 17 Ekim 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 17 Ekim 2021.
- ^ Wilkins, Jayne; Schoville, Benjamin J.; Brown, Kyle S.; Chazan, Michael (16 Kasım 2012). "Evidence for Early Hafted Hunting Technology". Science (İngilizce). 338 (6109). ss. 942-946. doi:10.1126/science.1227608.
- ^ Schoch, Werner H.; Bigga, Gerlinde; Böhner, Utz; Richterd, Pascale; Terbergerd, Thomas (Aralık 2015). "New insights on the wooden weapons from the Paleolithic site of Schöningen". Cilt 89. ss. 214-225. doi:10.1016/j.jhevol.2015.08.004. 17 Ekim 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 17 Ekim 2021.
- ^ Green, Richard E.; Krause, Johannes; Ptak, Susan E.; Briggs, Adrian W.; Ronan, Michael T.; Simons, Jan F.; Du, Lei; Egholm, Michael; Rothberg, Jonathan M.; Paunovic, Maja; Pääbo, Svante (2006). "Analysis of one million base pairs of Neanderthal DNA". Nature (İngilizce), 444. ss. 330-336. doi:10.1038/nature05336.
- ^ a b Delson, Eric (10 Temmuz 2019). "An early dispersal of modern humans from Africa to Greece". Nature (İngilizce) (571). ss. 487-488. doi:10.1038/d41586-019-02075-9.
- ^ a b c Hopfe, Lewis M. (1987) [1976]. Religions of the World. 4 (İngilizce). New York: MacMillan Publishing Company. ss. 17-19. ISBN .
- ^ Grün, Rainer; Stringer, Chris (Aralık 2000). "Tabun revisited: revised ESR chronology and new ESR and U-series analyses of dental material from Tabun C1". Journal of Human Evolution (İngilizce). 39 (6). ss. 601-612. doi:10.1006/jhev.2000.0443. 24 Ekim 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 24 Ekim 2021.
- ^ "Nuclear DNA sequences from the Middle Pleistocene Sima de los Huesos hominins". Nature (İngilizce), 531. 2016. ss. 504-507. doi:10.1038/nature17405.
- ^ "A late Middle Pleistocene Denisovan mandible from the Tibetan Plateau". Nature (İngilizce), 569. 2019. ss. 409-412. doi:10.1038/s41586-019-1139-x.
- ^ Gibbons, Ann (20 Şubat 2020). "Mysterious 'ghost' populations had multiple trysts with human ancestors". Science (İngilizce). doi:10.1126/science.abb3777. 8 Ekim 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 9 Ekim 2021.
- ^ Warren, Matthew (22 Ağustos 2018). "Mum's a Neanderthal, Dad's a Denisovan: First discovery of an ancient-human hybrid". Nature (İngilizce) (560). ss. 417-418. doi:10.1038/d41586-018-06004-0.
- ^ a b McNeill, William Hardy (1999) [1967]. A World History. 4 (İngilizce). New York: Oxford University Press. ss. 7-8, 13. ISBN .
- ^ Blasco, R.; Rosell, J.; Arilla, M.; Margalida, A.; Villalba, D.; Gopher, A.; Barkai, R. (9 Ekim 2019). "Bone marrow storage and delayed consumption at Middle Pleistocene Qesem Cave, Israel (420 to 200 ka)". Science Advances (İngilizce). 5 (10). doi:10.1126/sciadv.aav9822.
- ^ Schlebusch, Carina M.; Malmström, Helena; Günther, Torsten; Sjödin, Per; Coutinho, Alexandra; Edlund, Hanna; Munters, Arielle R.; Vicente, Mário; Steyn, Maryna; Soodyall, Himla; Lombard, Marlize; Jakobsson, Mattias (2017). "Southern African ancient genomes estimate modern human divergence to 350,000 to 260,000 years ago". Science (İngilizce). 358 (6363). ss. 652-655. Bibcode:2017Sci...358..652S. doi:10.1126/science.aao6266. (PMID) 28971970.
- ^ Sample, Ian (7 Haziran 2017). . The Guardian (İngilizce). 20 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ . The Smithsonian Institutions's Human Origins Program (İngilizce). Smithsonian Enstitüsü. 8 Şubat 2016. 26 Ocak 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Dvorsky, George (4 Ocak 2020). Özdoğan, Kadir Toykan (Ed.). . Evrim Ağacı. 12 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Hublin, Jean-Jacques; Ben-Ncer, Abdelouahed; Bailey, Shara E.; Freidline, Sarah E.; Neubauer, Simon; Skinner, Matthew M.; Bergmann, Inga; Cabec, Adeline Le; Benazzi, Stefano; Harvati, Katerina; Gunz, Philipp (2017). "New fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the pan-African origin of Homo sapiens". Nature (İngilizce), 546. ss. 289-292. doi:10.1038/nature22336. 1 Kasım 2019 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 9 Ekim 2021.
- ^ Price, Michael. "Early humans domesticated themselves, new genetic evidence suggests". Science (İngilizce). doi:10.1126/science.aba4534. 9 Ekim 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 9 Ekim 2021.
- ^ Soressi, Marie (25 Mayıs 2016). "Neanderthals built underground". Nature (İngilizce), 534. ss. 43-44. doi:10.1038/nature18440.
- ^ Jaubert, J.; Verheyden, S.; Genty, D.; Soulier, M.; Cheng, H.; Blamart, D.; Burlet, C.; Camus, H.; Delaby, S.; Deldicque, D.; Edwards, R. L.; Ferrier, C.; Lacrampe-Cuyaubère, F.; Lévêque, F.; Maksud, F.; Mora, P.; Muth, X.; Régnier, É.; Rouzaud, J.-N.; Santos, F. (25 Mayıs 2016). "Early Neanderthal constructions deep in Bruniquel Cave in southwestern France". Nature (İngilizce), 534. ss. 111-114. doi:10.1038/nature18291.
- ^ Toups, Melissa A.; Kitchen, Andrew; Light, Jessica E.; Reed, David L. (Ocak 2011). "Origin of Clothing Lice Indicates Early Clothing Use by Anatomically Modern Humans in Africa". Molecular Biology and Evolution (İngilizce). 28 (1). ss. 29-32. doi:10.1093/molbev/msq234.
- ^ Rightmire, G. Philip (Ocak 2001). "Patterns of hominid evolution and dispersal in the Middle Pleistocene". Quaternary International (İngilizce). 75 (1). ss. 77-84. doi:10.1016/S1040-6182(00)00079-3. 17 Ekim 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 17 Ekim 2021.
- ^ "Out of Africa Revisited". Science (İngilizce). 308 (5724). 13 Mayıs 2005. s. 921. doi:10.1126/science.308.5724.921g. ISSN 0036-8075.
- ^ Stringer, Chris (Haziran 2003). "Human evolution: Out of Ethiopia". Nature (İngilizce). 423 (6941). ss. 692-3, 695. Bibcode:2003Natur.423..692S. doi:10.1038/423692a. (PMID) 12802315.
- ^ Johanson, Donald (Mayıs 2001). . American Institute of Biological Sciences (İngilizce). Washington DC: actionbioscience. 31 Aralık 2005 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Gibbons, Ann (2003). "Oldest Members of Homo sapiens Discovered in Africa". Science (İngilizce). 300 (5626). s. 1641. doi:10.1126/science.300.5626.1641. (PMID) 12805512. 24 Eylül 2015 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Posth, Cosimo; Renaud, Gabriel; Mittnik, Alissa; Drucker, Dorothée G.; Rougier, Hélène; Cupillard, Christophe; Valentin, Frédérique; Thevenet, Corinne; Furtwängler, Anja; Wißing, Christoph; Francken, Michael; Malina, Maria; Bolus, Michael; Lari, Martina; Gigli, Elena; Capecchi, Giulia; Crevecoeur, Isabelle; Beauval, Cédric; Flas, Damien; Germonpré, Mietje; Plicht, Johannes van der; Cottiaux, Richard; Gély, Bernard; Ronchitelli, Annamaria; Kurt Wehrberger, Kurt; Grigorescu, Dan; Svoboda, Jiří; Semal, Patrick; Caramelli, David; Bocherens, Hervé; Harvati, Katerina; Conard, Nicholas J.; Haak, Wolfgang; Powell, Adam; Krause, Johannes (21 Mart 2016). "Pleistocene Mitochondrial Genomes Suggest a Single Major Dispersal of Non-Africans and a Late Glacial Population Turnover in Europe". Current Biology (İngilizce). 26 (6). ss. 827-33. doi:10.1016/j.cub.2016.01.037. hdl:2440/114930. (PMID) 26853362.
- ^ "A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture". Genome Research (İngilizce). 25 (4). Nisan 2015. ss. 459-66. doi:10.1101/gr.186684.114. (PMC) 4381518 $2. (PMID) 25770088. 4 Eylül 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Leakey, Richard (1994). The Origin of Humankind. Science Masters Series (İngilizce). New York: Basic Books. ss. 87-89. ISBN . LCCN 94003617. OCLC 30739453.
- ^ Eswaran, Vinayak; Harpending, Henry; Rogers, Alan R. (2005). "Genomics refutes an exclusively African origin of humans" (İngilizce). 49 (1). ss. 1-18. doi:10.1016/j.jhevol.2005.02.006. (PMID) 15878780.
- ^ López, Saioa; van Dorp, Lucy; Hellenthal, Garrett (21 Nisan 2016). "Human Dispersal Out of Africa: A Lasting Debate". Evolutionary Bioinformatics (İngilizce). 11 (Suppl 2). ss. 57-68. doi:10.4137/EBO.S33489. (PMC) 4844272 $2. (PMID) 27127403.
- ^ a b "'Oldest remains' outside Africa reset human migration clock". Phys.org (İngilizce). 10 Temmuz 2019. 9 Nisan 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
- ^ a b Zimmer, Carl (10 Temmuz 2019). . The New York Times. 2 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Rito, Teresa; Vieira, Daniel; Silva, Marina; Conde-Sousa, Eduardo; Pereira, Luísa; Mellars, Paul; Richards, Martin B.; Soares, Pedro (Mart 2019). "A dispersal of Homo sapiens from southern to eastern Africa immediately preceded the out-of-Africa migration". Scientific Reports (İngilizce). 9 (1). s. 4728. Bibcode:2019NatSR...9.4728R. doi:10.1038/s41598-019-41176-3. (PMC) 6426877 $2. (PMID) 30894612.
- ^ Haber, Marc; Jones, Abigail L.; Connell, Bruce A.; Arciero, Elena; Yang, Huanming; Thomas, Mark G.; Xue, Yali; Tyler-Smith, Chris (Ağustos 2019). "A Rare Deep-Rooting D0 African Y-Chromosomal Haplogroup and Its Implications for the Expansion of Modern Humans Out of Africa". Genetics (İngilizce). 212 (4). ss. 1421-1428. doi:10.1534/genetics.119.302368. (PMC) 6707464 $2. (PMID) 31196864.
- ^ Harvati, Katerina; Röding, Carolin; Bosman, Abel M.; Karakostis, Fotios A.; Grün, Rainer; Stringer, Chris; Karkanas, Panagiotis; Thompson, Nicholas C.; Koutoulidis, Vassilis; Moulopoulos, Lia A.; Gorgoulis, Vassilis G.; Kouloukoussa, Mirsini (2019). "Apidima Cave fossils provide earliest evidence of Homo sapiens in Eurasia". Nature (İngilizce), 571. ss. 500-504. doi:10.1038/s41586-019-1376-z.
- ^ Bergström, Anders; Stinger, Chris; Hajdinjak, Mateja; Scerri, Eleanor M. L.; Skoglund, Pontus (2021). "Origins of modern human ancestry". Nature (İngilizce), 590. ss. 229-237. doi:10.1038/s41586-021-03244-5.
- ^ Boer, Bart de (2017). "Evolution of speech and evolution of language". Psychonomic Bulletin & Review (İngilizce), 24. ss. 158-162. doi:10.3758/s13423-016-1130-6.
- ^ Finlayson, Clive (2009). "Failed Experiments". The humans who went extinct: why Neanderthals died out and we survived (İngilizce). Oxford University Press. s. 68. ISBN .
- ^ Stringer, C. (2012). "Evolution: What Makes a Modern Human". Nature (İngilizce). 485 (7396). ss. 33-35. Bibcode:2012Natur.485...33S. doi:10.1038/485033a. (PMID) 22552077.
- ^ Armitage, Simon J.; Jasim, Sabah A.; Marks, Anthony E.; Parker, Adrian G.; Usik, Vitaly I.; Uerpmann, Hans-Peter (28 Ocak 2011). . Science (İngilizce). 331 (6016). ss. 453-456. Bibcode:2011Sci...331..453A. doi:10.1126/science.1199113. (PMID) 21273486. 27 Nisan 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Rincon, Paul (27 Ocak 2011). . BBC (İngilizce). 9 Ağustos 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Clarkson, Chris; Jacobs, Zenobia; Marwick, Ben; Fullagar, Richard; Wallis, Lynley; Smith, Mike; Roberts, Richard G.; Hayes, Elspeth; Lowe, Kelsey; Carah, Xavier; Florin, S. Anna; McNeil, Jessica; Cox, Delyth; Arnold, Lee J.; Hua, Quan; Huntley, Jillian; Brand, Helen E. A.; Manne, Tiina; Fairbairn, Andrew; Shulmeister, James; Lyle, Lindsey; Salinas, Makiah; Page, Mara; Connell, Kate; Park, Gayoung; Norman, Kasih; Murphy, Tessa; Pardoe, Colin (Temmuz 2017). "Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago". Nature (İngilizce). 547 (7663). ss. 306-310. Bibcode:2017Natur.547..306C. doi:10.1038/nature22968. hdl:2440/107043. (PMID) 28726833.
- ^ Bradshaw, Corey J. A.; Norman, Kasih; Ulm, Sean; Williams, Alan N.; Clarkson, Chris; Chadœuf, Joël; Lin, Sam C.; Jacobs, Zenobia; Roberts, Richard G.; Bird, Michael I.; Weyrich, Laura S.; Haberle, Simon G.; O’Connor, Sue; Llamas, Bastien; Cohen, Tim J.; Friedrich, Tobias; Veth, Peter; Leavesley, Matthew; Saltré, Frédérik. "Stochastic models support rapid peopling of Late Pleistocene Sahul". Nature Communications (İngilizce), 12. Nature. ss. 21.551-21.553. doi:10.1038/s41467-021-21551-3.
- ^ Crabtree, Stefani A.; White, Devin A.; Bradshaw, Corey J. A.; Saltré, Frédérik; Williams, Alan N.; Beaman, Robin J.; Bird, Michael I.; Ulm, Sean (2021). "Landscape rules predict optimal superhighways for the first peopling of Sahul". Nature (İngilizce). doi:10.1038/s41562-021-01106-8.
- ^ Bird, Michael I.; Condie, Scott A.; O’Connor, Sue; O’Grady, Damien; Reepmeyer, Christian; Ulm, Sean; Zega, Mojca; Saltré, Frédérik; Bradshaw, Corey J. A. (2019). "Early human settlement of Sahul was not an accident". Scientific Reports (İngilizce), 9. Nature. doi:10.1038/s41598-019-42946-9.
- ^ Ardelean, Ciprian F., Becerra-Valdivia, Lorena , Pedersen, Mikkel Winther ve diğerleri. (22 Temmuz 2020). "Evidence of human occupation in Mexico around the Last Glacial Maximum". Nature, 584. ss. 87-92. doi:10.1038/s41586-020-2509-0.
- ^ Stone, Anne C. (5 Haziran 2019). "The lineages of the first humans to reach northeastern Siberia and the Americas". Nature (İngilizce) (570). ss. 170-172. doi:10.1038/d41586-019-01374-5. 29 Eylül 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 9 Ekim 2021.
- ^ Waters, Michael R. (12 Temmuz 2019). "Late Pleistocene exploration and settlement of the Americas by modern humans". Science (İngilizce). 365 (6449). doi:10.1126/science.aat5447.
- ^ Callaway, Ewen (23 Eylül 2021). "Ancient footprints could be oldest traces of humans in the Americas". Nature (İngilizce).
- ^ Wade, Lizzie (5 Ekim 2023). "New footprint dates bolster claim that humans lived in Americas during Ice Age". Science (İngilizce).
- ^ McClure, Tess (11 Haziran 2021). . The Guardian (İngilizce). Christchurch. 11 Haziran 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Gershon, Livia (14 Haziran 2021). "Māori May Have Reached Antarctica 1,000 Years Before Europeans". Smithsonian (İngilizce). 14 Haziran 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 17 Ekim 2021.
- ^ "The Human Revolution". Atlas of World History. Concise (İngilizce). New York: Oxford University Press. 2003 [2002]. s. 16. ISBN .
- ^ a b c d e f Harari, Yuval Noah (2015). Hayvanlardan Tanrılara Sapiens. Genç, Ertuğrul tarafından çevrildi (26 bas.). İstanbul: Kolektif Kitap. ss. 78, 89, 113, 249. ISBN .
- ^ Kirch, Patrick (2011). "When Did the Polynesians Settle Hawai'i? A Review of 150 Years of Scholarly Inquiry and a Tentative Answer". Hawaiian Archaeology (İngilizce). Cilt 12. University of Hawai'i System. ss. 3-26. 29 Ekim 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 14 Ekim 2021.
- ^ Lowe, David J. (2008). (PDF). Waikato Üniversitesi (İngilizce). 22 Mayıs 2010 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
- ^ Appenzeller, Tim (2 Mayıs 2012). "Human migrations: Eastern odyssey". Nature (İngilizce). 485 (7396). ss. 24-26. Bibcode:2012Natur.485...24A. doi:10.1038/485024a. (PMID) 22552074.
- ^ Arnalds, A. (22 Mart 2005). "Approaches to landcare—a century of soil conservation in Iceland". Land Degradation and Mitigation (İngilizce). 16 (2). ss. 113-125. doi:10.1002/ldr.665.
- ^ Callaway, Ewen (30 Mart 2016). "Did humans drive 'hobbit' species to extinction?". Nature (İngilizce). doi:10.1038/nature.2016.19651.
- ^ Tocheri, Matthew W. (10 Nisan 2019). "Previously unknown human species found in Asia raises questions about early hominin dispersals from Africa". Nature (İngilizce). 4 Ekim 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 24 Ekim 2021.
- ^ Callaway, Ewen (17 Şubat 2016). "Evidence mounts for interbreeding bonanza in ancient human species". Nature (İngilizce). doi:10.1038/nature.2016.19394.
- ^ Wurz, Sarah (2012). Rothman, Jessica (Ed.). "The Transition to Modern Behavior". Nature Education Knowledge (İngilizce). 3 (10). s. 15. 27 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 27 Ağustos 2021.
- ^ Klein, Richard G. (Haziran 1995). "Anatomy, Behavior, and Modern Human Origins". Journal of World Prehistory (İngilizce). 9 (2). ss. 167-198. doi:10.1007/BF02221838. ISSN 0892-7537.
- ^ a b Mellars, Paul (20 Haziran 2006). "Why did modern human populations disperse from Africa ca. 60,000 years ago? A new model". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (İngilizce). 103 (25). ss. 9381-9386. Bibcode:2006PNAS..103.9381M. doi:10.1073/pnas.0510792103. ISSN 0027-8424. (PMC) 1480416 $2. (PMID) 16772383.
- ^ Hill, Kim; Barton, Michael; Hurtado, A. Magdalena (2009). "The emergence of human uniqueness: Characters underlying behavioral modernity". Evolutionary Anthropology (İngilizce). 18 (5). ss. 187-200. CiteSeerX 10.1.1.469.5702 $2. doi:10.1002/evan.20224.
- ^ "Chauvet Cave". Metropolitan Museum of Art (İngilizce). 4 Mart 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Sikora, Martin; Seguin-Orlando, Andaine; Sousa, Vitor C; Albrechtsen, Anders; Korneliussen, Thorfinn; Ko, Amy; Rasmussen, Simon; Dupanloup, Isabelle; Nigst, Philip R; Bosch, Marjolein D; Renaud, Gabriel; Allentoft, Morten E; Margaryan, Ashot; Vasilyev, Sergey V; Veselovskaya, Elizaveta V; Borutskaya, Svetlana B; Deviese, Thibaut; Comeskey, Dan; Higham, Tom; Manica, Andrea; Foley, Robert; Meltzer, David J; Nielsen, Rasmus; Excoffier, Laurent; Mirazon Lahr, Marta; Orlando, Ludovic; Willerslev, Eske. "Ancient genomes show social and reproductive behavior of early Upper Paleolithic foragers". Science (İngilizce). 358 (6363). ss. 659-662. doi:10.1126/science.aao1807. (PMID) 28982795.
- ^ Plackett, Benjamin (24 Ocak 2021). "How many early human species existed on Earth?" (İngilizce). Live Science. 5 Mart 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 22 Eylül 2021.
- ^ Reich, David; Green, Richard E.; Kircher, Martin; Krause, Johannes; Patterson, Nick; Durand, Eric Y.; Viola, Bence; Briggs, Adrian W.; Stenzel, Udo; Johnson, Philip L. F.; Maricic, Tomislav; Good, Jeffrey M.; Marques-Bonet, Tomas; Alkan, Can; Fu, Qiaomei; Mallick, Swapan; Li, Heng; Meyer, Matthias; Eichler, Evan E.; Stoneking, Mark; Richards, Michael; Talamo, Sahra; Shunkov, Michael V.; Derevianko, Anatoli P.; Hublin, Jean-Jacques; Kelso, Janet; Slatkin, Montgomery; Pääbo, Svante (23 Aralık 2010). "Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia". Nature (İngilizce). 468 (7327). ss. 1053-1060. Bibcode:2010Natur.468.1053R. doi:10.1038/nature09710. hdl:10230/25596. (PMC) 4306417 $2. (PMID) 21179161.
- ^ Hammer, Michael F. (Mayıs 2013). (PDF). Scientific American (İngilizce). 308 (5). ss. 66-71. Bibcode:2013SciAm.308e..66H. doi:10.1038/scientificamerican0513-66. (PMID) 23627222. 24 Ağustos 2018 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
- ^ Yong, Ed (30 Temmuz 2011). "Mosaic humans, the hybrid species". New Scientist (İngilizce). 211 (2823). ss. 34-38. Bibcode:2011NewSc.211...34Y. doi:10.1016/S0262-4079(11)61839-3.
- ^ Ackermann, Rebecca Rogers; Mackay, Alex; Arnold, Michael L. (3 Ekim 2015). "The Hybrid Origin of "Modern" Humans". Evolutionary Biology (İngilizce). 43 (1). doi:10.1007/s11692-015-9348-1.
- ^ Noonan, James P. (Mayıs 2010). "Neanderthal genomics and the evolution of modern humans". Genome Research (İngilizce). 20 (5). ss. 547-553. doi:10.1101/gr.076000.108. (PMC) 2860157 $2. (PMID) 20439435.
- ^ "The shaping of modern human immune systems by multiregional admixture with archaic humans". Science (İngilizce). 334 (6052). 7 Ekim 2011. ss. 89-94. Bibcode:2011Sci...334...89A. doi:10.1126/science.1209202. (PMC) 3677943 $2. (PMID) 21868630.
- ^ Dawkins, Richard (1989) [1976]. "Memes: the new replicators". The Selfish Gene. 2 (İngilizce). Oxford: Oxford University Press. ss. 189-201. ISBN .
- ^ Tudge, Colin (1998). Neanderthals, Bandits and Farmers: How Agriculture Really Began (İngilizce). Londra: Weidenfeld & Nicolson. ISBN .
- ^ Garcea, Elena (4 Temmuz 2013). Mitchell, Peter; Lane, Paul J. (Ed.). Hunter-Gatherers of the Nile Valley and the Sahara Before 12,000 Years Ago (İngilizce). doi:10.1093/oxfordhb/9780199569885.013.0029.
- ^ Colledge, Sue; Conolly, James; Dobney, Keith; Manning, Katie; Shennan, Stephen (2013). Origins and Spread of Domestic Animals in Southwest Asia and Europe (İngilizce). Walnut Creek: Left Coast Press. ss. 13-17. ISBN . OCLC 855969933.
- ^ Scanes, Colin G. (Ocak 2018). "The Neolithic Revolution, Animal Domestication, and Early Forms of Animal Agriculture". Toukhsati, Samia (Ed.). Animals and Human Society (İngilizce). Elsevier Science. ss. 103-131. doi:10.1016/B978-0-12-805247-1.00006-X. ISBN .
- ^ He, Keyang; Zhang, Jianping; Wang, Can; Lu, Houyuan (Haziran 2017). "Prehistoric evolution of the dualistic structure mixed rice and millet farming in China". The Holocene (İngilizce). 27 (12). ss. 1885-1898. Bibcode:2017Holoc..27.1885H. doi:10.1177/0959683617708455.
- ^ Lu, Houyuan; Zhang, Jianping; Liu, Kam-biu; Wu, Naiqin; Li, Yumei; Zhou, Kunshu; Ye, Maolin; Zhang, Tianyu; Zhang, Haijiang; Yang, Xiaoyan; Shen, Licheng; Xu, Deke; Li, Quan (5 Mayıs 2009). "Earliest domestication of common millet (Panicum miliaceum) in East Asia extended to 10,000 years ago" (İngilizce). 106 (18). ss. 7367-7372. Bibcode:2009PNAS..106.7367L. doi:10.1073/pnas.0900158106. (PMC) 2678631 $2. (PMID) 19383791.
- ^ Denham, T. P.; Haberle, S. G.; Lentfer, C.; Fullagar, R.; Field, J.; Therin, M.; Porch, N.; Winsborough, . (11 Temmuz 2003). "Origins of agriculture at Kuk Swamp in the highlands of New Guinea". Science (İngilizce). 301 (5630). ss. 189-93. doi:10.1126/science.1085255. (PMID) 12817084.
- ^ Scarcelli, Nora; Cubry, Philippe; Akakpo, Roland; Thuillet, Anne-Céline; Obidiegwu, Jude; Baco, Mohamed N.; Otoo, Emmanuel; Sonké, Bonaventure; Dansi, Alexandre; Djedatin, Gustave; Mariac, Cédric; Couderc, Marie; Causse, Sandrine; Alix, Karine; Chaïr, Hâna; François, Olivier; Vigouroux, Yves (Mayıs 2019). "Yam genomics supports West Africa as a major cradle of crop domestication". Science Advances. 5 (5). ss. eaaw1947. Bibcode:2019SciA....5.1947S. doi:10.1126/sciadv.aaw1947. (PMC) 6527260 $2. (PMID) 31114806.
- ^ Winchell, Frank; Stevens, Chris J.; Murphy, Charlene; Champion, Louis; Fuller, Dorian Q. (Ekim 2017). "Evidence for Sorghum Domestication in Fourth Millennium BC Eastern Sudan: Spikelet Morphology from Ceramic Impressions of the Butana Group" (PDF). Current Anthropology. 58 (5). ss. 673-683. doi:10.1086/693898. 23 Haziran 2021 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Manning, Katie; Pelling, Ruth; Higham, Tom; Schwenniger, Jean-Luc; Fuller, Dorian Q. (Şubat 2011). "4500-Year old domesticated pearl millet (Pennisetum glaucum) from the Tilemsi Valley, Mali: new insights into an alternative cereal domestication pathway". Journal of Archaeological Science. 38 (2). ss. 312-322. doi:10.1016/j.jas.2010.09.007.
- ^ Roberts, J. M.; Westad, Odd Arne (2013). The Penguin History of the World. 6 (İngilizce). New York: Penguin Books. ss. 34-35. ISBN .
- ^ Stearns, Peter N.; Langer, William L, (Ed.) (2001). The Encyclopedia of World History: Ancient, Medieval, and Modern, Chronologically Arranged. 6 (İngilizce). Boston: Houghton Mifflin Company. s. 15. ISBN .
- ^ Noble, Thomas F. X.; Strauss, Barry; Osheim, Duane; Neuschel, Kristen; Accampo, Elinor (5 Mart 2013). Cengage Advantage Books: Western Civilization: Beyond Boundaries (İngilizce) (7 bas.). Cengage Learning. s. 16. ISBN . 14 Aralık 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Spielvogel, Jackson J. (1 Ocak 2014). Western Civilization: Volume A: To 1500 (İngilizce). Cenpage Learning. ISBN . 26 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Thornton, Bruce S. (2002). Greek Ways: How the Greeks Created Western Civilization (İngilizce). San Francisco, Kaliforniya: Encounter Books. ss. 1-14. ISBN . 26 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Ruff, Christopher; Trinkaus W., Erik; Holliday, Trenton (1997). "Body mass and encephalization in Pleistocene Homo". Nature (İngilizce), 387. ss. 173-176. doi:10.1038/387173a0.
- ^ "Trends in cranial capacity and cranial index in Subsaharan Africa during the Holocene". American Journal of Human Biology (İngilizce). 4 (5). Birleşik Devletler Ulusal Tıp Kütüphanesi. 1993. ss. 473-479. doi:10.1002/ajhb.1310050411. (PMID) 28548397.
- ^ Bailey, Drew H.; Geary, David C. (2009). "Hominid brain evolution: Testing climatic, ecological, and social competition models". Human Nature (İngilizce). 1 (20). Amerikan Psikiyatri Birliği. ss. 67-79. doi:10.1007/s12110-008-9054-0.
- ^ Wescott, Daniel J.; Jantz, Richard L. (2005). Slenum, Dennis E. (Ed.). "Assessing Craniofacial Secular Change in American Blacks and Whites Using Geometric Morphometry". Modern Morphometrics in Physical Anthropology: Developments in Primatology: Progress and Prospects (İngilizce). Springer, Boston, Massachusetts: Plenum Publishers. doi:10.1007/0-387-27614-9_10. ISBN .
- ^ Garfinkle, Steven J. (1 Şubat 2013). Bang, Peter Fibiger; Scheidel, Walter (Ed.). Ancient Near Eastern City-States (İngilizce). doi:10.1093/oxfordhb/9780195188318.001.0001. ISBN . 23 Haziran 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Woods, Christopher (28 Şubat 2020). "The Emergence of Cuneiform Writing". Hasselbach-Andee, Rebecca (Ed.). A Companion to Ancient Near Eastern Languages. 1 (İngilizce). Wiley. ss. 27-46. doi:10.1002/9781119193814.ch2. ISBN .
- ^ Robinson, Andrew (20 Ekim 2015). "Ancient civilization: Cracking the Indus script". Nature (İngilizce). 526 (7574). ss. 499-501. Bibcode:2015Natur.526..499R. doi:10.1038/526499a. (PMID) 26490603.
- ^ Chakrabarti, Dilip K. (2004). "Introduction". Indus Civilization Sites in India: New Discoveries (İngilizce). Mumbai: Marg Publications. s. 11. ISBN .
- ^ Lee, Yun Kuen (2002). "Building the Chronology of Early Chinese History" (PDF). Asian Perspectives (İngilizce). 41 (1). doi:10.1353/asi.2002.0006. hdl:10125/17161. ISSN 1535-8283. 9 Mart 2020 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 27 Ağustos 2021.
- ^ Teeple, John B. (2006). Timelines of World History (İngilizce). New York: DK Publishing. ss. 14-20. ISBN .
- ^ Muscarella, Oscar White (1 Ocak 2013). "Jiroft and 'Jiroft-Aratta': A Review Article of Yousef Madjidzadeh, Jiroft: The Earliest Oriental Civilization". Archaeology, Artifacts and Antiquities of the Ancient Near East (İngilizce). BRILL. ss. 485-522. doi:10.1163/9789004236691_016. ISBN .
- ^ Baines, John; Malek, Jaromir (2000). The Cultural Atlas of Ancient Egypt. Revised (İngilizce). Facts on File. s. 8. ISBN .
- ^ Bard, Kathryn A. (2000). "The Emergence of the Egyptian State (c.3200–2686 BC)". Shaw, Ian (Ed.). The Oxford History of Ancient Egypt. Oxford: Oxford University Press. ss. 64-65. ISBN .
- ^ Crawford, Harriet (29 Ağustos 2013). "Trade in the Sumerian world". The Sumerian World (İngilizce). ss. 447-61. ISBN .
- ^ Bodnár, Mária (2018). "Prehistoric innovations: Wheels and wheeled vehicles". Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae (İngilizce). 69 (2). ss. 271-298. doi:10.1556/072.2018.69.2.3. ISSN 0001-5210. 23 Haziran 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Pryor, Frederic L. (1985). "The Invention of the Plow". Comparative Studies in Society and History (İngilizce). 27 (4). ss. 727-743. doi:10.1017/S0010417500011749. ISSN 0010-4175. JSTOR 178600.
- ^ Carter, Robert (2012). "Watercraft". (İngilizce). Chichester, Batı Sussex: Wiley-Blackwell. ss. 347-354. ISBN . 28 Nisan 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Pedersen, Olaf (1993). "Science Before the Greeks". Early physics and astronomy: A historical introduction (İngilizce). CUP Archive. s. 1. ISBN .
- ^ Robson, Eleanor (30 Haziran 2020). Mathematics in ancient Iraq: A social history (İngilizce). Princeton University Press. s. xxi. ISBN . 26 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Edwards, James Frederick (2003). "Building the Great Pyramid: Probable Construction Methods Employed at Giza". Technology and Culture (İngilizce). 44 (2). ss. 340-354. doi:10.1353/tech.2003.0063. ISSN 0040-165X. JSTOR 25148110.
- ^ Voosen, Paul (10 Ağustos 2018). "New geological age comes under fire". Science (İngilizce). 361 (6402). ss. 537-538. Bibcode:2018Sci...361..537V. doi:10.1126/science.361.6402.537. (PMID) 30093579.
- ^ Saggs, H. W. F. (2000). Babylonians (İngilizce). University of California Press. s. 7. ISBN . 26 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Sassaman, Kenneth E. (1 Aralık 2005). "Poverty Point as Structure, Event, Process". Journal of Archaeological Method and Theory (İngilizce). 12 (4). ss. 335-364. doi:10.1007/s10816-005-8460-4. ISSN 1573-7764.
- ^ "Genetic origins of the Minoans and Mycenaeans". Nature (İngilizce). 548 (7666). 2 Ağustos 2017. ss. 214-218. Bibcode:2017Natur.548..214L. doi:10.1038/nature23310. (PMC) 5565772 $2. (PMID) 28783727.
- ^ D. N., Keightley (1999). "The Shang: China's first historical dynasty". Loewe, M. (Ed.). The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to 221 BC (İngilizce). Cambridge University Press. ss. 232-291. ISBN .
- ^ Ghose, Sanujit. (İngilizce). 25 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Kaniewski, David; Guiot, Joël; Campo, Elise Van (6 Mayıs 2015). "Drought and societal collapse 3200 years ago in the Eastern Mediterranean: a review". WIREs Climate Change (İngilizce). 6 (4). ss. 369-382. doi:10.1002/wcc.345.
- ^ Drake, Brandon L. (1 Haziran 2012). "The influence of climatic change on the Late Bronze Age Collapse and the Greek Dark Ages". Journal of Archaeological Science (İngilizce). 39 (6). ss. 1862-1870. doi:10.1016/j.jas.2012.01.029.
- ^ Wells, Peter S. (30 Haziran 2011). "The Iron Age". Milisauskas, S. (Ed.). European Prehistory: A Survey (İngilizce). New York: Springer. ss. 405-460. doi:10.1007/978-1-4419-6633-9_11.
- ^ Hughes-Warrington, Marnie (2 Kasım 2018). "Sense and non-sense in Ancient Greek histories". History as Wonder: Beginning with Historiography (İngilizce). Birleşik Krallık: Taylor & Francis. ISBN . 26 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Beard, Mary (2 Ekim 2015). . The Guardian (İngilizce). 14 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Vidergar, Angela Becerra (11 Haziran 2015). . Stanford Üniversitesi (İngilizce). 18 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Daly, Jonathan (19 Aralık 2013). The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization (İngilizce). ss. 7-9. ISBN . 26 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Inomata, Takeshi; Triadan, Daniela; Vázquez López, Verónica A.; Fernandez-Diaz, Juan Carlos; Omori, Takayuki; Méndez Bauer, María Belén; García Hernández, Melina; Beach, Timothy; Cagnato, Clarissa; Aoyama, Kazuo; Nasu, Hiroo. "Monumental architecture at Aguada Fénix and the rise of Maya civilization". Nature (İngilizce). 582 (7813). ss. 530-533. Bibcode:2020Natur.582..530I. doi:10.1038/s41586-020-2343-4. (PMID) 32494009.
- ^ Milbrath, Susan (Mart 2017). "The Role of Solar Observations in Developing the Preclassic Maya Calendar". Latin American Antiquity (İngilizce). 28 (1). Cambridge University Press. ss. 88-104. doi:10.1017/laq.2016.4. ISSN 1045-6635. 30 Temmuz 2022 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Benoist, Anne; Charbonnier, Julien; Gajda, Iwona (2016). "Investigating the eastern edge of the kingdom of Aksum: architecture and pottery from Wakarida". Proceedings of the Seminar for Arabian Studies (İngilizce). Cilt 46. ss. 25-40. ISSN 0308-8421. JSTOR 45163415.
- ^ Farazmand, Ali (1 Ocak 1998). "Administration of the Persian achaemenid world-state empire: implications for modern public administration". International Journal of Public Administration (İngilizce). 21 (1). ss. 25-86. doi:10.1080/01900699808525297. ISSN 0190-0692.
- ^ Ingalls, Daniel H. H. (1976). "Kālidāsa and the Attitudes of the Golden Age". Journal of the American Oriental Society (İngilizce). 96 (1). ss. 15-26. doi:10.2307/599886. ISSN 0003-0279. JSTOR 599886.
- ^ Xie, Jing (1976). "Kālidāsa and the Attitudes of the Golden Age". Journal of the American Oriental Society (İngilizce). 96 (1). ss. 15-26. doi:10.2307/599886. ISSN 0003-0279. JSTOR 599886.
- ^ Merx, Werner; Haunschild, Robin; Bornmann, Lutz (2018). "Climate and the Decline and Fall of the Western Roman Empire: A Bibliometric View on an Interdisciplinary Approach to Answer a Most Classic Historical Question". Climate (İngilizce). 6 (4). s. 90. doi:10.3390/cli6040090.
- ^ Brooke, John H.; Numbers, Ronald L., (Ed.) (14 Ocak 2011). Science and Religion Around the World. Oxford University Press (İngilizce). New York. s. 72. ISBN . 26 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Renima, Ahmed; Tiliouine, Habib; J. Estes, Richard (9 Nisan 2016). "The Islamic Golden Age: A Story of the Triumph of the Islamic Civilization". The State of Social Progress of Islamic Societies: Social, Economic, Political, and Ideological Challenges (İngilizce). Cham: Springer International Publishing. ss. 25-52. doi:10.1007/978-3-319-24774-8_2. ISBN .
- ^ Vidal-Nanquet, Pierre (1992). The Harper Atlas of World History (İngilizce). Harper & Row Publishers. s. 76. ISBN . 26 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ "Bayt al-Ḥikmah". Encyclopedia Britannica (İngilizce). 12 Mart 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Asbridge, Thomas. "Introduction: The world of the crusades". The Crusades: The War for the Holy Land (İngilizce). Simon and Schuster. ISBN .
- ^ Chevedden, Paul E. "The Islamic View and the Christian View of the Crusades: A New Synthesis". History: The Journal of the Historical Association (İngilizce). doi:10.1111/j.1468-229X.2008.00421.x.
- ^ King, Adam (2002). . New Georgia Encyclopedia (İngilizce). 24 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Conrad, Geoffrey W.; Demarest, Arthur A. (31 Ağustos 1984). Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism (İngilizce). Cambridge University Press. s. 2. ISBN . 26 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Cross, Frank Leslie; Livingstone, Elizabeth A. (2005). "Great Schism". The Oxford Dictionary of the Christian Church (İngilizce). Oxford: Oxford University Press. s. 706. ISBN . 15 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ May, Timothy (15 Şubat 2013). The Mongol Conquests in World History (İngilizce). Reaktion Books. s. 7. ISBN . 26 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Çimen, Ali (2008). "Cengiz Han". Tarihi Değiştiren Askerler. Timaş. ss. 117-119. ISBN .
- ^ Canós-Donnay, Sirio (25 Şubat 2019). "The Empire of Mali". Oxford Research Encyclopedia of African History (İngilizce). Oxford University Press. doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.266. ISBN . 20 Ekim 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Canela, Shankar Aswani; W. Graves, Michael. "The Tongan Maritime Expansion: A Case in the Evolutionary Ecology of Social Complexity". Asian Perspectives (İngilizce). 37 (2). ss. 135-164.
- ^ Kafadar, Cemal (1 Ocak 1994). "Ottomans and Europe". Handbook of European History 1400-1600: Late Middle Ages, Renaissance and Reformation (İngilizce). Brill. ss. 589-635. doi:10.1163/9789004391659_019. ISBN .
- ^ Goree, Robert (19 Kasım 2020). "The Culture of Travel in Edo-Period Japan". Oxford Research Encyclopedia of Asian History (İngilizce). Oxford University Press. doi:10.1093/acrefore/9780190277727.013.72. ISBN . 12 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Mosca, Matthew W. (Aralık 2010). "CHINA'S LAST EMPIRE: The Great Qing". Pacific Affairs (İngilizce). 83 (4). 9 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Suyanta, Sri; Ikhlas, Silfia (19 Temmuz 2016). "Islamic Education at Mughal Kingdom in India (1526-1857)". Al-Ta Lim Journal (İngilizce). 23 (2). ss. 128-138. doi:10.15548/jt.v23i2.228. ISSN 2355-7893. 26 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Kirkpatrick, Robin (2002). The European Renaissance, 1400-1600 (İngilizce). Harlow, İngiltere. s. 1. ISBN . OCLC 893909816.
- ^ Arnold, David (2002). The Age of Discovery, 1400-1600. 2 (İngilizce). Londra. s. xi. ISBN . OCLC 859536800.
- ^ Palan, Ronen (14 Ocak 2010). "International Financial Centers: The British-Empire, City-States and Commercially Oriented Politics". Theoretical Inquiries in Law (İngilizce). 11 (1). doi:10.2202/1565-3404.1239. ISSN 1565-3404. 26 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Dixon, E. James (Ocak 2001). "Human colonization of the Americas: timing, technology and process". Quaternary Science Reviews (İngilizce). 20 (1-3). ss. 277-299. Bibcode:2001QSRv...20..277J. doi:10.1016/S0277-3791(00)00116-5.
- ^ Lovejoy, Paul E. (1989). "The Impact of the Atlantic Slave Trade on Africa: A Review of the Literature". The Journal of African History (İngilizce). 30 (3). ss. 365-394. doi:10.1017/S0021853700024439. ISSN 0021-8537. JSTOR 182914.
- ^ Cave, Alfred A. (2008). "Genocide in the Americas". The Historiography of Genocide (İngilizce). Londra: Palgrave Macmillan UK. ss. 273-295. doi:10.1057/9780230297784_11. ISBN .
- ^ Delisle, Richard G. (Eylül 2014). "Can a revolution hide another one? Charles Darwin and the Scientific Revolution". Endeavour (İngilizce). 38 (3-4). ss. 157-158. doi:10.1016/j.endeavour.2014.10.001. (PMID) 25457642.
- ^ . Ulusal Mühendislik Akademisi (İngilizce). 6 Nisan 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Zafirovski, Milan (2010). The Enlightenment and Its Effects on Modern Society (İngilizce). Springer Science & Business Media. s. 144. ISBN . 26 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Herring, George C. (2008). From colony to superpower : U.S. foreign relations since 1776 (İngilizce). New York: Oxford University Press. s. 1. ISBN . OCLC 299054528.
- ^ O’Rourke, Kevin H. (13 Mart 2006). "The worldwide economic impact of the French Revolutionary and Napoleonic Wars, 1793–1815" (İngilizce). 1 (1). Cambridge University Press. ss. 123-149. doi:10.1017/S1740022806000076. ISSN 1740-0228.
- ^ Zimmerman, A. F. (Kasım 1931). "Spain and Its Colonies, 1808-1820". The Hispanic American Historical Review (İngilizce). 11 (4). ss. 439-463. doi:10.2307/2506251. JSTOR 2506251.
- ^ Raudzens, George K. (Temmuz 2004). "The Australian Frontier Wars, 1788-1838 (review)". The Journal of Military History (İngilizce). 68 (3). ss. 957-959. doi:10.1353/jmh.2004.0138. ISSN 1543-7795.
- ^ David, Saul (17 Şubat 2011). . BBC (İngilizce). 8 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Clark, Christopher M. (2012). "Polarization of Europe, 1887-1907". The sleepwalkers : how Europe went to war in 1914 (İngilizce). Londra: Allen Lane. ISBN . OCLC 794136314.
- ^ Christian, Tomuschat (1995). The United Nations at Age Fifty: A Legal Perspective (İngilizce). Martinus Nijhoff Publishers. s. 77. ISBN . 26 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Dahl, Robert Alan (1989). Democracy and Its Critics (İngilizce). Yale University Press. ss. 239-40. ISBN .
- ^ . National Geographic (İngilizce). 23 Aralık 2012. 27 Nisan 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Hack, Karl (2008). International Encyclopedia of the Social Sciences (İngilizce). Detroit: Macmillan Reference. ss. 255-257. ISBN .
- ^ Abernethy, David B. (2000). The Dynamics of Global Dominance : European Overseas Empires, 1415–1980 (İngilizce). New Haven, Connecticut: Yale University Press. s. 133. ISBN .
- ^ McNeill, William Hardy (1963). The Rise of the West: A History of the Human Community (İngilizce). Chicago, Illinois: University of Chicago Press. ss. 566, 807. ISBN .
- ^ Kim, Jim Yong (Temmuz-Ağustos 2018). "The Human Capital Gap: Getting Governments to Invest in People". Foreign Affairs (İngilizce). 97 (4). ss. 92-101.
- ^ Plous, S. (1 Mayıs 1993). "The Nuclear Arms Race: Prisoner's Dilemma or Perceptual Dilemma?". Journal of Peace Research (İngilizce). 30 (2). ss. 163-179. doi:10.1177/0022343393030002004. ISSN 0022-3433.
- ^ McDougall, Walter A. (Mayıs 1985). "Sputnik, the space race, and the Cold War". Bulletin of the Atomic Scientists (İngilizce). 41 (5). ss. 20-25. Bibcode:1985BuAtS..41e..20M. doi:10.1080/00963402.1985.11455962. ISSN 0096-3402.
- ^ "Model Of The Sputnik On Display In Moscow". British Pathé. 4 Ekim 1957. 24 Ocak 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 9 Ekim 2021.
- ^ Swenson, Loyd S.; Grimwood, James M.; Alexander, Charles C. (1966). This New Ocean: A History of Project Mercury. NASA (İngilizce). Washington, DC. s. 71. OCLC 569889.
- ^ "Russia: The First Spaceman - Yuri Gagarin". British Pathé (İngilizce). 14 Nisan 1961. 4 Aralık 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 9 Ekim 2021.
- ^ . NASA. 27 Şubat 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ Craig, Paul; De Burca, Grainne (2011). EU Law: Text, Cases and Materials. 5 (İngilizce). Oxford: Oxford University Press. ISBN . 26 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021.
- ^ Sachs, Jeffrey D. (31 Mart 2017). "Globalization—In the Name of Which Freedom?". Humanistic Management Journal. 1 (2). ss. 237-252. doi:10.1007/s41463-017-0019-5. ISSN 2366-603X.
- ^
wikipedia, wiki, viki, vikipedia, oku, kitap, kütüphane, kütübhane, ara, ara bul, bul, herşey, ne arasanız burada,hikayeler, makale, kitaplar, öğren, wiki, bilgi, tarih, yukle, izle, telefon için, turk, türk, türkçe, turkce, nasıl yapılır, ne demek, nasıl, yapmak, yapılır, indir, ücretsiz, ücretsiz indir, bedava, bedava indir, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, resim, müzik, şarkı, film, film, oyun, oyunlar, mobil, cep telefonu, telefon, android, ios, apple, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, pc, web, computer, bilgisayar
Insan kisi ya da birey Homo sapiens lit bilen insan primatlarin en yaygin turudur Iki ayakliligi ve yuksek zekasiyla karakterize edilen buyuk insansi maymun olan insan cesitli ortamlarda gelisip son derece karmasik araclar gelistirmis karmasik toplumsal yapilar ve medeniyetler olusturmustur Insanlar son derece sosyaldir tek bir insan ailelerden ve yasit gruplarindan sirketlere ve siyasi devletlere kadar isbirligi yapan farkli ve hatta rekabet eden sosyal gruplarin cok katmanli bir agina ait olma egilimindedir Bu nedenle insanlar arasindaki sosyal etkilesimler her biri insan toplumunu destekleyen cok cesitli degerleri sosyal normlari dilleri ve gelenekleri olusturmustur Insanlar ayni zamanda son derece meraklidir Olgulari anlama ve etkileme arzusu insanligin bilim teknoloji felsefe mitoloji din ve diger bilgi cercevelerindeki gelisimini motive etmistir insanlar ayni zamanda antropoloji sosyal bilimler tarih psikoloji ve tip gibi alanlar araciligiyla da kendilerini incelerler Insan Yasadigi donem araligi 0 35 0 myo Cibanyen Gunumuz PreYeYeOSDCPTJKPgN Yetiskin birer eril ve disi insan Dagistan 1904 Korunma durumuAsgari endise altinda IUCN 3 1 Biyolojik siniflandirmaAlem AnimaliaSube ChordataSinif MammaliaTakim PrimatesAlt takim HaplorhiniInfra takim SimiiformesFamilya HominidaeAlt familya HomininaeOymak HomininiCins HomoTur H sapiensIkili adlandirmaHomo sapiens Linnaeus 1758 Homo sapiens nufusunun dagilimiSinonimlerTur sinonimleri aethiopicus Bory de St Vincent 1825americanus Bory de St Vincent 1825arabicus Bory de St Vincent 1825aurignacensis Klaatsch amp Hauser 1910australasicus Bory de St Vincent 1825cafer Bory de St Vincent 1825capensis Broom 1917columbicus Bory de St Vincent 1825cro magnonensis Gregory 1921drennani Kleinschmidt 1931eurafricanus Sergi 1911 grimaldiensis Gregory 1921grimaldii Lapouge 1906hottentotus Bory de St Vincent 1825hyperboreus Bory de St Vincent 1825indicus Bory de St Vincent 1825japeticus Bory de St Vincent 1825melaninus Bory de St Vincent 1825monstrosus Linnaeus 1758neptunianus Bory de St Vincent 1825palestinus McCown amp Keith 1932patagonus Bory de St Vincent 1825priscus Lapouge 1899proto aethiopicus Giuffrida Ruggeri 1915scythicus Bory de St Vincent 1825sinicus Bory de St Vincent 1825spelaeus Lapouge 1899troglodytes Linnaeus 1758wadjakensis Dubois 1921 Bazi bilim insanlari Homo cinsinin tum turlerini insan olarak tanimlasa da genel kullanimda insan denilirken yalnizca Homo sapiens ten bahsedilir Homo sapiens in yaklasik 300 000 yil once Homo heidelbergensis ten evrilerek ortaya ciktigi ve Afrika dan dunyanin diger kisimlarina goc ettigi bu sirada yavas yavas gittigi yerlerdeki Arkaik sapiens populasyonlarinin yerini aldigi dusunulur Tarihin buyuk cogunlugunda insanlar gocebe avci toplayicilar olarak varliklarini surdururler Yaklasik 13 000 yil once Orta Dogu olarak adlandirilan Guneybati Asya da baslayan tarim devrimi ile tarim ve yerlesik insan yerlesimleri ilk kez ortaya cikar Nufuslar buyuyup yogunlastikca hem topluluklar icinde hem de arasinda cesitli yonetim bicimleri gelisir ve bir dizi uygarliklar yukselir yikilir ve insanlar yayilmaya devam eder Kasim 2022 itibariyla nufusu 8 milyari asmistir Genler ve cevre dis gorunus fizyoloji hastaliklara yakalanmaya yatkinlik zihinsel yetenek ve beceriler vucut olculeri ve yasam suresini bireyden bireye farkli sekilde etkileyerek insanin biyolojik varyasyonlarinin var olmasini saglar Insanlar bircok ozellikte genetik yatkinliklar ve fiziksel ozellikler gibi bireyden bireye farklilik gosterse de iki farkli birey ortalama olarak 99 un uzerinde genetik benzerlige sahiptir ve genetik olarak en cesitli populasyonlar Afrika da yer alir En buyuk genetik farklar eril ve disi bireyler arasindadir Ortalama olarak erkeklerin bedensel gucu daha yuksektir ve kadinlar genellikle daha yuksek bir vucut yag oranina sahiptir Disilerde 50 yas civarinda menopoz denilen olay yasanir ve kisirlasirlar Buna ek olarak hemen hemen her toplulukta disilerin ortalama olarak daha uzun bir yasam suresi vardir Disi ve eril bireylerin cinsiyet rollerinin dogasi tarih boyunca degisiklik gosterdi ve agir basan cinsiyet normlarina karsi cikan kulturler bircok toplumda yer edindi Insanlar hem bitkisel hem de hayvansal besinlerin icerisinde bulundugu cok cesitli besinlerle beslenen hepcillerdir Homo erectus zamanlarindan beri yemek hazirlamak ve pisirmek icin atesi ve diger sekillerde isiyi kullanmislardir Yiyecek tuketmeden sekiz haftaya kadar ve susuz olarak uc veya dort gune kadar hayatta kalabilirler Insanlar genellikle gunduzculdurler ve gunde ortalama 7 ila 9 saat uyurlar Dogum komplikasyonlarin ve olum riskinin yuksekligi nedeniyle tehlikelidir Cogu zaman ebeveynler dogumdan sonra aciz olan cocuklarina belli bir olgunluga ulasmalarina degin bakar Insanlarin buyuk ve oldukca gelismis bir prefrontal korteksi beynin yuksek bilissellikle iliskili bolgesi vardir Zeki varliklardir epizodik bellege esnek mimiklere oz farkindaliga ve zihin kuramina sahip canlilardir Ayrica insan zihni icgozlem yapma kisisel dusunceler edinme hayal etme set ve varolus uzerine gorusler gelistirme yetenegine de sahiptir Bu durum bilginin gelecek kusaklara aktarilmasini akil ile mumkun olan buyuk teknolojik ilerlemeleri ve karmasik araclarin gelistirilmelerini saglamistir Dil sanat ve ticaret insani tanimlayan ozelliklerdendir Uzun ticaret yollari farkli cografyalardaki insanlarin birbirine baglanmasini saglayarak kultur patlamalarina ve kaynaklarin dunya capinda dagilmasina neden olmustur Etimoloji ve tanimHomo sapiens turunun adini koyan Carl Linnaeus Modern insanlarin tamami 18 yuzyilda Carl Linnaeus tarafindan Systema Naturae adli calismada adi koyulan Homo sapiens icerisinde siniflandirilir Daha genel bir isim olan Homo ise her iki cinsiyetten insanlardan bahsedilirken kullanilan Latince homō sozcugunun 18 yuzyilda turetilmis bir turevidir Homo sapiens bilen insan veya bilgili insan anlamlarina gelir Genel kullanimda insan sozcugu kullanilirken yalnizca hala hayatta olan tek Homo turu olan Homo sapiens ten bahsedilir Cinsin soyu tukenmis bazi turlerinin ornegin Neandertallerin H sapiens in bir alt turu olarak kabul edilip edilemeyecegi uzerine akademik bir gorus birligi yoktur Kisi terimi siklikla insan ile ayni anlama sahipmis gibi kullanilir ancak bir kisilige sahip olanlarin sadece insanlar mi yoksa buna ek olarak diger canli varliklar ozellikle de diger ve bir insanin kalici bitkisel hayata gecme gibi durumlarda kisiligini kaybedip kaybedemeyecegi yonunde felsefi ve evrimsel tartismalar gunumuze kadar surmektedir Insan Turkcede en az 1330 kadar erken bir yilda kullanimi gorulmus Arapca إنسان romanize insan sozcugunden turemis bir sozcuktur Turk Dil Kurumu nda insan su sekilde tanimlanir Toplum halinde bir kultur cevresinde yasayan dusunme ve konusma yetenegi olan evreni butun olarak kavrayabilen bulgulari sonucunda degistirebilen ve bicimlendirebilen canli On Turkce de Insan tabirini tam karsilayan bir kelime bulunmamaktadir onun yerine kullanilmis olan kelime kiĺi olmustur Insanin Ingilizce karsiligi olan human Eski Fransizca humain sozcugunden ki humain de Latince homō Turkce adam insanlik anlaminda sozcugunun sifat hali olan humanus tan turemistir turemis Orta Ingilizce bir alinti sozcuktur Ingilizce man Turkce adam terimi genel olarak turun tamamina yani insanlik sozcugunun esanlamlisi olarak kullanilabilmesinin yaninda sadece eril bireylerden bahsetmek icin de kullanilabilir Bunlara ek olarak her iki cinsiyetten bireyler icin de kullanilabilir ancak bu kullanim sekli gunumuz Ingilizcesinde daha az yaygindir Diger dunya dillerinde de insan icin farkli sozcukler kullanilir Diger Hint Avrupa dilleri insana adini olumlulugunden alintilayarak vermislerdir Insanlari ifade etmek icin kullanilmis olan Proto Hint Avrupa dili mr tos sozcugu olumlu demektir Ermenice mard Farsca mard ve Sanskrit marta da ayni anlama gelir Sami dillerde de ayni kokten gelen Arapca إنسان romanize insan ve Ibranice א נו ש romanize Enos kelimeleri de benzer bir sekilde hasta ve olumlu demektir Cogu Slav dilinde kullanilan terimin atasi olan celovek sozcugunun kokeni bilinmemektedir Grekce ἄn8rwpos romanize anthropos sozcugu de bilinmeyen bir kokene sahiptir TarihceEvrim Bulunan ilk Australopithecus afarensis iskeleti olan yaklasik 3 2 milyon yillik Lucy eksikleri restore edilmis bir sekilde Diger yasam formlariyla birlikte gunumuz insaninin da eski bir ortak atadan evrimlestigi fikri 1844 te Robert Chambers tarafindan ortaya atildi ve 1859 da Charles Darwin tarafindan Turlerin Kokeni adli eserinde ayrintili bir sekilde aciklandi Dunya uzerinde yasam 4 1 milyar yil once hayvanlar Animalia ise 600 ila 800 milyon yil once ortaya cikti Memelilerin Mammalia soyu 300 milyon yil kadar once Karbonifer donemin sonuna dogru surungenlerden ayrildi Genetik arastirmalara gore primatlar Primates 85 milyon yil once Gec Kretase donemi sirasinda diger memelilerden ayrildi ve gunumuzde bulunmus en erken fosiller 55 milyon yil once Paleosen doneminde ortaya cikti Eski Dunya ve Yeni Dunya primatlari ise 44 milyon yil once renkleri algilayabilme ve sosyallesme gibi ozelliklerde farkliliklar gostermeye baslayarak birbirinden ayrildi Insanlarin bir parcasi oldugu insansilar Hominoidea ust ailesinde buyuk insansi maymunlar Hominidae ve gibongiller Hylobatidae yaklasik 15 ila 20 milyon yil once birbirinden ayrildi insanlari ve sempanzeleri de icinde bulunduran Hominini oymagi ile Gorillini oymagi ise 8 ila 9 milyon yil once ayrildi Afrika da yasamis kucuk bir insansi turu izleri hem insanlarin hem de onlarin en yakin akrabalari olan sempanzelerin soyunda bulunacak olan son canliydi onun ardindan insan ile sempanze cinslerini olusturacak atalar iki alt oymaga ayrildi Ayrilmanin tarihinin en az 4 ila en fazla 9 milyon yil once Miyosen devrinin sonlarina dogru oldugu dusunulur ancak daha kesin tahminler de mevcuttur bazi genetikciler 2001 de Cad da bulunan ve Sahelanthropus tchadensis olarak siniflandirilan bir buyuk insansi maymun kafatasindan yola cikarak 7 ila 8 milyon yil once gibi daha dar bir araligi one surer Richard Dawkins ise son ortak atanin 6 milyon yil once yasadigini tahmin eder Bu ayrilmayla ve kisa sure sonrasinda insanlarin soyagacini sempanzelerinkinden ayiracak bazi keskin degisiklikler gerceklesti Iki farkli kromozomun ayrilma sirasinda meydana gelen fuzyonu sonucu kromozom 2 olustu ve boylece 24 cift kromozoma sahip olan diger insansilarin aksine insanlarda 23 cift kromozom kaldi Yaklasik 4 milyon yil once gunumuzde hala anlasilamamis sebepler ile Sahelanthropus tchadensis ten baslayarak insanlarin soyagacindaki insansilar iki bacak uzerinde yuruyebilmeye basladi Beyin buyuklugu ve karmasikligi hizli bir sekilde artmaya devam etti ve 2 ila 3 milyon yil kadar once Homo cinsi Australopithecus tan evrildi Homo nun kaydedilmis en eski ornegi Etiyopya da bulunmus 2 8 milyon yasindaki LD 350 1 dir LD 350 1 Australopithecus afarensis gibi yuvarlak bir ceneye ve daha sonra ortaya cikacak olan Homo habilis gibi kucuk ve ince azi dislerine sahipti Adi konulmus en eski Homo turleri ise 2 3 milyon yil once evrilmis olan Homo habilis ile Homo rudolfensis dir Cinsin ortaya cikisi etin ilk kez homininlerin beslenme duzenine girdigi bunun potansiyel bir sonucu olarak govde ve goreceli olarak beyin buyukluklerinde onemli bir artisin gerceklestigi ve yine bunun potansiyel bir sonucu olarak tas aletlerin ilk kez Australopithecus garhi tarafindan imal edilip kullanilmaya baslandigi Paleolitik Cag donemine denk gelir 2 7 milyon yil once Homo ile beraber varligini devam ettirecek olan hominin cinsi Paranthropus un yukselisi goruldu ancak gunumuzden 1 milyon yil once nesli tukendi Bu donemde avci toplayicilik yaparak gecinen populasyonlar cogunlukla seyrek agaclara sahip alanlarda yasiyor ve yogun orman ortulerinden kacinarak birincil uretim alanlarina dagiliyordu Evrim butun yasam formlarinda eszamanli olarak devam ettigi icin ayni donemde diger alt oymakta da onemli degisiklikler gerceklesti Alt oymak bayagi sempanzelerin atalari ile bonobolarin atalarini olusturacak iki farkli infra oymaga ayrildi Govde buyuklugu olarak modern insana cok yakin olmasina karsin beyninin buyuklugu hala modern insanlarinkinin yarisi kadar olanH erectus Afrika varyanti H ergaster olarak adlandirilir 2 milyon yil once evrildi ve Afrika dan ayrilip Avrasya boyunca yayilan ilk arkaik sapiens turu oldu 1 8 milyon yil once Gurcistan a 1 63 milyon yil once kuzey Cin deki a ve 1 5 milyon yil once Cava ya ulasti Bu surec sirasinda Afrika da H habilis lerin yerini de aldi H erectus ayrica tipik bir insan vucut plani gelistiren ilk turdu En son 110 000 yil once Cava daki Ngandong da gorulen H erectus 1 89 milyon yil boyunca varligini surdurerek en uzun sure hayatta kalan Homo turuydu Atesi kontrol etmeye ve kullanmaya buyuk ihtimalle ilk kez H erectus muhtemelen 790 000 yil once ve belki de 1 5 milyon yil once kadar erken bir tarihte basladi Bunun yaninda atesin kesfi ve kontrolu H erectus tan once bile gelmis olabilir bazi arastirmacilar H habilis in veya Paranthropus gibi diger guclu homininalarin atesi kullanmis olabilecegini belirtmistir Hangi tarihte baslamis olursa olsun atesin kontroluyle beraber diger canlilardan farkli olarak insanlar atesin isigini kullanarak gunu uzatma ve pisirme yoluyla yemeklerin besleyici degerlerini arttirma yeteneklerine sahip oldular Hominoidea hominoidler insansilar Hylobatidae gibonlar Hominidae hominoidler buyuk insansi maymunlar Ponginae Pongo orangutanlar Pongo abelii Pongo tapanuliensis Pongo pygmaeus Homininae hominineler Gorillini Gorilla goriller Gorilla gorilla Hominini homininiler Panina Pan sempanzeler Pan troglodytes Pan paniscus Hominina homininanlar Homo sapiens insanlar Insanlik tarihinin fosil verileri ile hazirlanmis bir grafigiBiri modern insana ve digeri bir Neandertale ait olan iki kafatasinin karsilastirilmasi Yukaridan asagiya norokranyum alin alt orbital sirt burun kemigi cikintisi elmacik kemigi kosesi cene ve oksipital kontur Ek olarak Neandertalin kafatasinda topuz da isaretlenmis 900 000 yil once Neandertaller Denisovalar ve modern insanlarin son ortak atasiyla yakindan akraba olan Homo antecessor Ispanya daki Atapuerca Daglari nda ortaya cikti Ayni bolgede hayvanlarin derisini yuzmeye hazir bir sekilde bulunmus ve 900 000 yil oncesine tarihlendirilmis kaziyicilarin gosterdigine gore H antecessor insanlar arasinda giyinen ilk tur olabilirdi ve ayrica yamyamligi uygulayan ilk turdu 700 000 yil once Endonezya daki Flores adasinda Homo floresiensis H erectus tan evrildi 600 000 yil once Neandertallerin ve modern insanin potansiyel bir ortak atasi olan Homo heidelbergensis Afrika da ortaya cikti ve kisa sure icerisinde Avrupa ya da goc etti Etin yani sira nisasta iceren bitkileri de pisirerek tuketen ve boylece beyin buyumesine katkida bulunanH heidelbergensis avcilikla yakindan ilgiliydi ve bu yuzden bu alandaki bazi gelismeler icin basrol oynadi Tas uclu mizraklarin kullanimi ilk defa 500 000 yil once Guney Afrika da H heidelbergensis tarafindan goruldu ve 300 000 yil once tahta mizraklar ve zipkinlari kullanarak vahsi buyuk memelileri avlayabilecek kadar ilerlemisti 500 000 yil oncesinden itibaren iskelet ayrintilari bakimindan Afrika ve bati Avrasya daki insan topluluklari birbirlerinden ve Dogu Asya da yasayanlardan farklilasmaya basladilar 40 000 yil once nesli tukenmis olan Neandertaller bir sure oncesine kadar Homo sapiens neanderthalensis adi ile H sapiens in bir alt turu olarak siniflandiriliyordu ancak genetik calismalarin gosterdigi uzere bu iki tur yaklasik 450 000 ila 500 000 yil once birbirinden ayrildi Neandertaller modern insaninkinden biraz daha buyuk beyinlere sahiplerdi Genellikle yaninda yiyecek veya alet olmadan yani adak adamadan olulerini gomerek ruhaniligin ilk izlerini gosteren Neandertaller onlari geride birakmak yerine iyilesmelerine veya olumlerine kadar hastalarina bakan ilk insanlardi 430 000 yil once de Denisovalar guney Sibirya da Neandertaller den ayrildi ardindan bolge icerisinde yayilmaya ve diger turlerle ozellikle de H erectus ile melezlesmeye basladi Beynin boyutu buyudukce baslari pelvisten gecemeyecek hale gelmeden dogumun gerceklestirilmesi icin bebekler daha erken dogmaya basladi Sonuc olarak insanlar daha ustun bir noral plastisite sergileyip daha yuksek bir ogrenme kapasitesine sahip oldu ayni zamanda da daha erken gerceklesen dogumlar cocuklarin dogumdan sonra aciz olduklari donemin uzamasina neden oldu Tum bunlar sosyal becerilerin ve dilin daha karmasik aletlerin ise daha ayrintili ve kullanisli hale gelmesini sagladi Boylece zihinsel gelisim ve bireyler arasindaki ortak calisma onemli derecede ilerledi Gidalarin daha sonra tuketilmek uzere saklanmasinin ilk ornegi yaklasik 400 000 yil once Israil deki Qesem Magarasi nda goruldu Mitokondriyal DNA verilerine gore dunya haritasi uzerinde H sapiens in erken gocleri Sayilar soz konusu bolgeye goclerin gunumuzden kac binyil once oldugunu gosterir Modern insanlar yani Homo sapiens Afrika da kalan H erectus larin torunlari olan H heidelbergensis veya H rhodesiensis ten yaklasik 300 000 yil once evrildi 176 000 yil once Neandertaller tarafindan kirik dikitler kullanilarak yapilmis bir dizi yeralti odasi ve yapisi insa edilmis en eski yapilardi Ayni tarihte Pediculus humanus un sac ve olarak ikiye ayrilmasinin gosterdigi uzere 170 000 yil once kiyafetler tum buyuk insan populasyonlarinda onemli derecede yayildi ve insanlari diger hayvanlardan ayiran belirleyici bir ozellik haline geldi Afrika da H heidelbergensis populasyonlarinin yerini aldiktan sonra H sapiens zamanla kitanin disina goc etti ve yerlestigi yerlerdeki arkaik sapiens populasyonlarinin yerini aldi Afrika nin disina goc ilki 130 000 ila 100 000 ikincisi ise 70 000 ila 50 000 yil once olmak uzere iki farkli dalga halinde gerceklesti H sapiens diger kitalara yerlesmeye basladi Avrasya ya 210 000 yil once Avustralya ya 65 000 yil once veAmerika ya bir ihtimal 32 000 yil ancak kesinlikle en az 22 000 ila 15 000 yil once yerlesti ve daha sonraki yillara kadar kesfedilmeyecek Antarktika nin kesfi icin dogrulanmis en erken yil 1820 dir ancak bazi arastirmacilar yerli Maorilerin kitayi 7 yuzyilda kesfetmis olabilecegini soylemektedir Antarktika disindaki tum kitalara ulasti Insanlarin Avustralya ya yerlesmesi teknelerin ilk kullaniminin yani sira buyuk hayvan turlerinin H sapiens tarafindan ilk kez toplu bir sekilde yok edilmesini de gordu Bu toplu imhanin sebebi kitanin buyuk hayvanlarinin milyonlarca yil boyunca kendilerini avlayacak insanlar olmadan evrimlesmesi ve boylece avcilik yetenekleri ileri derecede gelismis olan insanlarla evrimsel bir hazirliklari olmadan karsi karsiya gelmesiydi Amerika Yeni Zelanda ve Vrangel Adasi nin faunalari da insan yerlesimlerinin ardindan ayni kaderi paylasti Dunyanin geri kalan yerlerine gocler modern zamanlara kadar tamamlanamadi Girit Kibris ve Korsika gibi Akdeniz adalarina 10 000 ila 6 000 yil once Karayipler e 6 000 yil once Kuzey Kutup Bolgesi ne 4 000 yil once Mikronezya ve Polinezya adalarina 3 000 yil once Paskalya Adasi na M S 300 ila 800 de Madagaskar a M S 4 yuzyilda Izlanda ya M S 9 yuzyilda Hawaii ye M S 10 yuzyilda Yeni Zelanda ya 14 yuzyilda Atlas ve Hint okyanuslarinin Azor ve Seyseller gibi geriye son kalan izole adalarina ise cogunlukla 15 ve 16 yuzyillarda Cografi kesifler sirasinda yerlesildi 50 000 yil oncesine kadar H sapiens Avrasya da kisa sure sonra nesli tukenecek olan H floresiensis ve ile birlikte yasiyor ve Neandertaller ve Denisovalar ile melezlesiyordu Yaklasik 100 000 ila 50 000 yil once H sapiens lerin davranissal moderniteye ulasmasiyla sonuclanacak olan bir Buyuk Sicrama gerceklesti Bu Buyuk Sicrama hakkindaki bircok sey gunumuzde bir tartisma konusudur bu tartismalarin en dikkate degeri ise sicramayi tetikleyen nedenin ne oldugu hakkindadir Genel olarak kabul edilen gorus insanin beyin buyuklugu degismeden beyninin orgutlenisinde meydana gelen bir degisiklik ve fosillerde gorulemeyen diger norolojik degisikliklerin buna sebep oldugudur Jared Diamond gibi bazi diger arastirmacilar ise girtlagin bu donemde gelistigini bunun sonucunda da insanin yaraticiliginin etkinlesmesinde buyuk rol oynayan dilin anatomik temelinin olusmasini gosterir Buyuk Sicrama nin sonucunda zamanla giderek artan kulturel adaptasyon sosyal normlar dil Dilin kokenini ve ne zaman ortaya ciktigini belirlemek zordur ilk olarak H erectus un tartismali sekilde dil olarak siniflandirilabilecek basit duzenleri ve sembolik iletisimi kurdugu onerilse de cogunlukla kapsamli dillerin H sapiens e ve sicramaya kadar dogmadigi kabul edilir ve yakin akrabalarin da otesine gecen kapsamli yardimlasma ve ortak calisma gibi bircok evrensel insan davranisi ortaya cikti Ruhaniligin izlerine ilk olarak Neandertallerde rastlanmasina ragmen Cro Magnonlar tarafindan olusturulmus muhtemelen buyuye yonelik inanclarla veya dinle alakali olan magara resimleri gibi karmasik ayrintili ve tanriyi iceren inanclarin kanitlari ilk kez 32 000 yil once ortaya cikti Bu donemde yasayan Cro Magnonlar ayrica Willendorf Venusu gibi dini inanclari simgeleyen tas figurinleri ve Sungir cocuklari gibi buyuk ihtimalle ruhani sebepler ile oldurulmus bireylerin mezarlarini da geride birakti Yalnizca 15 000 yil oncesine kadar insanlar Denisovalar ile ayni magaralarda beraber yasiyorlardi Insan evrimi basit bir dogrusal veya bolumlere ayrilarak ilerleyen bir surec degildi ve akraba turler arasindaki melezlesme ile birlikte ilerledi Genomik arastirmalar onemli derecede farkli soylarin arasinda gerceklesen melezlesmenin insanin evrilme surecinde oldukca yaygin oldugunu one surmustur DNA kanitlari Afrika disindaki tum populasyonlarda Neandertal kokenli birkac genin gunumuzde hala mevcut oldugunu ve Neandertallerin yani sira Denisovalar gibi diger homininlerin genomlarinin 6 kadarinin gunumuz insanlarina ulasmis olabilecegini gostermistir Uygarliklar Tarimin yukselisi ve hayvanlarin evcillestirilmesi yerlesik insan yerlesimlerinin ortaya cikmasini sagladi Sanayi Devrimi nufusta ve yasam standartlarinda daha once gorulmemis bir yukselisin yolunu acti Richard Dawkins tarafindan ortaya atilan bir teoriye gore dil daha karmasik hale geldikce elde edilen bilgileri hatirlama ve iletme yetenegi yeni bir kulturel iletim birimi ile sonuclandi Mem Boylece fikirler hizli bir sekilde ve nesiller boyunca aktarildi Kulturel evrim hizlica biyolojik evrimden daha buyuk bir faktor haline geldi ve tarih gercek anlamda basladi Yaklasik 12 000 yil oncesine dek yani tarihinin 90 indan fazlasi boyunca insanlar avci toplayici gocebeler olarak kucuk gruplar halinde yasiyordu Neolitik Devrim insan topluluklarinin ilk kez tarim yapmasi ilk olarak Guneybati Asya daki Bereketli Hilal de basladi ve sonraki milenyum boyunca Eski Dunya nin genis bolgelerine yayildi Devrim ayrica Mezoamerika da 6 000 yil once Cin de Papua Yeni Gine de Sahel de ve Bati Afrika nin savana bolgelerinde de bagimsiz olarak gerceklesti Bugday ve keciler yaklasik M O 9 000 de bezelye ve mercimek M O 8 000 de zeytin agaclari M O 5 000 de atlar M O 4 000 de ve uzum M O 3 500 de evcillestirildi Indus Vadisi nde M O 6 000 lerde ekinler ekilmeye ve sigirlar evcillestirilmeye baslandi Cin deki Sari Irmak kiyilarinda M O 7 000 civarinda dari ve diger tahil urunleri yetistiriliyordu Yangtze de ise pirinc daha da erken bir tarihte M O 8 000 de ekildi Amerika da M O 4 000 civarlarinda gunebakan Orta Amerika da ise M O 3 500 e gelindiginde misir ve fasulye ekimi yapiliyordu Patates ilk olarak lamalarin da evcillestirilmis oldugu And Daglari nda yetistirildi Tarimin bir sonucu olarak insanlarin ilk kez gereksinim duyduklarindan fazla gidaya erisim saglamalari yerlesik insan yerlesimlerinin kurulmasini hayvanlarin evcillestirilmesini ve tarihte ilk kez metal aletlerin kullanilmaya baslanmasini sagladi Tarim ve yerlesik hayat cok daha yogun populasyonlarin bir arada yasamasina imkan vererek daha sonra imalatin ticaretin ve siyasi gucun merkezi haline gelecek olan sehirlerin ortaya cikmasina yol acti Ilk antik sehirler M O 6 000 civarlarinda Eriha ve Catalhoyuk te goruldu Sehirlerin gelisimiyle es zamanli olarak uygarliklar da yukseldi ilk olarak Sumerler ve daha sonra digerleri ortaya cikti Ancak dunya uzerindeki tum toplumlar ozellikle de Avustralya gibi izole ve ekilebilir bitki turleri bakimindan fakir bolgeler gocebe yasam tarzini terk etmedi Avci toplayici doneminde hayatta kalmak herkesin ustun zihinsel becerilere sahip olmasini gerektiriyordu Yerlesik hayata gecilmesiyle bu gereklilik buyuk oranda ortadan kalkti ve bunun bir sonucu olarak avci toplayici doneminin son bulmasindan beri insan beyni kuculdu Sehir devletlerinin ozellikle de Mezopotamya da yer alan Sumer sehirlerinin gelismesiyle M O 4 milenyumda bir sehir devrimi gerceklesti Yazinin en eski hali olan civi yazisi bu sehirlerde M O 3 000 civarlarinda ortaya cikti Bu zamanlarda gelisecek olan diger buyuk uygarliklar Indus Vadisi Uygarligi antik Cin Iran ve antik Misir idi Zamanla birbirleriyle ticaret yapmaya basladilar ve tekerlek saban ve yelken gibi teknolojiler gelistirdiler Astronomi ve matematik alanlarinda da onemli gelismeler katedildi ve Keops Piramidi insa edildi M O 2 250 de Buyuk Sargon ilk buyuk imparatorluk olan Akad Imparatorlugu nu kurdu Gunumuzde mevcut olan kanitlarin gosterdigi uzere bu uygarliklarin gerilemesine sebep olmus olabilecek yaklasik yuz yil suren siddetli bir kuraklik gerceklesti ve bunun sonrasinda yeni uygarliklar ortaya cikti Babiller Mezopotamya uzerinde hukum surdu Ortadogu da Yeni Asur ve Pers imparatorluklari kuruldu Poverty Point kulturleri Minoslar ve Shang Hanedani gibi digerleri ise kendi bolgelerinde one cikti Indus Vadisi Uygarligi nda ise Vedalar olarak bilinen ve Hindu inanisinin temelini olusturan metinler ilk kez ortaya cikti M O 1 200 civarinda Bronz Cagi aniden coktu bu bir dizi uygarligin varliginin sonlanmasina ve Yunan Karanlik Cagi nin baslamasina sebep oldu Bu donemde demir tuncun yerini almaya basladi ve bu Demir Cagi nin baslamasina yol acti M O 5 yuzyilda tarihi kaydetmek bir disiplin haline geldi ve bu o zamanlarda hayatin nasil olduguna dair cok daha net verilerin var olmasini sagladi M O 8 ve 6 yuzyillar arasinda Avrupa Klasik Antik Cag a girdi tarihin ilk demokratik hukumetini kuran ve felsefe ve bilim alaninda onemli gelismeler kateden antik Yunanistan ile hukuk hukumet ve muhendislik alanlarinda gelismeler gerceklestiren antik Roma da bu donem icerisinde gelisti Bu uygarliklar Bati kulturunun temellerini buyuk oranda sekillendirdi Bu zaman zarfinda dunyanin baska bolgelerinde farkli uygarliklar da yukseldi Maya uygarligi sehirler insa etmeye basladi ve karmasik takvimler olusturdu Afrika da Aksum Kralligi dusus doneminde olan Kus Kralligi nin yerini aldi ve Hindistan ile Akdeniz arasindaki ticareti kolaylastirarak siklastirdi Bati Asya da Ahamenis Imparatorlugu nun merkezi yonetim sistemi kendisinden sonra gelen bircok imparatorluga ornek oldu Hindistan daki Gupta Imparatorlugu ve Cin deki Han Hanedani ise kendi hukmettikleri bolgelerin altin caglarini yasamasini sagladi Roma Imparatorlugu 4 yuzyilin baslarinda I Konstantin tarafindan Hristiyanlastirildi ve imparatorlugun Bati tarafinin 476 daki cokusunun ardindan Avrupa Orta Cag a girdi 7 yuzyilda Avrupa nin Hristiyanlastirilmasinin baslamasi ile Hristiyanlik ve Kilise merkezi otorite ve egitimin ana kaynagi oldu Orta Dogu da Muhammed onderliginde Islam bolgenin ana dini haline geldi ve Kuzey Afrika ya dogru yayildi Bu mimaride sonraki nesillere ilham veren basarilarin gerceklestirildigi bilim ve teknolojideki eski ilerlemelerin yeniden meydana getirildigi ve o bolgenin insanlari icin yeni bir yasam seklinin olustugu Islam in Altin Cagi olarak bilinen donemin baslamasini sagladi Bu donemin merkezi Abbasi kontrolu altindaki Bagdat ta kurulan Beyt ul Hikmet idi Hristiyan ve Islam dunyalari nihayetinde catisti Ingiltere Kralligi Fransa Kralligi ve Kutsal Roma Imparatorlugu Kutsal Topraklar in kontrolunu Muslumanlardan geri almak icin bir dizi kutsal savas baslattilar Amerika da M S 800 civarindan itibaren Mississippi Nehri cevresinde karmasik kulturler ortaya cikmaya basladi daha guneyde ise Aztekler ve Inkalar baskin medeniyetler haline geldi 1054 te Roma Katolik Kilisesi ve Dogu Ortodoks Kilisesi arasinda gerceklesen ayrilik Bati ve Dogu Avrupa arasinda gunumuze kadar devam edecek olan onemli kulturel ayriliklara yol acti Mogol Imparatorlugu 13 ve 14 yuzyillarda Avrasya nin cogunu fethetti ve bu sirada Bagdat i da yagmalayarak Islam in Altin Cagi nin son bulmasina neden oldu Ayni zaman diliminde Afrika da yer alan Mali Imparatorlugu dan Fildisi Sahili ne kadar uzanarak kitadaki en buyuk imparatorluk oldu Okyanusya da Pasifik uzerindeki bircok adaya yayilan Tuʻi Tonga Imparatorlugu nun yukselisi gerceklesti Leonardo da Vinci nin Vitruvius Adami isimli eskizi Ronesans doneminde sanat ve bilim alanlarinda gorulen gelismeleri gosteriyor Yeni Cag boyunca Osmanli Imparatorlugu Istanbul u fethedip Akdeniz Havzasi cevresindeki topraklarin cogunu kontrolu altina aldi Japonya Edo donemine girdi Cin de Cing Hanedani yukseldi ve Baburluler Hindistan in coguna hukmetti Avrupa 15 yuzyildan baslayarak Ronesans donemine girdi Bu donem icerisinde Kilise siyasi bir varlik olarak gucunu yitirdi 1492 de Kristof Kolomb un Amerika ya ulasmasinin ardindan yeni bolgelerin kesfedilip somurgelestirilmesiyle Kesifler Cagi basladi Avrupa kitasi dunyadaki diger insan topluluklari uzerinde siyasi ve kulturel bir hakimiyet kurmaya basladi Britanya Imparatorlugu dunyanin en buyuk imparatorlugu olmak uzere genisledi ve Amerika Avrupalilar tarafindan somurgelestirildi Diger tarafta ise bu gelismeler Trans Atlantik kole ticareti ve Amerikan yerlilerinin soykirimina sebep oldu Bu zaman zarfi ayni zamanda matematik mekanik astronomi ve fizyolojide gerceklesen buyuk ilerlemeler ile Bilimsel Devrim e de damgasini vurdu Yakin Cag sirasinda gerceklesen Sanayi Devrimi ve Teknolojik Devrim goruntu teknolojisi ulasim alanindaki onemli yenilikler ve gibi yeni kesifleri ve ilerlemeleri sagladi 18 yuzyilda ortaya cikan ve Aydinlanma Cagi olarak bilinen kulturel hareket genel olarak Avrupa nin zihniyetini onemli derecede sekillendirdi ve kitanin sekulerizasyonuna katkida bulundu Amerika Birlesik Devletleri ABD bir grup kucuk somurgeden zamanla kuresel super guclerden biri haline gelerek buyuk bir degisim gecirdi Napolyon Savaslari 1800 lerin baslarinda Avrupa yi kasip kavurdu Ispanya Yeni Dunya somurgelerinin cogunu kaybetti ve Avrupalilarin genislemesi Okyanusya ile Afrika ya dogru devam etti oyle ki Avrupalilarin kontrol ettigi topraklarin toplam topraklara orani Afrika da 50 yildan daha kisa bir surede 10 dan neredeyse 90 a cikti Avrupa milletleri arasinda kurulmus olan zayif guc dengesi insanlik tarihindeki en olumcul catismalardan biri olan I Dunya Savasi nin patlak vermesiyle 1914 te coktu 1918 de savasin bitmesinden sonra kurulan Milletler Cemiyeti anlasmazliklari bariscil bir sekilde cozmek icin kurulan ilk buyuk uluslararasi kurulus oldu 1930 larda dunya capinda gerceklesen bir ekonomik kriz otoriteryen rejimlerin yukselisine ve dolayisiyla dunya uzerindeki neredeyse tum ulkelerin dahil oldugu insanlik tarihinin en olumcul catismasi II Dunya Savasi na yol acti 1945 te sonlanmasindan sonra Milletler Cemiyeti savasin baslamasini engelleyemedigi icin dagitildi ve yerine Birlesmis Milletler olusturuldu Savas sirasinda Yuval Noah Harari ye gore gectigimiz bes yuz yilin en onemli olayi da gerceklesti 16 Temmuz 1945 te Amerikan bilimcileri ilk atom bombasini Alamogordo da patlattilar ve boylece Atom Cagi basladi Dekolonizasyon donemi boyunca onceden somurgelestirilmis olan bircok yeni devlet bagimsizlik ilan etti ancak bu yeni kurulan devletler cogu zaman neokolonyalizm sosyopolitik kargasalar yoksulluk cehalet ve endemik tropik hastaliklar nedeniyle zorluklarla karsi karsiya kaldilar 20 yuzyilin ikinci yarisinda SSCB ve ABD arasinda Soguk Savas olarak bilinen iki ulkenin de dunya capindaki nufuzunu arttirmaya calistigi kuresel bir mucadele goruldu nukleer silahlanma yarisina ek olarak bu mucadelenin bir parcasi olarak gerceklesen Uzay Yarisi ile 1957 de uzaya ilk yapay uydu gonderildi 1961 de Yuri Gagarin uzaya cikan ilk insan oldu ve 1969 ve 1972 arasinda on iki insan Ay a inip guvenli bir sekilde dunyaya geri dondu 1992 de Avrupa Birligi denilen ekonomik ve siyasi birlik kuruldu ve sonraki yillarda Avrupa da yer alan ulkelerin cogunu icerecek uzere genisledi 20 yuzyilin sonlarina dogru gunumuzde devam eden Bilisim Cagi nin gelisimiyle modern insanlar giderek kuresellesen ve birbirine baglanan bir dunyada yasamaya basladi 2013 te dunya nufusunun 40 i yani 2 7 milyar insan internet ile bu oran 2018 de 50 ye ulasti dunya nufusunun 96 si ise cep telefonlari ile birbirine bagliydi ancak nispeten daha az gelismis ulkelerde bu oran 89 a kadar dusuyordu Yasam alani ve nufus1994 te uzaydan goruldugu haliyle gece saati dunyayi gosteren bu fotograf insanlarin gezegen uzerinde ne kadar yayildigini gozler onune seriyor Parlak isiklar hem en yogun yerlesim bolgelerini hem de finansal olarak bu aydinlatmayi yapabilecek olan bolgeleri gosteriyor Erken insan yerlesimleri su kaynaklarina ve avlanmak icin avlamasi mumkun hayvan populasyonlari ile mahsul yetistirmek ve hayvan otlatabilmek icin ekilebilir araziler gibi yasam tarzina bagli olarak degisen gecim icin kullanilabilecek dogal kaynaklara yakinliga bagliydi Ancak modern insanlar teknoloji sulama kentsel planlama insaat ormansizlastirma ve collestirme gibi bircok yolla yasam alanlarini kendi cikarlari icin degistirme ve manipule etme konusunda buyuk bir kapasiteye sahiptir Insan yerlesimleri ozellikle de yuksek risk bolgelerine insa edilmis ve dusuk insaat kalitesine sahip olanlar gunumuzde hala dogal afetlere karsi savunmasizdir Yasam alanlarinin kasitli olarak degistirilmesi cogunlukla koruma saglamak daha konforlu bir durum olusturmak maddi zenginlik elde etmek mevcut olan gida kaynaklarini arttirmak estetik kosullarini gelistirmek bilgi elde etmek veya kaynak alisverisini gelistirmek gibi sebeplerle gerceklestirilir Insanlar dunyanin ekstrem ortamlarina karsi kucuk bir toleransa ve dayanikliliga sahip olmasina ragmen dunyanin en adaptif turlerinden biridir Icatlar ve kesifler ile insanlar cok cesitli sicakliklara nemlere ve irtifalara dayanabilecek hale geldi Bunun sonucu olarak insanlar yalnizca birkac cografi alana yayilabilmis olan diger cogu turun aksine tropikal yagmur ormanlari kurak coller soguk arktik bolgeleri ve ileri derecede kirletilmis sehirler gibi dunyanin hemen hemen tum bolgelerinde bulunan kozmopolit bir tur oldu Bununla birlikte nufus yogunlugunun bolgeden bolgeye farklilik gostermesi nedeniyle insan nufusu dunya yuzeyinde esit bir sekilde dagilmamistir ve Antarktika ile okyanuslar uzerindeki genis alanlar gibi neredeyse tamamen issiz buyuk bolgeler mevcuttur Insanlarin cogu 61 Asya da geri kalani ise Amerika da 14 Afrika da 14 Avrupa da 11 ve Okyanusya da 0 5 yasar Gecen yuzyil boyunca insanlar Antarktika denizin derin bolgeleri ve uzay gibi ekstrem ortamlari kesfedip genislediler Bu ortamlarda gerceklestirilecek bir insan yerlesimi kisitlayici ve pahalidir bu yuzden genellikle gecicidir ve bilimsel askeri veya endustriyel kesifler ile arastirmalar ile sinirlidir Insanlar kisa sureligine Ay yuzeyinde bulunmus ve insan yapimi robotik uzay araclari ile varliklarini diger gok cisimleri uzerinde de hissettirmislerdir 2000 den bu yana Uluslararasi Uzay Istasyonu nun personeli sayesinde uzayda surekli bir insan varligi olmustur Son yuzyillarda insan nufusunda daha once gorulmemis bir artis goruldu Tarimin ortaya ciktigi M O 10 000 civarlarindaki insan nufusuna yonelik tahminler 1 milyon ile 15 milyon arasinda degismektedir Tarim ile birlikte insan nufusu hizli bir sekilde buyumeye basladi Yaklasik M O 8 500 lerde dunyadaki en buyuk yerlesimler Eriha gibi koylerdi ve sadece birkac yuz kisiye ev sahipligi yapiyorlardi M O 7 000 de o siralar muhtemelen dunyadaki en buyuk yerlesim olan Catalhoyuk te 5 000 ila 10 000 insan yasiyordu M O 5 000 ila 4 000 arasinda Bereketli Hilal bolgesinde 10 000 kisilik sehirler birer birer ortaya cikmaya basladi M O 2 250 de Akad Imparatorlugu nda yaklasik 1 milyon kisi yasiyordu M O 2 800 civarlarinda dunya nufusu 50 milyona vardi M O 2 de Han Hanedanligi nin nufusu yaklasik 57 milyondu Cin in nufusu daha sonra 1200 e gelindiginde 123 milyon kadar buyudu ve 1393 te kitlik hastalik ve Mogol istilalarinin ortak bir sonucu olarak 65 milyona geriledi M S 4 yuzyilda sadece dogu ve bati Roma Imparatorlugu nda toplam 50 ila 60 milyon insan yasiyordu 13 yuzyilda Kucuk Asya nin nufusu 6 milyon civarindaydi Ilk olarak M S 6 yuzyilda kaydedilen hiyarcikli vebalar olumcullugunun zirvesine kemeler ve onlarin pireleri ile yayilan 1347 de Himalayalar da ortaya cikmis ve sadece 6 yil icerisinde Avrasya ve Kuzey Afrika da 75 ila 200 milyon insani oldurmus olan Kara Olum ile ulasarak nufusu yari yariya dusurdu 1315 ve 1317 arasindaki Buyuk Kitlik ve Kara Olum den sonra yaklasik 55 milyonluk bir nufusu olan Amerikan yerlilerinin 15 ve 16 yuzyillarda kitanin Avrupalilar tarafindan somurgelestirilmesi nedeniyle 95 inin olmesi gibi bolgesel istisnalara ragmen nufusta surekli bir artis goruldu 1542 de 500 milyondu 1800 civarlarinda insan nufusu bir milyara ulasti 1908 de Almanya da Haber Bosch islemi kullanilarak amonyak ilk kez endustriyel olcekte azottan sentezlenmeye baslandi bunun sonucu olarak inorganik kimyasal gubreler ortaya cikti Bir calismaya gore dunya nufusunun yarisinin ac kalmasini engelleyen bu gelismenin de buyuk katkisiyla dunya nufusu katlanarak artmaya devam etti 1930 da iki 1960 ta uc 1975 te dort 1987 de bes ve 1999 da alti milyari gordu 1968 2 07 ile insan nufusunun buyume oraninin zirvesini gordugu yildi 2011 de yedi milyari asti ve Agustos 2021 itibariyla dunyada 7 8 milyar insan vardi 2018 de dunyadaki tum insanlarin toplam 60 milyon ton yani evcillestirilmemis diger tum memelilerin toplaminkinden yaklasik on kat daha buyuktu 1950 de 751 milyon olan kentsel alanlarda yasayan insan sayisi ilk kez 2007 de nufusun 50 sinden fazlasini olusturacak hale geldi ve 2018 de 4 2 milyara 55 yukseldi Gunumuzde en cok kentlesmis bolgeler Kuzey Amerika 82 Latin Amerika 81 Avrupa 74 ve Okyanusya dir 68 Afrika ve Asya ise dunyanin 3 4 milyar kisilik kirsal nufusunun 90 ina sahiptir Sehirlerde yasamak ozellikle sehir merkezlerinde ve gecekondu mahallelerinde suc ve cesitli bicimlerde kirlilik gibi problemleri beraberinde getirir bunun yaninda okuryazarligin artisi insanligin genel bilgisine daha kolay erisim ve daha dusuk aclik riski gibi avantajlari da bulunur Hem genel nufusun hem de kentsel nufusun oraninin gelecek on yillarda onemli olcude artmasi beklenmektedir Tarih boyunca insanlarin cevre uzerinde buyuk bir etkisi olmustur Insanlar super avcilardir ve diger turler tarafindan nadiren avlanirlar Nufus artisi sanayilesme arsa uretimi asiri tuketim ve fosil yakitlarin yakilmasi diger canlilarin devam eden kitlesel yok olusunu onemli derecede hizlandiran cevresel bozulmaya ve cevre kirliligine yol acmistir Holosen yok olusunu hizlandirabilecek olan kuresel iklim degisikligine katkida bulunan ana tur de insanlardir Dunyanin en kalabalik metropoliten alani olan Tokyo sehir adi verilen toplu insan yerlesimlerine bir ornektir BiyolojiAnatomi ve fizyoloji Eril ve disi birer insanin anatomik ozellikleri Insan vucudunun bilesenleri 60 kilogram bir bireyde Madde Atom orani KutlesiOksijen 65 38 8 kilogram 86 lb Karbon 18 10 9 kilogram 24 lb Hidrojen 10 6 kilogram 13 lb Nitrojen 3 1 9 kilogram 4 2 lb Diger 4 2 4 kilogram 5 3 lb Insan fizyolojisinin cogu ozelligi diger hayvanlarin fizyolojisinin karsilik gelen yonleriyle homologdur Insan vucudu bacaklar govde kollar boyun ve bastan olusur Yetiskin bir insanin vucudunda yaklasik 100 trilyon 1014 hucre bulunur Insan vucudunda yer alan ve en yaygin olarak bu sekilde tanimlanan organ sistemleri sinir dolasim sindirim endokrin bagisiklik ortu lenfatik kas iskelet ureme solunum ve bosaltim sistemleridir Insanlarin dis formulu 2 1 2 3 2 1 2 3 tur Insanlar diger primatlar ile karsilastirildiginda oran olarak daha kisa damaklara ve cok daha kucuk dislere sahiptir Kisa ancak nispeten duz kopek dislerine sahip olan tek primatlardir Tipik olarak caprasik dislere sahiplerdir kaybedilen dislerden kaynaklanan bosluklar genc bireylerde genellikle hizlica kapanir Insanlar yavas yavas ucuncu azi dislerini kaybederler bazi bireylerde ise dogustan hic olmaz Insanlar ve sempanzeler ortak bir sekilde korelmis bir kuyruga apandise esnek omuz eklemlere ve karsit basparmaklara sahiplerdir Galen M S 2 yuzyilda pek cok hayvani incelemis ve ic organlar kaslar atardamarlar toplardamarlar sinirler ve kemikler bakimindan insana en cok benzeyenin sempanzeler oldugu sonucuna varmistir Insanlarin sempanzelerden farkli olduklari konulara bipedalizm ve beyin buyuklugu disinda koku alma isitme ve proteinleri sindirme ornek verilebilir Insanlarin diger insansilara yakin bir kil folikulu yogunluguna sahip olmalarina ragmen bunlarin cogu disaridan gorunemeyecek kadar kisa ve ince olan vellus tuyleridir Vucutlarinin tamamina yayilmis 2 milyondan fazla ter bezine sahiptirler bu sayi cok fazla ter bezine sahip olmayan ve bu sahip olduklari bezler de avuc iclerinde ve ayak tabanlarinda bulunan sempanzelerden cok daha fazladir Tipik olarak insanlar boyut olarak kendilerine yakin olan primatlardan daha zayif olmaya meyillidir Anatomik Insan Zodyakal Insan olarak da bilinir 65 el yazmasi 14 folyo Insanin cildinin ve sacinin rengini gunes isigina karsi koruyucu etkisi de olan melanin adi verilen pigmentler belirler Von Luschan in skalasina gore cilt rengi cok acik ve beyazdan cok koyu siyaha kadar degiskenlik gosterebilir Sac rengi ise beyazdan kahverengiye kirmiziya sariya ve en yaygin sac rengi olan siyaha kadar degisir Yas ilerledikce sactaki melanin orani da azalir ve renk yavas yavas griye dogru ilerler Cilt renginin koyulasmasi gunesten gelen ultraviyole isinlarinin radyasyonuna karsi koruma saglama amacli evrimsel bir adaptasyondur ancak bazi daha yeni arastirmalar bunun sebebinin gunesten alinan D vitamini ve ultraviyole isinlarinin sebep oldugu bir folik asit dengesizligi oldugunu one surmustur Insan cildi ayrica ultraviyole isinlarina maruz kaldiginda sonradan da kararabilir Arastirmalar yetiskin bir erkegin ortalama boyunun 171 cm 5 ft 7 1 2 in yetiskin bir disinin ortalama boyunun ise 159 cm 5 ft 2 1 2 in oldugunu gostermistir Boyun kuculmesi bazi bireylerde orta yaslarda baslayabilir ancak cogunlukla asiri yaslilarda gerceklesme egilimindedir Tarih boyunca zaman ilerledikce daha iyi beslenme saglik hizmetleri ve yasam kosullarinin bir sonucu olarak insan populasyonlari ortalama olarak daha uzun boylu hale geldi Yetiskin bir insanin ortalama kutlesi erkeklerde 77 kilogram 170 lb kadinlarda ise 59 kilogram 130 lb dir Diger bircok ozellik gibi vucut kutlesi ve vucut tipi de genetik yatkinliktan ve cevreden etkilenir ve bireyden bireye buyuk farkliliklar gosterir Insanlar diger hayvanlardan cok daha hizli ve isabetli atislar gerceklestirebilirler Insanlar ayrica hayvanlar alemi icerisindeki en iyi uzun mesafe kosuculari arasindadir ancak kisa mesafelerde daha yavaslardir Nispeten ince vucut killari ve daha verimli ter bezleri uzun mesafeler boyunca kosarken sicak carpmasini engellemeye yardimci olur Genetik Standart insan karyotipinin grafik ile temsili Grafikte hem erkek XY hem de disi XX cinsiyet kromozomlari gosteriliyor Insanin genetik bilgilerinin cogu hucre cekirdeginin icinde yer alir Cogu hayvan gibi insanlar da diploit okaryotik bir turdur Her somatik hucrede 23 er kromozomdan olusan iki set bulunur ve bu setlerin her biri birer ebeveynden alinir gametlerde ise iki ebeveynden alinanlarin bir karisimi olan tek bir kromozom seti bulunur Bu 23 cift kromozom arasinda 22 cift otozom ve bir cift cinsiyet kromozomu vardir Tipki diger memelilerde oldugu gibi insanlar bir sahiptir boylece disiler XX erkekler ise XY cinsiyet kromozomlarina sahip olur Genler ve cevre fiziksel ozellikler fizyoloji hastaliklara yakalanmaya yatkinlik ve zihinsel yetenekler konularinda insanin biyolojik cesitliligini saglar Genlerin ve cevrenin insanin hangi ozelliklerini ne kadar etkiledigi gunumuzde hala tam olarak anlasilamamistir Dunya uzerinde monozigotik ikizler dahil genetik olarak ayni olan iki farkli insan bulunmamaktadir ancak iki birey ortalama olarak 99 5 ila 99 9 genetik benzerlige sahiptir Bu insanlari sempanzeler dahil diger buyuk insansi maymunlardan daha homojen yapar Insanlarin DNA larindaki bu dusuk cesitlilik 100 000 yil once Pleistosen Cag in sonlarina dogru gerceklesen bir varligina isaret etmektedir Dogal secilim son 15 000 yilda genomun belirli bolgelerinde yonlendirilmis secilim goruldugune dair kanitlar ile insan populasyonlari uzerinde etkisini surdurmeye devam etti Insan genomu ilk kez 2001 de dizilendi ve 2020 ye gelindiginde yuz binlerce genom dizilenmisti 2012 de Uluslararasi HapMap Projesi 11 farkli populasyondaki 1 184 farkli bireyden alinmis genomlari inceledi ve 1 6 milyon tek nukleotid polimorfizmini tanimladi Afrikali populasyonlar en fazla sayida ozel veya dunyanin baska yerlerinde bulunmayan genetik varyantlari barindirmaktadir Modern Bati Afrika populasyonunun DNA sinin 2 ila 19 u insanlarin 50 000 yil once ciftlestigi modern insanlar ile Neandertaller ve Denisovalardan dahi daha uzaktan akraba olan gizemli bir arkaik insan turunden gelir Diger populasyonlarda bulunan yaygin varyantlarin cogunun Afrikalilarda da bulunmasina ragmen diger bolgelere ozellikle de Okyanusya ve Amerika ya ozel cok sayida ozel varyant da bulunmaktadir 2010 da yapilmis tahminlere gore insanlarda yaklasik 22 000 gen bulunur Genetikciler yalnizca anneden aktarilan Mitokondriyal DNA yi karsilastirip inceleyerek genetik izleri tum modern insanlarda bulunan Mitokondriyal Havva olarak adlandirilmis son disi ortak atanin 90 000 ila 200 000 yil once yasamis oldugunu buldular Modern insanin soyu tukenmemis en yakin akrabalari siradan sempanzeler ve bonobolardir Bu iki sempanze turu ve H sapiens milyonlarca yildir farkli bir evrim cizgisi izlemelerine ragmen tamamlanmis gen haritalarina gore aralarindaki yakinlik fare ile sican arasindaki yakinliktan on kat daha fazla akraba olmayan iki insan birey arasindaki yakinliktan ise on kat daha azdir Bu iki sempanze turu ve insanin DNA sinin yapisinin 98 4 u tamamen aynidir Bir disi bireyin metafaz evresindeki kromozomlari floresans ile hibridizasyona tabi tutulmus haldeyken Yasam dongusu 5 haftalik 10 milimetre 0 39 in boyundaki bir insan embriyosuRahimdeki bir fetusun Leonardo Da Vinci tarafindan cizilmis bir ilustrilasyonu Ergenlik donemine henuz girmemis cocuk birer erkek ve kiz Ergen birer erkek ve kadin Yetiskin birer adam ve kadin Yasli birer adam ve kadin Insan uremesinin cogu cinsel iliski araciligiyla ic dollenme ile gerceklesir ancak yoluyla da meydana gelebilir Iki esey hucresinin olusmasi sonucu zigot olusur ve zamanla embriyo haline gelir Ortalama gebelik suresi 38 haftadir ancak normal bir hamilelikte bu sure 37 gun kadar degisebilir Embriyonun gelismesi insanin gelisiminin ilk sekiz haftasini kapsar dokuzuncu haftanin basindan sonra embriyo artik bir fetus olur Eger cocugun tibbi nedenlerle daha erken dogmasi gerekiyorsa veya sezaryen gerceklestirilebilir Insanlarda dogum komplikasyonlarin ve olum riskinin cok daha yuksek olmasi nedeniyle diger turler ile karsilastirildiginda tehlikelidir Fetusun basinin boyutu ile pelvisin capi arasindaki fark diger primatlara gore daha azdir Bunun sebebi gunumuzde tam olarak anlasilamamistir eskiden bu durum bipedalizm ve ile ilgili evrimsel baskilarin birbiriyle celismesinin bir sonucu olarak aciklansa da yakin tarihteki arastirmalar bundan daha karmasik olabilecegini gostermektedir ancak 24 saat veya daha fazla surebilen agrili bir doguma sebep olur Dogumlarin basarili bir sekilde gerceklesme sansi 20 yuzyilda yeni tibbi teknolojilerin gelistirilmesiyle nispeten daha zengin ve gelismis olan ulkelerde onemli olcude artti Buna karsilik hamilelik ve dogum gelismis ulkelere oranla yaklasik 100 kat daha fazla olan anne olumu oranlari ile dunyanin gelismekte olan bolgelerinde tehlikeli olmaya gunumuzde hala devam etmektedir Gelismis ulkelerde bebekler ortalama olarak dogumda 3 4 kilogram 6 6 8 8 lb agirliginda ve 47 53 santimetre 19 21 in boyunda olurlar Bunun yaninda dusuk dogum agirligi gelismekte olan ulkelerde yaygindir ve bu bolgelerdeki yuksek bebek olum oranlarinin sebeplerinden biridir Tarih ilerledikce cocuk olumleri buyuk oranda gerilemistir 20 yuzyila kadar tarim toplumlarinda cocuklarin ortalama ucte biri yetiskinlige asla ulasamaz ve cocukluk hastaliklari nedeniyle oluyordu 17 yuzyilda Ingiltere de her bin yeni dogandan 150 si omrunun ilk yillari icerisinde cocuklarin ucte biri de on bes yasina gelmeden oluyordu gunumuzde ise bin Ingiliz bebeginden ilk yilda 5 i 15 yasindan once de 7 si olmektedir Cocuklara cogunlukla annenin baktigi diger primatlarin aksine insanlarda hem anne hem de baba cocuklarina bakim saglar insanlar yillarca buyumeye devam eder ve 15 ila 17 yaslarinda cinsel olgunluga ulasirlar Insan omru tanimlamalara gore degismek uzere uc ile on iki farkli evreye ayrilmistir Yaygin olarak bahsedilen evreler bebeklik cocukluk ergenlik yetiskinlik ve yaslilik olarak sayilabilir Bu evrelerin uzunluklari kulturler ve tarihi donemler arasinda farklilik gosterebilir Ergenlik donemi tipik olarak alisilmadik derecede hizli gerceklesen bir buyumeyle karakterize edilir bu donemde vucut boyutu genel olarak 25 artar Sempanzeler icin ise ayni oran sadece 14 tur Insanlar menopozun gerceklestigi az sayida canlidan biridir Disiler 50 yas civarinda menopoza girer ve kisirlasirlar Menopozun aslinda bireyin yasliliga kadar cocuk dogurmaya devam etmek yerine mevcut cocuklarina daha fazla zaman ve kaynak ayirmasini saglayarak ureme basarisini arttirdigi cesitli kitleler tarafindan one surulmustur Bir bireyin yasam suresi iki ana faktore genetige ve yasam tarzina baglidir Biyolojik ve genetik nedenler gibi cesitli faktorler nedeniyle kadinlar erkeklerden ortalama dort yil daha uzun yasar 2018 itibariyla ortalama bir kiz cocugunun beklenen yasam suresi 74 9 yil iken bir erkek cocugu icin ayni sayi 70 4 yildir Beklenen yasam suresi cografyadan cografyaya cogunlukla ekonomik kosullar ile ilgili olan onemli degisiklikler gosterir ornegin Hong Kong da dogumda beklenen yasam suresi kizlar icin 87 6 ve erkekler icin 81 8 yil iken Orta Afrika Cumhuriyeti nde kizlar icin 55 0 ve erkekler icin 50 6 yildir HIV AIDS nedeniyle Esvatini de dogumda beklenen yasam suresi 2010 da 40 yila kadar dusmus ancak son yillarda yeniden 50 lere yukselmistir Avci toplayici doneminde ortalama yasam suresi 30 ila 40 yildi ancak bu sayi yuksek cocuk olumleriyle alakaliydi Olum oraninin yuksek oldugu ilk yillari sag bir sekilde geciren cocuklarin yaklasik 60 yil yasama sansi yuksekti ve bazilari 80 li yaslarina kadar yasayabiliyordu Yaklasik iki yuz yil oncesine kadar ise ortalama yasam suresi tum dunyada 25 ila 40 arasinda degismekteydi Gelismis ulkelerin nufuslari genel olarak yaslanmaktadir ve bu ulkelerde ortanca yas 40 civarindadir Gelismekte olan dunyada ise ortanca yas 15 ila 20 yildir Her bes Avrupalidan biri 60 yas veya uzerindeyken ayni oran Afrikalilar icin her yirmi bireyden biridir Birlesmis Milletler in 2002 de yaptigi tahminlere gore dunyada 100 veya uzeri bir yasta olan insanlarin sayisi 210 000 dir Bugune kadar yasamis en yasli insan 4 Agustos 1997 de oldugunde 122 yil 164 gun yasinda olan Jeanne Calment idir daha uzun sure yasadigi iddia edilen insanlar da olmustur ancak bu iddialarin hicbiri yasal temellere dayandirilamamistir Beslenme Zekalari sayesinde kullanabildikleri av kopeklerinin yani sira atesli silahlar gibi aletler ile insanlar dogadaki en basarili super avcilardir Yuzbinlerce yil boyunca insanlar avci toplayicilik yaparak yiyecek buldu ve meyveler tahillar yumrular mantarlar boceklerin larvalari ve sularda yasayan yumusakcalar gibi yakinlarinda bulunan kaynaklarin verdiklerini birlestirip kullanarak veya av hayvanlarini avlayip oldurerek gecimlerini sagladi Ates yemek hazirlamak ve pisirmek icin H erectus tan bazi arastirmacilara gore ise H habilis kadar erken bir donemden beri kullanilmistir Yaklasik 10 000 yil once insanlar tarim yapmaya basladi ve bu beslenme duzenlerini onemli derecede degistirdi Beslenme duzenindeki bu degisiklik insan biyolojisini de etkiledi Sut hayvanciliginin yayilmasi yeni ve zengin bir besin kaynagi ortaya cikararak bazi yetiskinlerin laktozu sindirebilecek sekilde evrilmesini sagladi Tuketilen gidalar bu gidalarin hazirlanma sekli ve nasil tuketildikleri zaman ilerledikce degisti ve gunumuzde farkli yerlerin farkli kulturlerinde de degisiklik gostermektedir Insanlar hem bitkisel hem de hayvansal besinlerle beslenen hepcillerdir Farkli bolgelerde bulunan farkli besin kaynaklari ile farkli kulturel ve dini normlar ile insan gruplari vejetaryen ve veganlardan cogunlukla etcil beslenenlere kadar degisen farkli farkli beslenme duzenleri benimsemislerdir Bazi durumlarda insanlarin beslenme duzenlerine yonelik kisitlamalar hastaliklara varabilecek bozukluklara yol acabilir ancak bununla birlikte insan gruplari dengeli bir sekilde beslenebilmek amaciyla farki gida kaynaklarini kullanmak icin hem genetik ozellesme hem de kulturel temaslar yoluyla bircok beslenme duzenine uyum saglamistir Beslenme duzenleri farkli kulturlerin onemli bir kismini kapsar ve gida biliminin gelismesini saglamistir Yemek hazirlayan insanlar Bali 2006 Genellikle vucutta saklanan yag oranina da bagli olarak insanlar beslenmeden ve gida almadan 8 hafta kadar hayatta kalabilirler Sivi almadan ise cogunlukla uc veya dort en fazla ise bir hafta hayatta kalinabilir 2020 de yapilmis tahminlere gore her yil 9 milyon insan direkt veya dolayli olarak aclikla baglantili olan sebeplerden olmektedir Cocuklarda yetersiz beslenme de yaygindir ve artmasini saglayan onemli faktorlerden biridir Bununla birlikte gidalarin ve beslenmenin kuresel olcekte dagilimi esit degildir Obezite insan gruplari arasinda hizlica artmis ve bazi gelismis ulkeler ile birkac gelismekte olan ulkede saglik onemli saglik sorunlarina ve artan olum oranlarina yol acmistir Dunya capinda bir milyardan fazla insan obezdir ve ABD de obezlerin toplam nufusa orani 35 kadardir Obezite bireyin harcadigindan daha cok kalori tuketmesinden kaynaklanir ve asiri kilo aliminin sebebi genellikle enerji yogunluklu beslenme duzenleridir PsikolojiInsan beyninin birkac onemli parcasini one cikaran cizimi Insan beyni merkezi sinir sisteminin merkezidir ve cevresel sinir sistemi icin de ana kontrol merkezi olarak gorev yapar Soluma ve sindirim gibi iradedisi ve otonom aktiviteleri kontrol etmesinin yani sira dusunme akil yurutme ve soyutlama gibi bilincli etkinlikleri de gerceklestirir Bu bilissel surecler beraber zihin kavramini olustururlar ve davranissal sonuclariyla birlikte psikoloji alaninda arastirilir ve incelenirler Yuksek bilissellikle iliskilendirilen prefrontal korteks bolgesi oldukca gelismis olan insanlarin beyni kendileri tarafindan dogadaki en zeki ve yetenekli beyin kabul edilir ve bilinen diger tum turlerin beyinleri ile zihinsel kapasitelerini geride birakir Ancak bu tanim tartismalidir diger bazi hayvanlarin belli basli alanlarda duyularini adapte edip insanlara gore mukemmellesmesi ile objektif bir sekilde zekayi tanimlamak zordur Diger bircok hayvan cogunlukla icgudu ve taklit yoluyla basit aletler kullanarak cesitli yapilar olusturabilse de insan teknolojisi bundan cok daha karmasiktir ve ustune ustluk zaman ilerledikce surekli olarak gelisip evrilmektedir Insanlar tarafindan olusturulmus en eski aletler ve yapilar bile diger herhangi bir canli tarafindan olusturulmus yapi ve aletlerden cok daha ileri bir duzeydedir Insanin bilissel yeteneklerinin diger herhangi bir turden cok daha ilerlemis olmasina ragmen bu yeteneklerin cogu diger canlilarin davranislarinda da ilkel bir formda da olsa gozlemlenebilir Modern antropoloji Charles Darwin in insan ve ust hayvanlar arasindaki bilissel fark ne kadar buyuk olursa olsun kesinlikle bir evre farkidir ve tursel degildir seklindeki bulgusunu desteklemektedir Bunun yaninda tamamen benzersiz olmasalar da insanlari diger hayvanlardan kesin bir sekilde ayiran bazi ozellikler de vardir Insanlar bir epizodik bellege sahip olan ve yapabilen tek canlilar olabilirler Diger sosyal hayvanlarla karsilastirildiginda yuz ifadelerinde oldukca yuksek bir esneklige sahiplerdir Insanlar duygularla baglantili olarak gozyasi doktukleri bilinen tek hayvanlardir ve bununla birlikte bir zihin kuramina sahip olan tek hayvan olup olmadiklari da tartisilmaya devam etmektedir Uyku ve ruya Insanlar cogunlukla gunduzcullerdir Ortalama bir yetiskinin gunde yedi ila dokuz saat uyumasi gerekirken ayni miktar bir cocuk icin dokuz ila on saat arasindadir yaslilar ise genellikle gunde alti ila yedi saat uyurlar Uyku eksikliginin saglik uzerinde cesitli olumsuz etkileri vardir bir yetiskinin uyku zamaninin gunde dort saat ile kisitlanmasi birey uzerinde zayiflamis bir hafiza yorgunluk saldirganlik ve fiziksel rahatsizliklar gibi fizyolojik ve psikolojik etkilere sebep olur ancak buna ragmen gerekli surelerden daha az uyumak insanlar arasinda yaygindir Insanlar uykulari sirasinda zihinlerinde duyusal goruntuleri ve sesleri hayal ederek ruya gorurler Ruyalar beyindeki pons yapisi tarafindan genellikle uykunun hizli goz hareketi evresinde gerceklestirilirler Bir ruyanin uzunlugu birkac saniyeden 30 dakikaya kadar degisebilir Insanlar her gece yaklasik uc ila bes ruya gorurler ve bazi bireyler bu sayiyi yediye kadar cikarabilir ancak cogu ruya aninda veya hizli bir sekilde unutulur Eger hizli goz hareketi evresine uyanilirsa ruyanin hatirlanma ihtimali daha yuksektir Ruyalarda gerceklesen olaylar bireyin kendinin farkinda oldugu lusid ruyalar haricinde ruyayi goren kisinin kontrolu disinda gerceklesir Bilinc Bilincin grafik bir temsili 1619 Insan bilinci en basit sekilde icsel veya dissal varolusun duyumu veya farkindaligi veya insanin kendisini ve cevresini tanima yetenegi seklinde tanimlanabilir Filozoflar ve bilim adamlari tarafindan yuzyillardir suren analizlere tanimlara aciklamalara ve tartismalara ragmen bilinc konusu hayatimizin hem en bilinen hem de en gizemli yonu olarak gunumuzde anlasilmaz ve tartismali olmaya devam etmektedir Oyle ki konu hakkinda uzerinde yaygin olarak anlasilan tek sey bilincin var oldugu sezgisidir Tam olarak neyin bilinc olarak tanimlanip arastirilmasi gerektigi konusunda da gorusler buyuk farklilik gosterir Bazi filozoflar konuyu duygusal deneyimin kendisi olan fenomenal bilinc ve akil yurutme ile eylemleri dogrudan kontrol etmek icin kullanilan psikolojik bilinc olarak ikiye boler Bilinc terimi bazen zihin ile esanlamli olarak kullanilir ancak genelde esanlamlidan ziyade zihnin sadece bir yonu olarak tanimlanir Tarihsel olarak icgozlem ozel dusunce hayal gucu ve istenc ile iliskilendirilen bilinc gunumuzde genellikle bir tur tecrube bilis his veya algi seklinde gorulur Farkindalik farkindaligin farkindaligi veya ozfarkindalik olarak da ortaya cikabilir Bilincin siniflari da uzerinde anlasilamayan bir konudur farkli bilinc seviyeleri ve duzeyleri farkli bilinc turleri veya icinde degisen ozelliklere sahip tek bir bilinc turunun varligi cesitli filozoflar tarafindan one surulmustur Insanlar butun buyuk insansi maymunlar goriller sempanzeler orangutanlar ve bonobolar yunuslar tek bir Asya fili Avrupa saksaganlari katil balinalar ve temizleyen lapinagiller ile birlikte bir hayvanin yansimasinin kendine ait oldugunu taniyip tanimayacagini test eden ayna testini gecebilen turlerden biridir Insan cocuklarinin cogu en az 18 aylikken ayna testini gecer ToplumDil Dil veya lisan insanlarin dusunduklerini ve hissettiklerini bildirmek icin sozcuklerle veya isaretlerle yaptiklari anlasmadir Konusma ve yazma bicimleri olarak da adlandirilabilir Din Arapca kokenli bir sozcuk olan din sozcugu koken itibariyla yol hukum odul gibi anlamlara sahip olup genellikle dogaustu kutsal ve ahlaki ogeler tasiyan cesitli ayin uygulama deger ve kurumlara sahip inanclar butunune verilen isimdir Zaman zaman inanc sozcugunun yerine kullanildigi gibi bazen de inanc sozcugu din sozcugunun yerinde kullanilir Dinler tarihine bakildiginda bircok farkli kultur topluluk ve bireyde din kavraminin farkli bicimlere sahip oldugu gorulur Insanoglu cok eski caglardan beri dogaustu olana ilgi gostermis kendini tum insan irki icerisinde yalniz hissetmis ve bir tanriya veya tanrilara siginma ihtiyaci duymustur Insan bir varlik arayisi icerisindedir Bu arayis gecmisten gunumuze degin gelmektedir Bu arayis neticesinde varliklarini anlamlandiracak cesitli somut ve soyut olgulardan yararlanarak bircok inanc sistemi gelistirmisler veya kabul etmislerdir Bunlar arasinda metaya canliya dogaya veya 5 duyu ile tespit edilemeyip akil ve hissiyat ile bulduklari bir tanrinin veya pek cok tanrinin varligina inanmalari en temel olanidir Insanlarin pek cogu olumden korkmaktadir Bircok dinin temasinda varligin bir sekilde bicim veya boyut degistirerek devam edecegi inanci vardir Hicbir dine inanmayan veya bir tanrinin varligini kabul etmeyen bireylerin bir kismi bile insana ait tozun bir sekilde enerji olarak devam edecegi dusuncesine sahiptir Bu dusunce oldukten sonra hiclige karisilacagi dusuncesinin insanlara verdigi psikolojik rahatsizliktan oturu bulunur Bu da insanin varlik arayisinin bir baska yonudur ve dine yonelten bir ozelligidir Yaratilis miti Bircok dinde insanin yuce bir varlik tarafindan bugunku halinde yaratildigi inanci mevcuttur Bircok dinin ve mitolojinin yaratilmis ilk erkek ve ilk kadinla alakali mitleri bulunur Orn Ibrahimi dinlerde Adem ve Havva Bu hikayeler gunumuzde mitoloji olarak kabul edilir Kaynakca Global Mammal Assessment Team 30 Haziran 2008 IUCN Kirmizi Listesi Ingilizce doi 10 2305 IUCN UK 2008 RLTS T136584A4313662 7 Aralik 2017 tarihinde kaynagindan arsivlendi Groves Colin 2005 Wilson DE Reeder DM Ed 3 Ingilizce Baltimore Johns Hopkins University Press ISBN 0 801 88221 4 OCLC 62265494 19 Aralik 2013 tarihinde kaynagindan arsivlendi KB1 bakim Editorler parametresini kullanan link Spamer Earle E 29 Ocak 1999 Know Thyself Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus 1758 Proceedings of the Academy of Natural Sciences Ingilizce 149 1 ss 109 14 JSTOR 4065043 Pokorny Julius 1959 Homo Indogermanisches etymologisches Worterbuch Almanca ss 414 416 Dictionary com Ingilizce 27 Eylul 2008 tarihinde kaynagindan arsivlendi Spamer Earle E 1999 Know Thyself Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus 1758 Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia Ingilizce Cilt 149 ss 109 114 ISSN 0097 3157 JSTOR 4065043 Merriam Webster Ingilizce 11 Subat 2021 tarihinde kaynagindan arsivlendi Barras Colin 11 Ocak 2016 BBC Ingilizce 14 Kasim 2020 tarihinde kaynagindan arsivlendi Concept of Personhood Missouri Universitesi 4 Mart 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Nisanyan Sevan NisanyanSozluk 7 Aralik 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Turk Dil Kurumu 8 Mart 2021 tarihinde kaynagindan arsivlendi Turkic etymology 25 Mart 2019 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 30 Temmuz 2022 Wiktionary kisi 30 Temmuz 2022 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 30 Temmuz 2022 Oxford English Dictionary s v human Merriam Webster Ingilizce 22 Subat 2021 tarihinde kaynagindan arsivlendi Strong James H582 Strong s Concordance Ingilizce 3 Agustos 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 15 Ekim 2021 Strong James H605 Strong s Concordance Ingilizce 15 Ekim 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 15 Ekim 2021 Vasmer Max 1950 1958 celovek Russisches Etymologisches Worterbuch Almanca Montgomery Stephen 2009 Charles Darwin amp Evolution Ingilizce Cambridge Christ s College 20 Haziran 2019 tarihinde kaynagindan arsivlendi Dodd Matthew S Papineau Dominic Grenne Tor Slack John F Rittner Martin Pirajno Franco O Neil Jonathan Little Crispin T S Evidence for early life in Earth s oldest hydrothermal vent precipitates Nature Ingilizce Cilt 543 ss 60 64 doi 10 1038 nature21377 Ernst Mayr 2018 Evrim Nedir 3 bas Say Yayinlari ss 90 91 ISBN 978 605 02 0488 9 Meng Jin Wang Yuanqing Li Chuankui 13 Nisan 2011 Transitional mammalian middle ear from a new Cretaceous Jehol eutriconodont Nature Ingilizce 472 7342 ss 181 186 Bibcode 2011Natur 472 181M doi 10 1038 nature09921 PMID 21490668 Tyson Peter 1 Temmuz 2008 Meet Your Ancestors Nova ScienceNow Ingilizce PBS WGBH Educational Foundation 8 Mart 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 1 Eylul 2021 Early Primate Weighed Less Than an Ounce Science Ingilizce 5 Haziran 2013 doi 10 1126 article 26002 13 Kasim 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 13 Kasim 2021 MacLatchy Laura M Sanders William Joseph Wuthrich Craig L Wuthrich Craig L The Nature Education Ingilizce s 4 19 Temmuz 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Tuttle Russell H 4 Ekim 2018 Hominoidea conceptual history Trevathan Wenda Cartmill Matt Dufour Dana Larsen Clark Ed International Encyclopedia of Biological Anthropology Ingilizce Hoboken New Jersey John Wiley amp Sons Inc ss 1 2 doi 10 1002 9781118584538 ieba0246 ISBN 978 1 118 58442 2 KB1 bakim Editorler parametresini kullanan link Gibbons Ann 13 Haziran 2012 TimeTree Ingilizce 1 Eylul 2021 tarihinde kaynagindan arsivlendi a b Tattersall Ian Schwartz Jeffrey H 2009 Evolution of the Genus Homo Annual Review of Earth and Planetary Sciences Ingilizce 37 1 ss 67 92 Bibcode 2009AREPS 37 67T doi 10 1146 annurev earth 031208 100202 Goodman Morris Tagle Danilo A Fitch David H A Bailey Wendy Czelusniak John Koop Ben F Benson Philip Slightom Jerry L Mart 1990 Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids Journal of Molecular Evolution Ingilizce 30 3 ss 260 266 Bibcode 1990JMolE 30 260G doi 10 1007 BF02099995 PMID 2109087 Ruvolo M Mart 1997 Molecular phylogeny of the hominoids inferences from multiple independent DNA sequence data sets Molecular Biology and Evolution Ingilizce 14 3 ss 248 65 doi 10 1093 oxfordjournals molbev a025761 PMID 9066793 a b c d e f g h i j k Diamond Jared 2018 1997 Baslangic Cizgisine Kadar Kucukgedik Kemal Ed Tufek Mikrop ve Celik Ince Ulker tarafindan cevrildi 1 bas Istanbul Pegasus Yayinlari ss 30 33 35 39 40 49 ISBN 978 605 299 457 3 Diger ozet a b Brahic C 2012 Our True Dawn New Scientist Ingilizce 216 2892 ss 34 37 Bibcode 2012NewSc 216 34B doi 10 1016 S0262 4079 12 63018 8 Chen F C Li W H 2001 Genomic Divergences Between Humans and Other Hominoids and the Effective Population Size of the Common Ancestor of Humans and Chimpanzees American Journal of Human Genetics Ingilizce 68 2 ss 444 456 doi 10 1086 318206 PMC 1235277 2 PMID 11170892 A new hominid from the Upper Miocene of Chad Central Africa Nature Ingilizce 418 ss 145 151 doi 10 1038 nature00879 a b c d e Dawkins Richard Wong Yan 2004 Atalarin Hikayesi Hil Yayinlari 2008 tarihinde yayinlandi ss 67 95 101 ISBN 978 9757 638 346 MacAndrew Alec Evolution Pages Ingilizce 9 Agustos 2011 tarihinde kaynagindan arsivlendi Brunet Michel Guy Franck Pilbeam David Mackaye Hassane Taisso Likius Andossa Ahounta Djimdoumalbaye Beauvilain Alain Blondel Cecile 11 Temmuz 2002 A new hominid from the Upper Miocene of Chad Central Africa Nature Ingilizce 418 6894 ss 145 151 Bibcode 2002Natur 418 145B doi 10 1038 nature00879 ISSN 0028 0836 PMID 12110880 Gould Stephan J 1994 The Evolution of Life on Earth Scientific American Ingilizce 271 4 ss 84 91 Bibcode 1994SciAm 271d 84G doi 10 1038 scientificamerican1094 84 PMID 7939569 25 Subat 2007 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 22 Eylul 2021 Fortey Richard Eylul 1999 1997 Landwards Humanity Life A Natural History of the First Four Billion Years of Life on Earth Ingilizce s 300 ISBN 978 0 375 70261 7 De Miguel Carmen Henneberg Maciej 2001 Variation in hominid brain size How much is due to method HOMO Journal of Comparative Human Biology Ingilizce 52 1 ss 3 58 doi 10 1078 0018 442X 00019 ISSN 0018 442X PMID 11515396 Schrein Caitlin M 2015 Lucy A marvelous specimen Nature Ingilizce s 2 21 Subat 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 15 Ekim 2021 Villmoare Brian Kimbel William H Seyoum Chalachew Campisano Christopher J DiMaggio Erin N Row John Braun David R Arrowsmith J Ramon Reed Kaye E 2015 Early Homo at 2 8 Ma from Ledi Geraru Afar Ethiopia Science Ingilizce 347 6228 ss 1352 1355 Bibcode 2015Sci 347 1352V doi 10 1126 science aaa1343 PMID 25739410 30 Aralik 2015 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Benjamin Craig David Cynthia Christian Brown 2014 Big History Between Nothing and Everything Ingilizce New York McGraw Hill Education s 93 27 Agustos 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 27 Agustos 2021 de Heinzelin Jean Clark J Desmond White Tim Hart William Renne Paul WoldeGabriel Giday Beyene Yonas Vrba Elisabeth 23 Nisan 1999 Environment and Behavior of 2 5 Million Year Old Bouri Hominids Science Ingilizce 284 5414 ss 625 629 Bibcode 1999Sci 284 625D doi 10 1126 science 284 5414 625 ISSN 0036 8075 PMID 10213682 Ludecke Tina Kullmer Ottmar Wacker Ulrike Sandrock Oliver Fiebig Jens Schrenk Friedemann Mulch Andreas 26 Aralik 2018 Cerling Thure E Ed Dietary versatility of Early Pleistocene hominins Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America Ingilizce 115 52 Salt Lake City Utah Universitesi ss 13 330 13 335 doi 10 1073 pnas 1809439115 Pobiner Briana 2013 Evidence for Meat Eating by Early Humans Nature Ingilizce 6 4 21 Temmuz 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 8 Ekim 2021 Torre Ignacio de la 12 Nisan 2011 The origins of stone tool technology in Africa a historical perspective Ingilizce Royal Society Publishing doi 10 1098 rstb 2010 0350 a b c Anton Susan C 3 Nisan 2020 All who wander are not lost Science Ingilizce 368 6486 ss 34 35 doi 10 1126 science abb4590 Gavashelishvili Alexander Tarkhnishvili David 28 Ocak 2016 Biomes and human distribution during the last ice age Global Ecology and Biogeography Ingilizce 25 5 ss 563 574 doi 10 1111 geb 12437 Zhu Zhaoyu Dennell Robin Huang Weiwen Wu Yi Qiu Shifan Yang Shixia Rao Zhiguo Hou Yamei Xie Jiubing Han Jiangwei Ouyang Tingping 11 Temmuz 2018 Hominin occupation of the Chinese Loess Plateau since about 2 1 million years ago Nature Ingilizce 559 7715 Bibcode 2018Natur 559 608Z doi 10 1038 s41586 018 0299 4 PMID 29995848 25 Eylul 2019 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Ferring Reid Oms Oriol Agusti Jordi Berna Francesco Nioradze Medea Shelia Teona Tappen Martha Vekua Abesalom Zhvania David Lordkipanidze David 2011 Earliest human occupations at Dmanisi Georgian Caucasus dated to 1 85 1 78 Ma Ingilizce 108 26 ss 10 432 10 436 doi 10 1073 pnas 1106638108 30 Eylul 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 8 Ekim 2021 Zhu Zhao Yu Dennell Robin Huang Wei Wen Wu Yi Rao Zhi Guo Qiu Shi Fan Xie Jiu Bing Liu Wu Fu Shu Qing Han Jiang Wei Zhoua Hou Yun Ou Yang Ting Ping Lia Hua Mei Ocak 2015 New dating of the Homo erectus cranium from Lantian Gongwangling China Journal of Human Evolution Ingilizce Cilt 78 ss 144 157 doi 10 1016 j jhevol 2014 10 001 8 Ekim 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 8 Ekim 2021 a b Last appearance of Homo erectus at Ngandong Java 117 000 108 000 years ago Nature Ingilizce 577 2020 ss 381 385 doi 10 1038 s41586 019 1863 2 a b Hart Davis Adam Ed 2012 History The Definitive Visual Guide Ingilizce New York DK Publishing ss 17 36 37 ISBN 978 0 7566 7609 4 Berna Francesco Goldberg Paul Horwitz Liora Kolska Brink James Holt Sharon Bamford Marion Chazan Michael 15 Mayis 2012 Microstratigraphic evidence of in situ fire in the Acheulean strata of Wonderwerk Cave Northern Cape province South Africa Ingilizce 109 20 doi 10 1073 pnas 1117620109 20 Eylul 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 8 Ekim 2021 Goren Inbar Naama Alperson Nira Kislev Mordechai E Simchoni Orit Melamed Yoel Ben Nun Adi Werker Ella 30 Nisan 2004 Evidence of Hominin Control of Fire at Gesher Benot Ya aqov Israel Science Ingilizce 304 5671 ss 725 727 Bibcode 2004Sci 304 725G doi 10 1126 science 1095443 PMID 15118160 26 Ekim 2012 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 a b McClellan James E Dorn Harold 14 Nisan 2006 Science and Technology in World History An Introduction Ingilizce Baltimore JHU Press s 7 ISBN 978 0 8018 8360 6 26 Agustos 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Wiessner Polly W 30 Eylul 2014 Embers of society Firelight talk among the Ju hoansi Bushmen Ingilizce 111 39 Salt Lake City Utah Universitesi ss 14 027 14 035 doi 10 1073 pnas 1404212111 2 Eylul 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 8 Ekim 2021 Wrangham Richard Carmody Rachel 27 Ekim 2010 Human adaptation to the control of fire Evolutionary Anthropology Ingilizce 19 ss 187 199 doi 10 1002 evan 20275 Reed David L Smith Vincent S Hammond Shaless L Rogers Alan R Clayton Dale H 2004 Genetic Analysis of Lice Supports Direct Contact between Modern and Archaic Humans PLOS Biology 2 11 ss e340 doi 10 1371 journal pbio 0020340 PMC 521174 2 PMID 15502871 Welker Frido Ramos Madrigal Jazmin Cappellini Enrico 2020 The dental proteome of Homo antecessor Nature Ingilizce 580 ss 235 238 doi 10 1038 s41586 020 2153 8 6 Eylul 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 8 Ekim 2021 Price Michael 1 Nisan 2020 Mysterious human ancestor finds its place in our family tree Science Ingilizce doi 10 1126 science abc0184 8 Ekim 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 8 Ekim 2021 Carbonell Eudald Garci a Anto n MaDolores Mallol Carolina Mosquera Marina Olle Andreu Rodriguez Xose Pedro Sahnouni Mohamed Sala Robert Sala Vergis Vergis Josep Maria Eylul 1999 The TD6 level lithic industry from Gran Dolina Atapuerca Burgos Spain production and use Ingilizce 37 3 4 ss 653 693 doi 10 1006 jhev 1999 0336 8 Ekim 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 8 Ekim 2021 Saladie Palmira Rodriguez Hidalgo Antonio 2017 Archaeological Evidence for Cannibalism in Prehistoric Western Europe from Homo antecessor to the Bronze Age Journal of Archaeological Method and Theory Ingilizce 24 ss 1034 1071 doi 10 1007 s10816 016 9306 y Cole James 2017 Assessing the calorific significance of episodes of human cannibalism in the Palaeolithic Scientific Reports Ingilizce 7 Nature doi 10 1038 srep44707 Gomez Robles Aida 2016 The dawn of Homo floresiensis Nature Ingilizce 534 ss 188 189 doi 10 1038 534188a London s Global University Ingilizce 12 Agustos 2020 17 Ekim 2021 tarihinde kaynagindan arsivlendi Gibbons Ann 10 Mayis 2021 Neanderthals carb loaded helping grow their big brains Science Ingilizce doi 10 1126 science abj4012 17 Ekim 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 17 Ekim 2021 Wilkins Jayne Schoville Benjamin J Brown Kyle S Chazan Michael 16 Kasim 2012 Evidence for Early Hafted Hunting Technology Science Ingilizce 338 6109 ss 942 946 doi 10 1126 science 1227608 Schoch Werner H Bigga Gerlinde Bohner Utz Richterd Pascale Terbergerd Thomas Aralik 2015 New insights on the wooden weapons from the Paleolithic site of Schoningen Cilt 89 ss 214 225 doi 10 1016 j jhevol 2015 08 004 17 Ekim 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 17 Ekim 2021 Green Richard E Krause Johannes Ptak Susan E Briggs Adrian W Ronan Michael T Simons Jan F Du Lei Egholm Michael Rothberg Jonathan M Paunovic Maja Paabo Svante 2006 Analysis of one million base pairs of Neanderthal DNA Nature Ingilizce 444 ss 330 336 doi 10 1038 nature05336 a b Delson Eric 10 Temmuz 2019 An early dispersal of modern humans from Africa to Greece Nature Ingilizce 571 ss 487 488 doi 10 1038 d41586 019 02075 9 a b c Hopfe Lewis M 1987 1976 Religions of the World 4 Ingilizce New York MacMillan Publishing Company ss 17 19 ISBN 978 0 02 356930 2 Grun Rainer Stringer Chris Aralik 2000 Tabun revisited revised ESR chronology and new ESR and U series analyses of dental material from Tabun C1 Journal of Human Evolution Ingilizce 39 6 ss 601 612 doi 10 1006 jhev 2000 0443 24 Ekim 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 24 Ekim 2021 Nuclear DNA sequences from the Middle Pleistocene Sima de los Huesos hominins Nature Ingilizce 531 2016 ss 504 507 doi 10 1038 nature17405 A late Middle Pleistocene Denisovan mandible from the Tibetan Plateau Nature Ingilizce 569 2019 ss 409 412 doi 10 1038 s41586 019 1139 x Gibbons Ann 20 Subat 2020 Mysterious ghost populations had multiple trysts with human ancestors Science Ingilizce doi 10 1126 science abb3777 8 Ekim 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 9 Ekim 2021 Warren Matthew 22 Agustos 2018 Mum s a Neanderthal Dad s a Denisovan First discovery of an ancient human hybrid Nature Ingilizce 560 ss 417 418 doi 10 1038 d41586 018 06004 0 a b McNeill William Hardy 1999 1967 A World History 4 Ingilizce New York Oxford University Press ss 7 8 13 ISBN 978 0 19 511615 1 Blasco R Rosell J Arilla M Margalida A Villalba D Gopher A Barkai R 9 Ekim 2019 Bone marrow storage and delayed consumption at Middle Pleistocene Qesem Cave Israel 420 to 200 ka Science Advances Ingilizce 5 10 doi 10 1126 sciadv aav9822 Schlebusch Carina M Malmstrom Helena Gunther Torsten Sjodin Per Coutinho Alexandra Edlund Hanna Munters Arielle R Vicente Mario Steyn Maryna Soodyall Himla Lombard Marlize Jakobsson Mattias 2017 Southern African ancient genomes estimate modern human divergence to 350 000 to 260 000 years ago Science Ingilizce 358 6363 ss 652 655 Bibcode 2017Sci 358 652S doi 10 1126 science aao6266 PMID 28971970 Sample Ian 7 Haziran 2017 The Guardian Ingilizce 20 Subat 2021 tarihinde kaynagindan arsivlendi The Smithsonian Institutions s Human Origins Program Ingilizce Smithsonian Enstitusu 8 Subat 2016 26 Ocak 2018 tarihinde kaynagindan arsivlendi Dvorsky George 4 Ocak 2020 Ozdogan Kadir Toykan Ed Evrim Agaci 12 Agustos 2020 tarihinde kaynagindan arsivlendi Hublin Jean Jacques Ben Ncer Abdelouahed Bailey Shara E Freidline Sarah E Neubauer Simon Skinner Matthew M Bergmann Inga Cabec Adeline Le Benazzi Stefano Harvati Katerina Gunz Philipp 2017 New fossils from Jebel Irhoud Morocco and the pan African origin of Homo sapiens Nature Ingilizce 546 ss 289 292 doi 10 1038 nature22336 1 Kasim 2019 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 9 Ekim 2021 Price Michael Early humans domesticated themselves new genetic evidence suggests Science Ingilizce doi 10 1126 science aba4534 9 Ekim 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 9 Ekim 2021 Soressi Marie 25 Mayis 2016 Neanderthals built underground Nature Ingilizce 534 ss 43 44 doi 10 1038 nature18440 Jaubert J Verheyden S Genty D Soulier M Cheng H Blamart D Burlet C Camus H Delaby S Deldicque D Edwards R L Ferrier C Lacrampe Cuyaubere F Leveque F Maksud F Mora P Muth X Regnier E Rouzaud J N Santos F 25 Mayis 2016 Early Neanderthal constructions deep in Bruniquel Cave in southwestern France Nature Ingilizce 534 ss 111 114 doi 10 1038 nature18291 Toups Melissa A Kitchen Andrew Light Jessica E Reed David L Ocak 2011 Origin of Clothing Lice Indicates Early Clothing Use by Anatomically Modern Humans in Africa Molecular Biology and Evolution Ingilizce 28 1 ss 29 32 doi 10 1093 molbev msq234 Rightmire G Philip Ocak 2001 Patterns of hominid evolution and dispersal in the Middle Pleistocene Quaternary International Ingilizce 75 1 ss 77 84 doi 10 1016 S1040 6182 00 00079 3 17 Ekim 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 17 Ekim 2021 Out of Africa Revisited Science Ingilizce 308 5724 13 Mayis 2005 s 921 doi 10 1126 science 308 5724 921g ISSN 0036 8075 Stringer Chris Haziran 2003 Human evolution Out of Ethiopia Nature Ingilizce 423 6941 ss 692 3 695 Bibcode 2003Natur 423 692S doi 10 1038 423692a PMID 12802315 Johanson Donald Mayis 2001 American Institute of Biological Sciences Ingilizce Washington DC actionbioscience 31 Aralik 2005 tarihinde kaynagindan arsivlendi Gibbons Ann 2003 Oldest Members of Homo sapiens Discovered in Africa Science Ingilizce 300 5626 s 1641 doi 10 1126 science 300 5626 1641 PMID 12805512 24 Eylul 2015 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Posth Cosimo Renaud Gabriel Mittnik Alissa Drucker Dorothee G Rougier Helene Cupillard Christophe Valentin Frederique Thevenet Corinne Furtwangler Anja Wissing Christoph Francken Michael Malina Maria Bolus Michael Lari Martina Gigli Elena Capecchi Giulia Crevecoeur Isabelle Beauval Cedric Flas Damien Germonpre Mietje Plicht Johannes van der Cottiaux Richard Gely Bernard Ronchitelli Annamaria Kurt Wehrberger Kurt Grigorescu Dan Svoboda Jiri Semal Patrick Caramelli David Bocherens Herve Harvati Katerina Conard Nicholas J Haak Wolfgang Powell Adam Krause Johannes 21 Mart 2016 Pleistocene Mitochondrial Genomes Suggest a Single Major Dispersal of Non Africans and a Late Glacial Population Turnover in Europe Current Biology Ingilizce 26 6 ss 827 33 doi 10 1016 j cub 2016 01 037 hdl 2440 114930 PMID 26853362 A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture Genome Research Ingilizce 25 4 Nisan 2015 ss 459 66 doi 10 1101 gr 186684 114 PMC 4381518 2 PMID 25770088 4 Eylul 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Leakey Richard 1994 The Origin of Humankind Science Masters Series Ingilizce New York Basic Books ss 87 89 ISBN 978 0 465 03135 1 LCCN 94003617 OCLC 30739453 Eswaran Vinayak Harpending Henry Rogers Alan R 2005 Genomics refutes an exclusively African origin of humans Ingilizce 49 1 ss 1 18 doi 10 1016 j jhevol 2005 02 006 PMID 15878780 Lopez Saioa van Dorp Lucy Hellenthal Garrett 21 Nisan 2016 Human Dispersal Out of Africa A Lasting Debate Evolutionary Bioinformatics Ingilizce 11 Suppl 2 ss 57 68 doi 10 4137 EBO S33489 PMC 4844272 2 PMID 27127403 a b Oldest remains outside Africa reset human migration clock Phys org Ingilizce 10 Temmuz 2019 9 Nisan 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 14 Ekim 2021 a b Zimmer Carl 10 Temmuz 2019 The New York Times 2 Ocak 2021 tarihinde kaynagindan arsivlendi Rito Teresa Vieira Daniel Silva Marina Conde Sousa Eduardo Pereira Luisa Mellars Paul Richards Martin B Soares Pedro Mart 2019 A dispersal of Homo sapiens from southern to eastern Africa immediately preceded the out of Africa migration Scientific Reports Ingilizce 9 1 s 4728 Bibcode 2019NatSR 9 4728R doi 10 1038 s41598 019 41176 3 PMC 6426877 2 PMID 30894612 Haber Marc Jones Abigail L Connell Bruce A Arciero Elena Yang Huanming Thomas Mark G Xue Yali Tyler Smith Chris Agustos 2019 A Rare Deep Rooting D0 African Y Chromosomal Haplogroup and Its Implications for the Expansion of Modern Humans Out of Africa Genetics Ingilizce 212 4 ss 1421 1428 doi 10 1534 genetics 119 302368 PMC 6707464 2 PMID 31196864 Harvati Katerina Roding Carolin Bosman Abel M Karakostis Fotios A Grun Rainer Stringer Chris Karkanas Panagiotis Thompson Nicholas C Koutoulidis Vassilis Moulopoulos Lia A Gorgoulis Vassilis G Kouloukoussa Mirsini 2019 Apidima Cave fossils provide earliest evidence of Homo sapiens in Eurasia Nature Ingilizce 571 ss 500 504 doi 10 1038 s41586 019 1376 z Bergstrom Anders Stinger Chris Hajdinjak Mateja Scerri Eleanor M L Skoglund Pontus 2021 Origins of modern human ancestry Nature Ingilizce 590 ss 229 237 doi 10 1038 s41586 021 03244 5 Boer Bart de 2017 Evolution of speech and evolution of language Psychonomic Bulletin amp Review Ingilizce 24 ss 158 162 doi 10 3758 s13423 016 1130 6 Finlayson Clive 2009 Failed Experiments The humans who went extinct why Neanderthals died out and we survived Ingilizce Oxford University Press s 68 ISBN 978 0 19 923918 4 Stringer C 2012 Evolution What Makes a Modern Human Nature Ingilizce 485 7396 ss 33 35 Bibcode 2012Natur 485 33S doi 10 1038 485033a PMID 22552077 Armitage Simon J Jasim Sabah A Marks Anthony E Parker Adrian G Usik Vitaly I Uerpmann Hans Peter 28 Ocak 2011 Science Ingilizce 331 6016 ss 453 456 Bibcode 2011Sci 331 453A doi 10 1126 science 1199113 PMID 21273486 27 Nisan 2011 tarihinde kaynagindan arsivlendi Rincon Paul 27 Ocak 2011 BBC Ingilizce 9 Agustos 2012 tarihinde kaynagindan arsivlendi Clarkson Chris Jacobs Zenobia Marwick Ben Fullagar Richard Wallis Lynley Smith Mike Roberts Richard G Hayes Elspeth Lowe Kelsey Carah Xavier Florin S Anna McNeil Jessica Cox Delyth Arnold Lee J Hua Quan Huntley Jillian Brand Helen E A Manne Tiina Fairbairn Andrew Shulmeister James Lyle Lindsey Salinas Makiah Page Mara Connell Kate Park Gayoung Norman Kasih Murphy Tessa Pardoe Colin Temmuz 2017 Human occupation of northern Australia by 65 000 years ago Nature Ingilizce 547 7663 ss 306 310 Bibcode 2017Natur 547 306C doi 10 1038 nature22968 hdl 2440 107043 PMID 28726833 Bradshaw Corey J A Norman Kasih Ulm Sean Williams Alan N Clarkson Chris Chadœuf Joel Lin Sam C Jacobs Zenobia Roberts Richard G Bird Michael I Weyrich Laura S Haberle Simon G O Connor Sue Llamas Bastien Cohen Tim J Friedrich Tobias Veth Peter Leavesley Matthew Saltre Frederik Stochastic models support rapid peopling of Late Pleistocene Sahul Nature Communications Ingilizce 12 Nature ss 21 551 21 553 doi 10 1038 s41467 021 21551 3 Crabtree Stefani A White Devin A Bradshaw Corey J A Saltre Frederik Williams Alan N Beaman Robin J Bird Michael I Ulm Sean 2021 Landscape rules predict optimal superhighways for the first peopling of Sahul Nature Ingilizce doi 10 1038 s41562 021 01106 8 Bird Michael I Condie Scott A O Connor Sue O Grady Damien Reepmeyer Christian Ulm Sean Zega Mojca Saltre Frederik Bradshaw Corey J A 2019 Early human settlement of Sahul was not an accident Scientific Reports Ingilizce 9 Nature doi 10 1038 s41598 019 42946 9 Ardelean Ciprian F Becerra Valdivia Lorena Pedersen Mikkel Winther ve digerleri 22 Temmuz 2020 Evidence of human occupation in Mexico around the Last Glacial Maximum Nature 584 ss 87 92 doi 10 1038 s41586 020 2509 0 KB1 bakim Digerlerinin yanlis kullanimi link Stone Anne C 5 Haziran 2019 The lineages of the first humans to reach northeastern Siberia and the Americas Nature Ingilizce 570 ss 170 172 doi 10 1038 d41586 019 01374 5 29 Eylul 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 9 Ekim 2021 Waters Michael R 12 Temmuz 2019 Late Pleistocene exploration and settlement of the Americas by modern humans Science Ingilizce 365 6449 doi 10 1126 science aat5447 Callaway Ewen 23 Eylul 2021 Ancient footprints could be oldest traces of humans in the Americas Nature Ingilizce Wade Lizzie 5 Ekim 2023 New footprint dates bolster claim that humans lived in Americas during Ice Age Science Ingilizce McClure Tess 11 Haziran 2021 The Guardian Ingilizce Christchurch 11 Haziran 2021 tarihinde kaynagindan arsivlendi Gershon Livia 14 Haziran 2021 Maori May Have Reached Antarctica 1 000 Years Before Europeans Smithsonian Ingilizce 14 Haziran 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 17 Ekim 2021 The Human Revolution Atlas of World History Concise Ingilizce New York Oxford University Press 2003 2002 s 16 ISBN 978 0 19 521921 0 a b c d e f Harari Yuval Noah 2015 Hayvanlardan Tanrilara Sapiens Genc Ertugrul tarafindan cevrildi 26 bas Istanbul Kolektif Kitap ss 78 89 113 249 ISBN 9786055029357 Kirch Patrick 2011 When Did the Polynesians Settle Hawai i A Review of 150 Years of Scholarly Inquiry and a Tentative Answer Hawaiian Archaeology Ingilizce Cilt 12 University of Hawai i System ss 3 26 29 Ekim 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 14 Ekim 2021 Lowe David J 2008 PDF Waikato Universitesi Ingilizce 22 Mayis 2010 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Appenzeller Tim 2 Mayis 2012 Human migrations Eastern odyssey Nature Ingilizce 485 7396 ss 24 26 Bibcode 2012Natur 485 24A doi 10 1038 485024a PMID 22552074 Arnalds A 22 Mart 2005 Approaches to landcare a century of soil conservation in Iceland Land Degradation and Mitigation Ingilizce 16 2 ss 113 125 doi 10 1002 ldr 665 Callaway Ewen 30 Mart 2016 Did humans drive hobbit species to extinction Nature Ingilizce doi 10 1038 nature 2016 19651 Tocheri Matthew W 10 Nisan 2019 Previously unknown human species found in Asia raises questions about early hominin dispersals from Africa Nature Ingilizce 4 Ekim 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 24 Ekim 2021 Callaway Ewen 17 Subat 2016 Evidence mounts for interbreeding bonanza in ancient human species Nature Ingilizce doi 10 1038 nature 2016 19394 Wurz Sarah 2012 Rothman Jessica Ed The Transition to Modern Behavior Nature Education Knowledge Ingilizce 3 10 s 15 27 Agustos 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 27 Agustos 2021 Klein Richard G Haziran 1995 Anatomy Behavior and Modern Human Origins Journal of World Prehistory Ingilizce 9 2 ss 167 198 doi 10 1007 BF02221838 ISSN 0892 7537 a b Mellars Paul 20 Haziran 2006 Why did modern human populations disperse from Africa ca 60 000 years ago A new model Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America Ingilizce 103 25 ss 9381 9386 Bibcode 2006PNAS 103 9381M doi 10 1073 pnas 0510792103 ISSN 0027 8424 PMC 1480416 2 PMID 16772383 Hill Kim Barton Michael Hurtado A Magdalena 2009 The emergence of human uniqueness Characters underlying behavioral modernity Evolutionary Anthropology Ingilizce 18 5 ss 187 200 CiteSeerX 10 1 1 469 5702 2 doi 10 1002 evan 20224 Chauvet Cave Metropolitan Museum of Art Ingilizce 4 Mart 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Sikora Martin Seguin Orlando Andaine Sousa Vitor C Albrechtsen Anders Korneliussen Thorfinn Ko Amy Rasmussen Simon Dupanloup Isabelle Nigst Philip R Bosch Marjolein D Renaud Gabriel Allentoft Morten E Margaryan Ashot Vasilyev Sergey V Veselovskaya Elizaveta V Borutskaya Svetlana B Deviese Thibaut Comeskey Dan Higham Tom Manica Andrea Foley Robert Meltzer David J Nielsen Rasmus Excoffier Laurent Mirazon Lahr Marta Orlando Ludovic Willerslev Eske Ancient genomes show social and reproductive behavior of early Upper Paleolithic foragers Science Ingilizce 358 6363 ss 659 662 doi 10 1126 science aao1807 PMID 28982795 Plackett Benjamin 24 Ocak 2021 How many early human species existed on Earth Ingilizce Live Science 5 Mart 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 22 Eylul 2021 Reich David Green Richard E Kircher Martin Krause Johannes Patterson Nick Durand Eric Y Viola Bence Briggs Adrian W Stenzel Udo Johnson Philip L F Maricic Tomislav Good Jeffrey M Marques Bonet Tomas Alkan Can Fu Qiaomei Mallick Swapan Li Heng Meyer Matthias Eichler Evan E Stoneking Mark Richards Michael Talamo Sahra Shunkov Michael V Derevianko Anatoli P Hublin Jean Jacques Kelso Janet Slatkin Montgomery Paabo Svante 23 Aralik 2010 Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia Nature Ingilizce 468 7327 ss 1053 1060 Bibcode 2010Natur 468 1053R doi 10 1038 nature09710 hdl 10230 25596 PMC 4306417 2 PMID 21179161 Hammer Michael F Mayis 2013 PDF Scientific American Ingilizce 308 5 ss 66 71 Bibcode 2013SciAm 308e 66H doi 10 1038 scientificamerican0513 66 PMID 23627222 24 Agustos 2018 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Yong Ed 30 Temmuz 2011 Mosaic humans the hybrid species New Scientist Ingilizce 211 2823 ss 34 38 Bibcode 2011NewSc 211 34Y doi 10 1016 S0262 4079 11 61839 3 Ackermann Rebecca Rogers Mackay Alex Arnold Michael L 3 Ekim 2015 The Hybrid Origin of Modern Humans Evolutionary Biology Ingilizce 43 1 doi 10 1007 s11692 015 9348 1 Noonan James P Mayis 2010 Neanderthal genomics and the evolution of modern humans Genome Research Ingilizce 20 5 ss 547 553 doi 10 1101 gr 076000 108 PMC 2860157 2 PMID 20439435 The shaping of modern human immune systems by multiregional admixture with archaic humans Science Ingilizce 334 6052 7 Ekim 2011 ss 89 94 Bibcode 2011Sci 334 89A doi 10 1126 science 1209202 PMC 3677943 2 PMID 21868630 Dawkins Richard 1989 1976 Memes the new replicators The Selfish Gene 2 Ingilizce Oxford Oxford University Press ss 189 201 ISBN 978 0 19 286092 7 Tudge Colin 1998 Neanderthals Bandits and Farmers How Agriculture Really Began Ingilizce Londra Weidenfeld amp Nicolson ISBN 978 0 297 84258 3 Garcea Elena 4 Temmuz 2013 Mitchell Peter Lane Paul J Ed Hunter Gatherers of the Nile Valley and the Sahara Before 12 000 Years Ago Ingilizce doi 10 1093 oxfordhb 9780199569885 013 0029 KB1 bakim Editorler parametresini kullanan link Colledge Sue Conolly James Dobney Keith Manning Katie Shennan Stephen 2013 Origins and Spread of Domestic Animals in Southwest Asia and Europe Ingilizce Walnut Creek Left Coast Press ss 13 17 ISBN 978 1 61132 324 5 OCLC 855969933 Scanes Colin G Ocak 2018 The Neolithic Revolution Animal Domestication and Early Forms of Animal Agriculture Toukhsati Samia Ed Animals and Human Society Ingilizce Elsevier Science ss 103 131 doi 10 1016 B978 0 12 805247 1 00006 X ISBN 9780128052471 He Keyang Zhang Jianping Wang Can Lu Houyuan Haziran 2017 Prehistoric evolution of the dualistic structure mixed rice and millet farming in China The Holocene Ingilizce 27 12 ss 1885 1898 Bibcode 2017Holoc 27 1885H doi 10 1177 0959683617708455 Lu Houyuan Zhang Jianping Liu Kam biu Wu Naiqin Li Yumei Zhou Kunshu Ye Maolin Zhang Tianyu Zhang Haijiang Yang Xiaoyan Shen Licheng Xu Deke Li Quan 5 Mayis 2009 Earliest domestication of common millet Panicum miliaceum in East Asia extended to 10 000 years ago Ingilizce 106 18 ss 7367 7372 Bibcode 2009PNAS 106 7367L doi 10 1073 pnas 0900158106 PMC 2678631 2 PMID 19383791 Denham T P Haberle S G Lentfer C Fullagar R Field J Therin M Porch N Winsborough 11 Temmuz 2003 Origins of agriculture at Kuk Swamp in the highlands of New Guinea Science Ingilizce 301 5630 ss 189 93 doi 10 1126 science 1085255 PMID 12817084 Scarcelli Nora Cubry Philippe Akakpo Roland Thuillet Anne Celine Obidiegwu Jude Baco Mohamed N Otoo Emmanuel Sonke Bonaventure Dansi Alexandre Djedatin Gustave Mariac Cedric Couderc Marie Causse Sandrine Alix Karine Chair Hana Francois Olivier Vigouroux Yves Mayis 2019 Yam genomics supports West Africa as a major cradle of crop domestication Science Advances 5 5 ss eaaw1947 Bibcode 2019SciA 5 1947S doi 10 1126 sciadv aaw1947 PMC 6527260 2 PMID 31114806 Winchell Frank Stevens Chris J Murphy Charlene Champion Louis Fuller Dorian Q Ekim 2017 Evidence for Sorghum Domestication in Fourth Millennium BC Eastern Sudan Spikelet Morphology from Ceramic Impressions of the Butana Group PDF Current Anthropology 58 5 ss 673 683 doi 10 1086 693898 23 Haziran 2021 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Manning Katie Pelling Ruth Higham Tom Schwenniger Jean Luc Fuller Dorian Q Subat 2011 4500 Year old domesticated pearl millet Pennisetum glaucum from the Tilemsi Valley Mali new insights into an alternative cereal domestication pathway Journal of Archaeological Science 38 2 ss 312 322 doi 10 1016 j jas 2010 09 007 Roberts J M Westad Odd Arne 2013 The Penguin History of the World 6 Ingilizce New York Penguin Books ss 34 35 ISBN 978 1 84614 443 1 Stearns Peter N Langer William L Ed 2001 The Encyclopedia of World History Ancient Medieval and Modern Chronologically Arranged 6 Ingilizce Boston Houghton Mifflin Company s 15 ISBN 978 0 395 65237 4 KB1 bakim Editorler parametresini kullanan link Noble Thomas F X Strauss Barry Osheim Duane Neuschel Kristen Accampo Elinor 5 Mart 2013 Cengage Advantage Books Western Civilization Beyond Boundaries Ingilizce 7 bas Cengage Learning s 16 ISBN 978 1 285 66153 7 14 Aralik 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Spielvogel Jackson J 1 Ocak 2014 Western Civilization Volume A To 1500 Ingilizce Cenpage Learning ISBN 978 1 285 98299 1 26 Agustos 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Thornton Bruce S 2002 Greek Ways How the Greeks Created Western Civilization Ingilizce San Francisco Kaliforniya Encounter Books ss 1 14 ISBN 978 1 893554 57 3 26 Agustos 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Ruff Christopher Trinkaus W Erik Holliday Trenton 1997 Body mass and encephalization in Pleistocene Homo Nature Ingilizce 387 ss 173 176 doi 10 1038 387173a0 Trends in cranial capacity and cranial index in Subsaharan Africa during the Holocene American Journal of Human Biology Ingilizce 4 5 Birlesik Devletler Ulusal Tip Kutuphanesi 1993 ss 473 479 doi 10 1002 ajhb 1310050411 PMID 28548397 Bailey Drew H Geary David C 2009 Hominid brain evolution Testing climatic ecological and social competition models Human Nature Ingilizce 1 20 Amerikan Psikiyatri Birligi ss 67 79 doi 10 1007 s12110 008 9054 0 Wescott Daniel J Jantz Richard L 2005 Slenum Dennis E Ed Assessing Craniofacial Secular Change in American Blacks and Whites Using Geometric Morphometry Modern Morphometrics in Physical Anthropology Developments in Primatology Progress and Prospects Ingilizce Springer Boston Massachusetts Plenum Publishers doi 10 1007 0 387 27614 9 10 ISBN 978 0 306 48697 5 Garfinkle Steven J 1 Subat 2013 Bang Peter Fibiger Scheidel Walter Ed Ancient Near Eastern City States Ingilizce doi 10 1093 oxfordhb 9780195188318 001 0001 ISBN 9780195188318 23 Haziran 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 KB1 bakim Editorler parametresini kullanan link Woods Christopher 28 Subat 2020 The Emergence of Cuneiform Writing Hasselbach Andee Rebecca Ed A Companion to Ancient Near Eastern Languages 1 Ingilizce Wiley ss 27 46 doi 10 1002 9781119193814 ch2 ISBN 978 1 119 19329 6 Robinson Andrew 20 Ekim 2015 Ancient civilization Cracking the Indus script Nature Ingilizce 526 7574 ss 499 501 Bibcode 2015Natur 526 499R doi 10 1038 526499a PMID 26490603 Chakrabarti Dilip K 2004 Introduction Indus Civilization Sites in India New Discoveries Ingilizce Mumbai Marg Publications s 11 ISBN 978 81 85026 63 3 Lee Yun Kuen 2002 Building the Chronology of Early Chinese History PDF Asian Perspectives Ingilizce 41 1 doi 10 1353 asi 2002 0006 hdl 10125 17161 ISSN 1535 8283 9 Mart 2020 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 27 Agustos 2021 Teeple John B 2006 Timelines of World History Ingilizce New York DK Publishing ss 14 20 ISBN 978 0 7566 1703 5 Muscarella Oscar White 1 Ocak 2013 Jiroft and Jiroft Aratta A Review Article of Yousef Madjidzadeh Jiroft The Earliest Oriental Civilization Archaeology Artifacts and Antiquities of the Ancient Near East Ingilizce BRILL ss 485 522 doi 10 1163 9789004236691 016 ISBN 978 90 04 23669 1 Baines John Malek Jaromir 2000 The Cultural Atlas of Ancient Egypt Revised Ingilizce Facts on File s 8 ISBN 978 0 8160 4036 0 Bard Kathryn A 2000 The Emergence of the Egyptian State c 3200 2686 BC Shaw Ian Ed The Oxford History of Ancient Egypt Oxford Oxford University Press ss 64 65 ISBN 978 0 19 280458 7 Crawford Harriet 29 Agustos 2013 Trade in the Sumerian world The Sumerian World Ingilizce ss 447 61 ISBN 978 1 136 21911 5 Bodnar Maria 2018 Prehistoric innovations Wheels and wheeled vehicles Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae Ingilizce 69 2 ss 271 298 doi 10 1556 072 2018 69 2 3 ISSN 0001 5210 23 Haziran 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Pryor Frederic L 1985 The Invention of the Plow Comparative Studies in Society and History Ingilizce 27 4 ss 727 743 doi 10 1017 S0010417500011749 ISSN 0010 4175 JSTOR 178600 Carter Robert 2012 Watercraft Ingilizce Chichester Bati Sussex Wiley Blackwell ss 347 354 ISBN 978 1 4051 8988 0 28 Nisan 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Pedersen Olaf 1993 Science Before the Greeks Early physics and astronomy A historical introduction Ingilizce CUP Archive s 1 ISBN 978 0 521 40340 5 Robson Eleanor 30 Haziran 2020 Mathematics in ancient Iraq A social history Ingilizce Princeton University Press s xxi ISBN 9780691201405 26 Agustos 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Edwards James Frederick 2003 Building the Great Pyramid Probable Construction Methods Employed at Giza Technology and Culture Ingilizce 44 2 ss 340 354 doi 10 1353 tech 2003 0063 ISSN 0040 165X JSTOR 25148110 Voosen Paul 10 Agustos 2018 New geological age comes under fire Science Ingilizce 361 6402 ss 537 538 Bibcode 2018Sci 361 537V doi 10 1126 science 361 6402 537 PMID 30093579 Saggs H W F 2000 Babylonians Ingilizce University of California Press s 7 ISBN 9780520202221 26 Agustos 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Sassaman Kenneth E 1 Aralik 2005 Poverty Point as Structure Event Process Journal of Archaeological Method and Theory Ingilizce 12 4 ss 335 364 doi 10 1007 s10816 005 8460 4 ISSN 1573 7764 Genetic origins of the Minoans and Mycenaeans Nature Ingilizce 548 7666 2 Agustos 2017 ss 214 218 Bibcode 2017Natur 548 214L doi 10 1038 nature23310 PMC 5565772 2 PMID 28783727 D N Keightley 1999 The Shang China s first historical dynasty Loewe M Ed The Cambridge History of Ancient China From the Origins of Civilization to 221 BC Ingilizce Cambridge University Press ss 232 291 ISBN 978 0 521 47030 8 Ghose Sanujit Ingilizce 25 Nisan 2021 tarihinde kaynagindan arsivlendi Kaniewski David Guiot Joel Campo Elise Van 6 Mayis 2015 Drought and societal collapse 3200 years ago in the Eastern Mediterranean a review WIREs Climate Change Ingilizce 6 4 ss 369 382 doi 10 1002 wcc 345 Drake Brandon L 1 Haziran 2012 The influence of climatic change on the Late Bronze Age Collapse and the Greek Dark Ages Journal of Archaeological Science Ingilizce 39 6 ss 1862 1870 doi 10 1016 j jas 2012 01 029 Wells Peter S 30 Haziran 2011 The Iron Age Milisauskas S Ed European Prehistory A Survey Ingilizce New York Springer ss 405 460 doi 10 1007 978 1 4419 6633 9 11 Hughes Warrington Marnie 2 Kasim 2018 Sense and non sense in Ancient Greek histories History as Wonder Beginning with Historiography Ingilizce Birlesik Krallik Taylor amp Francis ISBN 978 0 429 76315 1 26 Agustos 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Beard Mary 2 Ekim 2015 The Guardian Ingilizce 14 Nisan 2021 tarihinde kaynagindan arsivlendi Vidergar Angela Becerra 11 Haziran 2015 Stanford Universitesi Ingilizce 18 Nisan 2021 tarihinde kaynagindan arsivlendi Daly Jonathan 19 Aralik 2013 The Rise of Western Power A Comparative History of Western Civilization Ingilizce ss 7 9 ISBN 978 1 4411 1851 6 26 Agustos 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Inomata Takeshi Triadan Daniela Vazquez Lopez Veronica A Fernandez Diaz Juan Carlos Omori Takayuki Mendez Bauer Maria Belen Garcia Hernandez Melina Beach Timothy Cagnato Clarissa Aoyama Kazuo Nasu Hiroo Monumental architecture at Aguada Fenix and the rise of Maya civilization Nature Ingilizce 582 7813 ss 530 533 Bibcode 2020Natur 582 530I doi 10 1038 s41586 020 2343 4 PMID 32494009 Milbrath Susan Mart 2017 The Role of Solar Observations in Developing the Preclassic Maya Calendar Latin American Antiquity Ingilizce 28 1 Cambridge University Press ss 88 104 doi 10 1017 laq 2016 4 ISSN 1045 6635 30 Temmuz 2022 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Benoist Anne Charbonnier Julien Gajda Iwona 2016 Investigating the eastern edge of the kingdom of Aksum architecture and pottery from Wakarida Proceedings of the Seminar for Arabian Studies Ingilizce Cilt 46 ss 25 40 ISSN 0308 8421 JSTOR 45163415 Farazmand Ali 1 Ocak 1998 Administration of the Persian achaemenid world state empire implications for modern public administration International Journal of Public Administration Ingilizce 21 1 ss 25 86 doi 10 1080 01900699808525297 ISSN 0190 0692 Ingalls Daniel H H 1976 Kalidasa and the Attitudes of the Golden Age Journal of the American Oriental Society Ingilizce 96 1 ss 15 26 doi 10 2307 599886 ISSN 0003 0279 JSTOR 599886 Xie Jing 1976 Kalidasa and the Attitudes of the Golden Age Journal of the American Oriental Society Ingilizce 96 1 ss 15 26 doi 10 2307 599886 ISSN 0003 0279 JSTOR 599886 Merx Werner Haunschild Robin Bornmann Lutz 2018 Climate and the Decline and Fall of the Western Roman Empire A Bibliometric View on an Interdisciplinary Approach to Answer a Most Classic Historical Question Climate Ingilizce 6 4 s 90 doi 10 3390 cli6040090 Brooke John H Numbers Ronald L Ed 14 Ocak 2011 Science and Religion Around the World Oxford University Press Ingilizce New York s 72 ISBN 978 0 195 32819 6 26 Agustos 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 KB1 bakim Editorler parametresini kullanan link Renima Ahmed Tiliouine Habib J Estes Richard 9 Nisan 2016 The Islamic Golden Age A Story of the Triumph of the Islamic Civilization The State of Social Progress of Islamic Societies Social Economic Political and Ideological Challenges Ingilizce Cham Springer International Publishing ss 25 52 doi 10 1007 978 3 319 24774 8 2 ISBN 978 3 319 24774 8 Vidal Nanquet Pierre 1992 The Harper Atlas of World History Ingilizce Harper amp Row Publishers s 76 ISBN 9780062700674 26 Agustos 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Bayt al Ḥikmah Encyclopedia Britannica Ingilizce 12 Mart 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Asbridge Thomas Introduction The world of the crusades The Crusades The War for the Holy Land Ingilizce Simon and Schuster ISBN 978 1849837705 Chevedden Paul E The Islamic View and the Christian View of the Crusades A New Synthesis History The Journal of the Historical Association Ingilizce doi 10 1111 j 1468 229X 2008 00421 x King Adam 2002 New Georgia Encyclopedia Ingilizce 24 Subat 2021 tarihinde kaynagindan arsivlendi Conrad Geoffrey W Demarest Arthur A 31 Agustos 1984 Religion and Empire The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism Ingilizce Cambridge University Press s 2 ISBN 0521318963 26 Agustos 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Cross Frank Leslie Livingstone Elizabeth A 2005 Great Schism The Oxford Dictionary of the Christian Church Ingilizce Oxford Oxford University Press s 706 ISBN 978 0 19 280290 3 15 Mayis 2019 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 May Timothy 15 Subat 2013 The Mongol Conquests in World History Ingilizce Reaktion Books s 7 ISBN 978 1 86189 971 2 26 Agustos 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Cimen Ali 2008 Cengiz Han Tarihi Degistiren Askerler Timas ss 117 119 ISBN 9789752636293 Canos Donnay Sirio 25 Subat 2019 The Empire of Mali Oxford Research Encyclopedia of African History Ingilizce Oxford University Press doi 10 1093 acrefore 9780190277734 013 266 ISBN 978 0 19 027773 4 20 Ekim 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Canela Shankar Aswani W Graves Michael The Tongan Maritime Expansion A Case in the Evolutionary Ecology of Social Complexity Asian Perspectives Ingilizce 37 2 ss 135 164 Kafadar Cemal 1 Ocak 1994 Ottomans and Europe Handbook of European History 1400 1600 Late Middle Ages Renaissance and Reformation Ingilizce Brill ss 589 635 doi 10 1163 9789004391659 019 ISBN 978 90 04 39165 9 Goree Robert 19 Kasim 2020 The Culture of Travel in Edo Period Japan Oxford Research Encyclopedia of Asian History Ingilizce Oxford University Press doi 10 1093 acrefore 9780190277727 013 72 ISBN 978 0 19 027772 7 12 Agustos 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Mosca Matthew W Aralik 2010 CHINA S LAST EMPIRE The Great Qing Pacific Affairs Ingilizce 83 4 9 Mayis 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Suyanta Sri Ikhlas Silfia 19 Temmuz 2016 Islamic Education at Mughal Kingdom in India 1526 1857 Al Ta Lim Journal Ingilizce 23 2 ss 128 138 doi 10 15548 jt v23i2 228 ISSN 2355 7893 26 Agustos 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Kirkpatrick Robin 2002 The European Renaissance 1400 1600 Ingilizce Harlow Ingiltere s 1 ISBN 978 1 317 88646 4 OCLC 893909816 Arnold David 2002 The Age of Discovery 1400 1600 2 Ingilizce Londra s xi ISBN 978 1 136 47968 7 OCLC 859536800 Palan Ronen 14 Ocak 2010 International Financial Centers The British Empire City States and Commercially Oriented Politics Theoretical Inquiries in Law Ingilizce 11 1 doi 10 2202 1565 3404 1239 ISSN 1565 3404 26 Agustos 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Dixon E James Ocak 2001 Human colonization of the Americas timing technology and process Quaternary Science Reviews Ingilizce 20 1 3 ss 277 299 Bibcode 2001QSRv 20 277J doi 10 1016 S0277 3791 00 00116 5 Lovejoy Paul E 1989 The Impact of the Atlantic Slave Trade on Africa A Review of the Literature The Journal of African History Ingilizce 30 3 ss 365 394 doi 10 1017 S0021853700024439 ISSN 0021 8537 JSTOR 182914 Cave Alfred A 2008 Genocide in the Americas The Historiography of Genocide Ingilizce Londra Palgrave Macmillan UK ss 273 295 doi 10 1057 9780230297784 11 ISBN 978 0 230 29778 4 Delisle Richard G Eylul 2014 Can a revolution hide another one Charles Darwin and the Scientific Revolution Endeavour Ingilizce 38 3 4 ss 157 158 doi 10 1016 j endeavour 2014 10 001 PMID 25457642 Ulusal Muhendislik Akademisi Ingilizce 6 Nisan 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Zafirovski Milan 2010 The Enlightenment and Its Effects on Modern Society Ingilizce Springer Science amp Business Media s 144 ISBN 9781441973870 26 Agustos 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Herring George C 2008 From colony to superpower U S foreign relations since 1776 Ingilizce New York Oxford University Press s 1 ISBN 978 0 19 972343 0 OCLC 299054528 O Rourke Kevin H 13 Mart 2006 The worldwide economic impact of the French Revolutionary and Napoleonic Wars 1793 1815 Ingilizce 1 1 Cambridge University Press ss 123 149 doi 10 1017 S1740022806000076 ISSN 1740 0228 Zimmerman A F Kasim 1931 Spain and Its Colonies 1808 1820 The Hispanic American Historical Review Ingilizce 11 4 ss 439 463 doi 10 2307 2506251 JSTOR 2506251 Raudzens George K Temmuz 2004 The Australian Frontier Wars 1788 1838 review The Journal of Military History Ingilizce 68 3 ss 957 959 doi 10 1353 jmh 2004 0138 ISSN 1543 7795 David Saul 17 Subat 2011 BBC Ingilizce 8 Mart 2021 tarihinde kaynagindan arsivlendi Clark Christopher M 2012 Polarization of Europe 1887 1907 The sleepwalkers how Europe went to war in 1914 Ingilizce Londra Allen Lane ISBN 978 0 7139 9942 6 OCLC 794136314 Christian Tomuschat 1995 The United Nations at Age Fifty A Legal Perspective Ingilizce Martinus Nijhoff Publishers s 77 ISBN 9789041101457 26 Agustos 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Dahl Robert Alan 1989 Democracy and Its Critics Ingilizce Yale University Press ss 239 40 ISBN 0300153554 National Geographic Ingilizce 23 Aralik 2012 27 Nisan 2017 tarihinde kaynagindan arsivlendi Hack Karl 2008 International Encyclopedia of the Social Sciences Ingilizce Detroit Macmillan Reference ss 255 257 ISBN 978 0 02 865965 7 Abernethy David B 2000 The Dynamics of Global Dominance European Overseas Empires 1415 1980 Ingilizce New Haven Connecticut Yale University Press s 133 ISBN 978 0 300 09314 8 McNeill William Hardy 1963 The Rise of the West A History of the Human Community Ingilizce Chicago Illinois University of Chicago Press ss 566 807 ISBN 9780226561424 Kim Jim Yong Temmuz Agustos 2018 The Human Capital Gap Getting Governments to Invest in People Foreign Affairs Ingilizce 97 4 ss 92 101 Plous S 1 Mayis 1993 The Nuclear Arms Race Prisoner s Dilemma or Perceptual Dilemma Journal of Peace Research Ingilizce 30 2 ss 163 179 doi 10 1177 0022343393030002004 ISSN 0022 3433 McDougall Walter A Mayis 1985 Sputnik the space race and the Cold War Bulletin of the Atomic Scientists Ingilizce 41 5 ss 20 25 Bibcode 1985BuAtS 41e 20M doi 10 1080 00963402 1985 11455962 ISSN 0096 3402 Model Of The Sputnik On Display In Moscow British Pathe 4 Ekim 1957 24 Ocak 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 9 Ekim 2021 Swenson Loyd S Grimwood James M Alexander Charles C 1966 This New Ocean A History of Project Mercury NASA Ingilizce Washington DC s 71 OCLC 569889 Russia The First Spaceman Yuri Gagarin British Pathe Ingilizce 14 Nisan 1961 4 Aralik 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 9 Ekim 2021 NASA 27 Subat 2021 tarihinde kaynagindan arsivlendi Craig Paul De Burca Grainne 2011 EU Law Text Cases and Materials 5 Ingilizce Oxford Oxford University Press ISBN 978 0 19 957699 9 26 Agustos 2021 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Agustos 2021 Sachs Jeffrey D 31 Mart 2017 Globalization In the Name of Which Freedom Humanistic Management Journal 1 2 ss 237 252 doi 10 1007 s41463 017 0019 5 ISSN 2366 603X