Türkiye, resmî adıyla Türkiye Cumhuriyeti, topraklarının büyük bölümü Batı Asya'da Anadolu'da, diğer bir bölümü ise Güneydoğu Avrupa'nın uzantısı Doğu Trakya'da olan kıtalararası bir ülkedir. Batıda Bulgaristan ve Yunanistan, doğuda Gürcistan, Ermenistan, İran ve Azerbaycan, güneyde ise Irak ve Suriye ile sınır komşusudur. Güneyini Kıbrıs ve Akdeniz, batısını Ege Denizi, kuzeyini ise Karadeniz çevreler. Marmara Denizi ise İstanbul Boğazı ve Çanakkale Boğazı ile birlikte Anadolu'yu Trakya'dan, yani Asya'yı Avrupa'dan ayırır. Resmî olarak laik bir devlet olan Türkiye'de nüfusun çoğunluğu Müslüman'dır. Ankara, Türkiye'nin başkenti ve ikinci en yüksek nüfuslu şehridir. İstanbul ise, Türkiye'nin enyüksek nüfuslu şehri, ekonomik merkezi ve aynı zamanda Avrupa'nın en yüksek nüfuslu şehridir.
Türkiye Türkiye Cumhuriyeti | |||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
![]() | |||||||||||||
![]() Türkiye konumu (yeşil) | |||||||||||||
Başkent | Ankara 39°56′K 32°50′D / 39.933°K 32.833°D | ||||||||||||
En büyük şehir | İstanbul 41°1′K 28°57′D / 41.017°K 28.950°D | ||||||||||||
Resmî dil(ler) | Türkçe | ||||||||||||
Konuşulan diller | |||||||||||||
Etnik gruplar (2016) | |||||||||||||
Demonim | Türk | ||||||||||||
Hükûmet | Üniter cumhurbaşkanlığı sistemli anayasal cumhuriyet | ||||||||||||
| |||||||||||||
Yasama organı | Türkiye Büyük Millet Meclisi | ||||||||||||
Tarihçe | |||||||||||||
| |||||||||||||
Yüzölçümü | |||||||||||||
• Toplam | 783.562 km2 (36.) | ||||||||||||
• Kara | 769.632 km2 | ||||||||||||
• Su | 13.930 km2 | ||||||||||||
• Su (%) | 2,03 | ||||||||||||
Nüfus | |||||||||||||
• 2023 sayımı | |||||||||||||
• Yoğunluk | 111/km2 (107.) | ||||||||||||
GSYİH (SAGP) | 2023 tahminî | ||||||||||||
• Toplam | |||||||||||||
• Kişi başına | |||||||||||||
GSYİH (nominal) | 2023 tahminî | ||||||||||||
• Toplam | |||||||||||||
• Kişi başına | |||||||||||||
Gini (2019) | orta · 51. | ||||||||||||
İGE (2022) | çok yüksek · 45. | ||||||||||||
Para birimi | Türk lirası (TRY · ₺) | ||||||||||||
Zaman dilimi | UTC+3 (TSİ) | ||||||||||||
Tarih formatı | gg/aa/yyyy (miladi) | ||||||||||||
Şebeke gerilimi | 230 V–50 Hz | ||||||||||||
Trafik akışı | sağ | ||||||||||||
Telefon kodu | +90 | ||||||||||||
ISO 3166 kodu | TR | ||||||||||||
İnternet alan adı | .tr |
Türkiye toprakları üzerindeki ilk yerleşmeler Yontma Taş Devri'nde başlar. Doğu Trakya'da Traklar olmak üzere, Hititler, Frigler, Lidyalılar ve Dor istilası sonucu Yunanistan'dan kaçan Akalar tarafından kurulan İyon medeniyeti gibi çeşitli eski Anadolu medeniyetlerinin ardından, Makedonya kralı Büyük İskender'in egemenliğiyle ve fetihleriyle birlikte Helenistik Dönem başladı. Daha sonra, sırasıyla Roma İmparatorluğu ve Anadolu'nun Hristiyanlaştığı Bizans dönemleri yaşandı. Selçuklu Türklerinin 1071 yılında Bizans'a karşı kazandığı Malazgirt Meydan Muharebesi ile Anadolu'daki Bizans üstünlüğü büyük ölçüde kırılarak Anadolu, kısa süre içerisinde Selçuklulara bağlı Türk beyleri tarafından ele geçirildi ve Anadolu toprakları üzerinde İslamlaşma ve Türkleşme faaliyetleri başladı. Kısa sürede Anadolu'daki diğer Türk beyliklerinin üzerinde hâkimiyet kuran Konya merkezli Anadolu Selçuklu Sultanlığı, 1243 yılındaki Moğollara karşı kaybedilen Kösedağ Muharebesi'ne kadar Anadolu'yu yönetti. Anadolu'daki Moğol istilalarından sonra zayıf duruma düşen Anadolu Selçuklu Devleti, Anadolu'da yerini yeni Türk beyliklerine bıraktı.
13. yüzyılın sonlarından itibaren Batı Anadolu'daki Türk beyliklerinden biri olarak ön plana çıkan ve bağımsızlık kazanan Osmanlılar, 14. yüzyılda Balkan topraklarında gerçekleştirdiği fetihlerle büyük bir güç hâline geldi ve Anadolu'daki diğer Türk beylikleri üzerinde de hâkimiyet kurdu. Osmanlılar, 1453 yılında II. Mehmed'in İstanbul'u fethederek Bizans İmparatorluğu'na son vermesiyle imparatorluk hâline geldi. İmparatorluk, zirvesini 16. yüzyılda, özellikle I. Süleyman döneminde yaşadı. 1683 yılındaki II. Viyana Kuşatması sonrasında gelen bozgun ve 15 sene süren Kutsal İttifak Savaşları sonucunda Osmanlı İmparatorluğu'nun Avrupa'ya karşı üstünlüğü sona erdi.
19. yüzyıla gelindiğinde imparatorluk, Tanzimat adı verilen ciddi bir modernleşme sürecine girdi. 1876 yılında Türk tarihinin ilk yazılı anayasasının ilan edilip meclisin açılmasıyla başlayan I. Meşrutiyet devri, 1878 yılına kadar sürse de, 1908 yılında II. Meşrutiyet ilan edilerek anayasa tekrar yürürlüğe girdi. Ancak yapılan reformlar, imparatorluğun dağılmasını engelleyemedi. 1914 yılında başlayan I. Dünya Savaşı'na İttifak Devletleri'nin yanında giren imparatorluk, savaş sonucunda yenik düşerek 30 Ekim 1918 tarihinde tüm orduların teslim olması şartını kabul etti ve akabinde İtilaf Devletleri'nce işgal edildi. 16 Mart 1920'de İtilaf Devletleri'nin İstanbul'u işgal edip bazı milletvekillerini tutuklayarak sürgüne göndermesi sonucunda Meclis-i Mebûsan'ın kapanmasıyla Mustafa Kemal Paşa önderliğinde 23 Nisan 1920 tarihinde Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi kuruldu. Onun önderliğinde işgalci kuvvetlere karşı yapılan Kurtuluş Savaşı (1919-1922) başarıya ulaşarak, 1 Kasım 1922 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından saltanatın kaldırılmasıyla Osmanlı monarşisi ve Osmanlı İmparatorluğu tarihe karıştı. 29 Ekim 1923'te cumhuriyetin ilan edilmesi ve 3 Mart 1924'te hilafetin kaldırılıp Osmanlı Hanedanı'nın yurt dışına sürgün edilmesinden sonra, çağdaş Türkiye'nin oluşumunda önemli yer tutacak olan bir dizi devrim gerçekleştirildi.
Türkiye gelişmekte olan bir ülkedir ve cumhurbaşkanlığı sistemiyle yönetilen demokratik, laik ve üniter bir anayasal cumhuriyettir. Resmî dili Türkçedir ve nüfusunun çoğunluğu Sünni Müslüman'dır. Türkiye, OECD, G20 ve Türk Devletleri Teşkilatı'nın kurucu üyesidir. Türkiye NATO'nun ilk üyelerinden biridir. AB adayı olan Türkiye, AB Gümrük Birliği, Avrupa Konseyi, İslam İşbirliği Teşkilatı ve TÜRKSOY'un bir parçasıdır. Türkiye, askerî kapasitesi ve diplomatik girişimleri sayesinde bölgesel güç kabul edilirken; Avrupa ve Asya kıtalarının kavşak noktasında yer alması nedeniyle önemli bir jeostratejik güce sahiptir. Türkiye evrensel sağlık hizmetlerine, artan eğitim erişimine ve artan yenilikçiliğe sahiptir. 21 UNESCO Dünya Mirası alanı, 30 UNESCO Somut Olmayan Kültürel Mirası ve zengin mutfağı ile Türkiye, dünyanın en çok ziyaret edilen beşinci ülkesidir.
Etimoloji
Türkiye'nin adı, "Türk" etnik kimliği adından gelir. Sözcüğün günümüzdeki hâlinin orijinali, bugünkü Türkiye toprakları için ilk kez 12. yüzyılda İtalyanlar tarafından Orta Çağ Latincesi kullanılarak Turchia veya Turcmenia şekillerinde oluşturuldu. Bunların yanı sıra, Orta Çağ'ın Alman seyyahları bölgeyi Turkei veya Tirkenland şeklinde, Fransızlar ise Turquie şeklinde andı.
Sözcüğün Yunanca soydaşı olan Tourkia (Yunanca: Τουρκία), Bizans İmparatoru ve bilgini VII. Konstantinos tarafından De Administrando Imperio kitabında kullanıldı.Osmanlı İmparatorluğu ise, kendi çağdaşı olan diğer ülkeler tarafından ara ara (Türkiye veya Türk İmparatorluğu) şeklinde tanınırdı.
Aralık 2021'de cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, ihracatta "Made in Türkiye" ibaresinin kullanılmasına ilişkin bir genelde yayınladı. Genelgede ayrıca, diğer resmî yazışmalarla ilgili olarak, "(İngilizce) 'Turkey' gibi ifadeler yerine 'Türkiye' ifadesinin kullanılması konusunda gerekli hassasiyetin gösterileceği" belirtilmiştir. Gerekçe olarak da, Türkiye'nin "Türk milletinin kültür, medeniyet ve değerlerini en iyi şekilde temsil ve ifade etmesi" gösterilmiştir. Mayıs 2022'de Türkiye hükûmeti, Birleşmiş Milletler ve diğer uluslararası kuruluşlardan İngilizce olarak Turkey yerine Türkiye kullanılmasını talep etmiş ve bu talep Birleşmiş Milletler tarafından kabul edilmiştir.
Tarih
Tarih öncesi
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlrTDJRMUwwY2xRek1sUWpaaVpXdHNhVjlVWlhCbEpUSkRYMVZ5Wm1FdWFuQm5Mekl5TUhCNExVY2xRek1sUWpaaVpXdHNhVjlVWlhCbEpUSkRYMVZ5Wm1FdWFuQm4uanBn.jpg)
Günümüzdeki Türkiye topraklarının çoğunu oluşturan Anadolu yarımadasındaki en eski arkeolojik bulgu, Gediz Nehri'nde bulunan ve yaklaşık 1,24 ila 1,17 milyon yıla tarihlenen taş bir alettir. Ülkenin güney ile güneydoğu kısımları başta olmak üzere Anadolu'daki bilinen ilk yerleşimler, Eski Taş Çağı'na tarihlenir. Geçmişinin MÖ 9600 civarına kadar uzandığı tahmin edilen Göbeklitepe adlı arkeolojik sit alanı, dünyada bilinen en eski insan yapımı yapıdır. MÖ 7500'e veya MÖ 5700'e dayandığı düşünülen Orta Anadolu'daki Çatalhöyük, dünya üzerinde Cilalı Taş Devri ile Bakır Çağı'na ait en büyük ve en iyi korunmuş yerleşim yeridir. MÖ 8200 ila 6000 arasında kurulduğu tahmin edilen Çayönü yerleşkesi de, bu yapılara yine örnek verilebilir. Çanakkale'de bulunan Troya'da ise Cilalı Taş Devri'nde başlayan yerleşmeler, Demir Çağı'na kadar devam etmiştir.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgxTHpWakwweHBiMjVmUjJGMFpTVXlRMTlJWVhSMGRYTmhYekF4TG1wd1p5OHlNakJ3ZUMxTWFXOXVYMGRoZEdVbE1rTmZTR0YwZEhWellWOHdNUzVxY0djPS5qcGc=.jpg)
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgwTHpRMEwwRnBlbUZ1YjJsZldtVjFjMTkwWlcxd2JHVmZNakV5TUM1cWNHY3ZNakl3Y0hndFFXbDZZVzV2YVY5YVpYVnpYM1JsYlhCc1pWOHlNVEl3TG1wd1p3PT0uanBn.jpg)
Çeşitli Eski Anadolu milletleri, bölgede Cilalı Taş Devri'nin başlangıcına kadar varlığını sürdürdü. Bu halkların çoğu Hint-Avrupa dil ailesinin bir kolu olarak kabul edilen Anadolu dillerini konuştular. Bazı bilim insanları, Hint-Avrupa dillerinin, yine eski Anadolu dillerinden olan Hitit dili ve Luvi dilinden yayıldığını öne sürer. Ayrıca Türkiye'nin Avrupa kıtasında kalan küçük bir bölümünü oluşturan Doğu Trakya ise, 40 bin yıl öncesine dayanan bir yerleşim tarihine sahiptir ve bölgenin sakinleri de tarıma başlayarak milattan 6000 yıl önce Cilalı Taş Devri'ne geçmiştir.
Anadolu'nun bilinen ilk sakinleri, Hatti ve Hurri toplumlarıdır. Hint-Avrupa milletlerinden olmayan bu iki toplum, yaklaşık olarak MÖ 2300'lerde Orta ve Doğu Anadolu'da yaşadılar. Hatti ve Hurriler, Hint-Avrupa milletlerinden Hititlerin MÖ 2000-1700 yıllarında Anadolu'ya gelmesiyle yerini Hititlere bıraktı. Hititler, bölgedeki ilk büyük krallığı MÖ 13. yüzyılda kurdular. Asurlular da, MÖ 1950'den MÖ 612'ye kadar günümüz Türkiye'sinin güneydoğu topraklarını fethetti ve oraya yerleşti.Urartuların MÖ 9. yüzyılda Asurluların kuzeyindeki güçlü rakibi olduğu ise, Asur kitabeleri aracılığıyla öğrenildi. MÖ 612'den itibaren herhangi ciddi bir etki gösteremeyen Urartular, MÖ 590 yılında İran'dan gelen Medler tarafından yıkıldı.
Orta Anadolu üzerinde büyük bir hâkimiyet kurmuş olan Hitit İmparatorluğu'nun da MÖ yaklaşık 1180'li yıllarda çöküşünün ardından, Hint-Avrupa milletlerinden Friglerin kurdukları Frigya, MÖ 7. yüzyılda Kimmerler tarafından yapılan saldırılara kadar Anadolu'da üstünlük elde etti. Frigya'dan sonra Lidya, Karya ve Likya devletleri bölgede güç yakalayarak söz sahibi oldu. Ekonomi alanıyla ön plana Lidyalılar, MÖ 546'da Ahameniş hükümdarı Büyük Kiros tarafından yıkılıncaya kadar Batı Anadolu'da varlığını sürdürdü.
Antik Çağ, Helenistik dönem ve Bizans dönemi
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTloTDJGbEwwSmhkSFJzWlY5dlpsOUpjM04xY3k1cWNHY3ZNakl3Y0hndFFtRjBkR3hsWDI5bVgwbHpjM1Z6TG1wd1p3PT0uanBn.jpg)
Anadolu'nun sahil şeridinde MÖ 1200 yıllarında büyük ölçüde Aiol, İyon ve Yunan yerleşimleri başladı. Bu yerleşimciler tarafından Milet, Efes, Smyrna ve Byzantium gibi çok sayıda önemli şehir kuruldu. Son olarak Yunan koloniciler tarafından MÖ 657'de Megara kenti ortaya çıkarıldı. Yine bu dönemlerde, MÖ 6. yüzyılda, Türkiye'nin şu anki doğu toprakları üzerinde Ermeni Orontid Hanedanı tarafından bir devlet kuruldu.
Anadolu, MÖ 6. ve 5. yüzyıllarda bir Pers devleti olan Ahameniş İmparatorluğu'nun egemenliğine girdi ve bu egemenlik, MÖ 334 yılındaki Makedonya Kralı Büyük İskender'in fetihlerine kadar devam etti. Anadolu'nun içlerine kadar ilerleyen İskender; Frigya, Kapadokya ve en son Kilikya'ya kadar ulaştı. Ardından, İskenderun civarında (Antakya) gerçekleşen İssos Savaşı'nda ve akabinde Irak civarında meydana gelen Gaugamela Muharebesi'nde Ahameniş hükümdarı III. Darius'u perişan etti. Daha sonra Pers Kralı III. Darius'u devirdi ve Ahameniş İmparatorluğu'nu tamamen fethetti. Büyük bir yenilgiye uğrayan Darius, Fırat'ın doğusuna kadar sürüldü ve böylece Anadolu'daki Pers hakimiyeti son bulmuş oldu.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlqTDJNMUwwTnZibk4wWVc1MGFXNWxSVzF3YVhKbExtcHdaeTh5TWpCd2VDMURiMjV6ZEdGdWRHbHVaVVZ0Y0dseVpTNXFjR2M9LmpwZw==.jpg)
Büyük İskender döneminde kültürel kaynaşma ve Helenleştirme hareketi başlatıldı. MÖ 323'te İskender'in Babil'deki ani ölümünün ardından Anadolu bölünerek küçük Helenistik krallıklar ortaya çıktı. Tüm bu krallıklar, MÖ 1. yüzyıl ortalarında Roma Cumhuriyeti'nin bir parçası haline geldi. Büyük İskender'in, fetihleriyle başlatmış olduğu Helenleştirme hareketi ise Roma İmparatorluğu döneminde hızlandırıldı. Bu nedenle daha önceki yüzyıllarda var olan Anadolu dilleri ve kültürlerinin nesli tükenerek yerini Yunan dil ve kültürüne bıraktı.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTg1THprM0wxUjFjbXRsZVMwek1ERTVYeTFmU0dGbmFXRmZVMjl3YUdsaFh5VXlPREl5TVRZME5qQTNNamtsTWprdWFuQm5Mekl5TUhCNExWUjFjbXRsZVMwek1ERTVYeTFmU0dGbmFXRmZVMjl3YUdsaFh5VXlPREl5TVRZME5qQTNNamtsTWprdWFuQm4uanBn.jpg)
324 yılında Roma İmparatoru I. Konstantin, imparatorluğun başkentini Byzantium'a taşıdı ve şehrin adını Nova Roma olarak değiştirdi. İmparator I. Theodosius'un (379-395) iki erkek çocuğu, babalarının 395'te ölmesinin ardından Roma İmparatorluğu'nu Doğu ve Batı olmak üzere ikiye bölerek paylaştılar. Başkenti Roma olarak kalan Batı Roma İmparatorluğu, 476'da yıkıldı. Halk arasında Konstantinopolis (İstanbul) olarak yaygınlaşan şehir ise, Doğu Roma İmparatorluğu'nun başkenti oldu. Doğu Roma İmparatorluğu, daha sonraki yıllarda Bizans İmparatorluğu olarak anılmaya başladı, günümüz Türkiye topraklarının önemli bir kısmında hakimiyet kurdu ve Osmanlı Türklerinin İstanbul'u ele geçirdiği 1453 yılına kadar varlığını sürdürdü.
Selçuklular ve Osmanlı İmparatorluğu
Oğuz Türkleri, Müslüman olduktan sonra İslam dünyası çevrelerine daha yakın yerlerde ikamet ettiler ve 9. yüzyılda Hazar Denizi ile Aral Gölü'nün kuzeyine yerleşmeye başladılar. 10. yüzyıl itibarıyla Selçuklular, Pers yurdunu da sınırları içine katarak, atalarının vatanı Orta Asya'dan batıya doğru göç etmeye başladılar ve Büyük Selçuklu Devleti'ni kurdular.
11. yüzyılın ikinci yarısında Selçuklular, Anadolu'nun doğu bölgelerine yerleşmeye ve akınlar yapmaya başladılar. 1071'de, Sultan Alp Arslan döneminde, Selçuklu Türkleri ile Bizans İmparatorluğu arasında yapılan Malazgirt Meydan Muharebesi'nden sonra gelen Selçuklu zaferiyle birlikte Anadolu toprakları üzerinde Türkleştirme ve İslamlaşma hareketi başladı. Bu hareketle birlikte Anadolu'da Türk dilleri ve İslam tanıtılarak yaygın hâle geldi. Böylece bölgede yaygın olan Hristiyanlık ve Yunanca, yerini yavaş yavaş İslam ve Türk kültürüne bıraktı. Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun parçalanmasının ardından, Anadolu'da diğer Türk beyliklerinin üzerinde hakimiyet kuran Anadolu Selçuklu Sultanlığı, uzunca bir süre Anadolu'yu yönetti. Başkenti İznik olan Anadolu Selçuklular, Birinci Haçlı Seferi sırasında İznik'in Bizans'ın eline geçmesiyle Sultan I. Kılıç Arslan tarafından 1097 tarihinde başkentini Konya'ya taşımıştır ve bu tarihten itibaren Konya, Selçuklu Devleti'nin başkenti olmuştur. Sultan I. Alâeddin Keykubad döneminde altın çağını yaşayan Selçuklular, I. Alaeddin'in ölümünün ardından duraklama sürecine girdi.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTg1THpsbEwwRnVZWFJ2YkdsaE1USXdNQzV3Ym1jdk1qSXdjSGd0UVc1aGRHOXNhV0V4TWpBd0xuQnVadz09LnBuZw==.png)
Alaeddin Keykubad'ın ölümünü fırsat bilen Moğollar, Selçukluların doğu sınırına saldırarak Anadolu içlerine girmeye çalıştılar. Nitekim 1243'te Anadolu Selçuklu Devleti ile Baycu Noyan komutasındaki Moğollar arasında gerçekleşen Kösedağ Muharebesi sonucunda gelen yenilgiyle Anadolu, Moğol hakimiyetine girmiştir ve Anadolu Selçuklu Devleti zayıflayıp yerini Türk beyliklerine bırakmıştır. Bu beylikler arasında, Söğüt ve Bilecik çevresinde kurulu olan Osmanoğulları Beyliği, 13. yüzyılın sonlarına doğru bağımsızlığını ilan etmiştir.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgzTHpjd0wwdDFjMkYwYldGZldtOXVZWEp2TG1wd1p5OHlNakJ3ZUMxTGRYTmhkRzFoWDFwdmJtRnlieTVxY0djPS5qcGc=.jpg)
Osman Gazi'nin başında olduğu Osmanoğulları Beyliği, sonraki yıllarda gittikçe büyüyerek Anadolu, Balkanlar, Kuzey Afrika ve Levant üzerinde hâkimiyet kurdu. 1453 yılında, II. Mehmed öncülüğünde Bizans İmparatorluğu'nun başkenti Konstantinopolis fethedildi ve imparatorluk tarihe karıştı. Bu olaydan sonra Osmanlılar, bir imparatorluk hâline geldi.
1514 yılında I. Selim, Çaldıran Muharebesi ile Safevî hükümdarı Şah İsmail'i yenerek imparatorluğun sınırlarını doğu yönünde genişletti. 1517'de de Levant, Mısır ve Cezayir'i ele geçirdi ve Mısır'da hüküm süren Memlûk Sultanlığı'nı yıkarak İslam halifeliğinin Osmanlı İmparatorluğu'na geçmesini sağladı. Ardından Kızıldeniz, Umman Denizi ve Basra Körfezi üzerinde Osmanlı ve Portekiz imparatorlukları arasında, Hint Okyanusu'nda üstünlüğü ele geçirmek için bazı çeşitli deniz muharebeleri yapıldı. Portekizlilerin Hindistan üzerinde egemenlik sağlaması Osmanlı tarafından bir tehdit olarak algılandı. Çünkü 15. yüzyıl sonlarındaki Coğrafi Keşifler sayesinde Ümit Burnu ve Amerika kıtasının keşfedilmesi, Osmanlı'nın elinde tuttuğu Doğu Asya ile Batı Avrupa arasında ticareti sağlayan eski ticaret yollarının önemini yitirmesine neden olup Osmanlı ekonomisini olumsuz yönde etkilemiştir.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh3THpBMUwwOTBkRzl0WVc1RmJYQnBjbVZOWVdsdVh5VXlPRlIxY210cGMyZ2xNamt1Y0c1bkx6SXlNSEI0TFU5MGRHOXRZVzVGYlhCcGNtVk5ZV2x1WHlVeU9GUjFjbXRwYzJnbE1qa3VjRzVuLnBuZw==.png)
Osmanlı İmparatorluğu, 16. ve 17. yüzyılda, özellikle I. Süleyman döneminde tarihinin zirvesine ulaştı. Bu dönemde batıda Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu'na doğru topraklar genişletilerek Balkanların tamamı, Orta Avrupa ve Lehistan'ın güney kısmı ele geçirildi.Osmanlı donanması, denizde çeşitli rekabetlere girerek başarılar kazandı. 1538'de yapılan Preveze Deniz Muharebesi'nde Barbaros Hayreddin Paşa'nın Haçlıları mağlup etmesinden sonra imparatorluğun Akdeniz'deki kontrolü arttı. Doğuda ise Safevî Devleti ile mezhep farklılıklarından ve toprak anlaşmazlıklarından kaynaklanan bazı çatışmalar, zaman zaman savaşa dönüşerek 16. ve 18. yüzyıl arasında devam etti.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlrTDJReUwwOTBkRzl0WVc1ZlUzVnNkR0Z1WDFObGJHbHRYMGxKU1Y4bE1qZ3hOemc1SlRJNUxtcHdaeTh5TWpCd2VDMVBkSFJ2YldGdVgxTjFiSFJoYmw5VFpXeHBiVjlKU1VsZkpUSTRNVGM0T1NVeU9TNXFjR2M9LmpwZw==.jpg)
Osmanlı İmparatorluğu, Batı Avrupa'da gerçekleşen Rönesans, Bilimsel Devrim, Aydınlanma Çağı ve Sanayi Devrimi gibi yeni gelişmeleri ülkesine getiremeyerek çağın gerisinde kaldı.Kutsal İttifak Savaşları'nın bitmesiyle 1699'da imzalanan Karlofça Antlaşması sonrasında Osmanlı İmparatorluğu yavaşça gerilemeye başladı. Yapılan pek çok ıslahat ve 19. yüzyılda ilan edilen Tanzimat Fermanı, ülkenin modernleşmesini amaçladı; ancak başarılı olamadı. Bunun yanı sıra, ülkede toprak bütünlüğünü korumak için geliştirilen, farklı dinî ve etnik kökenlere sahip kişilerin bir arada yaşaması fikrini içeren Osmanlıcılık akımı da başarıya ulaşamayarak dağılmanın önüne geçemedi. 1854'te Kırım Savaşı sırasında Osmanlı İmparatorluğu, ilk kez dış borçlanmaya gitti; ancak alınan borçlar ödenemedi. Sonraki 20 yıl içinde yüksek seviyelere ulaşarak ekonominin iflasın eşiğine gelmesine sebep oldu ve Osmanlı hükûmetini zor durumda bıraktı. Bunu 1875-78 Doğu Krizi ve 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı gibi felaketler izledi. Sonuç olarak Osmanlı ekonomisi, borçlarını ödeyemeyerek harap duruma gelince, alacaklı ülkeler tarafından 1881'de borçların tahsilatını sağlayacak Düyun-u Umumiye kuruldu. Böylece Osmanlı Devleti'nin gelirlerinin kontrolü, alacaklı ülkelerin eline geçti. 20. yüzyıl başlarında Osmanlı İmparatorluğu, Avrupalı güçlerle karşılaştırıldığında sanayileşememiş ve gelişmemiş bir ülke konumuna geldi. Yine de, Osmanlılar en uzak vasalları olan Açe Sultanlığı'na asker gönderirken Güneydoğu Asya'da bile nüfuz sahibiydiler.
Osmanlı İmparatorluğu'nun topraklarının sınırları, askerî gücü ve zenginlik düzeyi giderek azalınca, Balkanlarda yaşayan Müslümanlar, gördükleri eziyetler sebebiyle Anadolu'ya göç etmeye başladı. Aynı şekilde Rusların Kafkasya topraklarını ele geçirmesi sonucunda buradaki Müslümanlar da Anadolu'ya yöneldi. İmparatorluğun yine son zamanlarında milliyetçilik isyanlarının çıkmasıyla milletler arasında çeşitli etnik gerginlikler yaşandı; bu etnik gerginlikler Ermeni Sorunu gibi çeşitli sorunları ortaya çıkardı. Sultan II. Abdülhamid'in aşırı otoriter yönetimine bir tepki olarak gelişen Jön Türk hareketinin 1908'de yaptığı devrimle II. Meşrutiyet ilan edildi. Ardından 5 Ekim 1908'de Bulgaristan'ın resmen bağımsız olması ve 6 Ekim 1908'de Avusturya-Macaristan'ın Bosna'yı tek taraflı ilhakı, ülkedeki kaos ortamını büyüttü. Bu olayları, pek çok canın ve toprağın kaybına sebep olan Trablusgarp Savaşı (1911-12) ile Balkan Savaşları (1912-13) izledi. 23 Ocak 1913'te, I. Balkan Savaşı sırasında gerçekleşen Bâb-ı Âli Baskını, Üç Paşalar'ı başa getirdi ve yönetimi ele geçirmelerine yol açtı.
Osmanlı İmparatorluğu, I. Dünya Savaşı'na İttifak Devletleri'nin yanında girdi ve savaştan yenik çıktı. Savaş sırasında Ermenilerle yaşanan etnik gerginliklerin tırmanması üzerine çıkarılan Tehcir Kanunu ile Ermeniler, Doğu Anadolu Bölgesi'nden Suriye'ye devlet eliyle göç ettirildi. Göçlerde farklı kaynaklara göre 300.000 ile 1.500.000 arasında Ermeninin öldüğü iddia edildi. Bu ölümler, çeşitli kaynaklar tarafından Ermeni Soykırımı olarak tanımlandı. Türk tarafı ise olayların soykırım olmadığını ifade ederek Ermenilerin yalnızca yerlerinin değiştirildiğini belirtti. Ermenilerin yanı sıra, imparatorlukta savaş devam ederken Rum ve Süryaniler de öldürüldü ve bu olaylar da bazı kaynaklar tarafından soykırım olarak tanımlandı.
Savaşın ardından imparatorluğa bağlı milletler ayrılarak çeşitli yeni devletler kurdular. 30 Ekim 1918'de Osmanlı İmparatorluğu, İtilaf Devletleri ile Mondros Mütarekesi'ni imzaladı. 10 Ağustos 1920'de imzalanan Sevr Antlaşması ise Osmanlı topraklarını İtilaf Devletleri arasında paylaştırdı, ancak yürürlüğe giremedi.
Türkiye Cumhuriyeti
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTg1THpreEwwRjBZWFFsUXpNbFFrTnlhMThsUXpVbE9VWmhjR3RoY3lWRE5DVkNNWGxzWVY5elpXeGhiVjkyWlhKcGNtdGxiaTVxY0djdk1qSXdjSGd0UVhSaGRDVkRNeVZDUTNKclh5VkROU1U1Um1Gd2EyRnpKVU0wSlVJeGVXeGhYM05sYkdGdFgzWmxjbWx5YTJWdUxtcHdadz09LmpwZw==.jpg)
I. Dünya Savaşı bitiminde imzalanan Mondros Mütarekesi'nden sonra İtilaf Devletleri tarafından İstanbul, İzmir ve diğer Osmanlı topraklarının işgali, Anadolu Hareketi'ni ortaya çıkardı.Çanakkale Savaşı'nın öne çıkan isimlerinden biri olan Mustafa Kemal Paşa'nın 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkışı ile Sevr Antlaşması'nın getirdiği şartları iptal edip Mîsâk-ı Millî sınırları içinde kalan ülke topraklarının bütünlüğünü korumayı amaçlayan Türk Kurtuluş Savaşı başlatıldı.
Ankara'da 23 Nisan 1920'de kendisini ülkenin meşru hükûmeti ilan eden Ankara merkezli Türk rejimi, eski Osmanlı'dan yeni Cumhuriyet siyasi sistemine yasal geçişi resmîleştirmeye başladı. Ankara Hükûmeti silahlı ve diplomatik mücadeleye girişti. 1921-1923 yılları arasında Ermeni, Yunan, Fransız ve İngiliz orduları ülkeden kovuldu: Ankara Hükûmeti'nin askerî ilerleyişi ve diplomatik başarısı 11 Ekim 1922'de Mudanya Mütarekesi'nin imzalanmasıyla sonuçlandı. Birleşik Krallık ile Ankara Hükûmeti arasındaki Çanakkale Krizi'nin (Eylül-Ekim 1922) ele alınışı, 19 Ekim 1922'de David Lloyd George hükûmetinin çökmesine ve Kanada'nın Birleşik Krallık'tan siyasi özerklik kazanmasına neden oldu. 1 Kasım 1922 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi, saltanatı kaldırdı ve 623 yıllık monarşik Osmanlı İmparatorluğu, resmen tarih sahnesinden silindi.
24 Temmuz 1923'te Sevr Antlaşması'nın yerine imzalanan Lozan Antlaşması, Osmanlı İmparatorluğu'nun devamı niteliğindeki yeni Türk devletinin uluslararası alanda tanınmasını sağladı. Yeni antlaşma, Türkiye'nin kendi toprakları üzerindeki egemenliğine yol açtı. İtilaf Devletleri'nin Türkiye'yi işgali, 4 Ekim 1923'te son İtilaf birliklerinin İstanbul'dan çekilmesi ve 6 Ekim 1923'te Türk birliklerinin şehre girmesiyle sona erdi. 29 Ekim 1923'te yeni başkent Ankara'da resmen cumhuriyet ilan edildi. Lozan Antlaşması sonrasında antlaşma maddeleri gereğince yapılan Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesi kapsamında Türkiye'deki 1,1 milyon Rum ile Yunanistan'daki 380 bin Türk yer değiştirdi.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlpTDJKaUwwWnZjbTFsY2w5UGRIUnZiV0Z1WDFOMWJIUmhibDlOWldodFpXUmZWa2xmWVhKeWFYWmxjMTlwYmw5TllXeDBZVjl2Ymw5aFgwSnlhWFJwYzJoZmQyRnljMmhwY0M1Zk9WOUVaV05mTVRreU1pNXFjR2N2TWpJd2NIZ3RSbTl5YldWeVgwOTBkRzl0WVc1ZlUzVnNkR0Z1WDAxbGFHMWxaRjlXU1Y5aGNuSnBkbVZ6WDJsdVgwMWhiSFJoWDI5dVgyRmZRbkpwZEdsemFGOTNZWEp6YUdsd0xsODVYMFJsWTE4eE9USXlMbXB3Wnc9PS5qcGc=.jpg)
Türkiye Cumhuriyeti Devleti'nin kurucusu ve ilk cumhurbaşkanı olan Mustafa Kemal, dine dayalı ve çok uluslu eski Osmanlı monarşisini laik bir anayasa altında parlamenter bir cumhuriyet olarak yönetilecek bir Türk ulus devletine dönüştürme amacını içeren birçok devrim yaptı. Bu devrimlerin bir parçası olarak saltanat ve ardından hilâfet kaldırıldı, kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanındı, Latin alfabesi kullanılmaya başlandı ve diğer birçok değişiklik yapıldı. Türkiye Büyük Millet Meclisi, 1934 yılında çıkan Soyadı Kanunu ile kendisine "Atatürk" soyadını verdi.Ağa olarak adlandırılan toprak beyleri tarafından yönetilen ve feodal düzenleri olan Kürt ve Zaza aşiretleri ve ülkenin diğer yerlerinde bulunan çoğunlukla İslamcı bazı gruplar, bu devrimlere itiraz etti ve laikliğe muhalefet nedeniyle çıkan Şeyh Said ve Menemen isyanları ile toprak reformu nedeniyle çıkan Dersim İsyanı, Türk güvenlik güçleri tarafından bastırıldı.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlqTDJNNUwwRnVaSEpsWVhOZlVHRndZVzVrY21WdmRWOWhibVJmVkhWeVozVjBYeVZETXlVNU5ucGhiRjh4T1RnMkxtcHdaeTh5TWpCd2VDMUJibVJ5WldGelgxQmhjR0Z1WkhKbGIzVmZZVzVrWDFSMWNtZDFkRjhsUXpNbE9UWjZZV3hmTVRrNE5pNXFjR2M9LmpwZw==.jpg)
II. Dünya Savaşı'nda (1939-1945) Türkiye, uzun süre tarafsızlığını korudu; ancak savaşın son aylarında, 23 Şubat 1945 tarihinde Müttefik Devletler'in yanında yer aldı. 26 Haziran 1945'te ise Birleşmiş Milletler'in kurucu üyelerinden biri oldu.II. Dünya Savaşı'ndan sonra Yunanistan'da çıkan komünist isyanının bastırılmasında karşılaşılan zorluklar ve Sovyetler Birliği'nin Türk Boğazları'nda askerî üs talep etmesi, Amerika Birleşik Devletleri'nin 1947'de Truman Doktrini'ni ilanıyla sonuçlandı. Doktrin, Türkiye ve Yunanistan'ın güvenliğini sağlamayı amaçlayarak askerî ve ekonomik destek sağladı. Her iki ülke de 1948 yılında Avrupa ekonomisinin yeniden inşası için Marshall Planı ve OEEC'ye dahil edildi, daha sonra 1961 yılında OECD'nin kurucu üyesi haline geldi.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTloTDJFNEwxWnBjMmwwWDI5bVgxUmhibk4xWHlWRE15VTROMmxzYkdWeUpUSkRYMVIxY210cGMyaGZVSEpwYldWZlRXbHVhWE4wWlhJbE1rTmZkRzlmZEdobFgwVkRYell1YW5Cbkx6SXlNSEI0TFZacGMybDBYMjltWDFSaGJuTjFYeVZETXlVNE4ybHNiR1Z5SlRKRFgxUjFjbXRwYzJoZlVISnBiV1ZmVFdsdWFYTjBaWElsTWtOZmRHOWZkR2hsWDBWRFh6WXVhbkJuLmpwZw==.jpg)
Kore Savaşı'na (1950-53) Birleşmiş Milletler kuvvetleri ile birlikte katılan Türkiye, 1952 yılında Sovyetler Birliği'ne karşı NATO'ya katıldı. 15 Temmuz 1974'te Kıbrıs'ta gerçekleşen darbe, EOKA-B'nin faaliyetleri, Enosis (adayı Yunanistan ile birleştirme) planları ve yaşanan toplumlar arası çatışmanın tırmanması sonucunda Türkiye, 20 Temmuz 1974'te adaya asker çıkardı. Dokuz yıl sonra Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti kurularak ada ikiye bölündü, ancak ülke yalnızca Türkiye tarafından tanındı.
Türkiye Cumhuriyeti'nin tek partili dönemi, 1945 yılında son buldu. Ardından gelen çok partili demokrasi dönemi 1960 ve 1980 askerî darbeleri ve 1971 ve 1997 muhtıraları ile kesintiye uğradı. 1960 ile 20. yüzyılın sonu arasında Türk siyasetinde birden fazla seçim zaferi elde eden önde gelen liderler muhafazakâr-popülist Süleyman Demirel, sosyal demokrat Bülent Ecevit ve neoliberal reformcu Turgut Özal'dı. Tansu Çiller 1993 yılında Türkiye'nin ilk kadın başbakanı oldu.
1980'li yıllarda Türk ekonomisinin liberalleştirilmesinden bu yana ülke, ekonomik büyüme ve siyasi istikrar yakaladı. 1984'ten itibaren PKK, Türk hükûmetlerine karşı ayaklanma ve saldırı kampanyalarına başladı; tarafların çatışmaları sonucunda resmî verilere göre 40 binden fazla insan öldü. 2012'de taraflar arasında barış görüşmeleri başladı, ancak 2015'te görüşmeler sona erdi ve yeniden çatışma hâline dönüldü. 2013'te Gezi Parkı'ndaki düzenlemeler nedeniyle başlayan protestolar, daha sonra hükûmet karşıtı protestolara dönüşerek birçok ilde patlak verdi ancak hükûmet tarafından bastırıldı. 28 Ağustos 2014'te Recep Tayyip Erdoğan doğrudan halk oyuyla seçilen ilk cumhurbaşkanı oldu. 15 Temmuz 2016'da, Türkiye'de bir darbe girişimi meydana geldi. 2017'de yapılan anayasa değişikliği referandumu ile parlamenter sistemin yerini icracı bir başkanlık sistemi aldı. Başbakanlık makamı kaldırılarak yetki ve görevleri cumhurbaşkanına devredildi.
İdari bölümler
Türkiye, idari açıdan üniter bir yapıya sahiptir ve bu durum Türk kamu yönetimine şekil veren en önemli etkenlerdendir. Devletin temel işleyişindeki üç güç olan yasama, yürütme ve yargı dikkate alındığında, yerel yönetimlerin hemen hemen herhangi bir gücü yoktur. İllerin ve diğer birimlerin yönetimi, merkezî yönetimden sonra gelir. Yerel yönetimler yalnızca bulundukları yerde hizmet vermek amacıyla kurulmuşlardır. İllerin başında valiler, ilçelerin başında kaymakamlar yönetici olarak görevlidir. Vali ve kaymakamın yanı sıra, merkezî yönetim ve belediye başkanları tarafından atanan diğer üst düzey yetkililer de vardır.
Türkiye'nin başkenti Ankara'dır. Ülkenin en büyük idari birimleri illerdir ve 81 il vardır. Bu iller ilçelere ayrılmıştır, toplamda 973 ilçe mevcuttur. Ayrıca ülke coğrafi, demografik ve ekonomik koşullar göz önüne alınarak idari anlam taşımayan 7 bölge ve 21 alt bölgeye ayrılmıştır.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh5THpJMUwxUjFjbXRsZVY5d2NtOTJhVzVqWlhOZllteGhibXRmWjNKaGVTNXpkbWN2TnpBd2NIZ3RWSFZ5YTJWNVgzQnliM1pwYm1ObGMxOWliR0Z1YTE5bmNtRjVMbk4yWnk1d2JtYz0ucG5n.png)
Siyaset
Türkiye, çok partili sisteme sahip temsilî demokrasinin uygulandığı üniter devlettir.Mevcut anayasa 1982'de referandumla onaylandı ve hükûmetin yapısını belirlemekle birlikte, devletin ideallerini ve yönetim standartlarını ortaya koymaktadır. Anayasa ayrıca devletin vatandaşlarına karşı sorumluluğunu ve halkın hak ve yükümlülüklerini belirler.
Türk siyasi sisteminde vatandaşlar, ülkesel, il ve yerel olmak üzere üç yönetim düzeyine tabidir. Yerel yönetimin görevleri genellikle belediye yönetimleri ve ilçeler arasında paylaştırılır. Türkiye idari amaçlarla 81 ile bölünmüştür. Her il, toplam 973 ilçe olmak üzere ilçelere ayrılmıştır.
Devlet, anayasa tarafından tanımlanan bir kuvvetler ayrılığı sistemi ile düzenlenmiştir ve yasama, yürütme ve yargı olmak üzere üç kola ayrılmaktadır:
- Yasama: Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev ve yetkileri, kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; bütçe ve kesinhesap kanun tekliflerini görüşmek ve kabul etmek; para basılmasına ve savaş ilanına karar vermek; genel ve özel af ilanına karar vermek. Ayrıca hükûmet üyelerini görevden alabilecek soruşturma yetkisine sahiptir.
- Yürütme: Cumhurbaşkanı ordunun başkomutanıdır; kanun teklifini yasalaşmadan önce veto edebilir; kabine üyelerini ve ulusal yasaları uygulayan diğer görevlileri atar; temel haklar, bireysel haklar ve belirli siyasi haklar dışında yürütme yetkisine ilişkin konularda cumhurbaşkanlığı kararnameleri çıkarabilir (parlamento yasaları cumhurbaşkanlığı kararnamelerinden üstündür). Ayrıca milletlerarası antlaşmaları onaylar ve yayımlar.
- Yargı: Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay ve Uyuşmazlık Mahkemesi anayasa tarafından yüksek mahkemeler olarak tanınmaktadır. Anayasa Mahkemesi, kanunların anayasaya uygunluğunu denetler ve insan haklarına ilişkin bireysel başvurularını karara bağlar. Yargıtay, adli konularda nihai karar mercii. Danıştay, idari yargıda nihai karar mercii. Uyuşmazlık Mahkemesi, adli ve idari yargı arasında çıkacak olan görev uyuşmazlıklarının karara bağlandığı yüksek mahkemedir. Anayasa Mahkemesi'nin üyeleri, cumhurbaşkanı ve meclis tarafından atanır.
Meclise 600 milletvekili seçilir. Parlamento üyelerinin her biri beş yıllık bir dönem için bir seçim bölgesini temsil eder. Parlamentonun sandalye dağılımı, nüfus sayımına uygun olarak illere göre dağıtılır. Cumhurbaşkanı ise beş yıllık bir dönem için doğrudan halk tarafından seçilir. Cumhurbaşkanı iki dönemden (10 yıl) sonra yeniden aday olamaz. Cumhurbaşkanının ikinci döneminde Meclis tarafından seçimlerin yenilenmesine karar verilmesi hâlinde, cumhurbaşkanı bir defa daha aday olabilir. Meclis seçimleri ve cumhurbaşkanlığı seçimleri aynı gün yapılır. Anayasa Mahkemesi on beş üyeden oluşur. Bir üye on iki yıllık bir süre için seçilir ve yeniden seçilemez. Anayasa Mahkemesi üyeleri altmış beş yaşını doldurduklarında emekli olmak zorundadırlar.
Seçim ve partiler
Türkiye'de seçimler altı yönetim kademesi için yapılır: meclis seçimleri (ulusal), cumhurbaşkanlığı seçimleri (ulusal), büyükşehir belediye başkanları (yerel), ilçe belediye başkanları (yerel), il veya belediye meclisi üyeleri (yerel) ve muhtarlar (yerel). Seçimler dışında zaman zaman referandumlar da düzenleniyor.
18 yaşını doldurmuş her Türk vatandaşı, seçimlerde oy kullanma ve aday olma hakkına sahiptir. Her iki cinsiyet için de genel oy hakkı Türkiye'nin her yerinde uygulanmaktadır. Türkiye'de hem genel hem de yerel seçimlere katılım oranları yüzde 80'lerde bulunmaktadır. Türkiye'de 88 seçim bölgesi vardır ve bu seçim bölgelerinden aday olan 18 yaş üstü kişilerden 600 tanesi beş yıl aralıklarla liste usulü çoğunluk seçim sistemi yoluyla milletvekili olarak seçilir. Anayasa Mahkemesi, laiklik karşıtı veya terörle bağlantısı olan siyasi partilerin kamu finansmanını veya tamamen varlıklarını ortadan kaldırma hakkına sahiptir. Ülkede %7 seçim barajı uygulaması vardır. Küçük partiler, diğer partilerle ittifak kurarak seçim barajını aşabilirler. İttifakın toplam oyunun %7'yi geçmesi yeterlidir. Bağımsız adaylar seçim barajına tabi değildir.
İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Türkiye'de siyaset çok partili bir sistem altında faaliyet göstermiştir. Türk siyasi yelpazesinin sağ tarafında Demokrat Parti (DP), Adalet Partisi (AP), Anavatan Partisi (ANAP) ve Adalet ve Kalkınma Partisi (AK Parti) Türkiye'nin en büyük siyasi partileri oldular ve en büyük seçim başarılarını elde ederek siyasette baskın oldular. Sağ partiler muhafazakârlık, milliyetçilik, liberalizm veya İslamcılık gibi siyasi ideolojilerin ilkelerini benimseme eğilimindedir. Yelpazenin sol tarafında Cumhuriyet Halk Partisi (CHP), Sosyaldemokrat Halkçı Parti (SHP) ve Demokratik Sol Parti (DSP) yerel ve genel seçimlerde büyük başarılar elde ettiler. Sol partiler sosyalizm, Kemalizm veya laiklik ilkelerini daha fazla benimseme eğilimindedir.
12. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan şu anda devlet ve hükûmet başkanı olarak görev yapıyor. Özgür Özel, Türkiye'nin ana muhalefet lideridir. Numan Kurtulmuş, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı'dır.
Meclisin 28. dönemi, 2023 genel seçimlerinin ardından başlamıştır ve başlangıçta milletvekili dağılımı şu şekilde belirlendi: Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP) 268, Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) 169, Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) 50, Halkların Eşitlik ve Demokrasi Partisi (HEDEP) 57, İYİ Parti 43, Yeniden Refah Partisi (YRP) 5, Türkiye İşçi Partisi (TİP) 4 sandalye. Bir sonraki parlamento seçimlerinin 2028 yılında yapılması planlanıyor.
Hukuk
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlsTDJWaEwxQmhiR0ZqWlU5bVNuVnpkR2xqWlVsemRHRnVZblZzWHlVeU9ERWxNamt1YW5Cbkx6SXlNSEI0TFZCaGJHRmpaVTltU25WemRHbGpaVWx6ZEdGdVluVnNYeVV5T0RFbE1qa3VhbkJuLmpwZw==.jpg)
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh3THpBekx5VkROQ1ZDTUhOMFlXNWlkV3hCYm1Ga2IyeDFTblZ6ZEdsalpWQmhiR0ZqWlRJdWFuQm5Mekl5TUhCNExTVkROQ1ZDTUhOMFlXNWlkV3hCYm1Ga2IyeDFTblZ6ZEdsalpWQmhiR0ZqWlRJdWFuQm4uanBn.jpg)
Örneğin Borçlar Kanunu ve Türk Medeni Kanunu, İsviçre'den alınmıştır. Medeni Kanun, İsviçre'nin medeni kanununun Türk kültürüne uyarlanmasıyla hazırlanmıştır. İdare Hukuku kuralları Fransa'daki muadili ile benzerlikler taşır, Ceza Kanunu ise İtalya'dan alınmıştır.
Türkiye'de güçler ayrılığı ilkesi benimsenmiştir. Bu ilke doğrultusunda, yargı gücü Türk milleti adına yalnızca bağımsız ve tarafsız mahkemeler tarafından kullanılabilir. Mahkemelerin bağımsızlığı ve kuruluşu, hâkim ve savcıların görev süreleri boyunca güvenliklerinin sağlanması, hâkim ve savcıların görevleri, hâkim ve savcıların denetlenmesi, askerî mahkemeler ve kuruluşu, yüksek mahkemelerin yetki ve görevleri Türkiye Anayasası ile belirlenir.
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 142. maddesine göre mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ile yargılama usulleri kanunla düzenlenir. Bu yasada ve ilgili diğer anayasa maddeleri doğrultusunda Türkiye'deki mahkeme sistemi üç ana başlık altında toplanır: Yargı Mahkemeleri, İdare Mahkemeleri ve Askerî Mahkemeler. Her başlık, birinci derece mahkemeler ile yüksek maddeleri bünyesinde barındırır. Ülkedeki adli, idari ve askeri yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözümlemek için Uyuşmazlık Mahkemesi kurulmuştur.
Türkiye'de kolluk kuvvetleri Emniyet Genel Müdürlüğü ve Jandarma Genel Komutanlığı gibi çeşitli birimlere ayrılmaktadır. Tüm bu kolluk kuvvetleri İçişleri Bakanlığına bağlı olarak hareket eder. Adalet Bakanlığı tarafından Kasım 2008'de açıklanan verilere göre, Türkiye cezaevlerinde bulunun kişi sayısı 100.000'i aşmıştır ve bu sayı 2000'lerin başındaki sayının iki katıdır.
Dış ilişkiler
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlqTDJNeEwwVlZYMkZ1WkY5VWRYSnJaWGxmVEc5allYUnZjbDlOWVhBdWNHNW5Mekl5TUhCNExVVlZYMkZ1WkY5VWRYSnJaWGxmVEc5allYUnZjbDlOWVhBdWNHNW4ucG5n.png)
Günümüzde Türkiye, askerî kapasitesi ve diplomatik girişimleri sayesinde bölgesel güç kabul edilirken; Avrupa ve Asya kıtalarının kavşak noktasında yer alması nedeniyle önemli bir jeostratejik güce sahiptir. Ülke, Birleşmiş Milletler (1945),OECD (1961),İslam İşbirliği Teşkilatı (1969),AGİT (1973),EİT (1985),KEİ (1992),D-8 (1997),G-20 (1999) ve Türk Devletleri Teşkilatı (2009) gibi uluslararası örgütlerin kurucu üyelerinden birisidir. 1951-1952, 1954-1955, 1961 ve son olarak 2009-2010 yıllarında Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nde geçici üye olarak görev yapmıştır.
Geleneksel Batı yönelimi doğrultusunda, Avrupa ile ilişkiler her zaman Türk dış politikasının merkezî bir parçası olmuştur. 1949 yılında Avrupa Konseyi'ne üye olan ülke, 1963 yılında Avrupa Ekonomik Topluluğu (sonradan Avrupa Birliği'ne dönüştü) ile ortaklık ilişkisi kurdu. Uzun yıllar devam eden siyasi görüşmelerin ardından, 1987 yılında AET'ye tam üyelik için başvurdu, 1992 yılında Batı Avrupa Birliği'nin ortak üyesi oldu, 1995'te AB Gümrük Birliği'ne katıldı ve 2005 yılında Avrupa Birliği ile tam üyelik müzakerelerine başladı. Türkiye'nin Kıbrıs Sorunu'nda AB üyelerinin aksine Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'ni desteklemesi, AB ilişkilerini zorlaştırmakta ve ülkenin AB'ye üyelik sürecindeki önemli bir engel olmaya devam etmektedir. Bugün, Avrupa Birliği üyeliği Türkiye tarafından stratejik bir hedef ve devlet politikası olarak kabul edilmektedir.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh6THpOaUx6RXpMbDlUWlhOemFXOXVYMjltWDNSb1pWOUpjMnhoYldsalgxTjFiVzFwZEY5RGIyNW1aWEpsYm1ObExtcHdaeTh5TkRCd2VDMHhNeTVmVTJWemMybHZibDl2Wmw5MGFHVmZTWE5zWVcxcFkxOVRkVzF0YVhSZlEyOXVabVZ5Wlc1alpTNXFjR2M9LmpwZw==.jpg)
Türkiye'nin dış ilişkilerinin bir diğer belirleyici unsuru Amerika Birleşik Devletleri ile ilişkiler olmuştur. Sovyetler Birliği'nin oluşturduğu ortak tehdit sebebiyle Türkiye, 1952'de NATO'ya üye oldu ve Soğuk Savaş boyunca Washington hükûmetleri ile yakın ikili ilişkiler içinde bulundu. Türkiye, Avrupa Birliği'ne üyelik gibi önemli konular da dahil olmak üzere Amerika Birleşik Devletleri'nin siyasi, ekonomik ve diplomatik desteğinden yararlandı. Soğuk Savaş sonrasındaki dönemde Türkiye'nin jeostratejik önemi, çevresinde bulunan Orta Doğu, Kafkasya ve Balkan coğrafyalarına doğru kaydı.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlsTDJVekwwSmhhM1ZmYUc5emRITmZOM1JvWDFOMWJXMXBkRjl2Wmw5RGIyOXdaWEpoZEdsdmJsOURiM1Z1WTJsc1gyOW1YMVIxY210cFl5MVRjR1ZoYTJsdVoxOVRkR0YwWlhOZk1ERXVhbkJuTHpJeU1IQjRMVUpoYTNWZmFHOXpkSE5mTjNSb1gxTjFiVzFwZEY5dlpsOURiMjl3WlhKaGRHbHZibDlEYjNWdVkybHNYMjltWDFSMWNtdHBZeTFUY0dWaGEybHVaMTlUZEdGMFpYTmZNREV1YW5Cbi5qcGc=.jpg)
1991 yılında Sovyetler Birliği'nin dağılmasının üzerine Türk Cumhuriyetleri bağımsızlıklarını elde ettiler. Türkiye, Ön ve Orta Asya'da bulunan bu cumhuriyetler ile ikili ilişkilerini, aralarında bulunan derin kültürel ve dilsel bağ sebebiyle ilerletme çabası içine girdi. Özellikle Azerbaycan, Türkiye ile ilişkilerinin önemini vurguladı.Bakü'den Ceyhan'a uzanan Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı (BTC), Hazar Denizi'ndeki petrolü küresel pazara aktarmayı sağlamakta ve Türkiye'nin dış politika stratejisinin bir bölümünü oluşturmaktadır. Azerbaycan'ın Ermenistan ile yaptığı Karabağ Savaşı'nda Azerbaycan'ı destekleyen Türkiye, savaş yıllarından bu yana Ermenistan ile var olan sınır kapılarını kapalı tutmaktadır. Günümüzde AK Parti hükûmeti dönemi, Türkiye'nin Yeni Osmanlıcılık dönemi olarak adlandırıldı ve ülkenin etkisi stratejik konumuna bağlı olarak Orta Doğu'da arttı. Bu politikalar Türkiye'nin çevresindeki Arap ülkeleriyle sorunlar yaşamasına yol açtı. Örneğin Suriye İç Savaşı'ndan sonra Suriye ile, Muhammed Mursi'nin devrilmesinden sonra Mısır ile Türkiye'nin arası bozuldu.
Türkiye, 1950'den bu yana Birleşmiş Milletler ve NATO bünyesi dahilinde uluslararası alanda çeşitli güçlerin korunmasına yardımcı olmuştur. Somali ile eski Yugoslavya'da barış ortamının korunmasına destek sağlamış ve Birinci Körfez Savaşı'nda koalisyon güçlerini desteklemiştir. Bunun yanı sıra varlığı tartışmalı olsa da Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti topraklarında 36.000 askerini bulundurmaktadır.Afganistan'da Amerika Birleşik Devletleri'nin istikrar gücü, BM yetkilisi ve 2001'den bu yana NATO komutası altında Uluslararası Güvenlik Yardım Kuvveti'nin bir parçası olarak bulunmaktadır. 2003'ten beri Türkiye, Avrupa Kolordusu'na askerî personel sağlamakta ve AB Savaş Grupları'nda yer almaktadır.
Ordu
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgxTHpWbEx5VkVNQ1U1UkNWRU1DVTVNQ1ZFTUNWQk1pVkVNQ1U1UlY4bFJEQWxRVEVsUkRBbFFqQWxSREFsUWtNbFJEQWxRamdsUkRFbE9ESmZNakF5TVY5T1FWUlBYMU4xYlcxcGRGOHlNREl4WHkweE5DNHdOaTR5TURJeExWOGxNamcxTVRJME5qa3dOelF5TXlVeU9TNXFjR2N2TWpJd2NIZ3RKVVF3SlRsRUpVUXdKVGt3SlVRd0pVRXlKVVF3SlRsRlh5VkVNQ1ZCTVNWRU1DVkNNQ1ZFTUNWQ1F5VkVNQ1ZDT0NWRU1TVTRNbDh5TURJeFgwNUJWRTlmVTNWdGJXbDBYekl3TWpGZkxURTBMakEyTGpJd01qRXRYeVV5T0RVeE1qUTJPVEEzTkRJekpUSTVMbXB3Wnc9PS5qcGc=.jpg)
Türk Silahlı Kuvvetleri üç bölümden oluşur: Kara Kuvvetleri, Deniz Kuvvetleri ve Türk Hava Kuvvetleri. İç emniyeti sağlama ve askeri işlevleri olan Jandarma ile Sahil Güvenlik, barış zamanında İçişleri Bakanlığına, savaş zamanında Kara ve Deniz kuvvetlerine bağlıdır.
Türk Silahlı Kuvvetlerini komuta edip yönlendiren en üst düzey birim olan Genelkurmay Başkanı, cumhurbaşkanı tarafından atanır ve Millî Savunma bakanına bağlı ve sorumludur.Bakanlar Kurulu, millî güvenlik ve ülke savunması için yeterli silahlı kuvvetlerin hazırlanması konularında meclise karşı sorumludur. Ancak savaş ilan etme, dış ülkelere asker gönderme veya dış ülke askerlerinin Türkiye'ye konuşlanmasına izin verme yetkileri yalnızca meclise aittir.
Sağlık sorunu olmayan her erkek Türk vatandaşının eğitim durumu ve iş yerine bağlı olarak üç hafta ile altı ay arasında değişen bir süreliğine askerî hizmet yapması zorunludur.Türkiye'de vicdanî ret uygulaması bulunmamaktadır ve askerlik yerine sivil bir alternatif sunulmamaktadır.
2011 NATO sayımlarına göre ülkenin tahminî 495.000 konuşlandırılabilir kuvveti bulunmaktadır.Almanya, Belçika, Hollanda ve İtalya ile birlikte NATO'nun nükleer paylaşım politikasının bir parçası olan beş ülkeden biridir.İncirlik Hava Üssü'nde toplam 90 tane B61 nükleer bombası bulunmaktadır, bunlardan 40 tanesi nükleer bir çatışma durumunda NATO'dan onay almak şartıyla Türk Hava Kuvvetleri'nin kullanması için tahsis edilmiştir.
İnsan hakları
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgwTHpRd0wwUmxiVzl1YzNSeVlYUnBiMjVmYVc1ZmRHaGxYMmhsWVhKMFgyOW1YMVJoYTNOcGJWOXpjWFZoY21VdVgwVjJaVzUwYzE5dlpsOUtkVzVsWHpNbE1rTmZNakF4TXk1cWNHY3ZNakl3Y0hndFJHVnRiMjV6ZEhKaGRHbHZibDlwYmw5MGFHVmZhR1ZoY25SZmIyWmZWR0ZyYzJsdFgzTnhkV0Z5WlM1ZlJYWmxiblJ6WDI5bVgwcDFibVZmTXlVeVExOHlNREV6TG1wd1p3PT0uanBn.jpg)
Türkiye'de insan hakları, çeşitli uluslararası hukuk anlaşmaları ile koruma altına alınmıştır. 1982 Anayasasının 90. maddesine göre uluslararası hukuk kurallarının iç hukuka karşı üstünlüğü kabul edilmiştir. Fakat belli konularda sorunlar ve tartışmalar sürmektedir. 1998 ve 2008 yılları arasında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından özellikle yaşama hakkı olmak üzere genel insan hakları ihlalleri ve özgürlük ihlalleri nedeniyle Türkiye aleyhinde 1.600 karar alınmıştır. Aynı zamanda Kürt hakları, kadın hakları, LGBT hakları ve basın özgürlüğü gibi diğer konular da tartışmalara sebep olmuştur. Günümüzde Türkiye'nin insan hakları ihlallerindeki sicili, AB üyeliğine bir engel teşkil etmeye devam etmektedir.
Gazetecileri Koruma Komitesi'ne göre uzun yıllardır ülkeyi yöneten AK Parti hükûmeti, basın özgürlüğü açısından dünyanın en büyük baskılarından birini uygulamaktadır. Ülkede çok sayıda gazeteci önceleri Ergenekon ve Balyoz davaları gibi çeşitli davalar kapsamında, daha sonraları 2016 yılındaki darbe girişimi takip eden tasfiyeler çerçevesinde "terörizm" ve "devlet karşıtı faaliyetler" ile suçlanarak tutuklandı. "Türklüğü aşağılamak" ve "yargıyı etkilemek" suçlarıyla da gazetecilere karşı çeşitli kovuşturmalar başlatıldı, ayrıca hükûmetin basındaki oto-sansürü içselleştirdiği iddia edildi. 2013 yılında Gazetecileri Koruma Komitesi, Türkiye'de 211 gazetecinin hapse atıldığını rapor ederek ülkenin bu rakamla en fazla gazeteci tutuklayan ülke sıralamasında İran, Eritre ve Çin'i geçerek tepeye yerleştirdiğini bildirdi. Freemuse ise dokuz müzisyenin çalışmaları yüzünden hapse atıldığını belirleyerek müzisyenlerin hapsedilmesi bakımından ise ülkenin Rusya ve Çin'den sonra üçüncü sırada olduğunu açıkladı. Türkiye, Freedom House tarafından 'Kısmen Özgür' sınıfında değerlendirilir.
Coğrafya
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlrTDJSaUwxUjFjbXRsZVY5MGIzQnZMbXB3Wnk4ek1EQndlQzFVZFhKclpYbGZkRzl3Ynk1cWNHYz0uanBn.jpg)
Türkiye, iki kıtada toprağı bulunan bir Avrasya ülkesidir. Topraklarının %97'si Asya üzerinde bulunur ve bu kısım Anadolu diye adlandırılır. Kalan %3'lük kısım ise Avrupa kıtasında kalır ve Doğu Trakya diye adlandırılır. Marmara Denizi, Çanakkale ve İstanbul Boğazı Anadolu'yu Trakya'dan, yani Asya'yı Avrupa'dan ayırır.
Türkiye toprakları kabaca bir dikdörtgen şeklini andırır, 1.600 kilometre (1.000 mi) uzunluğunda ve 800 km (500 mi) genişliğindedir.36° ve 42° kuzey paralelleri ile 26° ve 45° doğu meridyenleri arasına yerleşmiştir. Gölleriyle birlikte 783.562 kilometre karelik (300,948 sq mi) bir alanı kaplar. Bunun 755.688 kilometre karesi (291.773 sq mi) Asya topraklarını oluştururken, geriye kalan 23.764 kilometre karesi (9.174 sq mi) Avrupa topraklarını oluşturur. Bu rakamlarla, yüzölçümü açısından dünyanın en büyük 37. ülkesidir. Üç tarafı denizlerle çevrilidir. Batısında Ege Denizi, kuzeyinde Karadeniz ve güneyinde Akdeniz bulunmaktadır. Kuzeybatısında ise Marmara Denizi yer alır.
Türkiye'nin Avrupa'daki kısmı olan Doğu Trakya'da Yunanistan ve Bulgaristan ile sınırı bulunmaktadır. Asya'daki kısmı olan Anadolu'da ise dar kıyı ovalarıyla çevrilmiş yüksek bir merkezi platodur. Kuzeyde Köroğlu ve Kuzey Anadolu Dağları ile, güneyde Toros Dağları ile çevrilmiştir. Türkiye'nin doğusuna gidildikçe yükselti artar ve burası Fırat, Dicle, Aras gibi çeşitli nehirlerin kaynağıdır. Ayrıca 5.137 metre (16.854 ft) yüksekliğindeki Türkiye'nin en yüksek dağı olan Ağrı Dağı ve en büyük gölü olan Van Gölü de Doğu Anadolu'da yer alır. Türkiye, Anadolu toprakları üzerinde kuzeydoğuda Gürcistan, doğuda Ermenistan, Azerbaycan'a bağlı Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti ve İran, güneydoğuda Irak ve Suriye ile sınır komşusudur.
Türkiye, yedi coğrafi bölgeye bölünmüştür. Bunlar Akdeniz, Doğu Anadolu, Ege, Güneydoğu Anadolu, İç Anadolu, Karadeniz ve Marmara bölgeleridir. Dar bir kemere benzeyen Karadeniz Bölgesi, Kuzey Anadolu boyunca düzensiz bir şekilde uzanır ve ülkenin toplam yüzölçümünün altıda birini oluşturur. Geleneksel bir eğilim olarak, doğuya doğru gidildikçe engebenin artmasına paralel olarak yaylacılığın arttığı görülür.
Türkiye'nin yer şekillerinin çeşitliliği, binlerce yıldır bölgenin arazisini şekillendiren yerin hareketliliğinin bir sonucudur. Üzerinde sönmüş volkanlar bulundurur ve hâlâ daha sıklıkla depremler meydana gelmektedir. Çanakkale ve İstanbul Boğazları, varlıklarını ülkedeki fay hatlarına borçludurlar. Ülkenin kuzeyinde ve doğusunda günümüzde de depremlere sebep olan büyük fay hatları vardır. Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerinde 1999'da meydana gelen büyük Marmara depremi, binlerce insanın hayatını kaybetmesine sebep olmuştur.
Biyoçeşitlilik
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh5THpJMUwwOWtaQzFsZVdWa1gxUjFjbXRwYzJoZlFXNW5iM0poWDJOaGRGOHRYekl3TURnd09ETXdMbXB3Wnk4eU1qQndlQzFQWkdRdFpYbGxaRjlVZFhKcmFYTm9YMEZ1WjI5eVlWOWpZWFJmTFY4eU1EQTRNRGd6TUM1cWNHYz0uanBn.jpg)
Türkiye'nin olağanüstü ekosistemi ve habitat çeşitliliği, ülkede önemli bir tür çeşitliliğinin oluşmasını sağlamıştır. Anadolu, üzerinde tarımın yapılmaya başladığı yıllardan itibaren birçok bitkinin anavatanı olmuştur ve günümüzde bu bitkiler Türkiye'de yaşayan insanlar tarafından kullanılmaktadır. Türkiye'nin faunasının çeşitliliği, florasının çeşitliliğinden bile büyüktür. Tüm Avrupa genelindeki hayvan türlerinin sayısı 60.000 iken, bu rakam Türkiye'de 80.000'den fazladır ve alt türler dahil edildiğinde 100.000'i geçmektedir.
Kuzey Anadolu kozalaklı ve yaprak döken karışık ormanları, Türkiye'nin kuzeyindeki Kuzey Anadolu Dağları'nın büyük bir bölümünü kaplar ve bir ekolojik bölge oluşturur. Bu dağların doğu ucunda Kafkasya karışık ormanları yer alır. Bölge ayrıca Avrasya yaban hayatına da ev sahipliği yapar. Bayağı atmaca, kaya kartalı, , , kafkas kara orman tavuğu, kara iskete ve duvar tırmaşık kuşu gibi hayvanlar burada yaşar. Kuzey Anadolu Dağları ve Karadeniz arasındaki dar kıyı şeridinde, Dünya'da az sayıda bulunan ılıman yağmur ormanlarından biri olan Euxine-Kolşik yaprak döken ormanlarına rastlanır.
Türkiye'de 40 tane millî park, 189 tane doğal park, 31 tane doğal koruma alanı, 80 tane yaban hayatını koruma alanı ve 109 tane doğal anıt bulunur.
Türkiye'nin başkenti Ankara, kendi adını taşıyan Ankara kedisi, Ankara tavşanı ve Ankara keçisi gibi hayvanlarıyla ünlüdür. Ülkenin diğer ulusal sembollerinden biri ise Van kedisidir ve adını Doğu Anadolu'da yer alan Van ilinden alır. Ayrıca Türkiye'ye has çeşitli köpek türleri de vardır: Anadolu çoban köpeği, Kangal, Aksaray Malaklısı ve Akbaş.
İklim
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgwTHpSakwxUjFjbXRsZVY5TEpVTXpKVUkyY0hCbGJpMTBjaTV6ZG1jdk1qSXdjSGd0VkhWeWEyVjVYMHNsUXpNbFFqWndjR1Z1TFhSeUxuTjJaeTV3Ym1jPS5wbmc=.png)
Türkiye'de üç farklı iklim tipine rastlanmaktadır. Genel anlamda Ege Denizi ile Akdeniz kıyılarında görülen Akdeniz ikliminde yazlar sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlıdır. Bitki örtüsü makidir. Karadeniz kıyılarında görülen bir ılıman okyanus iklim tipi olan Karadeniz ikliminde her mevsim yağış görülmektedir, doğal bitki örtüsü ormandır. Karadeniz kıyıları, Türkiye'nin yıl boyunca yüksek yağış alan tek bölgesidir ve Doğu Karadeniz bölümü yıllık 2000-2500 milimetre yağış almaktadır.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTltTDJaaEwwTnNhVzFoZEdWZlpHbGhaM0poYlY5dlpsOVVkWEpyWlhsZkpUSTRVMlZ1YzI5NUpUSkRYMU11WDJWMFgyRnNKVEpEWHpJd01EZ2xNamt1Y0c1bkx6SXlNSEI0TFVOc2FXMWhkR1ZmWkdsaFozSmhiVjl2Wmw5VWRYSnJaWGxmSlRJNFUyVnVjMjk1SlRKRFgxTXVYMlYwWDJGc0pUSkRYekl3TURnbE1qa3VjRzVuLnBuZw==.png)
Ege Denizi ile Karadeniz'i birbirine bağlayan Marmara Denizi'nin kıyılarında geçiş iklimi görülmektedir; denizin güneyinde Akdeniz, kuzeyinde Karadeniz ve kuzeybatısında karasal iklime rastlanmaktadır. Marmara ve Karadeniz bölgelerinde hemen hemen her yıl kar yağışı gözükse de kar ancak birkaç gün yerde kalır. Ülkede, Karadeniz ve Akdeniz kıyılarına paralel uzanan dağlar, denizlerden gelen ılıman hava kütlelerinin iç kesimlere ulaşmasını engeller.
İç Anadolu Bölgesi, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde yani iç kesimlerde karasal iklime rastlanır. Bu iklimde yıllık ve günlük sıcaklık farkları yüksektir; yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve kar yağışlıdır. Doğu bölgelerde, kışlar oldukça sert geçer. Doğu Anadolu'da sıcaklıklar −30 °C ve −40 °C'ye (−22 °F ve −40 °F) kadar düşebilir ve kar yılın en az 120 günü yerde kalır. Batıda ise kış sıcaklıkları ortalama 1 °C (34 °F) olarak gözlemlenmektedir. Yazları sıcak ve kurak, ülke genelinde genellikle Temmuz ve Ağustos en kurak ay iken Mayıs en çok yağışın alındığı aydır, sıcaklıklar gün içinde 30 °C (86 °F) üzerinde çıkabilmektedir.
Ekonomi
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgwTHpSbUwwMXZaR1Z5Ymw5SmMzUmhibUoxYkY5emEzbHNhVzVsTG1wd1p5OHlPVEJ3ZUMxTmIyUmxjbTVmU1hOMFlXNWlkV3hmYzJ0NWJHbHVaUzVxY0djPS5qcGc=.jpg)
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTg1THpreUwxQmhjblJwWTJsd1lXNTBjMTloZEY5MGFHVmZNakF4TlY5SE1qQmZVM1Z0YldsMFgybHVYMVIxY210bGVTNXFjR2N2TWpJd2NIZ3RVR0Z5ZEdsamFYQmhiblJ6WDJGMFgzUm9aVjh5TURFMVgwY3lNRjlUZFcxdGFYUmZhVzVmVkhWeWEyVjVMbXB3Wnc9PS5qcGc=.jpg)
Türkiye, 2023 yılında GSYİH (SAGP) sıralamasında 11. sırada ve GSYİH (nominal) sıralamasında 20. sırada yer almaktadır.OECD ile G-20 büyük ekonomileri topluluklarının kurucu üyelerinden bir tanesidir.
1995'te başlayan Avrupa Birliği-Türkiye Gümrük Birliği tarifeleriyle birlikte Türkiye'de geniş bir liberalleşme yolu açıldı ve bu gümrük birliği, ülkenin dış ticaret politikası'nın önemli taşlarından birini oluşturur hale geldi. Türkiye'nin 2014'te ihracatı, önceki yıla göre %4 artarak $157,6 milyar oldu. En fazla ihracat yapılan ülkeler ise Almanya, Irak, Birleşik Krallık, İtalya ve Fransa olarak belirlendi. Ancak aynı yıl ithalatın $242,2 milyarı bulması sebebiyle $84,5 milyar tutarında dış ticaret açığı oluştu. Bu rakam, bir önceki yıl $99,8 milyar idi. 2014'te Türkiye, en fazla Çin'den ithalat yaptı. Bu ülkeyi sırasıyla Almanya, Rusya ve Amerika Birleşik Devletleri takip etti.
Türkiye'nin büyük bir otomotiv sanayisi vardır. 2014 Türkiye, gemi yapımından ise $1,2 milyar gelir elde etmiştir. Ülkenin bu konudaki en büyük pazarları Malta, Norveç, Birleşik Krallık ve Marshall Adaları'dır. 2012 verilerine göre 87 aktif Türk tersanesi bulunmaktadır ve bu tersanelerde farklı boyutlarda 15 yüzer havuz ve bir kuru havuz bulunmaktadır. Tuzla, Yalova ve İzmit gemi inşa sektörünün başlıca merkezleridir.
Beko ve Vestel gibi Türk markaları, Avrupa'nın en büyük beyaz eşya ve tüketici elektroniği üretim şirketlerindendir, bu sektörleri geliştirmek ve yeni teknolojiler bulmak konusunda önemli miktarda yatırımlar yapmaktadırlar.
Türk ekonomisinin diğer önemli bölümlerini ise bankacılık, inşaat, ev aletleri, elektronik, tekstil, petrol arıtma, petrokimya ürünleri, gıda, madencilik, demir-çelik ve makine sanayi oluşturmaktadır. 2013 verilerine göre Türkiye'deki sektörel GSYİH dağılım %8,9 tarım, %27,3 sanayi ve %63,8 hizmet şeklinde olmuştur. Bu oranlara rağmen hâlâ daha nüfusun dörtte biri tarım sektöründe çalışmaktadır. 2012 verilerine göre çalışan nüfusun sadece %30'u kadınlardan oluşmaktadır ve bu rakam OECD üyesi ülkeler arasındaki en az orandır. Türkiye'de en zengin kesimin geliri, en yoksul kesimin gelirinin 7,7 katıdır. Nüfusun %15’i yoksulluk sınırının altındadır.
Türkiye, ekonomisine katkı sağlamak amacıyla 2017 yılında yatırım yoluyla vatandaşlık programını başlattı. Program 400.000 $'lık bir gayrimenkul yatırımı karşılığında yabancı yatırımcılara vatandaşlık alma imkanı sunuyor.
Tarihçe
I. Dünya Savaşı ile Türk Kurtuluş Savaşı sonrası ortaya çıkan cumhuriyetin ilk altmış yılında 1923 ve 1983 yılları arasında devlet, sıkı bir yarı-(devletçi) yaklaşımın içinde bulundu; özel sektör katılımı, dış ticaret, döviz akışı ve doğrudan yabancı yatırım tutarı gibi konularda çeşitli sınırlamalar konuldu. Çeşitli bütçe planlamaları yapıldı. Ancak 1983 yılına gelindiğinde Başbakan Turgut Özal, özel sektörü daha ön plana çıkaran bir dizi reform başlattı.
Büyük miktarlarda alınan dış kredilerle birlikte reformlar, hızlı bir ekonomik büyümenin önünü açtı fakat bu büyüme özellikle 1994, 1999 (o yıl gerçekleşen Gölcük depremi sonrası) ve 2001 yıllarında yaşanan finansal krizler ve durgunluklar sebebiyle sürekli kesintiye uğradı. 1981 ile 2003 yılları arasında ülkenin yıllık GSYİH büyüme ortalaması %4 olarak belirlendi. Büyüyen kamu açıkları ve yaygın yolsuzluk ile birlikte ek mali reformların eksikliği, yüksek enflasyon ve zayıf bankacılık sektörü, makroekonomi dalgalanmasının artmasına sebep oldu. 2001 yılındaki kriz sonrası dönemin maliye bakanı Kemal Derviş tarafından başlatılan reformlardan bu yana, enflasyon tek haneli rakamlara düştü, yatırımcı güveni ile yabancı yatırım arttı, işsizlik oranı geriledi.
Türkiye, dış ticaret üzerindeki devlet kontrolünü yavaş yavaş azaltarak ekonomik düzenlemeler yoluyla çeşitli pazarlar açtı, kamuya ait çeşitli kurumları özelleştirme yoluna gitti, birçok sektörün liberalleştirilmesi ile yabancı katılımı ise çeşitli siyasi tartışmalar arasında devam etti. Kamu borçlarının GSYİH'ye oranı, 2001 yılındaki durgunlukta seviyenin altına düşse de, 2010 yılının üçüncü yarısında %46'ya yükseldi. 2002 ve 2007 yılları arasındaki yıllık GSYİH büyüme oranı ise ortalama %6,8 olarak belirlendi; bu rakam Türkiye'yi o yılların en hızlı büyüyen ekonomilerinden biri haline getirdi. Ancak büyüme, 2008 yılında %1 oranında yavaşladı ve ekonomi, 2009 yılında yaşanan küresel ekonomik krizden %5 kadarlık bir oranla durgunluktan etkilendi. 2010 yılında ise ülkenin ekonomisinin %8 büyüdüğü tahmin edildi.
2000'lerin ilk yıllarında ülkedeki yüksek enflasyon kontrol altına alındı ve bu yeni bir para biriminin piyasaya sunulmasına yol açtı; Yeni Türk Lirası, 1 Ocak 2005 tarihinde yürürlüğe girdi. 1 Ocak 2009'da Yeni Türk Lirası, yerini yeni banknot ve madeni paraların tanıtılmasıyla Türk Lirası'na bıraktı. 2012 yılında ülkedeki enflasyon rakamı %6,16, işsizlik oranı ise %9,2 olarak belirlendi.
Enerji
Elektrik üretimi için kullanılan kaynaklar çeşitlilik gösterir. Fosil yakıtlar, toplam kurulu kapasitenin %56,2'sini oluştururken, nükleer enerji %0'lık bir paya sahiptir. Güneş enerjisi, toplam kurulu kapasitenin %3,8'ini oluştururken, rüzgar enerjisi %8,4'lük bir paya sahiptir. Hidroelektrik kaynakları ise toplam kurulu kapasitenin %26,3'ünü oluşturmaktadır. Gelgit ve dalga enerjisi %0,4'lük bir paya sahipken, jeotermal enerji toplam kurulu kapasitenin %3,4'ünü oluşturur. Son olarak, biyokütle ve atık kaynakları toplam kurulu kapasitenin %1,5'ini oluşturmaktadır. (2020 ortalama değerleridir)
Turizm
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlrTDJRMUwwMWhjbTFoY21selgyaGhjbUp2Y2w4bE1qaGhaWEpwWVd4ZmRtbGxkeVV5T1NVeVExOU5kU1ZETkNVNVJteGhYMUJ5YjNacGJtTmxKVEpEWDNOdmRYUm9kMlZ6ZEY5VWRYSnJaWGtsTWtOZlRXVmthWFJsY25KaGJtVmhiaTVxY0djdk1qSXdjSGd0VFdGeWJXRnlhWE5mYUdGeVltOXlYeVV5T0dGbGNtbGhiRjkyYVdWM0pUSTVKVEpEWDAxMUpVTTBKVGxHYkdGZlVISnZkbWx1WTJVbE1rTmZjMjkxZEdoM1pYTjBYMVIxY210bGVTVXlRMTlOWldScGRHVnljbUZ1WldGdUxtcHdadz09LmpwZw==.jpg)
Türkiye'de turizm, ekonominin önemli bir kısmını teşkil etmektedir ve son yirmi yılda hızlı bir büyüme yakalamıştır. 2018'de 46 milyon turist tarafından ziyaret edilen Türkiye, Dünyanın 6., Avrupa'nın 4. en büyük turizm destinasyonu olarak yer aldı ve ziyaretçilerden 25.2 milyar dolar gelir elde etti.
Altyapı
Türkiye, 2023 yılında yaklaşık 1.154 trilyon Amerikan doları GSYİH ile dünyanın en büyük 17. ekonomisi, Avrupa'nın ise en büyük 7. ekonomisi olmuştur. 2013 yılında Türkiye'de 22 uluslararası havalimanı olmak üzere 98 havalimanı vardı.İstanbul Havalimanı'nın yılda 150 milyon yolcuya hizmet verme kapasitesiyle dünyanın en büyük havalimanı olması planlanıyor. 1933'ten bu yana Türkiye'nin bayrak taşıyıcı havayolu olan Türk Hava Yolları'nın yanı sıra ülkede birçok havayolu şirketi faaliyet göstermektedir. Avrupa, Asya, Afrika ve Amerika'da 315 noktaya tarifeli seferler gerçekleştiriyor ve bu da onu Dünyanın en çok yere sefer yapan havayolu firması yapıyor.Türk Hava Yolları ana aktarma merkezi olarak 90 milyon kapasiteli İstanbul Havalimanı'nı kullanıyor.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh5THpJNEx5VkROQ1ZDTUhOMFlXNWlkV3hmU0dGMllXeHBiV0Z1SlVNMEpVSXhYMEZwY25CdmNuUmZNakF4T1Y4eU5DNXFjR2N2TWpJd2NIZ3RKVU0wSlVJd2MzUmhibUoxYkY5SVlYWmhiR2x0WVc0bFF6UWxRakZmUVdseWNHOXlkRjh5TURFNVh6STBMbXB3Wnc9PS5qcGc=.jpg)
2014 itibarıyla, ülke 65.000 kilometrenin (40.400 mil) üzerinde bir karayolu ağına sahiptir. Otoyollar, resmi adı Otoyol olan kontrollü erişimli otoyollardır. Ağ, 2020 itibarıyla 3.523 kilometre (2.189 mi) genişliğindedir. Ağın 2023 yılına kadar 4.773 kilometreye (2.966 mi) ve 2035 yılına kadar 9.312 kilometreye (5.786 mi) genişlemesi bekleniyor.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh6THpNeUwxUnZaMmRmVFc5a1pXeHpMbXB3Wnk4eU1qQndlQzFVYjJkblgwMXZaR1ZzY3k1cWNHYz0uanBn.jpg)
Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları, 12.532 kilometre ray uzunluğu üzerinde hem konvansiyonel hem de yüksek hızlı tren işletmektedir. Devlete ait ulusal demiryolu şirketi 2003 yılında hızlı tren hatları inşa etmeye başladı. Ankara-Konya hattı 2011 yılında, Ankara-İstanbul hattı ise 2014 yılında hizmete girdi. Konya-Karaman hattı 2022 yılında faaliyete geçti. ve 406 km (252 mil) uzunluğundaki Ankara-Sivas hattı 2022'de açılacak.
2013 yılında hizmete açılan Boğaziçi'nin altındaki Marmaray Tüneli, İstanbul'un Avrupa ve Asya yakasındaki demiryolu ve metro hatlarını birbirine bağlar; yakındaki Avrasya Tüneli (2016) ise motorlu taşıtlar için denizaltı bağlantısı sağlıyor.
Metro İstanbul, yıllık 495 milyon yolcu sayısı ile ülkedeki en büyük metro ağıdır. Hizmette olan 9 metro hattı ve yapım aşamasında olan 5 metro hattı daha var.
15 Temmuz Şehitler Köprüsü (1973), Fatih Sultan Mehmet Köprüsü (1988) ve Yavuz Sultan Selim Köprüsü (2016), İstanbul Boğazı'nın Avrupa ve Asya kıyılarını birbirine bağlayan üç asma köprüdür. Osmangazi Köprüsü (2016) İzmit Körfezi'nin kuzey ve güney kıyılarını birbirine bağlar. Avrupa ve Asya'yı birbirine bağlayan Çanakkale Boğazı üzerindeki 1915 Çanakkale Köprüsü, dünyanın en uzun asma köprüsüdür.
Birçok doğal gaz boru hattı ülke topraklarını kapsıyor.Karadeniz'in önemli bir doğalgaz boru hattı olan Mavi Akım, Rusya'dan Türkiye'ye doğal gaz taşıyor. Yıllık kapasitesi yaklaşık 63 milyar metreküp (2.200 milyar fit küp) olan denizaltı boru hattı Türk Akımı, Türkiye'nin Rus gazını Avrupa'nın geri kalanına satmasına olanak tanıyor. Dünyanın en uzun ikinci petrol boru hattı olan Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattı 2005 yılında açıldı. 2018 itibarıyla Türkiye 1700 terawatt saat (TW/h) petrol tüketiyor. yılda birincil enerji, kişi başına 20 megavat saatin (MW/h) biraz üzerinde. Türkiye'nin enerji politikası fosil yakıt ithalatını azaltmayı içermesine rağmen, Türkiye'deki kömür, Türkiye'nin sera gazı emisyonlarının küresel toplamın %1'ini oluşturmasının en büyük ve tek nedenidir. Türkiye'de yenilenebilir enerji artırılıyor ve Akkuyu Nükleer Santrali Akdeniz kıyısında inşa ediliyor : ancak ulusal elektrik üretim kapasitesi fazlalığına rağmen fosil yakıtlar hâlâ sübvanse ediliyor. Türkiye, dünyadaki jeotermal enerjiden en yüksek beşinci doğrudan kullanım ve kapasiteye sahiptir.
2019 yılı itibarıyla Türkiye elektriğinin %45,6'sını yenilenebilir kaynaklardan üretmektedir.
Bilim ve teknoloji
TÜBİTAK, Türkiye'de bilim, teknoloji ve inovasyon politikalarını geliştiren lider kuruluştur.TÜBA, Türkiye'de bilimsel faaliyetleri teşvik etmek için hareket eden özerk bir bilimsel topluluktur.TAEK, Türkiye'nin resmî nükleer enerji kuruluşudur. Hedefleri arasında nükleer enerji üzerine akademik araştırmalar yapmak ve barışçıl nükleer araçların geliştirilmesi ve kullanımı yer alıyor.
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdmRISXZkR2gxYldJdk9TODVPUzlVWVdsZmVXVnVhV3h2WjI4dWMzWm5Mekl5TUhCNExWUmhhVjk1Wlc1cGJHOW5ieTV6ZG1jdWNHNW4ucG5n.png)
Askerî teknoloji alanında araştırma ve geliştirme amacıyla kurulan devlet şirketleri arasında TUSAŞ, ASELSAN, HAVELSAN, ROKETSAN ve MKE bulunmaktadır. Türkiye Uzay Sistemleri Entegrasyon ve Test Merkezi (USET), Millî Savunma Bakanlığı'na ait ve Türk Havacılık ve Uzay Sanayii (TUSAŞ) tarafından işletilen bir uzay aracı üretim ve test tesisidir. Uydu Fırlatma Sistemi (UFS), Türkiye'nin uydu fırlatma kabiliyetini geliştirmeye yönelik bir projedir. Proje bir uzay üssünün inşasından, uydu fırlatma araçlarının geliştirilmesinden ve yer istasyonlarının kurulmasından oluşur.Türksat, Türkiye'deki tek haberleşme uydusu operatörüdür ve Türksat uydu serisini yörüngeye fırlatmıştır. Göktürk-1, Göktürk-2 ve Göktürk-3, Millî Savunma Bakanlığı tarafından işletilen Türkiye'nin keşif amaçlı yer gözlem uydularıdır. BİLSAT ve RASAT, TÜBİTAK Uzay Teknolojileri Araştırma Enstitüsü tarafından işletilen Dünya gözlem uydularıdır.
2015 yılında Kuzey Carolina Üniversitesi'nde bir profesör olan Aziz Sancar, hücrelerin DNA'yı nasıl onardığı konusundaki çalışmaları nedeniyle Tomas Lindahl ve Paul Modrich ile birlikte Nobel Kimya Ödülü'nü kazandı. Diğer Türk bilim adamları arasında Behçet hastalığını keşfeden hekim Hulusi Behçet ve Arf değişmezini tanımlayan matematikçi Cahit Arf yer alıyor.
Türkiye, 2022 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programı'nda yer alan bilgilere göre, 2022 yılı itibarıyla blockchain tabanlı Merkez Bankası Dijital Parası (CBDC) olan Dijital Lira’yı resmi olarak hayata geçirmeyi planlıyor.
Demografi
Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi sonucunda elde edilen verilere göre 2023 itibarıyla Türkiye'nin nüfusu 85.372.377'ydi. Bu rakam, ilk resmî nüfus sayımının yapıldığı 1927 yılında 13,6 milyondu. 2023 yılındaki rakam, 2022 yılındaki rakamın 92 bin 824 kişi fazlasıdır ve ülkenin nüfusunun artış oranı %1,1'dir. Nüfusun %93'ü il ve ilçe merkezlerinde yaşamaktadır. Yine aynı verilere göre Türkiye'de km2 başına ortalama 111 kişi düşmektedir. Nüfusun %68,3'ü 15-64 yaş grubunda yer alırken %21,4'ü 0-14 yaş grubunda yer almaktadır. Yaklaşık %10,2'lik bir kısım ise 65 ve üstü yaşlardaki kişilerden oluşmaktadır. Nüfusun ortanca yaşı 34'tür. Türkiye'nin en gelişmiş ve en kalabalık şehri İstanbul'dur. Ayrıca Avrupa'nın en kalabalık şehri unvanını da taşımaktadır.
Dil ve etnisite
Nüfusun etnik dağılımı | Türkiye Nüfusu - 2007 KONDA | Türkiye Nüfusu - 2008 MGK Raporu | Türkiye Nüfusu - 2019 |
---|---|---|---|
Türkler | 55.484.000 | 55.000.000 | 63.000.000 |
Kürtler | 11.445.000 | 7.600.000 | 15.500.000 |
Araplar | 550.000 | 870.000 | 1.000.000 |
Zazalar | – | 3.000.000 | 1.500.000 |
Lazlar | 220.000 | 80.000 | 105.000 |
Çerkesler | 210.000 | 2.500.000 | 1.100.000 |
Gürcüler | 70.000 | 1.000.000 | 19.000 |
Boşnaklar | 70.000 | – | 37.000 |
Çingeneler | 30.000 | 700.000 | 60.000 |
Pomaklar | – | 600.000 | 394.000 |
Toplam | 70.586.256 | 71.517.100 | 83.154.997 |
Türkiye'de nüfus sayımı | ||
---|---|---|
Yıl | Nüfus | %± |
1927 | 13.648.270 | — |
1935 | 16.158.018 | %+18.4 |
1940 | 17.820.950 | %+10.3 |
1945 | 18.790.174 | %+5.4 |
1950 | 20.947.188 | %+11.5 |
1955 | 24.064.763 | %+14.9 |
1960 | 27.754.820 | %+15.3 |
1965 | 31.391.421 | %+13.1 |
1970 | 35.605.176 | %+13.4 |
1975 | 40.347.719 | %+13.3 |
1980 | 44.736.957 | %+10.9 |
1985 | 50.664.458 | %+13.2 |
1990 | 56.473.035 | %+11.5 |
2000 | 67.803.927 | %+20.1 |
2007 | 70.586.256 | %+4.1 |
2008 | 71.517.100 | %+1.3 |
2009 | 72.561.312 | %+1.5 |
2010 | 73.722.988 | %+1.6 |
2011 | 74.724.269 | %+1.4 |
2012 | 75.627.384 | %+1.2 |
2013 | 76.667.864 | %+1.4 |
2014 | 77.695.904 | %+1.3 |
2015 | 78.741.053 | %+1.3 |
2016 | 79.814.871 | %+1.4 |
2017 | 80.810.525 | %+1.2 |
2018 | 82.003.882 | %+1.5 |
2019 | 83.154.997 | %+1.4 |
2020 | 83.614.362 | %+0.6 |
2021 | 84.680.273 | %+1.3 |
2022 | 85.279.553 | %+0.7 |
2023 | 85.372.377 | %+0.1 |
Türkiye Anayasası'nın 66. maddesi, "Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan" herkesi, bir "Türk" olarak tanımlar. Bu nedenle, Türkiye'de hukukî anlamda Türk sözcüğü, bir etnik kökeni ifade etmekten ziyade ülkenin vatandaşı olan herkesi ifade etmektedir. Ülkenin büyük çoğunluğunun etnik kökeni Türk'tür. Ülke nüfusundaki Türklerin oranı CIA'e göre %70-75, Konda'ya göre %76 ve Konsensus'a göre %77'dir. Nüfusun etnik dağılımına ait pek çok veri olmasına rağmen, Türkiye'de yapılan resmî nüfus sayımları etnik kökene ait rakamlar vermediği için resmî veriler mevcut değildir. Yapılan araştırmalara göre Türkiye'de Arnavutlar, Azeriler, Araplar, Boşnaklar, Çerkesler, Çingeneler, Gürcüler, Hemşinliler, Lazlar, Pomaklar, Süryaniler ve Zazalar dahil olmak üzere pek çok etnik grup yaşasa da, ülkede resmen tanınan azınlıklar sadece Ermeniler, Rumlar, Bulgarlar, Yahudilerdir. Azınlık statülerini Lozan Antlaşmasının gayrimüslim azınlık hakları çerçevesinde elde etmişlerdir. Ayrıca Türkiye'deki Bulgarlar'ın azınlık statüsü, Türkiye ile Bulgaristan Arasındaki Dostluk Antlaşması uyarınca açıkça belirtilmiştir. Ankara 13. İdare Mahkemesi, 18.06.2013 tarih, 2012/1746 esas ve 2013/952 kararla, ilk kez Süryanilerin Lozan’da azınlıklar için tanınan haklardan istifade edebileceği kayıt altına alınmıştır. Türklerden sonra, ülkede yaşayan en büyük etnik grup Kürtlerdir. Kürtlerin nüfus içindeki oranı CIA'e göre %18, Konda'ya göre %15, Konsensus'a göre %14'tür. Kürtler ülkenin doğu ve güneydoğu kısımlarında yoğunlaşmıştır. Bingöl, Muş, Diyarbakır, Batman, Şırnak, Bitlis, Van, Mardin, Siirt ve Hakkâri illerinde Kürt nüfus çoğunluktadır; bunun yanı sıra Şanlıurfa'da %47 ile nüfusun çoğunluğa yakınını ve Ağrı, Kars ve Iğdır'da büyük bir azınlık grubunu oluşturur. Ayrıca yıllardır gerçekleşen iç göçlerle birlikte Kürtler, ülkenin ortasındaki ve batısındaki tüm büyük şehirde de yaşamaktadır. Özellikle İstanbul'da yaklaşık 3 milyon Kürt yaşamaktadır ve bu durum şehri, dünya üzerinde en fazla Kürt nüfusuna sahip şehir yapmaktadır. CIA'e göre Türkler ve Kürtler dışındaki diğer azınlıkların oranı ise %7-12'dir. Tanınan üç azınlık dışında kalan diğer azınlıklar için belirlenmiş özel haklar yoktur. "Azınlık" terimi, Türkiye'de hassas bir konudur ve hassas olmaya devam etmektedir. Hukukî anlamda azınlıkları tanımasa da devlet, resmî kanalı TRT'ye, azınlıkların konuştuğu çeşitli dillerde radyo ve televizyon programları yapması konusunda izin vermektedir.
Türkiye'nin resmî dili, aynı zamanda nüfusun %85'inin anadili olan Türkçedir. Nüfusun yaklaşık %12'si ise ana dil olarak Kürtçe konuşmaktadır. Arapça ve Zazacayı ana dil olarak konuşanların oranı da %1'den fazladır, bunun yanı sıra çeşitli bölgelerde küçük bir kesim tarafından ana dil olarak konuşulan diller de mevcuttur. Ayrıca Türkiye'de konuşulan dillerden bazıları tehlike altındadır. Bunlara Abazaca, Abhazca, Batı Ermenicesi, Çerkesçe, Çingenece, Doğu Çerkesçesi, Hemşince, Hertevince, Kapadokya Yunancası, Lazca, Pontus Rumcası, Ubıhça, Yahudi İspanyolcası ve Zazaca örnek verilebilir.
Göçmenler
1991'deki Körfez Savaşı sırasında milyonlarca Kürt dağlardan Türkiye'ye ve İran'ın Kürt bölgelerine kaçtı. Türkiye'ye göç, insanların ülkede ikamet etmek için Türkiye'ye göç ettikleri süreçtir. 2010'larda ve 2020'lerin başında Türkiye'de yaşanan göçmen krizi, milyonlarca mülteci ve göçmenin akınına neden oldu; 2014 itibarıyla, uluslararası göçmenler ülke nüfusunun %2,5'ini oluşturuyordu. UNHCR'ye göre 2018'de Türkiye, Afrika ve Orta Doğu'dan toplam 3.564.919 kayıtlı mülteciye ev sahipliği yaptı ve bu, dünyadaki tüm mültecilerin %63,4'üne tekabül ediyor. 2020 itibarıyla resmi olarak 3,6 milyondan fazla Suriyeli mülteci ile dünyanın en çok Suriyeli mülteci barındıran ülkesi oldu. Türkiye'deki mülteci krizini Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı yönetiyor.
Din
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh5THpJekwwbHpkR0Z1WW5Wc1gyRnpkakl3TWpBdE1ESmZhVzFuTmpGZlQzSjBZV3NsUXpNbFFqWjVYMDF2YzNGMVpTNXFjR2N2TWpJd2NIZ3RTWE4wWVc1aWRXeGZZWE4yTWpBeU1DMHdNbDlwYldjMk1WOVBjblJoYXlWRE15VkNObmxmVFc5emNYVmxMbXB3Wnc9PS5qcGc=.jpg)
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgxTHpVMkwxTjFiSFJoYmw5QmFHMWxaRjlOYjNOeGRXVmZTWE4wWVc1aWRXeGZWSFZ5YTJWNVgzSmxkRzkxWTJobFpDNXFjR2N2TWpJd2NIZ3RVM1ZzZEdGdVgwRm9iV1ZrWDAxdmMzRjFaVjlKYzNSaGJtSjFiRjlVZFhKclpYbGZjbVYwYjNWamFHVmtMbXB3Wnc9PS5qcGc=.jpg)
Türkiye, resmî dini olmayan laik bir devlettir. Din ve vicdan özgürlüğü, ülkenin anayasasıyla güvence altına alınmıştır. Ancak ülkede çeşitli İslami partilerin kurulmasıyla birlikte, dinin yönetimdeki rolüyle ilgili tartışmalar ortaya çıkmıştır. Ülkede kamu kurumlarında ve okullarda uzun yıllar boyunca İslami siyaset sembolü olarak görüldüğü için başörtüsü takılması yasaklandı. Bu yasağa 2011 yılında üniversitelerde, 2013 yılında kamu kurumlarında ve 2014 yılında diğer okullarda son verildi.
Türkiye'de baskın din İslam'dır. Yaygın mezhep ise Sünnilik mezheplerinden biri olan Hanefiliktir. Ülkedeki en yüksek İslami makam Diyanet İşleri Başkanlığı'dır ve Hanefi mezhebinin kurallarına göre dini yorumlar. Ülke topraklarındaki 90.000'i aşkın kayıtlı camiden ve buralarda görevli imamlardan da sorumludur. Ayrıca ülkede Alevilik de yer yer yaygındır ve akademisyenler Alevi sayısının 15-20 milyon arasında olduğunu öne sürmektedir.
Türkiye'de Hristiyanların oranı 1914'te %25-20 iken 1927'de %5-3'e geriledi ve bugün %0,4-0,3 arasında değişmektedir. Günümüzde ülkede Rum Ortodoksluğu, Katoliklik, Protestanlık ve Mormonluk dahil olmak üzere çeşitli mezheplerden birçok Hristiyan bulunmaktadır ve bu sayı yaklaşık olarak Türkiye'nin nüfusunun %0,3'ü kadardır. Ülkede açık olan kilise sayısı ise 398'dir. İstanbul, 4. yüzyıldan bu yana Doğu Ortodoks Kilisesi'nin merkezi konumundadır.
Türkiye'de, çoğu Sefarad kökenli olan 15.000 Yahudi yaşamaktadır. MÖ 5. yüzyıldan itibaren Anadolu topraklarında Yahudi toplulukları yaşamaya başladı ve yirmi yüzyıl sonra, 15. yüzyıl sonlarında İspanyol ve Portekiz Yahudilerinin İspanya'dan kovulmasıyla birlikte Osmanlı İmparatorluğu, bu Yahudilerin günümüzdeki Türkiye topraklarına yerleşmesine izin verdi. Böylece Anadolu'daki Yahudi nüfusu arttı. 20. yüzyıldaki göçlere rağmen, bugün hâlâ küçük bir Yahudi nüfusu Türkiye'de bulunmaktadır.
Eğitim
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh3THpBMkx5VkROQ1ZDTUhOMFlXNWlkV3hWYm1sMlpYSnphWFI1UjJGMFpUSXVhbkJuTHpJeU1IQjRMU1ZETkNWQ01ITjBZVzVpZFd4VmJtbDJaWEp6YVhSNVIyRjBaVEl1YW5Cbi5qcGc=.jpg)
Türkiye'de üniversite öncesi eğitim Millî Eğitim Bakanlığı'nın denetimindedir. 4 yıl ilkokul, 4 yıl ortaokul ve 4 yıl lise olmak üzere toplam 12 yıllık eğitim zorunludur.OECD raporlarına göre ülkede liseyi tamamlamayan 25-34 yaş grubuna dahil kişiler, liseyi tamamlayan aynı yaş grubundan iş arkadaşlarının elde ettiği gelirin ortalama olarak sadece %80’ini almaktadırlar. Ülkenin temel eğitim seviyesi diğer OECD ülkelerinin altında kabul edilir. Türkiye, OECD'nin PISA programında 34 ülke arasında 32. sırada yer alır. Yüksek kalitedeki liselere giriş, büyük ölçüde ülke genelinde yapılan öğrenci yerleştirme sınavlarından alınan puana bağlıdır, bu yüzden ülkedeki özel ders alma yaşı 10'a kadar düşmüştür. Türkiye'de 2019 itibarıyla yetişkin nüfusun %97,2'si okuryazardır; erkek nüfusun kendi içindeki okuryazarlık oranı %99,2 kadın nüfusun kendi içindeki okuryazar oranı %95,3'tür.
2019 itibarıyla Türkiye'deki üniversite sayısı 208'dir. Öğrenciler, iki oturumlu Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) sonucunda aldıkları puanlarla üniversiteye geçiş hakkı kazanır.Anadolu Üniversitesi'nin Açıköğretim Fakültesi dışındaki tüm fakültelere giriş, lise mezunlarının YKS sonucuna bağlı olarak şekillenir. Dünyanın en iyi üniversitelerinin sıralandığı 2014 Times Higher Education World University Rankings'te ilk 200'e Türkiye'den dört üniversite dahil olmuştur. Listede Orta Doğu Teknik Üniversitesi 85. sırada, Boğaziçi Üniversitesi 139. sırada, İstanbul Teknik Üniversitesi 165. sırada, Sabancı Üniversitesi 182. sırada yer almıştır.
Sağlık
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgxTHpVeEwwRmpKVU0wSlVJeFltRmtaVzFJYjNOd2FYUmhiRUZzZEhWdWFYcGhaR1ZmSlRJNE1TVXlPUzVxY0djdk1qSXdjSGd0UVdNbFF6UWxRakZpWVdSbGJVaHZjM0JwZEdGc1FXeDBkVzVwZW1Ga1pWOGxNamd4SlRJNUxtcHdadz09LmpwZw==.jpg)
Türkiye'de sağlık hizmetleri Sağlık Bakanlığı tarafından merkezi bir devlet sistemiyle kontrol edilir. 2003 yılında hükûmet, sağlık hizmetlerine ayrılan bütçe oranını artıran ve nüfusun büyük bir bölümünü sağlık hizmetlerinden düşük masrafla yararlanabilir hâle getirmeyi amaçlayan geniş kapsamlı bir sağlık reformu programı başlattı. Türkiye İstatistik Kurumu, 2012 yılında sağlık hizmetleri kapsamında 76,3 milyar TL harcandığını açıkladı; hizmet bedellerinin %79,6'sı Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından karşılanırken geriye kalan %15,4'ü hastalar tarafından doğrudan ödendi. 2018 yılı rakamlarına göre Türkiye'de 34.559 sağlık kurumu bulunmaktadır ve doktor başına ortalama 536 hasta düşmektedir. Ayrıca 1000 kişi başına düşen yatak sayısı 2,83'tür.
Türkiye'de beklenen yaşam süresi erkeklerde 71,1 yıl ve kadınlarda 75,2 yıl olmakla birlikte, toplam nüfus ortalamasının beklenen yaşam süresi 73,2 yıldır. Ülkede ölümlere en çok neden olan hastalıklardan ilk üçü şunlardır: dolaşım sistemi hastalıkları (%39,8), kanser (%21,3), solunum hastalıkları (%9,8).
Türkiye, 2020 yılı ortası itibarıyla numbeo sağlık araştırmaları şirketine göre 100 üzerinden 70.36 puan ile ülkelere göre sağlık endeksi sıralamasına 28. sırada yer almaktadır.
Kültür
Türkiye; Oğuz, Anadolu, Osmanlı (Greko-Romen ve İslami kültürlerin bir devamıydı) ve Avrupa kültürü ile geleneklerinin karışımıyla ortaya çıkan çok çeşitli kültürleri barındırır. Ülke coğrafyasındaki kültürel kaynaşma, Orta Asya'dan Anadolu'ya doğru gerçekleşen Türk göçleri sırasında Türklerin göç yolları üzerindeki kültürlerle kendi kültürlerini birleştirmesi sonucunda başladı. Ülkedeki Batılılaşma hareketi ise Osmanlı İmparatorluğu'nun Tanzimat döneminde başladı ve bugüne kadar sürmeye devam etti. Sonuç olarak günümüz Türk kültürü, geleneksel inançları ve tarihi değerleri koruyarak "çağdaş" bir Batı devleti olma çabası sonucunda şekillendi. Özellikle 16. ve 18. yüzyıllar arasında Türk kültürü, Osmanlı İmparatorluğu'nun zirvede olduğu dönemde Turquerie adıyla bir fenomen haline gelerek Avrupa sanatını ve modasını da etkilemiştir.
Sanat
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgwTHpSaEwwOXpiV0Z1WDBoaGJXUnBYMEpsZVY4dFgxUm9aVjlVYjNKMGIybHpaVjlVY21GcGJtVnlYeTFmUjI5dloyeGxYMEZ5ZEY5UWNtOXFaV04wTG1wd1p5OHhOVEJ3ZUMxUGMyMWhibDlJWVcxa2FWOUNaWGxmTFY5VWFHVmZWRzl5ZEc5cGMyVmZWSEpoYVc1bGNsOHRYMGR2YjJkc1pWOUJjblJmVUhKdmFtVmpkQzVxY0djPS5qcGc=.jpg)
Batılı anlamda Türkiye'de resim sanatı, 19. yüzyılın ortalarından itibaren etkin bir gelişme göstermeye başladı. Resim dersleri ilk olarak teknik ihtiyaçlar için 1793 yılında şu anki İstanbul Teknik Üniversitesi'nde verilmeye başlandı. 19. yüzyılın sonlarında, Batılı anlamda insan tasvirleri özellikle Osman Hamdi Bey ile birlikte Türk resminde kullanılmaya başlandı. Çağdaş eğilimlerle birlikte empresyonizm de gelişim gösterdi ve Halil Paşa resimlerinde empresyonizmi kullandı. 1926'da Avrupa'ya gönderilen Türk sanatçılar, Türkiye'ye geri döndüklerinde çalışmalarında Fovizm, Kübizm ve hatta Ekspresyonizm akımlarından yararlandılar. Sonraki yıllarda D Grubu sanatçılarından Abidin Dino ve Cemal Tollu dahil olmak üzere Fikret Mualla, Fahrelnisa Zeid, Bedri Rahmi Eyüboğlu, Adnan Çoker ve Burhan Doğançay gibi sanatçılar son 30 yıl boyunca Batı'da gelişen bazı eğilimleri tanıttılar. Bunların yanı sıra Yeniler Grubu 1930'larda, Onlar Grubu 1940'larda, Yeni Dal Grubu 1950'lerde ve Siyah Kalem Grubu 1960'larda ortaya çıkarak çağdaş Türk resminin diğer önemli hareketleri olarak tanındılar.
Türk müziği ve edebiyatı, çeşitli kültürlerin izlerini taşır. Osmanlı İmparatorluğu'nun yanı sıra İslam dünyası ile Avrupa'nın etkileşimi sonucunda Türk, İslam ve Avrupa gelenekleri birleşerek günümüz Türk müziğini ve edebiyatını ortaya çıkarmıştır. Osmanlı döneminde Türk edebiyatı, İran ve Arap edebiyatlarının fazlasıyla etkisi altında kaldı. Tanzimat'taki yeniliklerle birlikte daha önceden bilinmeyen roman ve öykü gibi edebi türler Türk edebiyatına giriş yaptı. Çeşitli yazarlar Türk edebiyatındaki ilkleri bu dönemde verdiler; Namık Kemal ilk edebi roman olan İntibah'ı (1876) yazarken, gazeteci Şinasi ilk özel gazeteyi çıkardı ve ilk tiyatro olan Şair Evlenmesi'ni (1860) yazdı. Batı etkisinde gelişen modern Türk edebiyatının şekillenmesi 1896 ve 1923 arasında da sürdü. Bu arada Servet-i Fünûn, Fecr-i Ati ve Millî Edebiyat gibi çeşitli edebiyat hareketleri ortaya çıktı. 20. yüzyılda Nâzım Hikmet, serbest nazımla şiirler yazarak Türk şiirine radikal değişikler getirdi. Şiirdeki bir başka devrim ise 1941'de Garipçiler tarafından yapıldı. Çeşitli kültürlerin karışımı olan Türk edebiyatında, bu durumun bir sonucu olarak, işlenen konular arasında kültür çatışması önemli bir yer tutar. Örneğin romanlarında "kültürlerin birbiriyle çatışması ve örülmesi için yeni simgeler bulan" Orhan Pamuk, 2006 yılında Nobel Edebiyat Ödülü'ne layık görülmüştür.2003 Eurovision Şarkı Yarışması'na Türk müziğindeki çeşitli kültürlerin izlerini taşıyan "Everyway That I Can" şarkısıyla katılan Sertab Erener ise yarışmanın birincisi olarak Avrupa'da adından bahsettirmiştir.
Türk kültüründe halk oyunları önemli bir yer tutar. Doğu Trakya'da Hora; Ege, Güney Marmara ve İç Anadolu'da Zeybek; Batı Akdeniz'de Teke; İç-Batı Anadolu, Batı Karadeniz, Güney Marmara ve Doğu Akdeniz'de Kaşık oyunları ile Karşılama; Orta ve Doğu Karadeniz'de Horon; Doğu ve İç Anadolu'da Halay; Kuzeydoğu Anadolu'da Bar ve Lezginka halk oyunları yaygındır.
Mutfak
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgxTHpVMkwxUjFjbXRwYzJoZlkyOW1abVZsWDJsdVgwbHpkR0Z1WW5Wc0xtcHdaeTh5TWpCd2VDMVVkWEpyYVhOb1gyTnZabVpsWlY5cGJsOUpjM1JoYm1KMWJDNXFjR2M9LmpwZw==.jpg)
Türk mutfağı, Çin ve Fransız mutfaklarıyla beraber dünyanın en zengin mutfaklarındandır. Coğrafyası ve tarihi gereği, Türk mutfağı çok büyük bir çeşitlilik oluşturur. Türk mutfağı, Mezopotamya ve Balkan mutfaklarıyla etkileşime girmiştir, İstanbul Osmanlı Saray mutfağı da Türk mutfağının önemli bir kısmını oluşturur.
Osmanlı Saray Mutfağı'nda çok çeşitli çorba, zeytinyağlı sebze, etli yemek, balık, börek, tatlı menüleri mevcuttur. Saray mutfağı, Bizans İmparatorluğu'ndan Osmanlı'ya yüzyılların saray zevki ve tecrübesiyle oluşan elit bir mutfaktır. O dönemlerde, halk ve köy mutfağı ise sade ve basittir.
Günümüzde, Saray kültürü ile halk kültürünün karışımı bir "Türk mutfağı" ortaya çıkmıştır. Birçok saray yemeği, halk tarafından benimsenmiştir.
Türk mutfağı;
- Akdeniz kültürü
- Doğu kültürü
- Saray kültürü
- Bozkır kültürü olarak sınıflandırılmıştır.
Medya
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh6THpNM0wwTjFiV2gxY21sNVpYUmZjSEp2ZEdWemRITmZKVEk0TXlVeU9TNXFjR2N2TWpJd2NIZ3RRM1Z0YUhWeWFYbGxkRjl3Y205MFpYTjBjMThsTWpnekpUSTVMbXB3Wnc9PS5qcGc=.jpg)
Yüzlerce televizyon kanalı, binlerce yerel ve ulusal radyo istasyonu, onlarca gazetesi, kâr sağlayan üretken yerli sineması ve hızlı büyüyen geniş bant internet kullanımı ile Türkiye'nin oldukça canlı bir medya sektörü vardır. 2014 yılında ülkede faal durumda olan radyo ve televizyon kurumu sayısı 1.190 olarak açıklanmıştır. Bunlardan %77,7'si karasal yayın yaparken geriye kalanı sadece uydu, kablolu veya internet üzerinden yayın yapmıştır. Devlet kanalı TRT ile Kanal D, Show TV, Atv ve Star TV gibi özel kanallar, izleyici tarafından en çok takip edilen kanallardır. Bu kanallarda gösterilen televizyon dizileri, Türkiye sınırlarının dışında son yıllarda popülerleşmeye başlayarak ülkenin dış ilişkilerine ve tanınırlığına katkı sağlamaktadır. Ülkedeki yayın kuruluşları, uydu antenleri ve kablo sistemi ile geniş bir alana yayılarak erişilebilir hâle gelmiştir.Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK), ülkenin televizyon ve radyolarını hükûmet gözetiminde denetleyen yetkili kuruluştur. Tiraj rakamlarına göre ülkenin en popüler ilk beş gazetesi Hürriyet, Sabah, Posta, Sözcü ve Habertürk'tür.Freedom House, Türkiye'de basından "Özgür Değil" şeklinde bahsederken internet ortamından "Kısmen Özgür" şeklinde bahseder.
Spor
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh6THpNMEwwRlZWRjkyY3k1ZlZGVlNYekl3TVRZdE1ETXRNamxmSlRJNE1EQXhKVEk1TG1wd1p5OHlNakJ3ZUMxQlZWUmZkbk11WDFSVlVsOHlNREUyTFRBekxUSTVYeVV5T0RBd01TVXlPUzVxY0djPS5qcGc=.jpg)
![image](https://www.wikipedia.tr-tr.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraXBlZGlhLnRyLXRyLm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgxTHpWakwweGhYM05sYkdWalkya2xRek1sUWpOdVgzUjFjbU5oWDJSbFgySmhiRzl1WTJWemRHOWZkSEpoYzE5eVpXTnBZbWx5WDJ4aFgyMWxaR0ZzYkdGZlpHVmZjR3hoZEdFdWFuQm5Mekl5TUhCNExVeGhYM05sYkdWalkya2xRek1sUWpOdVgzUjFjbU5oWDJSbFgySmhiRzl1WTJWemRHOWZkSEpoYzE5eVpXTnBZbWx5WDJ4aFgyMWxaR0ZzYkdGZlpHVmZjR3hoZEdFdWFuQm4uanBn.jpg)
Türkiye'de en çok sevilen sporlardan biri futboldur. Futbol ligler halinde oynanmakta ve bunların en büyüğü Süper Lig'dir. Lig şampiyonu olabilmiş olan takımların dördü (Galatasaray, Fenerbahçe, Beşiktaş ve İstanbul Başakşehir) İstanbul takımı, iki tanesi (Trabzonspor ve Bursaspor) ise Anadolu takımıdır. Futbol kulüpleri Türkiye Futbol Federasyonu çatısı altında toplanmıştır. Galatasaray Avrupa'da kupa kazanan ilk ve tek Türk futbol takımıdır. 2000 yılında UEFA Kupası ve UEFA Süper Kupası'nı kazanmıştır. Türkiye millî futbol takımı 2000 Avrupa Futbol Şampiyonasında altıncı, 2002 FIFA Dünya Kupası'nda ve 2003 FIFA Konfederasyonlar Kupası'nda üçüncü olmuş, 2008 Avrupa Futbol Şampiyonasında yarı final oynamıştır.
Basketbol Türkiye'de en çok ilgi gören sporlardan biridir. Basketbol'un en büyük ligi Basketbol Süper Ligi'dir. Anadolu Efes, Fenerbahçe, Galatasaray Medical Park, Beşiktaş ve Pınar Karşıyaka gibi takımlar EuroLeague'de, Basketbol Şampiyonlar Ligi ve diğer özel turnuvalarda çok büyük başarılar göstermişlerdir. Ayrıca Anadolu Efes 1996 yılında Koraç Kupası'nı kazanarak, Avrupa Kupası kazanan ilk Türk takımı olma unvanını elde etmiştir. 2012 yılında FIBA EuroChallenge Şampiyonluğu kupasını kazanan Beşiktaş Milangaz Avrupa'da kupa kazanabilen ikinci Türk takımıdır. Fenerbahçe, 2017 yılında EuroLeague kupasını kazanarak Avrupa Kupalarında spor kulüplerinin kazanabileceği en büyük kupayı kazanan ilk Türk erkek basketbol takımı olmuştur. Ayrıca Anadolu Efes de 2021 ve 2022 yılında EuroLeague kupasını kazanmıştır.Türkiye millî basketbol takımı da turnuvalarda büyük başarı elde etmiştir. Örneğin 2001 Avrupa Basketbol Şampiyonası gümüş madalya ve 2010 FIBA Dünya Basketbol Şampiyonası gümüş gibi. 2010 FIBA Dünya Basketbol Şampiyonası, 28 Ağustos ve 12 Eylül tarihleri arasında Türkiye'de gerçekleştirilmiştir. Şampiyonayı FIBA, Türkiye Basketbol Federasyonu ve 2010 Organizasyon Komitesi ortaklaşa organize etmiştir ve ikinci olmuştur. 1986'dan beri üçüncü defa 24 ülkenin katıldığı turnuvanın takım karşılaşmaları İstanbul, Ankara, İzmir ve Kayseri'de, bitiş aşaması İstanbul Sinan Erdem Spor Salonu'nda oynanmış, kazanan ise bitişte Türkiye'yi 64-81 mağlup eden Amerika Birleşik Devletleri olmuştur. Türkiye kadın millî basketbol takımı 2011 Avrupa Kadınlar Şampiyonası'nda ikinci olmuştur. Ayrıca 2013 Akdeniz Oyunlarında erkek millî basketbol takımı altın madalya almıştır.
Geleneksel bir Türk sporu olan güreşin en önemli karşılaşması Kırkpınar Yağlı Güreşleri'dir. Türklerin MÖ 4. yüzyıldan beri güreş yaptıkları bilinmektedir. İlkbahar aylarında doğanın canlanışı için yapılan kutlamalarda, evlenme merasimlerinde ve zafer şölenlerinde hep güreş müsabakaları yapılırdı. 1996 yılında Geleneksel Spor Dalları Federasyonu kurulmuş ve yağlı güreş için önemli bir adım atılmıştır.
Tenise olan ilginin de zamanla arttığı Türkiye, Avrupa Tenis Federasyonu verilerine göre tenis adına 141 turnuva ile Avrupa'da 2022 yılında en fazla uluslararası turnuva düzenleyen ikinci ülke oldu. 2023 Avrupa Tenis Federasyonu Genel Kurulunda Türkiye'ye "En Fazla Gelişen Ülke Ödülü" verildi.
Ayrıca bakınız
Notlar
Kaynakça
- ^ "Ethnic groups". 28 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 6 Şubat 2024.
- ^ . Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). 9 Aralık 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ekim 2020.
- ^ "The Results of Address Based Population Registration System, 2023". 6 Şubat 2024 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 6 Şubat 2024.
- ^ a b c d e "World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Türkiye)". IMF.org. International Monetary Fund. 10 Ekim 2023. 12 Ekim 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 10 Ekim 2023.
- ^ (İngilizce). Dünya Bankası. 14 Şubat 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ^ "Human Development Index (HDI)". 10 Haziran 2022 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 24 Mart 2024.
- ^ "Türkiye". UNESCO. 2 Mart 2024 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 2 Mart 2024.
- ^ Scharlipp, Wolfgang (2000). An Introduction to the Old Turkish Runic Inscriptions. Verlag auf dem Ruffel., Engelschoff. , 9783933847003.
- ^ Harper, Douglas (2001). . Online Etymology Dictionary. 8 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Haziran 2013.
- ^ a b Ortaylı, İlber (17 Mayıs 2008). "Türkiye'nin adı". Milliyet. 24 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 20 Mayıs 2016.
- ^ Jenkins, Romilly James Heald (1967). De Administrando Imperio by Constantine VII Porphyrogenitus. Corpus fontium historiae Byzantinae (New, revised bas.). Washington, DC: Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies. s. 65. ISBN . Erişim tarihi: 28 Ağustos 2013. According to Constantine Porphyrogenitus, writing in his De Administrando Imperio (ca. 950 AD) "Patzinakia, the , stretches west as far as the (or even the ), and is four days distant from Tourkia (i.e. Hungary)."
- ^ Günter Prinzing; Maciej Salamon (1999). Byzanz und Ostmitteleuropa 950–1453: Beiträge zu einer table-ronde des XIX. International Congress of Byzantine Studies, Copenhagen 1996. Otto Harrassowitz Verlag. s. 46. ISBN . Erişim tarihi: 9 Şubat 2013.
- ^ Henry Hoyle Howorth (2008). History of the Mongols from the 9th to the 19th Century: The So-called Tartars of Russia and Central Asia. Cosimo, Inc. s. 3. ISBN . Erişim tarihi: 15 Haziran 2013.
- ^ Öztürk, Özhan (2011). . Ankara: Genesis Yayınları. s. 364. 27 Nisan 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Mayıs 2016.
... Greek term Tourkoi first used for the Khazars in 568 AD. In addition in "De Administrando Imperio" Hungarians call Tourkoi too once known as Sabiroi ...
- ^ Imber, Colin. (PDF). fatih.edu.tr. 7 Nisan 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2014.
- ^ a b c d e f g h i j Marka Olarak “Türkiye” İbaresinin Kullanımı (PDF). T.C. Resmî Gazete. 4 Aralık 2021. 17 Mayıs 2022 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 26 Mayıs 2024.
- ^ "Exports to be labeled 'Made in Türkiye' - Latest News". Hürriyet Daily News (İngilizce). 6 Aralık 2021. 7 Haziran 2022 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Mayıs 2024.
- ^ "Ürünlerde "Made in Türkiye" ibaresi kullanılmaya başlayacak". TRT Haber. 4 Aralık 2021. 26 Mayıs 2024 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Mayıs 2024.
- ^ "Turkey to register its new name Türkiye to UN in coming weeks". Middle East Eye (İngilizce). 6 Haziran 2022 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Mayıs 2024.
- ^ Topchi, Ali. "UN to use 'Türkiye' instead of 'Turkey' after Ankara's request". UN to use 'Türkiye' instead of 'Turkey' after Ankara's request (İngilizce). 2 Haziran 2022 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Mayıs 2024.
- ^ "Turkey wants to be called Türkiye in rebranding move". BBC News (İngilizce). 2 Haziran 2022. 8 Ocak 2023 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Mayıs 2024.
- ^ "BM'de ilk kez "Turkey" yerine "Türkiye" ifadesi kullanıldı". Medyascope. 3 Haziran 2022. 26 Mayıs 2024 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 26 Mayıs 2024.
- ^ "The World's First Temple - Archaeology Magazine Archive". archive.archaeology.org. 6 Ocak 2013 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 29 Nisan 2024.
- ^ Maddy, D.; Schreve, D.; Demir, T.; Veldkamp, A.; Wijbrans, J. R.; Van Gorp, W.; Van Hinsbergen, D. J. J.; Dekkers, M. J.; Scaife, R.; Schoorl, J. M.; Stemerdink, C.; Van der Schriek, T. (2015). "The earliest securely-dated hominin artefact in Anatolia?". Quaternary Science Reviews (İngilizce). 109: 68-75. doi:10.1016/j.quascirev.2014.11.021.
- ^ Stiner, Mary C.; Kuhn, Steven L.; Güleç, Erksin (Mayıs 2013). "Early Upper Paleolithic shell beads at Üçağızlı Cave I (Turkey): Technology and the socioeconomic context of ornament life-histories". (İngilizce). 64 (5): 380-398. doi:10.1016/j.jhevol.2013.01.008. ISSN 0047-2484. (PMID) 23481346.
- ^ Howard, Douglas Arthur (2001). The History of Turkey (İngilizce). (Greenwood Press). ss. xiv-xx. ISBN .
- ^ a b c Steadman, Sharon R.; McMahon, Gregory (2011). The Oxford Handbook of Ancient Anatolia (İngilizce). Oxford University Press. ss. 3-11, 37. ISBN . 12 Mayıs 2024 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 4 Mayıs 2013.
- ^ Kartal, Metin (2003). "Anadolu'nun Epi-Paleolitik Dönem buluntu toplulukları: Sorunlar, öneriler, değerlendirmeler ve çeşitli yaklaşımlar". Anatolia (24): 35-43. doi:10.1501/andl_0000000288.
- ^ Gresky, Julia; Haelm, Juliane; Clare, Lee (28 Haziran 2017). "Modified human crania from Göbekli Tepe provide evidence for a new form of Neolithic skull cult". Science Advances (İngilizce). 3 (6): e1700564. Bibcode:2017SciA....3E0564G. doi:10.1126/sciadv.1700564. ISSN 2375-2548. (PMC) 5489262 $2. (PMID) 28782013.
- ^ (İngilizce). . 3 Temmuz 2012. 9 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Şubat 2013.
- ^ . ancient.eu. 30 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2014.
- ^ "The Position of Anatolian" (PDF). 5 Mayıs 2013 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Mayıs 2013.
- ^ Balter, Michael (27 Şubat 2004). "Search for the Indo-Europeans: Were Kurgan horsemen or Anatolian farmers responsible for creating and spreading the world's most far-flung language family?". Science. 303 (5662): 1323. doi:10.1126/science.303.5662.1323. (PMID) 14988549.
- ^ Casson, Lionel (1977). "The Thracians" (PDF). The Metropolitan Museum of Art Bulletin. 35 (1). ss. 2-6. doi:10.2307/3258667. 3 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 4 Mayıs 2013.
- ^ Dalton, Rex (2010). "Palaeoanthropology: Disputed ground". Nature (İngilizce). 446: 176-178. doi:10.1038/466176a.
- ^ . uakron.edu. 3 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Eylül 2010.
- ^ (PDF). 3 Mart 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Eylül 2010.
- ^ Zimansky, Paul. Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire. s. 103.
- ^ Roux, Georges. Ancient Iraq. s. 314.
- ^ The Metropolitan Museum of Art, New York (Ekim 2000). "Anatolia and the Caucasus, 2000–1000 B.C. in Timeline of Art History.". New York: The Metropolitan Museum of Art. 10 Eylül 2006 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 21 Aralık 2006.
- ^ a b . ktu.edu.tr. 21 Temmuz 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2014.
- ^ D. M. Lewis; John Boardman (1994). The Cambridge Ancient History. Cambridge University Press. s. 444. ISBN . 2 Haziran 2013 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 7 Nisan 2013.
- ^ Hooker, Richard (6 Haziran 1999). "Ancient Greece: The Persian Wars". Washington State University, Washington, United States. 20 Kasım 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Aralık 2006.
- ^ The Metropolitan Museum of Art, New York (Ekim 2000). "Anatolia and the Caucasus (Asia Minor), 1000 B.C. – 1 A.D. in Timeline of Art History.". New York: The Metropolitan Museum of Art. 14 Aralık 2006 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 21 Aralık 2006.
- ^ David Noel Freedman; Allen C. Myers; Astrid Biles Beck (2000). Eerdmans Dictionary of the Bible. Wm. B. Eerdmans Publishing. s. 61. ISBN . 2 Haziran 2013 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 24 Mart 2013.
- ^ Theo van den Hout (27 Ekim 2011). The Elements of Hittite. Cambridge University Press. s. 1. ISBN . 13 Ekim 2017 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 24 Mart 2013.
- ^ Daniel C. Waugh (2004). . University of Washington, Seattle, Washington. 12 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Aralık 2006.
- ^ Wink, Andre (1990). Al Hind: The Making of the Indo Islamic World, Vol. 1, Early Medieval India and the Expansion of Islam, 7th–11th Centuries. Brill Academic Publishers. s. 21. ISBN .
- ^ . peter.mackenzie.org. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2014.
- ^ a b Rafis Abazov (2009). Culture and Customs of Turkey. Greenwood Publishing Group. s. 1071. ISBN . 2 Haziran 2013 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 25 Mart 2013.
- ^ Metz, Helen Chapin, (Ed.) (1996). "Turkish Origins". Turkey: A Country Study. Area handbook series (fifth bas.). Washington DC: for the . ISBN . LCCN 95049612.
- ^ Mehmet Fuat Köprülü&Gary Leiser. The origins of the Ottoman Empire. s. 33.
- ^ a b Kinross, Patrick (1977). The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire. Morrow. ss. 28-30. ISBN .
- ^ . 19 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2014.
- ^ Stanford J. Shaw (29 Ekim 1976). History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. 1. Cambridge University Press. s. 213. ISBN . 6 Kasım 2013 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 15 Haziran 2013.
- ^ Kirk, George E. (2008). A Short History of the Middle East. Brill Academic Publishers. s. 58. ISBN .
- ^ Yavuz, Erdal. (PDF). yeditepe.edu.tr. 3 Eylül 2013 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2014.
- ^ Yalçın, Özgür. "Reformation_of_Ottoman_Bureaucracy_A_Failed_Attempt". academia.edu. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2014.[]
- ^ Douglas Arthur Howard: "The History of Turkey", sayfa 71.
- ^ Krasner, Stephen D. . books.google.com.tr. 5 Nisan 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2014.
- ^ . globaled.org. 8 Temmuz 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2014.
- ^ İsmail Hakkı Göksoy, "Ottoman-Aceh relations as documented in Turkish sources" in Michael R. Feener, Patrick Daly, and Anthony Reid, Mapping the Acehnese Past (Leiden: KITLV, 2011),65-95.
- ^ Todorova, Maria (18 Mart 2009). Imagining the Balkans. Oxford University Press. s. 175. ISBN . 7 Kasım 2013 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 15 Haziran 2013.
- ^ Mann, Michael (2005). The Dark Side of Democracy: Explaining Ethnic Cleansing. Cambridge University Press. s. 118. ISBN . 2 Haziran 2013 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 28 Şubat 2013.
- ^ . nzhistory.net.nz. 19 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2014.
- ^ Chambers, Robert. "Liberty and The Ottoman". Monthly. University of Toronto. 15 Nisan 2016 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 6 Eylül 2014.
- ^ . Encyclopædia Britannica. 11 Ekim 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2014.
- ^ . Michigan Üniversitesi. 14 Ekim 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Temmuz 2010.
- ^ Freedman, Jeri (2009). The Armenian genocide (1. ed. bas.). New York: Rosen Pub. Group. ISBN . 4 Temmuz 2014 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 6 Eylül 2014.
- ^ Totten, Samuel, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs (eds.) Dictionary of Genocide. Greenwood Publishing Group, 2008, s. 19. .
- ^ Patrick J. Roelle, Sr. (27 Eylül 2010). Islam's Mandate- a Tribute to Jihad: The Mosque at Ground Zero. AuthorHouse. s. 33. ISBN . 2 Haziran 2013 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 9 Şubat 2013.
- ^ Schaller, Dominik J; Zimmerer, Jürgen (2008). "Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies – introduction". Journal of Genocide Research 10 (1): 7–14. doi:10.1080/14623520801950820
- ^ Roderic H. Davison; Review "From Paris to Sèvres: The Partition of the Ottoman Empire at the Peace Conference of 1919–1920" by Paul C. Helmreich in , Vol. 34, No. 1 (Mar. 1975), ss. 186–187
- ^ Donald Bloxham (2005). The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, And the Destruction of the Ottoman Armenians. Oxford University Press. s. 150. ISBN . 2 Haziran 2013 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 9 Şubat 2013.
- ^ Levene, Mark (Kış 1998). "Creating a Modern 'Zone of Genocide': The Impact of Nation- and State-Formation on Eastern Anatolia, 1878–1923". Holocaust and Genocide Studies. 12 (3). s. 393–433. doi:10.1093/hgs/12.3.393. 17 Aralık 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Eylül 2014.
- ^ Ferguson, Niall (2007). The War of the World: Twentieth-Century Conflict and the Descent of the West. Penguin Group (USA) Incorporated. s. 180. ISBN .
- ^ "Ottoman/Turkish Visions of the Nation, 1860–1950". Erişim tarihi: 18 Şubat 2015.
- ^ Atay, Mehmet. . Türkiye Cumhuriyeti Millî Eğitim Bakanlığı. 13 Kasım 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2014.
- ^ Mango, Andrew (2000). Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey. Overlook. s. lxxviii. ISBN .
- ^ Robert H. Hewsen. Armenia: A Historical Atlas, p. 237.
- ^ Psomiades, Harry J. (2000). The Eastern Question, the Last Phase: a study in Greek-Turkish diplomacy. New York: Pella. ss. 27-38. ISBN .
- ^ Macfie, A. L. (1979). "The Chanak affair (September–October 1922)". Balkan Studies. 20 (2): 309-41.
- ^ Heper, Criss, Metin, Nur Bilge (2009). Historical Dictionary of Turkey. Scarecrow Press. ISBN . 28 Mart 2024 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 2 Kasım 2023.
- ^ Darwin, J. G. (Feb 1980). "The Chanak Crisis and the British Cabinet". History. 65 (213): 32-48. doi:10.1111/j.1468-229X.1980.tb02082.x.
- ^ (1958). William Lyon Mackenzie King: A Political Biography, 1874-1923. Toronto: University of Toronto Press. ss. 401-416.
- ^ Axiarlis, Evangelia (2014). Political Islam and the Secular State in Turkey: Democracy, Reform and the Justice and Development Party. I.B. Tauris. s. 11.
- ^ . Encyclopædia Britannica. 2007. 25 Haziran 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ekim 2007.
- ^ Clogg, Richard (20 Haziran 2002). A Concise History of Greece. Cambridge University Press. s. 101. ISBN . 27 Mayıs 2013 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 9 Şubat 2013.
- ^ Gerhard Bowering (28 Kasım 2012). Bowering, Gerhard; Crone, Patricia; Kadi, Wadad; Stewart, Devin J.; Zaman, Muhammad Qasim; Mirza, Mahan (Ed.). The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought. Princeton University Press. s. 49. ISBN . 6 Kasım 2013 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 14 Ağustos 2013.
Following the revolution, Mustafa Kemal became an important figure in the military ranks of the Ottoman Committee of Union and Progress (CUP) as a protégé ... Although the sultanate had already been abolished in November 1922, the republic was founded in October 1923. ... ambitious reform programme aimed at the creation of a modern, secular state and the construction of a new identity for its citizens.
- ^ (PDF). Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Mayıs 2013.
- ^ Çağaptay, Soner (2002). "Reconfiguring the Turkish nation in the 1930s". Nationalism and Ethnic Politics (İngilizce). 8 (2). Yale Üniversitesi. doi:10.1080/13537110208428662.
- ^ . United Nations. 3 Temmuz 2006. 17 Ocak 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Ekim 2006.
- ^ Huston, James A. (1988). Outposts and Allies: U.S. Army Logistics in the Cold War, 1945–1953 (İngilizce). Susquehanna University Press. s. 134. ISBN .
- ^ . OECD. 2 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2014.
- ^ Uslu, Nasuh (2003). The Cyprus question as an issue of Turkish foreign policy and Turkish-American relations, 1959-2003. Nova Publishers. s. 119. ISBN . 13 Aralık 2011 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 16 Ağustos 2011.
- ^ "Timeline: Cyprus". BBC. 12 Aralık 2006. 31 Mayıs 2017 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 25 Aralık 2006.
- ^ Hale, William Mathew (1994). Turkish Politics and the Military. Routledge, UK. s. 161, 215, 246. ISBN .
- ^ Arsu, Sebsem (12 Nisan 2012). . The New York Times. 1 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ağustos 2014.
- ^ a b Nas, Tevfik F. (1992). Economics and Politics of Turkish Liberalization. Lehigh University Press. s. 12. ISBN .
- ^ "Turkey's PKK peace plan delayed". BBC. 10 Ekim 2009. 23 Kasım 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Şubat 2010.
- ^ Sebnem Arsu (25 Nisan 2013). "Kurdish Rebel Group to Withdraw From Turkey". The New York Times. 23 Temmuz 2014 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 29 Nisan 2013.
- ^ "Murat Karayilan announces PKK withdrawal from Turkey". BBC. 25 Nisan 2013. 28 Nisan 2013 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 29 Nisan 2013.
- ^ . Fox News. 28 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ağustos 2015.
- ^ Mullen, Jethro; Cullinane, Susannah (4 Haziran 2013). "What's driving unrest and protests in Turkey?". CNN. 14 Ekim 2017 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 6 Haziran 2013.
- ^ Cunningham, Erin; Sly, Liz; Karatas, Zeynep (16 Temmuz 2016). . The Washington Post. 18 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Temmuz 2016.
- ^ (PDF). justice.gov.tr/. Ministry of Justice. 21 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ağustos 2014.
- ^ . T.C. İçişleri Bakanlığı. 31 Mart 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Nisan 2020.
- ^ Yiğit, Ali. (PDF). sakarya.edu.tr. 31 Mart 2012 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ağustos 2014.
- ^ . TÜİK. 10 Kasım 2020. 10 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Şubat 2020.
- ^ "Turkey (Turkiye)". CIA. 28 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 28 Ağustos 2022.
- ^ "Mevzuat". anayasa.gov.tr. 1 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Ağustos 2022.
- ^ . TRT Haber. 6 Nisan 2022. 6 Nisan 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Mayıs 2022.
- ^ Kate Fleet; Suraiya Faroqhi; Reşat Kasaba (17 Nisan 2008). The Cambridge History of Turkey. Cambridge University Press. s. 357–358. ISBN .
- ^ "YSK Seçim İstatistikleri" (PDF). Yüksek Seçim Kurulu. 14 Mayıs 2023. Erişim tarihi: 28 Mayıs 2023.
- ^ "Europe’s largest palace of justice in Istanbul" 18 Mayıs 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde .. buyuyenturkiye.com, 1 Ağustos 2011, Erişim tarihi: 17 Mayıs 2019.
- ^ . www.mymerhaba.com/. 24 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ağustos 2014.
- ^ a b (PDF). uhdigm.adalet.gov.tr/. Ministry of Justice. 3 Mart 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ağustos 2014.
- ^ "Cezaevleri nüfusu 100 bin kişiyi aştı". Sabah. 15 Aralık 2008. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 10 Eylül 2014.
- ^ a b . Turkish Secretariat of European Union Affairs. 15 Mayıs 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Ekim 2006.
- ^ . 5 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Kasım 2011.
- ^ . Stratfor. 17 Mart 2009. 12 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ağustos 2011.
- ^ . heptagonpost.com. 18 Aralık 2010. 24 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Mayıs 2011.
- ^ . eurasiareview.com. 3 Ocak 2012. 31 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Kasım 2012.
- ^ (PDF). giga-hamburg.de. 10 Şubat 2014 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Şubat 2015.
- ^ . dw.de. 20 Mart 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Şubat 2015.
- ^ . mfa.gov.tr. 11 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Eylül 2014.
- ^ (PDF). isanet.org. 7 Nisan 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Şubat 2015.
- ^ . mfa.gov.tr. 27 Kasım 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Haziran 2014.
- ^ a b . mfa.gov.tr. 5 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Haziran 2014.
- ^ . mfa.gov.tr. 27 Kasım 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Haziran 2014.
- ^ . mfa.gov.tr. 27 Kasım 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Haziran 2014.
- ^ . mfa.gov.tr. 17 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Haziran 2014.
- ^ . mfa.gov.tr. 21 Temmuz 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Haziran 2014.
- ^ . mfa.gov.tr. 5 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Haziran 2014.
- ^ a b . mfa.gov.tr. 16 Kasım 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Haziran 2014.
- ^ "Türkiye'nin üyeliği kabul edildi". Hürriyet. 17 Ekim 2008. 28 Nisan 2011 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 5 Mayıs 2013.
- ^ (11 Aralık 2006). "Turkey's EU membership bid stalls". BBC. 22 Ocak 2009 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 17 Aralık 2006.
- ^ . Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı. 27 Kasım 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Ağustos 2015.
- ^ "Avrupa Birliği üyeliği stratejik hedef". Doğan Haber Ajansı. 9 Mayıs 2015. 11 Eylül 2015 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 27 Ağustos 2015.
- ^ . Adalet ve Kalkınma Partisi. 22 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Ağustos 2015.
- ^ Ziya Öniş, ŞuhnazYılmaz. (PDF). istanbul2004.ku.edu.tr/. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ağustos 2014.
- ^ Mitrovic, Marija. (PDF). edoc.hu-berlin.de. 14 Ağustos 2014 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2014.
- ^ İdris Bal (2004). Turkish Foreign Policy in Post Cold War Era. Universal-Publishers. s. 269. ISBN . 7 Kasım 2013 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 15 Haziran 2013.
- ^ Kardas, Saban. . Eurasia Daily Monitor Volume. 13 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Aralık 2010.
- ^ Katik, Mevlut. . EurasiaNet. 28 Ağustos 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Aralık 2010.
- ^ Baran, Zeyno (2005). (PDF). The Baku-Tbilisi-Ceyhan Pipeline: Oil Window to the West. The Central Asia-Caucasus Institute, Silk Road Studies Program. s. 103–118. 27 Şubat 2008 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Aralık 2007.
- ^ Koçbaş, Uğur (11 Haziran 2012). . Vatan. 15 Haziran 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Mayıs 2013.
- ^ Taşpınar, Ömer (Eylül 2008). . Carnegie Endowment for International Peace. 12 Ocak 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Haziran 2010.
- ^ Murinson, Alexander (Aralık 2009). Turkey's Entente with Israel and Azerbaijan: State Identity and Security in the Middle East and Caucasus (Routledge Studies in Middle Eastern Politics). Routledge. s. 119. ISBN .
- ^ . Euronews. 4 Ekim 2013. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Eylül 2014.
- ^ . Bloomberg. 16 Ağustos 2013. 25 Ocak 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Eylül 2014.
- ^ Richmond, Oliver P. (1998). Mediating in Cyprus: The Cypriot Communities and the United Nations. Psychology Press. s. 260. ISBN . 2 Haziran 2013 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 9 Şubat 2013.
- ^ . www.tsk.tr. Türk Silahlı Kuvvetleri. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ağustos 2014.
- ^ (PDF). Chaillot Paper no.97. European Union Institute for Security Studies. Şubat 2007. s. 88. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Mayıs 2013.
- ^ . mfa.gov.tr. 21 Temmuz 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Haziran 2014.
- ^ a b Turkish General Staff (2006). . Türk Silahlı Kuvvetleri. 18 Şubat 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Aralık 2006.
- ^ "Madde 117". (PDF). s. 37. 7 Ocak 2020 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Temmuz 2020.
Cumhurbaşkanınca atanan Genelkurmay Başkanı; Silahlı Kuvvetlerin komutanı olup, savaşta Başkomutanlık görevlerini Cumhurbaşkanlığı namına yerine getirir.
- ^ "Bakanlıklara Bağlı, İlgili, İlişkili Kurum ve Kuruluşlar ile Diğer Kurum ve Kuruluşların Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (Kararname Numarası: 4)" (PDF). T.C. Cumhurbaşkanlığı Resmî Gazete (30479). Ankara: T.C. Cumhurbaşkanlığı İdari İşler Başkanlığı Hukuk ve Mevzuat Genel Müdürlüğü. 15 Temmuz 2018. s. Madde 799. 23 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 23 Temmuz 2020.
(2) Genelkurmay Başkanı ile Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanları Millî Savunma Bakanına ayrı ayrı bağlı ve sorumludur.
- ^ United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR), Directorate for Movements of Persons, Migration and Consular Affairs – Asylum and Migration Division (Temmuz 2001). "Turkey/Military service" (PDF) (İngilizce). UNHCR. 18 Ekim 2006 tarihinde kaynağından (PDF). Erişim tarihi: 27 Aralık 2006.
- ^ . Ebco-beoc.eu. 10 Ocak 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Eylül 2010.
- ^ (PDF). NATO. 13 Nisan 2012. 3 Haziran 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Haziran 2013.
- ^ . Der Spiegel. 30 Mart 2009. 14 Şubat 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2010.
- ^ Hans M. Kristensen. (PDF). Natural Resources Defense Council, 2005. 11 Aralık 2015 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2010.
- ^ Springer, Simon; Souza, Marcelo Lopes de (2016). The Practice of Freedom: Anarchism, Geography, and the Spirit of Revolt. Rowman & Littlefield. ISBN .
- ^ . TTB (Turkish Medical Association). 15 Temmuz 2013. 6 Ağustos 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Temmuz 2013.
- ^ "Human rights in Turkey: still a long way to go to meet accession criteria". Avrupa Parlamentosu İnsan Hakları komitesi. 26 Ekim 2010. 22 Mart 2020 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 9 Şubat 2013.
- ^ a b . Gazetecileri Koruma Komitesi. 26 Mart 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Şubat 2013.
- ^ "Türkiye utanç listesinde yine birinci sırada". CNN Türk. 18 Aralık 2013. 10 Eylül 2014 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 9 Eylül 2014.
- ^ . freemuse.org. 14 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Şubat 2015.
- ^ a b . freedomhouse.org. 4 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ocak 2015.
- ^ Immerfall, Stefan (1 Ağustos 2009). Handbook of European Societies: Social Transformations in the 21st Century. Springer. s. 417. ISBN . 13 Ekim 2017 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 9 Ağustos 2011.
- ^ . Turkish Odyssey. 2 Şubat 2000. 22 Aralık 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2010.
- ^ National Geographic Atlas of the World (7. bas.). Washington, D.C.: National Geographic. 1999. ISBN . "Europe" (ss. 68-69); "Asia" (ss. 90-91): "A commonly accepted division between Asia and Europe ... is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles."
- ^ a b US Library of Congress. . US Library of Congress. 12 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Aralık 2006.
- ^ (PDF). 12 Haziran 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2010.
- ^ a b c (İngilizce). Turkish Ministry of Tourism. 2005. 12 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Aralık 2006.
- ^ . NASA: Earth Observatory. 2001. 24 Eylül 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Aralık 2006.
- ^ . 7 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2014.
- ^ . allaboutturkey.com. 25 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Haziran 2014.
- ^ Couzens, Dominic (2008). Top 100 Birding Sites of the World. University of California Press. s. 73–75. ISBN .
- ^ . 26 Şubat 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ağustos 2014.
- ^ . milliparklar.gov.tr. Ministry of Forest and Water - General Directorare of Nature Conservation and National Parks. 17 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Haziran 2014.
- ^ . gateofturkey.com. 5 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Haziran 2014.
- ^ a b "Climate of Turkey" (PDF). General Directorate of Meteorology. 4 Aralık 2010 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ocak 2014.
- ^ . hurriyetdailynews.com. 7 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Haziran 2014.
- ^ "Uluslararası Para Fonu 2023 GYSİH Tahminleri". Dünya Ekonomi Tahmini. Uluslararası Para Fonu. 10 Ekim 2023.
- ^ Bartolomiej Kaminski; Francis Ng (1 Mayıs 2006). (PDF). World Bank. s. 3. 12 Haziran 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Aralık 2006.
- ^ "İhracatta cumhuriyet tarihinin rekoru kırıldı". Hürriyet. 3 Ocak 2014. 10 Mart 2015 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 8 Mart 2015.
- ^ . TÜİK. 18 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mart 2015.
- ^ "Dış açık 2014'te 84,5 milyar dolar". CNBC-e. 30 Ocak 2015. Erişim tarihi: 8 Mart 2015.[]
- ^ . Organisation Internationale des Constructeurs d'Automobiles. 12 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Mart 2013.
- ^ "Gemi ve yat ihracatı 1,3 milyar dolara dayandı". Bugün. 3 Ocak 2015. 2 Nisan 2015 tarihinde kaynağından . Erişim tarihi: 8 Mart 2015.
wikipedia, wiki, viki, vikipedia, oku, kitap, kütüphane, kütübhane, ara, ara bul, bul, herşey, ne arasanız burada,hikayeler, makale, kitaplar, öğren, wiki, bilgi, tarih, yukle, izle, telefon için, turk, türk, türkçe, turkce, nasıl yapılır, ne demek, nasıl, yapmak, yapılır, indir, ücretsiz, ücretsiz indir, bedava, bedava indir, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, resim, müzik, şarkı, film, film, oyun, oyunlar, mobil, cep telefonu, telefon, android, ios, apple, samsung, iphone, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, pc, web, computer, bilgisayar
Turkiye resmi adiyla Turkiye Cumhuriyeti topraklarinin buyuk bolumu Bati Asya da Anadolu da diger bir bolumu ise Guneydogu Avrupa nin uzantisi Dogu Trakya da olan kitalararasi bir ulkedir Batida Bulgaristan ve Yunanistan doguda Gurcistan Ermenistan Iran ve Azerbaycan guneyde ise Irak ve Suriye ile sinir komsusudur Guneyini Kibris ve Akdeniz batisini Ege Denizi kuzeyini ise Karadeniz cevreler Marmara Denizi ise Istanbul Bogazi ve Canakkale Bogazi ile birlikte Anadolu yu Trakya dan yani Asya yi Avrupa dan ayirir Resmi olarak laik bir devlet olan Turkiye de nufusun cogunlugu Musluman dir Ankara Turkiye nin baskenti ve ikinci en yuksek nufuslu sehridir Istanbul ise Turkiye nin enyuksek nufuslu sehri ekonomik merkezi ve ayni zamanda Avrupa nin en yuksek nufuslu sehridir TurkiyeTurkiye CumhuriyetiBayrakMilli mars Istiklal Marsi source source track track track track track track track track track track track track track track track Turkiye konumu yesil BaskentAnkara 39 56 K 32 50 D 39 933 K 32 833 D 39 933 32 833En buyuk sehirIstanbul 41 1 K 28 57 D 41 017 K 28 950 D 41 017 28 950Resmi dil ler TurkceKonusulan dillerTurkceKurtceZazacaArapcadigerEtnik gruplar 2016 Turkler 70 75 Kurtler 19 diger 6 11 DemonimTurkHukumetUniter cumhurbaskanligi sistemli anayasal cumhuriyet CumhurbaskaniRecep Tayyip Erdogan Cumhurbaskani YardimcisiCevdet Yilmaz Turkiye Buyuk Millet Meclisi BaskaniNuman Kurtulmus Anayasa Mahkemesi BaskaniKadir OzkayaYasama organiTurkiye Buyuk Millet MeclisiTarihce Osmanli Imparatorluguy 1299 Kurtulus Savasi19 Mayis 1919 TBMM nin acilmasi23 Nisan 1920 Lozan Antlasmasi24 Temmuz 1923 Cumhuriyetin ilani29 Ekim 1923 Mevcut anayasa9 Kasim 1982Yuzolcumu Toplam783 562 km2 36 Kara769 632 km2 Su13 930 km2 Su 2 03Nufus 2023 sayimi85 372 377 18 Yogunluk111 km2 107 GSYIH SAGP 2023 tahmini Toplam 3 613 trilyon 11 Kisi basina 41 887 46 GSYIH nominal 2023 tahmini Toplam 1 154 trilyon 17 Kisi basina 13 383 65 Gini 2019 41 9 orta 51 IGE 2022 0 855 cok yuksek 45 Para birimiTurk lirasi TRY Zaman dilimiUTC 3 TSI Tarih formatigg aa yyyy miladi Sebeke gerilimi230 V 50 HzTrafik akisisagTelefon kodu 90ISO 3166 koduTRInternet alan adi tr Turkiye topraklari uzerindeki ilk yerlesmeler Yontma Tas Devri nde baslar Dogu Trakya da Traklar olmak uzere Hititler Frigler Lidyalilar ve Dor istilasi sonucu Yunanistan dan kacan Akalar tarafindan kurulan Iyon medeniyeti gibi cesitli eski Anadolu medeniyetlerinin ardindan Makedonya krali Buyuk Iskender in egemenligiyle ve fetihleriyle birlikte Helenistik Donem basladi Daha sonra sirasiyla Roma Imparatorlugu ve Anadolu nun Hristiyanlastigi Bizans donemleri yasandi Selcuklu Turklerinin 1071 yilinda Bizans a karsi kazandigi Malazgirt Meydan Muharebesi ile Anadolu daki Bizans ustunlugu buyuk olcude kirilarak Anadolu kisa sure icerisinde Selcuklulara bagli Turk beyleri tarafindan ele gecirildi ve Anadolu topraklari uzerinde Islamlasma ve Turklesme faaliyetleri basladi Kisa surede Anadolu daki diger Turk beyliklerinin uzerinde hakimiyet kuran Konya merkezli Anadolu Selcuklu Sultanligi 1243 yilindaki Mogollara karsi kaybedilen Kosedag Muharebesi ne kadar Anadolu yu yonetti Anadolu daki Mogol istilalarindan sonra zayif duruma dusen Anadolu Selcuklu Devleti Anadolu da yerini yeni Turk beyliklerine birakti 13 yuzyilin sonlarindan itibaren Bati Anadolu daki Turk beyliklerinden biri olarak on plana cikan ve bagimsizlik kazanan Osmanlilar 14 yuzyilda Balkan topraklarinda gerceklestirdigi fetihlerle buyuk bir guc haline geldi ve Anadolu daki diger Turk beylikleri uzerinde de hakimiyet kurdu Osmanlilar 1453 yilinda II Mehmed in Istanbul u fethederek Bizans Imparatorlugu na son vermesiyle imparatorluk haline geldi Imparatorluk zirvesini 16 yuzyilda ozellikle I Suleyman doneminde yasadi 1683 yilindaki II Viyana Kusatmasi sonrasinda gelen bozgun ve 15 sene suren Kutsal Ittifak Savaslari sonucunda Osmanli Imparatorlugu nun Avrupa ya karsi ustunlugu sona erdi 19 yuzyila gelindiginde imparatorluk Tanzimat adi verilen ciddi bir modernlesme surecine girdi 1876 yilinda Turk tarihinin ilk yazili anayasasinin ilan edilip meclisin acilmasiyla baslayan I Mesrutiyet devri 1878 yilina kadar surse de 1908 yilinda II Mesrutiyet ilan edilerek anayasa tekrar yururluge girdi Ancak yapilan reformlar imparatorlugun dagilmasini engelleyemedi 1914 yilinda baslayan I Dunya Savasi na Ittifak Devletleri nin yaninda giren imparatorluk savas sonucunda yenik duserek 30 Ekim 1918 tarihinde tum ordularin teslim olmasi sartini kabul etti ve akabinde Itilaf Devletleri nce isgal edildi 16 Mart 1920 de Itilaf Devletleri nin Istanbul u isgal edip bazi milletvekillerini tutuklayarak surgune gondermesi sonucunda Meclis i Mebusan in kapanmasiyla Mustafa Kemal Pasa onderliginde 23 Nisan 1920 tarihinde Ankara da Turkiye Buyuk Millet Meclisi kuruldu Onun onderliginde isgalci kuvvetlere karsi yapilan Kurtulus Savasi 1919 1922 basariya ulasarak 1 Kasim 1922 tarihinde Turkiye Buyuk Millet Meclisi tarafindan saltanatin kaldirilmasiyla Osmanli monarsisi ve Osmanli Imparatorlugu tarihe karisti 29 Ekim 1923 te cumhuriyetin ilan edilmesi ve 3 Mart 1924 te hilafetin kaldirilip Osmanli Hanedani nin yurt disina surgun edilmesinden sonra cagdas Turkiye nin olusumunda onemli yer tutacak olan bir dizi devrim gerceklestirildi Turkiye gelismekte olan bir ulkedir ve cumhurbaskanligi sistemiyle yonetilen demokratik laik ve uniter bir anayasal cumhuriyettir Resmi dili Turkcedir ve nufusunun cogunlugu Sunni Musluman dir Turkiye OECD G20 ve Turk Devletleri Teskilati nin kurucu uyesidir Turkiye NATO nun ilk uyelerinden biridir AB adayi olan Turkiye AB Gumruk Birligi Avrupa Konseyi Islam Isbirligi Teskilati ve TURKSOY un bir parcasidir Turkiye askeri kapasitesi ve diplomatik girisimleri sayesinde bolgesel guc kabul edilirken Avrupa ve Asya kitalarinin kavsak noktasinda yer almasi nedeniyle onemli bir jeostratejik guce sahiptir Turkiye evrensel saglik hizmetlerine artan egitim erisimine ve artan yenilikcilige sahiptir 21 UNESCO Dunya Mirasi alani 30 UNESCO Somut Olmayan Kulturel Mirasi ve zengin mutfagi ile Turkiye dunyanin en cok ziyaret edilen besinci ulkesidir EtimolojiTurkiye nin adi Turk etnik kimligi adindan gelir Sozcugun gunumuzdeki halinin orijinali bugunku Turkiye topraklari icin ilk kez 12 yuzyilda Italyanlar tarafindan Orta Cag Latincesi kullanilarak Turchia veya Turcmenia sekillerinde olusturuldu Bunlarin yani sira Orta Cag in Alman seyyahlari bolgeyi Turkei veya Tirkenland seklinde Fransizlar ise Turquie seklinde andi Sozcugun Yunanca soydasi olan Tourkia Yunanca Toyrkia Bizans Imparatoru ve bilgini VII Konstantinos tarafindan De Administrando Imperio kitabinda kullanildi Osmanli Imparatorlugu ise kendi cagdasi olan diger ulkeler tarafindan ara ara Turkiye veya Turk Imparatorlugu seklinde taninirdi Aralik 2021 de cumhurbaskani Recep Tayyip Erdogan ihracatta Made in Turkiye ibaresinin kullanilmasina iliskin bir genelde yayinladi Genelgede ayrica diger resmi yazismalarla ilgili olarak Ingilizce Turkey gibi ifadeler yerine Turkiye ifadesinin kullanilmasi konusunda gerekli hassasiyetin gosterilecegi belirtilmistir Gerekce olarak da Turkiye nin Turk milletinin kultur medeniyet ve degerlerini en iyi sekilde temsil ve ifade etmesi gosterilmistir Mayis 2022 de Turkiye hukumeti Birlesmis Milletler ve diger uluslararasi kuruluslardan Ingilizce olarak Turkey yerine Turkiye kullanilmasini talep etmis ve bu talep Birlesmis Milletler tarafindan kabul edilmistir TarihTarih oncesi Cilali Tas Devri ne ait arkeolojik sit alani Gobeklitepe den bir gorunum Gobeklitepe deki bazi taslar MO 9600 e kadar uzanmaktadir ve yapi Stonehenge den 7 bin yildan fazla bir sure once insa edilmistir Gunumuzdeki Turkiye topraklarinin cogunu olusturan Anadolu yarimadasindaki en eski arkeolojik bulgu Gediz Nehri nde bulunan ve yaklasik 1 24 ila 1 17 milyon yila tarihlenen tas bir alettir Ulkenin guney ile guneydogu kisimlari basta olmak uzere Anadolu daki bilinen ilk yerlesimler Eski Tas Cagi na tarihlenir Gecmisinin MO 9600 civarina kadar uzandigi tahmin edilen Gobeklitepe adli arkeolojik sit alani dunyada bilinen en eski insan yapimi yapidir MO 7500 e veya MO 5700 e dayandigi dusunulen Orta Anadolu daki Catalhoyuk dunya uzerinde Cilali Tas Devri ile Bakir Cagi na ait en buyuk ve en iyi korunmus yerlesim yeridir MO 8200 ila 6000 arasinda kuruldugu tahmin edilen Cayonu yerleskesi de bu yapilara yine ornek verilebilir Canakkale de bulunan Troya da ise Cilali Tas Devri nde baslayan yerlesmeler Demir Cagi na kadar devam etmistir Hititlerin baskenti olan Hattusas taki Aslanli Kapi Bogazkale CorumFrigyalilarin hakimiyetinde bulunmus olan Aizanoi sehrindeki Zeus Tapinagi Cavdarhisar Kutahya Cesitli Eski Anadolu milletleri bolgede Cilali Tas Devri nin baslangicina kadar varligini surdurdu Bu halklarin cogu Hint Avrupa dil ailesinin bir kolu olarak kabul edilen Anadolu dillerini konustular Bazi bilim insanlari Hint Avrupa dillerinin yine eski Anadolu dillerinden olan Hitit dili ve Luvi dilinden yayildigini one surer Ayrica Turkiye nin Avrupa kitasinda kalan kucuk bir bolumunu olusturan Dogu Trakya ise 40 bin yil oncesine dayanan bir yerlesim tarihine sahiptir ve bolgenin sakinleri de tarima baslayarak milattan 6000 yil once Cilali Tas Devri ne gecmistir Anadolu nun bilinen ilk sakinleri Hatti ve Hurri toplumlaridir Hint Avrupa milletlerinden olmayan bu iki toplum yaklasik olarak MO 2300 lerde Orta ve Dogu Anadolu da yasadilar Hatti ve Hurriler Hint Avrupa milletlerinden Hititlerin MO 2000 1700 yillarinda Anadolu ya gelmesiyle yerini Hititlere birakti Hititler bolgedeki ilk buyuk kralligi MO 13 yuzyilda kurdular Asurlular da MO 1950 den MO 612 ye kadar gunumuz Turkiye sinin guneydogu topraklarini fethetti ve oraya yerlesti Urartularin MO 9 yuzyilda Asurlularin kuzeyindeki guclu rakibi oldugu ise Asur kitabeleri araciligiyla ogrenildi MO 612 den itibaren herhangi ciddi bir etki gosteremeyen Urartular MO 590 yilinda Iran dan gelen Medler tarafindan yikildi Orta Anadolu uzerinde buyuk bir hakimiyet kurmus olan Hitit Imparatorlugu nun da MO yaklasik 1180 li yillarda cokusunun ardindan Hint Avrupa milletlerinden Friglerin kurduklari Frigya MO 7 yuzyilda Kimmerler tarafindan yapilan saldirilara kadar Anadolu da ustunluk elde etti Frigya dan sonra Lidya Karya ve Likya devletleri bolgede guc yakalayarak soz sahibi oldu Ekonomi alaniyla on plana Lidyalilar MO 546 da Ahamenis hukumdari Buyuk Kiros tarafindan yikilincaya kadar Bati Anadolu da varligini surdurdu Antik Cag Helenistik donem ve Bizans donemi Makedonya Krali Buyuk Iskender in Issos Savasi nda MO 333 Pers Krali III Darius ile karsilasmasini gosteren mozaik Iskender doneminde baslayan Helenlestirme hareketi Anadolu da da yasandi Anadolu nun sahil seridinde MO 1200 yillarinda buyuk olcude Aiol Iyon ve Yunan yerlesimleri basladi Bu yerlesimciler tarafindan Milet Efes Smyrna ve Byzantium gibi cok sayida onemli sehir kuruldu Son olarak Yunan koloniciler tarafindan MO 657 de Megara kenti ortaya cikarildi Yine bu donemlerde MO 6 yuzyilda Turkiye nin su anki dogu topraklari uzerinde Ermeni Orontid Hanedani tarafindan bir devlet kuruldu Anadolu MO 6 ve 5 yuzyillarda bir Pers devleti olan Ahamenis Imparatorlugu nun egemenligine girdi ve bu egemenlik MO 334 yilindaki Makedonya Krali Buyuk Iskender in fetihlerine kadar devam etti Anadolu nun iclerine kadar ilerleyen Iskender Frigya Kapadokya ve en son Kilikya ya kadar ulasti Ardindan Iskenderun civarinda Antakya gerceklesen Issos Savasi nda ve akabinde Irak civarinda meydana gelen Gaugamela Muharebesi nde Ahamenis hukumdari III Darius u perisan etti Daha sonra Pers Krali III Darius u devirdi ve Ahamenis Imparatorlugu nu tamamen fethetti Buyuk bir yenilgiye ugrayan Darius Firat in dogusuna kadar suruldu ve boylece Anadolu daki Pers hakimiyeti son bulmus oldu Buyuk Konstantin in MS 337 deki olumu sirasinda Roma Imparatorlugu sinirlari Avrupa nin onemli bir bolumu Anadolu Orta Dogu ve Kuzey Afrika nin kiyi kesimlerini kapsiyordu 330 da Konstantinopolis simdiki Istanbul imparatorlugun yeni baskenti olurken daha sonra ise yikilincaya kadar Dogu Roma nin Bizans baskenti oldu Buyuk Iskender doneminde kulturel kaynasma ve Helenlestirme hareketi baslatildi MO 323 te Iskender in Babil deki ani olumunun ardindan Anadolu bolunerek kucuk Helenistik kralliklar ortaya cikti Tum bu kralliklar MO 1 yuzyil ortalarinda Roma Cumhuriyeti nin bir parcasi haline geldi Buyuk Iskender in fetihleriyle baslatmis oldugu Helenlestirme hareketi ise Roma Imparatorlugu doneminde hizlandirildi Bu nedenle daha onceki yuzyillarda var olan Anadolu dilleri ve kulturlerinin nesli tukenerek yerini Yunan dil ve kulturune birakti 532 537 yillari arasinda Bizans in yaptirdigi Ayasofya Istanbul un Fethi ne kadar yaklasik 9 asir kilise olarak hizmet verdi sonradan Osmanli doneminde camiye cevrildi Ayasofya Roma Osmanli ve Turkiye doneminin en onemli mekanlari arasinda yer almistir 324 yilinda Roma Imparatoru I Konstantin imparatorlugun baskentini Byzantium a tasidi ve sehrin adini Nova Roma olarak degistirdi Imparator I Theodosius un 379 395 iki erkek cocugu babalarinin 395 te olmesinin ardindan Roma Imparatorlugu nu Dogu ve Bati olmak uzere ikiye bolerek paylastilar Baskenti Roma olarak kalan Bati Roma Imparatorlugu 476 da yikildi Halk arasinda Konstantinopolis Istanbul olarak yayginlasan sehir ise Dogu Roma Imparatorlugu nun baskenti oldu Dogu Roma Imparatorlugu daha sonraki yillarda Bizans Imparatorlugu olarak anilmaya basladi gunumuz Turkiye topraklarinin onemli bir kisminda hakimiyet kurdu ve Osmanli Turklerinin Istanbul u ele gecirdigi 1453 yilina kadar varligini surdurdu Selcuklular ve Osmanli Imparatorlugu Anadolu Selcuklu Devleti doneminde yapilmis olan Selcuklu mimarisinin en guzel eserleri arasinda kabul edilen bazi yapilar Sivas taki Divrigi Ulu Camii ve Darussifasi sol ust Konya daki Ince Minareli Medrese sag ust Antalya daki Yivli Minare sol alt Erzurum daki Cifte Minareli Medrese sag alt Oguz Turkleri Musluman olduktan sonra Islam dunyasi cevrelerine daha yakin yerlerde ikamet ettiler ve 9 yuzyilda Hazar Denizi ile Aral Golu nun kuzeyine yerlesmeye basladilar 10 yuzyil itibariyla Selcuklular Pers yurdunu da sinirlari icine katarak atalarinin vatani Orta Asya dan batiya dogru goc etmeye basladilar ve Buyuk Selcuklu Devleti ni kurdular 11 yuzyilin ikinci yarisinda Selcuklular Anadolu nun dogu bolgelerine yerlesmeye ve akinlar yapmaya basladilar 1071 de Sultan Alp Arslan doneminde Selcuklu Turkleri ile Bizans Imparatorlugu arasinda yapilan Malazgirt Meydan Muharebesi nden sonra gelen Selcuklu zaferiyle birlikte Anadolu topraklari uzerinde Turklestirme ve Islamlasma hareketi basladi Bu hareketle birlikte Anadolu da Turk dilleri ve Islam tanitilarak yaygin hale geldi Boylece bolgede yaygin olan Hristiyanlik ve Yunanca yerini yavas yavas Islam ve Turk kulturune birakti Buyuk Selcuklu Imparatorlugu nun parcalanmasinin ardindan Anadolu da diger Turk beyliklerinin uzerinde hakimiyet kuran Anadolu Selcuklu Sultanligi uzunca bir sure Anadolu yu yonetti Baskenti Iznik olan Anadolu Selcuklular Birinci Hacli Seferi sirasinda Iznik in Bizans in eline gecmesiyle Sultan I Kilic Arslan tarafindan 1097 tarihinde baskentini Konya ya tasimistir ve bu tarihten itibaren Konya Selcuklu Devleti nin baskenti olmustur Sultan I Alaeddin Keykubad doneminde altin cagini yasayan Selcuklular I Alaeddin in olumunun ardindan duraklama surecine girdi 1200 yilinda Anadolu Selcuklu Devleti Rum Sultanligi ve cevre devletlerin bir haritasi Anadolu Selcuklulari ozellikle I Alaeddin Keykubad doneminde 1220 37 sinirlarini cogunlukla doguda olmak uzere onemli olcude genislettiler Alaeddin Keykubad in olumunu firsat bilen Mogollar Selcuklularin dogu sinirina saldirarak Anadolu iclerine girmeye calistilar Nitekim 1243 te Anadolu Selcuklu Devleti ile Baycu Noyan komutasindaki Mogollar arasinda gerceklesen Kosedag Muharebesi sonucunda gelen yenilgiyle Anadolu Mogol hakimiyetine girmistir ve Anadolu Selcuklu Devleti zayiflayip yerini Turk beyliklerine birakmistir Bu beylikler arasinda Sogut ve Bilecik cevresinde kurulu olan Osmanogullari Beyligi 13 yuzyilin sonlarina dogru bagimsizligini ilan etmistir Istanbul un Fethi 1453 sirasinda II Mehmed komutasindaki Osmanli donanmasinin Halic e indirilmesini tasvir eden tablo Fausto Zonaro Osman Gazi nin basinda oldugu Osmanogullari Beyligi sonraki yillarda gittikce buyuyerek Anadolu Balkanlar Kuzey Afrika ve Levant uzerinde hakimiyet kurdu 1453 yilinda II Mehmed onculugunde Bizans Imparatorlugu nun baskenti Konstantinopolis fethedildi ve imparatorluk tarihe karisti Bu olaydan sonra Osmanlilar bir imparatorluk haline geldi 1514 yilinda I Selim Caldiran Muharebesi ile Safevi hukumdari Sah Ismail i yenerek imparatorlugun sinirlarini dogu yonunde genisletti 1517 de de Levant Misir ve Cezayir i ele gecirdi ve Misir da hukum suren Memluk Sultanligi ni yikarak Islam halifeliginin Osmanli Imparatorlugu na gecmesini sagladi Ardindan Kizildeniz Umman Denizi ve Basra Korfezi uzerinde Osmanli ve Portekiz imparatorluklari arasinda Hint Okyanusu nda ustunlugu ele gecirmek icin bazi cesitli deniz muharebeleri yapildi Portekizlilerin Hindistan uzerinde egemenlik saglamasi Osmanli tarafindan bir tehdit olarak algilandi Cunku 15 yuzyil sonlarindaki Cografi Kesifler sayesinde Umit Burnu ve Amerika kitasinin kesfedilmesi Osmanli nin elinde tuttugu Dogu Asya ile Bati Avrupa arasinda ticareti saglayan eski ticaret yollarinin onemini yitirmesine neden olup Osmanli ekonomisini olumsuz yonde etkilemistir Osmanli Imparatorlugu 1683 yilinda uc kitaya yayilmis bir vaziyette en genis sinirlarinda Osmanli Imparatorlugu 16 ve 17 yuzyilda ozellikle I Suleyman doneminde tarihinin zirvesine ulasti Bu donemde batida Kutsal Roma Cermen Imparatorlugu na dogru topraklar genisletilerek Balkanlarin tamami Orta Avrupa ve Lehistan in guney kismi ele gecirildi Osmanli donanmasi denizde cesitli rekabetlere girerek basarilar kazandi 1538 de yapilan Preveze Deniz Muharebesi nde Barbaros Hayreddin Pasa nin Haclilari maglup etmesinden sonra imparatorlugun Akdeniz deki kontrolu artti Doguda ise Safevi Devleti ile mezhep farkliliklarindan ve toprak anlasmazliklarindan kaynaklanan bazi catismalar zaman zaman savasa donuserek 16 ve 18 yuzyil arasinda devam etti Osmanli padisahi III Selim Topkapi Sarayi nin Saadet Kapisi nda bazi ileri gelenleri kabul ediyor 1789 Aydinlanmaci ve reformcu bir hukumdar olarak kabul edilen III Selim doneminde 1789 1807 birtakim yapisal degisiklikler yapmaya calisti Osmanli Imparatorlugu Bati Avrupa da gerceklesen Ronesans Bilimsel Devrim Aydinlanma Cagi ve Sanayi Devrimi gibi yeni gelismeleri ulkesine getiremeyerek cagin gerisinde kaldi Kutsal Ittifak Savaslari nin bitmesiyle 1699 da imzalanan Karlofca Antlasmasi sonrasinda Osmanli Imparatorlugu yavasca gerilemeye basladi Yapilan pek cok islahat ve 19 yuzyilda ilan edilen Tanzimat Fermani ulkenin modernlesmesini amacladi ancak basarili olamadi Bunun yani sira ulkede toprak butunlugunu korumak icin gelistirilen farkli dini ve etnik kokenlere sahip kisilerin bir arada yasamasi fikrini iceren Osmanlicilik akimi da basariya ulasamayarak dagilmanin onune gecemedi 1854 te Kirim Savasi sirasinda Osmanli Imparatorlugu ilk kez dis borclanmaya gitti ancak alinan borclar odenemedi Sonraki 20 yil icinde yuksek seviyelere ulasarak ekonominin iflasin esigine gelmesine sebep oldu ve Osmanli hukumetini zor durumda birakti Bunu 1875 78 Dogu Krizi ve 1877 78 Osmanli Rus Savasi gibi felaketler izledi Sonuc olarak Osmanli ekonomisi borclarini odeyemeyerek harap duruma gelince alacakli ulkeler tarafindan 1881 de borclarin tahsilatini saglayacak Duyun u Umumiye kuruldu Boylece Osmanli Devleti nin gelirlerinin kontrolu alacakli ulkelerin eline gecti 20 yuzyil baslarinda Osmanli Imparatorlugu Avrupali guclerle karsilastirildiginda sanayilesememis ve gelismemis bir ulke konumuna geldi Yine de Osmanlilar en uzak vasallari olan Ace Sultanligi na asker gonderirken Guneydogu Asya da bile nufuz sahibiydiler Osmanli Imparatorlugu nun topraklarinin sinirlari askeri gucu ve zenginlik duzeyi giderek azalinca Balkanlarda yasayan Muslumanlar gordukleri eziyetler sebebiyle Anadolu ya goc etmeye basladi Ayni sekilde Ruslarin Kafkasya topraklarini ele gecirmesi sonucunda buradaki Muslumanlar da Anadolu ya yoneldi Imparatorlugun yine son zamanlarinda milliyetcilik isyanlarinin cikmasiyla milletler arasinda cesitli etnik gerginlikler yasandi bu etnik gerginlikler Ermeni Sorunu gibi cesitli sorunlari ortaya cikardi Sultan II Abdulhamid in asiri otoriter yonetimine bir tepki olarak gelisen Jon Turk hareketinin 1908 de yaptigi devrimle II Mesrutiyet ilan edildi Ardindan 5 Ekim 1908 de Bulgaristan in resmen bagimsiz olmasi ve 6 Ekim 1908 de Avusturya Macaristan in Bosna yi tek tarafli ilhaki ulkedeki kaos ortamini buyuttu Bu olaylari pek cok canin ve topragin kaybina sebep olan Trablusgarp Savasi 1911 12 ile Balkan Savaslari 1912 13 izledi 23 Ocak 1913 te I Balkan Savasi sirasinda gerceklesen Bab i Ali Baskini Uc Pasalar i basa getirdi ve yonetimi ele gecirmelerine yol acti Osmanli Imparatorlugu I Dunya Savasi na Ittifak Devletleri nin yaninda girdi ve savastan yenik cikti Savas sirasinda Ermenilerle yasanan etnik gerginliklerin tirmanmasi uzerine cikarilan Tehcir Kanunu ile Ermeniler Dogu Anadolu Bolgesi nden Suriye ye devlet eliyle goc ettirildi Goclerde farkli kaynaklara gore 300 000 ile 1 500 000 arasinda Ermeninin oldugu iddia edildi Bu olumler cesitli kaynaklar tarafindan Ermeni Soykirimi olarak tanimlandi Turk tarafi ise olaylarin soykirim olmadigini ifade ederek Ermenilerin yalnizca yerlerinin degistirildigini belirtti Ermenilerin yani sira imparatorlukta savas devam ederken Rum ve Suryaniler de olduruldu ve bu olaylar da bazi kaynaklar tarafindan soykirim olarak tanimlandi Savasin ardindan imparatorluga bagli milletler ayrilarak cesitli yeni devletler kurdular 30 Ekim 1918 de Osmanli Imparatorlugu Itilaf Devletleri ile Mondros Mutarekesi ni imzaladi 10 Agustos 1920 de imzalanan Sevr Antlasmasi ise Osmanli topraklarini Itilaf Devletleri arasinda paylastirdi ancak yururluge giremedi Turkiye Cumhuriyeti Mustafa Kemal Ataturk Turkiye Cumhuriyeti nin kurucusu ve ilk cumhurbaskanidir I Dunya Savasi bitiminde imzalanan Mondros Mutarekesi nden sonra Itilaf Devletleri tarafindan Istanbul Izmir ve diger Osmanli topraklarinin isgali Anadolu Hareketi ni ortaya cikardi Canakkale Savasi nin one cikan isimlerinden biri olan Mustafa Kemal Pasa nin 19 Mayis 1919 da Samsun a cikisi ile Sevr Antlasmasi nin getirdigi sartlari iptal edip Misak i Milli sinirlari icinde kalan ulke topraklarinin butunlugunu korumayi amaclayan Turk Kurtulus Savasi baslatildi Ankara da 23 Nisan 1920 de kendisini ulkenin mesru hukumeti ilan eden Ankara merkezli Turk rejimi eski Osmanli dan yeni Cumhuriyet siyasi sistemine yasal gecisi resmilestirmeye basladi Ankara Hukumeti silahli ve diplomatik mucadeleye giristi 1921 1923 yillari arasinda Ermeni Yunan Fransiz ve Ingiliz ordulari ulkeden kovuldu Ankara Hukumeti nin askeri ilerleyisi ve diplomatik basarisi 11 Ekim 1922 de Mudanya Mutarekesi nin imzalanmasiyla sonuclandi Birlesik Krallik ile Ankara Hukumeti arasindaki Canakkale Krizi nin Eylul Ekim 1922 ele alinisi 19 Ekim 1922 de David Lloyd George hukumetinin cokmesine ve Kanada nin Birlesik Krallik tan siyasi ozerklik kazanmasina neden oldu 1 Kasim 1922 tarihinde Turkiye Buyuk Millet Meclisi saltanati kaldirdi ve 623 yillik monarsik Osmanli Imparatorlugu resmen tarih sahnesinden silindi 24 Temmuz 1923 te Sevr Antlasmasi nin yerine imzalanan Lozan Antlasmasi Osmanli Imparatorlugu nun devami niteligindeki yeni Turk devletinin uluslararasi alanda taninmasini sagladi Yeni antlasma Turkiye nin kendi topraklari uzerindeki egemenligine yol acti Itilaf Devletleri nin Turkiye yi isgali 4 Ekim 1923 te son Itilaf birliklerinin Istanbul dan cekilmesi ve 6 Ekim 1923 te Turk birliklerinin sehre girmesiyle sona erdi 29 Ekim 1923 te yeni baskent Ankara da resmen cumhuriyet ilan edildi Lozan Antlasmasi sonrasinda antlasma maddeleri geregince yapilan Turkiye Yunanistan nufus mubadelesi kapsaminda Turkiye deki 1 1 milyon Rum ile Yunanistan daki 380 bin Turk yer degistirdi Son Osmanli padisahi VI Mehmed saltanatin kaldirilmasinin ardindan Ingiliz savas gemisi HMS Malaya ile Malta ya variyor 9 Aralik 1922 Turkiye Cumhuriyeti Devleti nin kurucusu ve ilk cumhurbaskani olan Mustafa Kemal dine dayali ve cok uluslu eski Osmanli monarsisini laik bir anayasa altinda parlamenter bir cumhuriyet olarak yonetilecek bir Turk ulus devletine donusturme amacini iceren bircok devrim yapti Bu devrimlerin bir parcasi olarak saltanat ve ardindan hilafet kaldirildi kadinlara secme ve secilme hakki tanindi Latin alfabesi kullanilmaya baslandi ve diger bircok degisiklik yapildi Turkiye Buyuk Millet Meclisi 1934 yilinda cikan Soyadi Kanunu ile kendisine Ataturk soyadini verdi Aga olarak adlandirilan toprak beyleri tarafindan yonetilen ve feodal duzenleri olan Kurt ve Zaza asiretleri ve ulkenin diger yerlerinde bulunan cogunlukla Islamci bazi gruplar bu devrimlere itiraz etti ve laiklige muhalefet nedeniyle cikan Seyh Said ve Menemen isyanlari ile toprak reformu nedeniyle cikan Dersim Isyani Turk guvenlik gucleri tarafindan bastirildi Sonradan cumhurbaskani olacak olan Basbakan Turgut Ozal 1986 da Yunanistan Basbakani Andreas Papandreu ile Davos ta gorusurken II Dunya Savasi nda 1939 1945 Turkiye uzun sure tarafsizligini korudu ancak savasin son aylarinda 23 Subat 1945 tarihinde Muttefik Devletler in yaninda yer aldi 26 Haziran 1945 te ise Birlesmis Milletler in kurucu uyelerinden biri oldu II Dunya Savasi ndan sonra Yunanistan da cikan komunist isyaninin bastirilmasinda karsilasilan zorluklar ve Sovyetler Birligi nin Turk Bogazlari nda askeri us talep etmesi Amerika Birlesik Devletleri nin 1947 de Truman Doktrini ni ilaniyla sonuclandi Doktrin Turkiye ve Yunanistan in guvenligini saglamayi amaclayarak askeri ve ekonomik destek sagladi Her iki ulke de 1948 yilinda Avrupa ekonomisinin yeniden insasi icin Marshall Plani ve OEEC ye dahil edildi daha sonra 1961 yilinda OECD nin kurucu uyesi haline geldi Turkiye nin ilk kadin basbakani Tansu Ciller Ocak 1994 te Avrupa Komisyonu toplantisina katildi Kore Savasi na 1950 53 Birlesmis Milletler kuvvetleri ile birlikte katilan Turkiye 1952 yilinda Sovyetler Birligi ne karsi NATO ya katildi 15 Temmuz 1974 te Kibris ta gerceklesen darbe EOKA B nin faaliyetleri Enosis adayi Yunanistan ile birlestirme planlari ve yasanan toplumlar arasi catismanin tirmanmasi sonucunda Turkiye 20 Temmuz 1974 te adaya asker cikardi Dokuz yil sonra Kuzey Kibris Turk Cumhuriyeti kurularak ada ikiye bolundu ancak ulke yalnizca Turkiye tarafindan tanindi Turkiye Cumhuriyeti nin tek partili donemi 1945 yilinda son buldu Ardindan gelen cok partili demokrasi donemi 1960 ve 1980 askeri darbeleri ve 1971 ve 1997 muhtiralari ile kesintiye ugradi 1960 ile 20 yuzyilin sonu arasinda Turk siyasetinde birden fazla secim zaferi elde eden onde gelen liderler muhafazakar populist Suleyman Demirel sosyal demokrat Bulent Ecevit ve neoliberal reformcu Turgut Ozal di Tansu Ciller 1993 yilinda Turkiye nin ilk kadin basbakani oldu 1980 li yillarda Turk ekonomisinin liberallestirilmesinden bu yana ulke ekonomik buyume ve siyasi istikrar yakaladi 1984 ten itibaren PKK Turk hukumetlerine karsi ayaklanma ve saldiri kampanyalarina basladi taraflarin catismalari sonucunda resmi verilere gore 40 binden fazla insan oldu 2012 de taraflar arasinda baris gorusmeleri basladi ancak 2015 te gorusmeler sona erdi ve yeniden catisma haline donuldu 2013 te Gezi Parki ndaki duzenlemeler nedeniyle baslayan protestolar daha sonra hukumet karsiti protestolara donuserek bircok ilde patlak verdi ancak hukumet tarafindan bastirildi 28 Agustos 2014 te Recep Tayyip Erdogan dogrudan halk oyuyla secilen ilk cumhurbaskani oldu 15 Temmuz 2016 da Turkiye de bir darbe girisimi meydana geldi 2017 de yapilan anayasa degisikligi referandumu ile parlamenter sistemin yerini icraci bir baskanlik sistemi aldi Basbakanlik makami kaldirilarak yetki ve gorevleri cumhurbaskanina devredildi Idari bolumlerTurkiye idari acidan uniter bir yapiya sahiptir ve bu durum Turk kamu yonetimine sekil veren en onemli etkenlerdendir Devletin temel isleyisindeki uc guc olan yasama yurutme ve yargi dikkate alindiginda yerel yonetimlerin hemen hemen herhangi bir gucu yoktur Illerin ve diger birimlerin yonetimi merkezi yonetimden sonra gelir Yerel yonetimler yalnizca bulunduklari yerde hizmet vermek amaciyla kurulmuslardir Illerin basinda valiler ilcelerin basinda kaymakamlar yonetici olarak gorevlidir Vali ve kaymakamin yani sira merkezi yonetim ve belediye baskanlari tarafindan atanan diger ust duzey yetkililer de vardir Turkiye nin baskenti Ankara dir Ulkenin en buyuk idari birimleri illerdir ve 81 il vardir Bu iller ilcelere ayrilmistir toplamda 973 ilce mevcuttur Ayrica ulke cografi demografik ve ekonomik kosullar goz onune alinarak idari anlam tasimayan 7 bolge ve 21 alt bolgeye ayrilmistir Ankara Kirklareli Edirne Tekirdag Canakkale Balikesir Bursa Yalova Istanbul Kocaeli Sakarya Duzce Zonguldak Bolu Bilecik Eskisehir Kutahya Manisa Izmir Aydin Mugla Denizli Burdur Usak Afyonkarahisar Isparta Antalya Konya Mersin Karaman Aksaray Kirsehir Kirikkale Cankiri Karabuk Bartin Kastamonu Sinop Corum Yozgat Nevsehir Nigde Adana Hatay Osmaniye Kahramanmaras Kayseri Sivas Tokat Amasya Samsun Ordu Giresun Erzincan Malatya Gaziantep Kilis Sanliurfa Adiyaman Gumushane Trabzon Rize Bayburt Erzurum Artvin Ardahan Kars Agri Igdir Tunceli Elazig Diyarbakir Mardin Batman Siirt Sirnak Bitlis Bingol Mus Van HakkariSiyasetTurkiye Buyuk Millet Meclisi Ankara da bulunan yasama organi Cumhurbaskanligi Sarayi Turkiye Cumhurbaskani nin resmi konutu ve calisma yeri Yargitay Turkiye nin dort yuksek yargi organindan birisidir Turkiye cok partili sisteme sahip temsili demokrasinin uygulandigi uniter devlettir Mevcut anayasa 1982 de referandumla onaylandi ve hukumetin yapisini belirlemekle birlikte devletin ideallerini ve yonetim standartlarini ortaya koymaktadir Anayasa ayrica devletin vatandaslarina karsi sorumlulugunu ve halkin hak ve yukumluluklerini belirler Turk siyasi sisteminde vatandaslar ulkesel il ve yerel olmak uzere uc yonetim duzeyine tabidir Yerel yonetimin gorevleri genellikle belediye yonetimleri ve ilceler arasinda paylastirilir Turkiye idari amaclarla 81 ile bolunmustur Her il toplam 973 ilce olmak uzere ilcelere ayrilmistir Devlet anayasa tarafindan tanimlanan bir kuvvetler ayriligi sistemi ile duzenlenmistir ve yasama yurutme ve yargi olmak uzere uc kola ayrilmaktadir Yasama Turkiye Buyuk Millet Meclisinin gorev ve yetkileri kanun koymak degistirmek ve kaldirmak butce ve kesinhesap kanun tekliflerini gorusmek ve kabul etmek para basilmasina ve savas ilanina karar vermek genel ve ozel af ilanina karar vermek Ayrica hukumet uyelerini gorevden alabilecek sorusturma yetkisine sahiptir Yurutme Cumhurbaskani ordunun baskomutanidir kanun teklifini yasalasmadan once veto edebilir kabine uyelerini ve ulusal yasalari uygulayan diger gorevlileri atar temel haklar bireysel haklar ve belirli siyasi haklar disinda yurutme yetkisine iliskin konularda cumhurbaskanligi kararnameleri cikarabilir parlamento yasalari cumhurbaskanligi kararnamelerinden ustundur Ayrica milletlerarasi antlasmalari onaylar ve yayimlar Yargi Anayasa Mahkemesi Yargitay Danistay ve Uyusmazlik Mahkemesi anayasa tarafindan yuksek mahkemeler olarak taninmaktadir Anayasa Mahkemesi kanunlarin anayasaya uygunlugunu denetler ve insan haklarina iliskin bireysel basvurularini karara baglar Yargitay adli konularda nihai karar mercii Danistay idari yargida nihai karar mercii Uyusmazlik Mahkemesi adli ve idari yargi arasinda cikacak olan gorev uyusmazliklarinin karara baglandigi yuksek mahkemedir Anayasa Mahkemesi nin uyeleri cumhurbaskani ve meclis tarafindan atanir Meclise 600 milletvekili secilir Parlamento uyelerinin her biri bes yillik bir donem icin bir secim bolgesini temsil eder Parlamentonun sandalye dagilimi nufus sayimina uygun olarak illere gore dagitilir Cumhurbaskani ise bes yillik bir donem icin dogrudan halk tarafindan secilir Cumhurbaskani iki donemden 10 yil sonra yeniden aday olamaz Cumhurbaskaninin ikinci doneminde Meclis tarafindan secimlerin yenilenmesine karar verilmesi halinde cumhurbaskani bir defa daha aday olabilir Meclis secimleri ve cumhurbaskanligi secimleri ayni gun yapilir Anayasa Mahkemesi on bes uyeden olusur Bir uye on iki yillik bir sure icin secilir ve yeniden secilemez Anayasa Mahkemesi uyeleri altmis bes yasini doldurduklarinda emekli olmak zorundadirlar Secim ve partiler Recep Tayyip Erdogan Cumhurbaskani Turkiye de secimler alti yonetim kademesi icin yapilir meclis secimleri ulusal cumhurbaskanligi secimleri ulusal buyuksehir belediye baskanlari yerel ilce belediye baskanlari yerel il veya belediye meclisi uyeleri yerel ve muhtarlar yerel Secimler disinda zaman zaman referandumlar da duzenleniyor 18 yasini doldurmus her Turk vatandasi secimlerde oy kullanma ve aday olma hakkina sahiptir Her iki cinsiyet icin de genel oy hakki Turkiye nin her yerinde uygulanmaktadir Turkiye de hem genel hem de yerel secimlere katilim oranlari yuzde 80 lerde bulunmaktadir Turkiye de 88 secim bolgesi vardir ve bu secim bolgelerinden aday olan 18 yas ustu kisilerden 600 tanesi bes yil araliklarla liste usulu cogunluk secim sistemi yoluyla milletvekili olarak secilir Anayasa Mahkemesi laiklik karsiti veya terorle baglantisi olan siyasi partilerin kamu finansmanini veya tamamen varliklarini ortadan kaldirma hakkina sahiptir Ulkede 7 secim baraji uygulamasi vardir Kucuk partiler diger partilerle ittifak kurarak secim barajini asabilirler Ittifakin toplam oyunun 7 yi gecmesi yeterlidir Bagimsiz adaylar secim barajina tabi degildir Ozgur Ozel Ana muhalefet lideri Ikinci Dunya Savasi ndan sonra Turkiye de siyaset cok partili bir sistem altinda faaliyet gostermistir Turk siyasi yelpazesinin sag tarafinda Demokrat Parti DP Adalet Partisi AP Anavatan Partisi ANAP ve Adalet ve Kalkinma Partisi AK Parti Turkiye nin en buyuk siyasi partileri oldular ve en buyuk secim basarilarini elde ederek siyasette baskin oldular Sag partiler muhafazakarlik milliyetcilik liberalizm veya Islamcilik gibi siyasi ideolojilerin ilkelerini benimseme egilimindedir Yelpazenin sol tarafinda Cumhuriyet Halk Partisi CHP Sosyaldemokrat Halkci Parti SHP ve Demokratik Sol Parti DSP yerel ve genel secimlerde buyuk basarilar elde ettiler Sol partiler sosyalizm Kemalizm veya laiklik ilkelerini daha fazla benimseme egilimindedir 12 Cumhurbaskani Recep Tayyip Erdogan su anda devlet ve hukumet baskani olarak gorev yapiyor Ozgur Ozel Turkiye nin ana muhalefet lideridir Numan Kurtulmus Turkiye Buyuk Millet Meclisi Baskani dir Meclisin 28 donemi 2023 genel secimlerinin ardindan baslamistir ve baslangicta milletvekili dagilimi su sekilde belirlendi Adalet ve Kalkinma Partisi AKP 268 Cumhuriyet Halk Partisi CHP 169 Milliyetci Hareket Partisi MHP 50 Halklarin Esitlik ve Demokrasi Partisi HEDEP 57 IYI Parti 43 Yeniden Refah Partisi YRP 5 Turkiye Isci Partisi TIP 4 sandalye Bir sonraki parlamento secimlerinin 2028 yilinda yapilmasi planlaniyor Hukuk Istanbul un Avrupa Yakasi nda yer alan Sisli ilcesindeki Istanbul Adalet Sarayi Avrupa nin en buyuk adliyesidir Istanbul un Kartal ilcesindeki Istanbul Anadolu Adalet Sarayi Ornegin Borclar Kanunu ve Turk Medeni Kanunu Isvicre den alinmistir Medeni Kanun Isvicre nin medeni kanununun Turk kulturune uyarlanmasiyla hazirlanmistir Idare Hukuku kurallari Fransa daki muadili ile benzerlikler tasir Ceza Kanunu ise Italya dan alinmistir Turkiye de gucler ayriligi ilkesi benimsenmistir Bu ilke dogrultusunda yargi gucu Turk milleti adina yalnizca bagimsiz ve tarafsiz mahkemeler tarafindan kullanilabilir Mahkemelerin bagimsizligi ve kurulusu hakim ve savcilarin gorev sureleri boyunca guvenliklerinin saglanmasi hakim ve savcilarin gorevleri hakim ve savcilarin denetlenmesi askeri mahkemeler ve kurulusu yuksek mahkemelerin yetki ve gorevleri Turkiye Anayasasi ile belirlenir Turkiye Cumhuriyeti Anayasasi nin 142 maddesine gore mahkemelerin kurulusu gorev ve yetkileri isleyisi ile yargilama usulleri kanunla duzenlenir Bu yasada ve ilgili diger anayasa maddeleri dogrultusunda Turkiye deki mahkeme sistemi uc ana baslik altinda toplanir Yargi Mahkemeleri Idare Mahkemeleri ve Askeri Mahkemeler Her baslik birinci derece mahkemeler ile yuksek maddeleri bunyesinde barindirir Ulkedeki adli idari ve askeri yargi mercileri arasindaki gorev ve hukum uyusmazliklarini kesin olarak cozumlemek icin Uyusmazlik Mahkemesi kurulmustur Turkiye de kolluk kuvvetleri Emniyet Genel Mudurlugu ve Jandarma Genel Komutanligi gibi cesitli birimlere ayrilmaktadir Tum bu kolluk kuvvetleri Icisleri Bakanligina bagli olarak hareket eder Adalet Bakanligi tarafindan Kasim 2008 de aciklanan verilere gore Turkiye cezaevlerinde bulunun kisi sayisi 100 000 i asmistir ve bu sayi 2000 lerin basindaki sayinin iki katidir Dis iliskiler 1963 ten bu yana AET nin ortak uyesi olan ve 1995 te AB Gumruk Birligi ne katilan Turkiye 2005 yilindan bu yana Avrupa Birligi ne tam uyelik muzakerelerinde bulunmaktadir Gunumuzde Turkiye askeri kapasitesi ve diplomatik girisimleri sayesinde bolgesel guc kabul edilirken Avrupa ve Asya kitalarinin kavsak noktasinda yer almasi nedeniyle onemli bir jeostratejik guce sahiptir Ulke Birlesmis Milletler 1945 OECD 1961 Islam Isbirligi Teskilati 1969 AGIT 1973 EIT 1985 KEI 1992 D 8 1997 G 20 1999 ve Turk Devletleri Teskilati 2009 gibi uluslararasi orgutlerin kurucu uyelerinden birisidir 1951 1952 1954 1955 1961 ve son olarak 2009 2010 yillarinda Birlesmis Milletler Guvenlik Konseyi nde gecici uye olarak gorev yapmistir Geleneksel Bati yonelimi dogrultusunda Avrupa ile iliskiler her zaman Turk dis politikasinin merkezi bir parcasi olmustur 1949 yilinda Avrupa Konseyi ne uye olan ulke 1963 yilinda Avrupa Ekonomik Toplulugu sonradan Avrupa Birligi ne donustu ile ortaklik iliskisi kurdu Uzun yillar devam eden siyasi gorusmelerin ardindan 1987 yilinda AET ye tam uyelik icin basvurdu 1992 yilinda Bati Avrupa Birligi nin ortak uyesi oldu 1995 te AB Gumruk Birligi ne katildi ve 2005 yilinda Avrupa Birligi ile tam uyelik muzakerelerine basladi Turkiye nin Kibris Sorunu nda AB uyelerinin aksine Kuzey Kibris Turk Cumhuriyeti ni desteklemesi AB iliskilerini zorlastirmakta ve ulkenin AB ye uyelik surecindeki onemli bir engel olmaya devam etmektedir Bugun Avrupa Birligi uyeligi Turkiye tarafindan stratejik bir hedef ve devlet politikasi olarak kabul edilmektedir Turkiye 1969 da kurulan Islam Isbirligi Teskilati nin bir uyesidir 57 uye devletten olusan teskilatin 2016 daki konferansi Istanbul da yapildi Turkiye nin dis iliskilerinin bir diger belirleyici unsuru Amerika Birlesik Devletleri ile iliskiler olmustur Sovyetler Birligi nin olusturdugu ortak tehdit sebebiyle Turkiye 1952 de NATO ya uye oldu ve Soguk Savas boyunca Washington hukumetleri ile yakin ikili iliskiler icinde bulundu Turkiye Avrupa Birligi ne uyelik gibi onemli konular da dahil olmak uzere Amerika Birlesik Devletleri nin siyasi ekonomik ve diplomatik desteginden yararlandi Soguk Savas sonrasindaki donemde Turkiye nin jeostratejik onemi cevresinde bulunan Orta Dogu Kafkasya ve Balkan cografyalarina dogru kaydi Turkiye 2009 yilinda kurulan Turk Devletleri Teskilati nin bes uyesinden biridir Teskilatin genel sekreterligi Istanbul dadir 1991 yilinda Sovyetler Birligi nin dagilmasinin uzerine Turk Cumhuriyetleri bagimsizliklarini elde ettiler Turkiye On ve Orta Asya da bulunan bu cumhuriyetler ile ikili iliskilerini aralarinda bulunan derin kulturel ve dilsel bag sebebiyle ilerletme cabasi icine girdi Ozellikle Azerbaycan Turkiye ile iliskilerinin onemini vurguladi Baku den Ceyhan a uzanan Baku Tiflis Ceyhan Petrol Boru Hatti BTC Hazar Denizi ndeki petrolu kuresel pazara aktarmayi saglamakta ve Turkiye nin dis politika stratejisinin bir bolumunu olusturmaktadir Azerbaycan in Ermenistan ile yaptigi Karabag Savasi nda Azerbaycan i destekleyen Turkiye savas yillarindan bu yana Ermenistan ile var olan sinir kapilarini kapali tutmaktadir Gunumuzde AK Parti hukumeti donemi Turkiye nin Yeni Osmanlicilik donemi olarak adlandirildi ve ulkenin etkisi stratejik konumuna bagli olarak Orta Dogu da artti Bu politikalar Turkiye nin cevresindeki Arap ulkeleriyle sorunlar yasamasina yol acti Ornegin Suriye Ic Savasi ndan sonra Suriye ile Muhammed Mursi nin devrilmesinden sonra Misir ile Turkiye nin arasi bozuldu Turkiye 1950 den bu yana Birlesmis Milletler ve NATO bunyesi dahilinde uluslararasi alanda cesitli guclerin korunmasina yardimci olmustur Somali ile eski Yugoslavya da baris ortaminin korunmasina destek saglamis ve Birinci Korfez Savasi nda koalisyon guclerini desteklemistir Bunun yani sira varligi tartismali olsa da Kuzey Kibris Turk Cumhuriyeti topraklarinda 36 000 askerini bulundurmaktadir Afganistan da Amerika Birlesik Devletleri nin istikrar gucu BM yetkilisi ve 2001 den bu yana NATO komutasi altinda Uluslararasi Guvenlik Yardim Kuvveti nin bir parcasi olarak bulunmaktadir 2003 ten beri Turkiye Avrupa Kolordusu na askeri personel saglamakta ve AB Savas Gruplari nda yer almaktadir Ordu Turk Silahli Kuvvetleri ABD Silahli Kuvvetleri nden sonra NATO nun en buyuk ikinci askeri gucudur Turkiye 1952 yilinda NATO ya katilmistir Turk Silahli Kuvvetleri uc bolumden olusur Kara Kuvvetleri Deniz Kuvvetleri ve Turk Hava Kuvvetleri Ic emniyeti saglama ve askeri islevleri olan Jandarma ile Sahil Guvenlik baris zamaninda Icisleri Bakanligina savas zamaninda Kara ve Deniz kuvvetlerine baglidir Turk Silahli Kuvvetlerini komuta edip yonlendiren en ust duzey birim olan Genelkurmay Baskani cumhurbaskani tarafindan atanir ve Milli Savunma bakanina bagli ve sorumludur Bakanlar Kurulu milli guvenlik ve ulke savunmasi icin yeterli silahli kuvvetlerin hazirlanmasi konularinda meclise karsi sorumludur Ancak savas ilan etme dis ulkelere asker gonderme veya dis ulke askerlerinin Turkiye ye konuslanmasina izin verme yetkileri yalnizca meclise aittir Saglik sorunu olmayan her erkek Turk vatandasinin egitim durumu ve is yerine bagli olarak uc hafta ile alti ay arasinda degisen bir sureligine askeri hizmet yapmasi zorunludur Turkiye de vicdani ret uygulamasi bulunmamaktadir ve askerlik yerine sivil bir alternatif sunulmamaktadir 2011 NATO sayimlarina gore ulkenin tahmini 495 000 konuslandirilabilir kuvveti bulunmaktadir Almanya Belcika Hollanda ve Italya ile birlikte NATO nun nukleer paylasim politikasinin bir parcasi olan bes ulkeden biridir Incirlik Hava Ussu nde toplam 90 tane B61 nukleer bombasi bulunmaktadir bunlardan 40 tanesi nukleer bir catisma durumunda NATO dan onay almak sartiyla Turk Hava Kuvvetleri nin kullanmasi icin tahsis edilmistir Insan haklari 2013 teki Gezi Parki protestolari 11 kisinin olumu ve 8 000 den fazla kisinin yaralanmasiyla sonuclandi Turkiye de insan haklari cesitli uluslararasi hukuk anlasmalari ile koruma altina alinmistir 1982 Anayasasinin 90 maddesine gore uluslararasi hukuk kurallarinin ic hukuka karsi ustunlugu kabul edilmistir Fakat belli konularda sorunlar ve tartismalar surmektedir 1998 ve 2008 yillari arasinda Avrupa Insan Haklari Mahkemesi tarafindan ozellikle yasama hakki olmak uzere genel insan haklari ihlalleri ve ozgurluk ihlalleri nedeniyle Turkiye aleyhinde 1 600 karar alinmistir Ayni zamanda Kurt haklari kadin haklari LGBT haklari ve basin ozgurlugu gibi diger konular da tartismalara sebep olmustur Gunumuzde Turkiye nin insan haklari ihlallerindeki sicili AB uyeligine bir engel teskil etmeye devam etmektedir Gazetecileri Koruma Komitesi ne gore uzun yillardir ulkeyi yoneten AK Parti hukumeti basin ozgurlugu acisindan dunyanin en buyuk baskilarindan birini uygulamaktadir Ulkede cok sayida gazeteci onceleri Ergenekon ve Balyoz davalari gibi cesitli davalar kapsaminda daha sonralari 2016 yilindaki darbe girisimi takip eden tasfiyeler cercevesinde terorizm ve devlet karsiti faaliyetler ile suclanarak tutuklandi Turklugu asagilamak ve yargiyi etkilemek suclariyla da gazetecilere karsi cesitli kovusturmalar baslatildi ayrica hukumetin basindaki oto sansuru icsellestirdigi iddia edildi 2013 yilinda Gazetecileri Koruma Komitesi Turkiye de 211 gazetecinin hapse atildigini rapor ederek ulkenin bu rakamla en fazla gazeteci tutuklayan ulke siralamasinda Iran Eritre ve Cin i gecerek tepeye yerlestirdigini bildirdi Freemuse ise dokuz muzisyenin calismalari yuzunden hapse atildigini belirleyerek muzisyenlerin hapsedilmesi bakimindan ise ulkenin Rusya ve Cin den sonra ucuncu sirada oldugunu acikladi Turkiye Freedom House tarafindan Kismen Ozgur sinifinda degerlendirilir CografyaTurkiye nin topografik haritasi Turkiye iki kitada topragi bulunan bir Avrasya ulkesidir Topraklarinin 97 si Asya uzerinde bulunur ve bu kisim Anadolu diye adlandirilir Kalan 3 luk kisim ise Avrupa kitasinda kalir ve Dogu Trakya diye adlandirilir Marmara Denizi Canakkale ve Istanbul Bogazi Anadolu yu Trakya dan yani Asya yi Avrupa dan ayirir PamukkaleKapadokyaSalda Golu Turkiye topraklari kabaca bir dikdortgen seklini andirir 1 600 kilometre 1 000 mi uzunlugunda ve 800 km 500 mi genisligindedir 36 ve 42 kuzey paralelleri ile 26 ve 45 dogu meridyenleri arasina yerlesmistir Golleriyle birlikte 783 562 kilometre karelik 300 948 sq mi bir alani kaplar Bunun 755 688 kilometre karesi 291 773 sq mi Asya topraklarini olustururken geriye kalan 23 764 kilometre karesi 9 174 sq mi Avrupa topraklarini olusturur Bu rakamlarla yuzolcumu acisindan dunyanin en buyuk 37 ulkesidir Uc tarafi denizlerle cevrilidir Batisinda Ege Denizi kuzeyinde Karadeniz ve guneyinde Akdeniz bulunmaktadir Kuzeybatisinda ise Marmara Denizi yer alir Turkiye nin Avrupa daki kismi olan Dogu Trakya da Yunanistan ve Bulgaristan ile siniri bulunmaktadir Asya daki kismi olan Anadolu da ise dar kiyi ovalariyla cevrilmis yuksek bir merkezi platodur Kuzeyde Koroglu ve Kuzey Anadolu Daglari ile guneyde Toros Daglari ile cevrilmistir Turkiye nin dogusuna gidildikce yukselti artar ve burasi Firat Dicle Aras gibi cesitli nehirlerin kaynagidir Ayrica 5 137 metre 16 854 ft yuksekligindeki Turkiye nin en yuksek dagi olan Agri Dagi ve en buyuk golu olan Van Golu de Dogu Anadolu da yer alir Turkiye Anadolu topraklari uzerinde kuzeydoguda Gurcistan doguda Ermenistan Azerbaycan a bagli Nahcivan Ozerk Cumhuriyeti ve Iran guneydoguda Irak ve Suriye ile sinir komsusudur Turkiye yedi cografi bolgeye bolunmustur Bunlar Akdeniz Dogu Anadolu Ege Guneydogu Anadolu Ic Anadolu Karadeniz ve Marmara bolgeleridir Dar bir kemere benzeyen Karadeniz Bolgesi Kuzey Anadolu boyunca duzensiz bir sekilde uzanir ve ulkenin toplam yuzolcumunun altida birini olusturur Geleneksel bir egilim olarak doguya dogru gidildikce engebenin artmasina paralel olarak yaylaciligin arttigi gorulur Turkiye nin yer sekillerinin cesitliligi binlerce yildir bolgenin arazisini sekillendiren yerin hareketliliginin bir sonucudur Uzerinde sonmus volkanlar bulundurur ve hala daha siklikla depremler meydana gelmektedir Canakkale ve Istanbul Bogazlari varliklarini ulkedeki fay hatlarina borcludurlar Ulkenin kuzeyinde ve dogusunda gunumuzde de depremlere sebep olan buyuk fay hatlari vardir Kuzey Anadolu Fay Hatti uzerinde 1999 da meydana gelen buyuk Marmara depremi binlerce insanin hayatini kaybetmesine sebep olmustur Biyocesitlilik Kuzey Anadolu Daglari ndaki Sumela Manastiri Bu daglar iliman yagmur ormanlari flora ve faunalariyla birlikte bir ekolojik bolge olusturur Angoralar arasinda yaygin olan tuhaf gozlu heterokromya beyaz bir Turk Ankara kedisi Turkiye nin olaganustu ekosistemi ve habitat cesitliligi ulkede onemli bir tur cesitliliginin olusmasini saglamistir Anadolu uzerinde tarimin yapilmaya basladigi yillardan itibaren bircok bitkinin anavatani olmustur ve gunumuzde bu bitkiler Turkiye de yasayan insanlar tarafindan kullanilmaktadir Turkiye nin faunasinin cesitliligi florasinin cesitliliginden bile buyuktur Tum Avrupa genelindeki hayvan turlerinin sayisi 60 000 iken bu rakam Turkiye de 80 000 den fazladir ve alt turler dahil edildiginde 100 000 i gecmektedir Kuzey Anadolu kozalakli ve yaprak doken karisik ormanlari Turkiye nin kuzeyindeki Kuzey Anadolu Daglari nin buyuk bir bolumunu kaplar ve bir ekolojik bolge olusturur Bu daglarin dogu ucunda Kafkasya karisik ormanlari yer alir Bolge ayrica Avrasya yaban hayatina da ev sahipligi yapar Bayagi atmaca kaya kartali kafkas kara orman tavugu kara iskete ve duvar tirmasik kusu gibi hayvanlar burada yasar Kuzey Anadolu Daglari ve Karadeniz arasindaki dar kiyi seridinde Dunya da az sayida bulunan iliman yagmur ormanlarindan biri olan Euxine Kolsik yaprak doken ormanlarina rastlanir Turkiye de 40 tane milli park 189 tane dogal park 31 tane dogal koruma alani 80 tane yaban hayatini koruma alani ve 109 tane dogal anit bulunur Turkiye nin baskenti Ankara kendi adini tasiyan Ankara kedisi Ankara tavsani ve Ankara kecisi gibi hayvanlariyla unludur Ulkenin diger ulusal sembollerinden biri ise Van kedisidir ve adini Dogu Anadolu da yer alan Van ilinden alir Ayrica Turkiye ye has cesitli kopek turleri de vardir Anadolu coban kopegi Kangal Aksaray Malaklisi ve Akbas Iklim Koppen iklim siniflandirmasina gore Turkiye deki iklim cesitleri Turkiye de uc farkli iklim tipine rastlanmaktadir Genel anlamda Ege Denizi ile Akdeniz kiyilarinda gorulen Akdeniz ikliminde yazlar sicak ve kurak kislari ilik ve yagislidir Bitki ortusu makidir Karadeniz kiyilarinda gorulen bir iliman okyanus iklim tipi olan Karadeniz ikliminde her mevsim yagis gorulmektedir dogal bitki ortusu ormandir Karadeniz kiyilari Turkiye nin yil boyunca yuksek yagis alan tek bolgesidir ve Dogu Karadeniz bolumu yillik 2000 2500 milimetre yagis almaktadir Turkiye nin iklim grafigi Ege Denizi ile Karadeniz i birbirine baglayan Marmara Denizi nin kiyilarinda gecis iklimi gorulmektedir denizin guneyinde Akdeniz kuzeyinde Karadeniz ve kuzeybatisinda karasal iklime rastlanmaktadir Marmara ve Karadeniz bolgelerinde hemen hemen her yil kar yagisi gozukse de kar ancak birkac gun yerde kalir Ulkede Karadeniz ve Akdeniz kiyilarina paralel uzanan daglar denizlerden gelen iliman hava kutlelerinin ic kesimlere ulasmasini engeller Ic Anadolu Bolgesi Dogu Anadolu ve Guneydogu Anadolu bolgelerinde yani ic kesimlerde karasal iklime rastlanir Bu iklimde yillik ve gunluk sicaklik farklari yuksektir yazlar sicak ve kurak kislar soguk ve kar yagislidir Dogu bolgelerde kislar oldukca sert gecer Dogu Anadolu da sicakliklar 30 C ve 40 C ye 22 F ve 40 F kadar dusebilir ve kar yilin en az 120 gunu yerde kalir Batida ise kis sicakliklari ortalama 1 C 34 F olarak gozlemlenmektedir Yazlari sicak ve kurak ulke genelinde genellikle Temmuz ve Agustos en kurak ay iken Mayis en cok yagisin alindigi aydir sicakliklar gun icinde 30 C 86 F uzerinde cikabilmektedir EkonomiLevent is merkezlerine ait gokdelenler Istanbul Turkiye ekonomisinin kalbinin attigi yerdir Turkiye de yapilan 2015 G 20 Antalya zirvesindeki dunya liderleri Turkiye 2023 yilinda GSYIH SAGP siralamasinda 11 sirada ve GSYIH nominal siralamasinda 20 sirada yer almaktadir OECD ile G 20 buyuk ekonomileri topluluklarinin kurucu uyelerinden bir tanesidir 1995 te baslayan Avrupa Birligi Turkiye Gumruk Birligi tarifeleriyle birlikte Turkiye de genis bir liberallesme yolu acildi ve bu gumruk birligi ulkenin dis ticaret politikasi nin onemli taslarindan birini olusturur hale geldi Turkiye nin 2014 te ihracati onceki yila gore 4 artarak 157 6 milyar oldu En fazla ihracat yapilan ulkeler ise Almanya Irak Birlesik Krallik Italya ve Fransa olarak belirlendi Ancak ayni yil ithalatin 242 2 milyari bulmasi sebebiyle 84 5 milyar tutarinda dis ticaret acigi olustu Bu rakam bir onceki yil 99 8 milyar idi 2014 te Turkiye en fazla Cin den ithalat yapti Bu ulkeyi sirasiyla Almanya Rusya ve Amerika Birlesik Devletleri takip etti Turkiye nin buyuk bir otomotiv sanayisi vardir 2014 Turkiye gemi yapimindan ise 1 2 milyar gelir elde etmistir Ulkenin bu konudaki en buyuk pazarlari Malta Norvec Birlesik Krallik ve Marshall Adalari dir 2012 verilerine gore 87 aktif Turk tersanesi bulunmaktadir ve bu tersanelerde farkli boyutlarda 15 yuzer havuz ve bir kuru havuz bulunmaktadir Tuzla Yalova ve Izmit gemi insa sektorunun baslica merkezleridir Beko ve Vestel gibi Turk markalari Avrupa nin en buyuk beyaz esya ve tuketici elektronigi uretim sirketlerindendir bu sektorleri gelistirmek ve yeni teknolojiler bulmak konusunda onemli miktarda yatirimlar yapmaktadirlar Turk ekonomisinin diger onemli bolumlerini ise bankacilik insaat ev aletleri elektronik tekstil petrol aritma petrokimya urunleri gida madencilik demir celik ve makine sanayi olusturmaktadir 2013 verilerine gore Turkiye deki sektorel GSYIH dagilim 8 9 tarim 27 3 sanayi ve 63 8 hizmet seklinde olmustur Bu oranlara ragmen hala daha nufusun dortte biri tarim sektorunde calismaktadir 2012 verilerine gore calisan nufusun sadece 30 u kadinlardan olusmaktadir ve bu rakam OECD uyesi ulkeler arasindaki en az orandir Turkiye de en zengin kesimin geliri en yoksul kesimin gelirinin 7 7 katidir Nufusun 15 i yoksulluk sinirinin altindadir Turkiye ekonomisine katki saglamak amaciyla 2017 yilinda yatirim yoluyla vatandaslik programini baslatti Program 400 000 lik bir gayrimenkul yatirimi karsiliginda yabanci yatirimcilara vatandaslik alma imkani sunuyor Tarihce I Dunya Savasi ile Turk Kurtulus Savasi sonrasi ortaya cikan cumhuriyetin ilk altmis yilinda 1923 ve 1983 yillari arasinda devlet siki bir yari devletci yaklasimin icinde bulundu ozel sektor katilimi dis ticaret doviz akisi ve dogrudan yabanci yatirim tutari gibi konularda cesitli sinirlamalar konuldu Cesitli butce planlamalari yapildi Ancak 1983 yilina gelindiginde Basbakan Turgut Ozal ozel sektoru daha on plana cikaran bir dizi reform baslatti Buyuk miktarlarda alinan dis kredilerle birlikte reformlar hizli bir ekonomik buyumenin onunu acti fakat bu buyume ozellikle 1994 1999 o yil gerceklesen Golcuk depremi sonrasi ve 2001 yillarinda yasanan finansal krizler ve durgunluklar sebebiyle surekli kesintiye ugradi 1981 ile 2003 yillari arasinda ulkenin yillik GSYIH buyume ortalamasi 4 olarak belirlendi Buyuyen kamu aciklari ve yaygin yolsuzluk ile birlikte ek mali reformlarin eksikligi yuksek enflasyon ve zayif bankacilik sektoru makroekonomi dalgalanmasinin artmasina sebep oldu 2001 yilindaki kriz sonrasi donemin maliye bakani Kemal Dervis tarafindan baslatilan reformlardan bu yana enflasyon tek haneli rakamlara dustu yatirimci guveni ile yabanci yatirim artti issizlik orani geriledi Turkiye dis ticaret uzerindeki devlet kontrolunu yavas yavas azaltarak ekonomik duzenlemeler yoluyla cesitli pazarlar acti kamuya ait cesitli kurumlari ozellestirme yoluna gitti bircok sektorun liberallestirilmesi ile yabanci katilimi ise cesitli siyasi tartismalar arasinda devam etti Kamu borclarinin GSYIH ye orani 2001 yilindaki durgunlukta seviyenin altina dusse de 2010 yilinin ucuncu yarisinda 46 ya yukseldi 2002 ve 2007 yillari arasindaki yillik GSYIH buyume orani ise ortalama 6 8 olarak belirlendi bu rakam Turkiye yi o yillarin en hizli buyuyen ekonomilerinden biri haline getirdi Ancak buyume 2008 yilinda 1 oraninda yavasladi ve ekonomi 2009 yilinda yasanan kuresel ekonomik krizden 5 kadarlik bir oranla durgunluktan etkilendi 2010 yilinda ise ulkenin ekonomisinin 8 buyudugu tahmin edildi 2000 lerin ilk yillarinda ulkedeki yuksek enflasyon kontrol altina alindi ve bu yeni bir para biriminin piyasaya sunulmasina yol acti Yeni Turk Lirasi 1 Ocak 2005 tarihinde yururluge girdi 1 Ocak 2009 da Yeni Turk Lirasi yerini yeni banknot ve madeni paralarin tanitilmasiyla Turk Lirasi na birakti 2012 yilinda ulkedeki enflasyon rakami 6 16 issizlik orani ise 9 2 olarak belirlendi Enerji Elektrik uretimi icin kullanilan kaynaklar cesitlilik gosterir Fosil yakitlar toplam kurulu kapasitenin 56 2 sini olustururken nukleer enerji 0 lik bir paya sahiptir Gunes enerjisi toplam kurulu kapasitenin 3 8 ini olustururken ruzgar enerjisi 8 4 luk bir paya sahiptir Hidroelektrik kaynaklari ise toplam kurulu kapasitenin 26 3 unu olusturmaktadir Gelgit ve dalga enerjisi 0 4 luk bir paya sahipken jeotermal enerji toplam kurulu kapasitenin 3 4 unu olusturur Son olarak biyokutle ve atik kaynaklari toplam kurulu kapasitenin 1 5 ini olusturmaktadir 2020 ortalama degerleridir Turizm Marmaris limani Turkiye de turizm ekonominin onemli bir kismini teskil etmektedir ve son yirmi yilda hizli bir buyume yakalamistir 2018 de 46 milyon turist tarafindan ziyaret edilen Turkiye Dunyanin 6 Avrupa nin 4 en buyuk turizm destinasyonu olarak yer aldi ve ziyaretcilerden 25 2 milyar dolar gelir elde etti Altyapi Turkiye 2023 yilinda yaklasik 1 154 trilyon Amerikan dolari GSYIH ile dunyanin en buyuk 17 ekonomisi Avrupa nin ise en buyuk 7 ekonomisi olmustur 2013 yilinda Turkiye de 22 uluslararasi havalimani olmak uzere 98 havalimani vardi Istanbul Havalimani nin yilda 150 milyon yolcuya hizmet verme kapasitesiyle dunyanin en buyuk havalimani olmasi planlaniyor 1933 ten bu yana Turkiye nin bayrak tasiyici havayolu olan Turk Hava Yollari nin yani sira ulkede bircok havayolu sirketi faaliyet gostermektedir Avrupa Asya Afrika ve Amerika da 315 noktaya tarifeli seferler gerceklestiriyor ve bu da onu Dunyanin en cok yere sefer yapan havayolu firmasi yapiyor Turk Hava Yollari ana aktarma merkezi olarak 90 milyon kapasiteli Istanbul Havalimani ni kullaniyor Istanbul Havalimani nin ana terminali yillik 90 milyon yolcu kapasitesine sahip olup dunyanin tek cati altindaki en buyuk terminal binasidir 2014 itibariyla ulke 65 000 kilometrenin 40 400 mil uzerinde bir karayolu agina sahiptir Otoyollar resmi adi Otoyol olan kontrollu erisimli otoyollardir Ag 2020 itibariyla 3 523 kilometre 2 189 mi genisligindedir Agin 2023 yilina kadar 4 773 kilometreye 2 966 mi ve 2035 yilina kadar 9 312 kilometreye 5 786 mi genislemesi bekleniyor Togg T10S sedan elektrikli araclar ureten bir Turk otomotiv sirketi olan Togg tarafindan uretilmistir Turkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryollari 12 532 kilometre ray uzunlugu uzerinde hem konvansiyonel hem de yuksek hizli tren isletmektedir Devlete ait ulusal demiryolu sirketi 2003 yilinda hizli tren hatlari insa etmeye basladi Ankara Konya hatti 2011 yilinda Ankara Istanbul hatti ise 2014 yilinda hizmete girdi Konya Karaman hatti 2022 yilinda faaliyete gecti ve 406 km 252 mil uzunlugundaki Ankara Sivas hatti 2022 de acilacak 2013 yilinda hizmete acilan Bogazici nin altindaki Marmaray Tuneli Istanbul un Avrupa ve Asya yakasindaki demiryolu ve metro hatlarini birbirine baglar yakindaki Avrasya Tuneli 2016 ise motorlu tasitlar icin denizalti baglantisi sagliyor Metro Istanbul yillik 495 milyon yolcu sayisi ile ulkedeki en buyuk metro agidir Hizmette olan 9 metro hatti ve yapim asamasinda olan 5 metro hatti daha var 15 Temmuz Sehitler Koprusu 1973 Fatih Sultan Mehmet Koprusu 1988 ve Yavuz Sultan Selim Koprusu 2016 Istanbul Bogazi nin Avrupa ve Asya kiyilarini birbirine baglayan uc asma koprudur Osmangazi Koprusu 2016 Izmit Korfezi nin kuzey ve guney kiyilarini birbirine baglar Avrupa ve Asya yi birbirine baglayan Canakkale Bogazi uzerindeki 1915 Canakkale Koprusu dunyanin en uzun asma koprusudur Bircok dogal gaz boru hatti ulke topraklarini kapsiyor Karadeniz in onemli bir dogalgaz boru hatti olan Mavi Akim Rusya dan Turkiye ye dogal gaz tasiyor Yillik kapasitesi yaklasik 63 milyar metrekup 2 200 milyar fit kup olan denizalti boru hatti Turk Akimi Turkiye nin Rus gazini Avrupa nin geri kalanina satmasina olanak taniyor Dunyanin en uzun ikinci petrol boru hatti olan Baku Tiflis Ceyhan petrol boru hatti 2005 yilinda acildi 2018 itibariyla Turkiye 1700 terawatt saat TW h petrol tuketiyor yilda birincil enerji kisi basina 20 megavat saatin MW h biraz uzerinde Turkiye nin enerji politikasi fosil yakit ithalatini azaltmayi icermesine ragmen Turkiye deki komur Turkiye nin sera gazi emisyonlarinin kuresel toplamin 1 ini olusturmasinin en buyuk ve tek nedenidir Turkiye de yenilenebilir enerji artiriliyor ve Akkuyu Nukleer Santrali Akdeniz kiyisinda insa ediliyor ancak ulusal elektrik uretim kapasitesi fazlaligina ragmen fosil yakitlar hala subvanse ediliyor Turkiye dunyadaki jeotermal enerjiden en yuksek besinci dogrudan kullanim ve kapasiteye sahiptir 2019 yili itibariyla Turkiye elektriginin 45 6 sini yenilenebilir kaynaklardan uretmektedir Bilim ve teknoloji Gokturk 1 Gokturk 2 ve Gokturk 3 Milli Savunma Bakanligi nin Dunya gozlem uydulari olup devlete ait Turksat Turksat serisi iletisim uydularini isletmektedir TUBITAK Turkiye de bilim teknoloji ve inovasyon politikalarini gelistiren lider kurulustur TUBA Turkiye de bilimsel faaliyetleri tesvik etmek icin hareket eden ozerk bir bilimsel topluluktur TAEK Turkiye nin resmi nukleer enerji kurulusudur Hedefleri arasinda nukleer enerji uzerine akademik arastirmalar yapmak ve bariscil nukleer araclarin gelistirilmesi ve kullanimi yer aliyor TUSAS havacilik ve savunma sektorunde dunyada ilk 100 kurum arasinda yer aliyor Askeri teknoloji alaninda arastirma ve gelistirme amaciyla kurulan devlet sirketleri arasinda TUSAS ASELSAN HAVELSAN ROKETSAN ve MKE bulunmaktadir Turkiye Uzay Sistemleri Entegrasyon ve Test Merkezi USET Milli Savunma Bakanligi na ait ve Turk Havacilik ve Uzay Sanayii TUSAS tarafindan isletilen bir uzay araci uretim ve test tesisidir Uydu Firlatma Sistemi UFS Turkiye nin uydu firlatma kabiliyetini gelistirmeye yonelik bir projedir Proje bir uzay ussunun insasindan uydu firlatma araclarinin gelistirilmesinden ve yer istasyonlarinin kurulmasindan olusur Turksat Turkiye deki tek haberlesme uydusu operatorudur ve Turksat uydu serisini yorungeye firlatmistir Gokturk 1 Gokturk 2 ve Gokturk 3 Milli Savunma Bakanligi tarafindan isletilen Turkiye nin kesif amacli yer gozlem uydularidir BILSAT ve RASAT TUBITAK Uzay Teknolojileri Arastirma Enstitusu tarafindan isletilen Dunya gozlem uydularidir 2015 yilinda Kuzey Carolina Universitesi nde bir profesor olan Aziz Sancar hucrelerin DNA yi nasil onardigi konusundaki calismalari nedeniyle Tomas Lindahl ve Paul Modrich ile birlikte Nobel Kimya Odulu nu kazandi Diger Turk bilim adamlari arasinda Behcet hastaligini kesfeden hekim Hulusi Behcet ve Arf degismezini tanimlayan matematikci Cahit Arf yer aliyor Turkiye 2022 Yili Cumhurbaskanligi Yillik Programi nda yer alan bilgilere gore 2022 yili itibariyla blockchain tabanli Merkez Bankasi Dijital Parasi CBDC olan Dijital Lira yi resmi olarak hayata gecirmeyi planliyor DemografiAdrese Dayali Nufus Kayit Sistemi sonucunda elde edilen verilere gore 2023 itibariyla Turkiye nin nufusu 85 372 377 ydi Bu rakam ilk resmi nufus sayiminin yapildigi 1927 yilinda 13 6 milyondu 2023 yilindaki rakam 2022 yilindaki rakamin 92 bin 824 kisi fazlasidir ve ulkenin nufusunun artis orani 1 1 dir Nufusun 93 u il ve ilce merkezlerinde yasamaktadir Yine ayni verilere gore Turkiye de km2 basina ortalama 111 kisi dusmektedir Nufusun 68 3 u 15 64 yas grubunda yer alirken 21 4 u 0 14 yas grubunda yer almaktadir Yaklasik 10 2 lik bir kisim ise 65 ve ustu yaslardaki kisilerden olusmaktadir Nufusun ortanca yasi 34 tur Turkiye nin en gelismis ve en kalabalik sehri Istanbul dur Ayrica Avrupa nin en kalabalik sehri unvanini da tasimaktadir Dil ve etnisite Nufusun etnik dagilimi Turkiye Nufusu 2007 KONDA Turkiye Nufusu 2008 MGK Raporu Turkiye Nufusu 2019Turkler 55 484 000 55 000 000 63 000 000Kurtler 11 445 000 7 600 000 15 500 000Araplar 550 000 870 000 1 000 000Zazalar 3 000 000 1 500 000Lazlar 220 000 80 000 105 000Cerkesler 210 000 2 500 000 1 100 000Gurculer 70 000 1 000 000 19 000Bosnaklar 70 000 37 000Cingeneler 30 000 700 000 60 000Pomaklar 600 000 394 000Toplam 70 586 256 71 517 100 83 154 997Turkiye de nufus sayimiYilNufus 1927 13 648 270 1935 16 158 018 18 41940 17 820 950 10 31945 18 790 174 5 41950 20 947 188 11 51955 24 064 763 14 91960 27 754 820 15 31965 31 391 421 13 11970 35 605 176 13 41975 40 347 719 13 31980 44 736 957 10 91985 50 664 458 13 21990 56 473 035 11 52000 67 803 927 20 12007 70 586 256 4 12008 71 517 100 1 32009 72 561 312 1 52010 73 722 988 1 62011 74 724 269 1 42012 75 627 384 1 22013 76 667 864 1 42014 77 695 904 1 32015 78 741 053 1 32016 79 814 871 1 42017 80 810 525 1 22018 82 003 882 1 52019 83 154 997 1 42020 83 614 362 0 62021 84 680 273 1 32022 85 279 553 0 72023 85 372 377 0 1 Turkiye Anayasasi nin 66 maddesi Turk Devletine vatandaslik bagi ile bagli olan herkesi bir Turk olarak tanimlar Bu nedenle Turkiye de hukuki anlamda Turk sozcugu bir etnik kokeni ifade etmekten ziyade ulkenin vatandasi olan herkesi ifade etmektedir Ulkenin buyuk cogunlugunun etnik kokeni Turk tur Ulke nufusundaki Turklerin orani CIA e gore 70 75 Konda ya gore 76 ve Konsensus a gore 77 dir Nufusun etnik dagilimina ait pek cok veri olmasina ragmen Turkiye de yapilan resmi nufus sayimlari etnik kokene ait rakamlar vermedigi icin resmi veriler mevcut degildir Yapilan arastirmalara gore Turkiye de Arnavutlar Azeriler Araplar Bosnaklar Cerkesler Cingeneler Gurculer Hemsinliler Lazlar Pomaklar Suryaniler ve Zazalar dahil olmak uzere pek cok etnik grup yasasa da ulkede resmen taninan azinliklar sadece Ermeniler Rumlar Bulgarlar Yahudilerdir Azinlik statulerini Lozan Antlasmasinin gayrimuslim azinlik haklari cercevesinde elde etmislerdir Ayrica Turkiye deki Bulgarlar in azinlik statusu Turkiye ile Bulgaristan Arasindaki Dostluk Antlasmasi uyarinca acikca belirtilmistir Ankara 13 Idare Mahkemesi 18 06 2013 tarih 2012 1746 esas ve 2013 952 kararla ilk kez Suryanilerin Lozan da azinliklar icin taninan haklardan istifade edebilecegi kayit altina alinmistir Turklerden sonra ulkede yasayan en buyuk etnik grup Kurtlerdir Kurtlerin nufus icindeki orani CIA e gore 18 Konda ya gore 15 Konsensus a gore 14 tur Kurtler ulkenin dogu ve guneydogu kisimlarinda yogunlasmistir Bingol Mus Diyarbakir Batman Sirnak Bitlis Van Mardin Siirt ve Hakkari illerinde Kurt nufus cogunluktadir bunun yani sira Sanliurfa da 47 ile nufusun cogunluga yakinini ve Agri Kars ve Igdir da buyuk bir azinlik grubunu olusturur Ayrica yillardir gerceklesen ic goclerle birlikte Kurtler ulkenin ortasindaki ve batisindaki tum buyuk sehirde de yasamaktadir Ozellikle Istanbul da yaklasik 3 milyon Kurt yasamaktadir ve bu durum sehri dunya uzerinde en fazla Kurt nufusuna sahip sehir yapmaktadir CIA e gore Turkler ve Kurtler disindaki diger azinliklarin orani ise 7 12 dir Taninan uc azinlik disinda kalan diger azinliklar icin belirlenmis ozel haklar yoktur Azinlik terimi Turkiye de hassas bir konudur ve hassas olmaya devam etmektedir Hukuki anlamda azinliklari tanimasa da devlet resmi kanali TRT ye azinliklarin konustugu cesitli dillerde radyo ve televizyon programlari yapmasi konusunda izin vermektedir Turkiye nin resmi dili ayni zamanda nufusun 85 inin anadili olan Turkcedir Nufusun yaklasik 12 si ise ana dil olarak Kurtce konusmaktadir Arapca ve Zazacayi ana dil olarak konusanlarin orani da 1 den fazladir bunun yani sira cesitli bolgelerde kucuk bir kesim tarafindan ana dil olarak konusulan diller de mevcuttur Ayrica Turkiye de konusulan dillerden bazilari tehlike altindadir Bunlara Abazaca Abhazca Bati Ermenicesi Cerkesce Cingenece Dogu Cerkescesi Hemsince Hertevince Kapadokya Yunancasi Lazca Pontus Rumcasi Ubihca Yahudi Ispanyolcasi ve Zazaca ornek verilebilir Gocmenler 1991 deki Korfez Savasi sirasinda milyonlarca Kurt daglardan Turkiye ye ve Iran in Kurt bolgelerine kacti Turkiye ye goc insanlarin ulkede ikamet etmek icin Turkiye ye goc ettikleri surectir 2010 larda ve 2020 lerin basinda Turkiye de yasanan gocmen krizi milyonlarca multeci ve gocmenin akinina neden oldu 2014 itibariyla uluslararasi gocmenler ulke nufusunun 2 5 ini olusturuyordu UNHCR ye gore 2018 de Turkiye Afrika ve Orta Dogu dan toplam 3 564 919 kayitli multeciye ev sahipligi yapti ve bu dunyadaki tum multecilerin 63 4 une tekabul ediyor 2020 itibariyla resmi olarak 3 6 milyondan fazla Suriyeli multeci ile dunyanin en cok Suriyeli multeci barindiran ulkesi oldu Turkiye deki multeci krizini Afet ve Acil Durum Yonetimi Baskanligi yonetiyor Din Ortakoy Camii Islam Osmanli mimarisinin Batililasmasinin bir ornegidir Istanbul daki Sultan Ahmet Camii icerisinin Iznik cinileriyle suslenmesinden dolayi Avrupa da Mavi Cami olarak da anilir Turkiye resmi dini olmayan laik bir devlettir Din ve vicdan ozgurlugu ulkenin anayasasiyla guvence altina alinmistir Ancak ulkede cesitli Islami partilerin kurulmasiyla birlikte dinin yonetimdeki roluyle ilgili tartismalar ortaya cikmistir Ulkede kamu kurumlarinda ve okullarda uzun yillar boyunca Islami siyaset sembolu olarak goruldugu icin basortusu takilmasi yasaklandi Bu yasaga 2011 yilinda universitelerde 2013 yilinda kamu kurumlarinda ve 2014 yilinda diger okullarda son verildi Turkiye de baskin din Islam dir Yaygin mezhep ise Sunnilik mezheplerinden biri olan Hanefiliktir Ulkedeki en yuksek Islami makam Diyanet Isleri Baskanligi dir ve Hanefi mezhebinin kurallarina gore dini yorumlar Ulke topraklarindaki 90 000 i askin kayitli camiden ve buralarda gorevli imamlardan da sorumludur Ayrica ulkede Alevilik de yer yer yaygindir ve akademisyenler Alevi sayisinin 15 20 milyon arasinda oldugunu one surmektedir Turkiye de Hristiyanlarin orani 1914 te 25 20 iken 1927 de 5 3 e geriledi ve bugun 0 4 0 3 arasinda degismektedir Gunumuzde ulkede Rum Ortodokslugu Katoliklik Protestanlik ve Mormonluk dahil olmak uzere cesitli mezheplerden bircok Hristiyan bulunmaktadir ve bu sayi yaklasik olarak Turkiye nin nufusunun 0 3 u kadardir Ulkede acik olan kilise sayisi ise 398 dir Istanbul 4 yuzyildan bu yana Dogu Ortodoks Kilisesi nin merkezi konumundadir Turkiye de cogu Sefarad kokenli olan 15 000 Yahudi yasamaktadir MO 5 yuzyildan itibaren Anadolu topraklarinda Yahudi topluluklari yasamaya basladi ve yirmi yuzyil sonra 15 yuzyil sonlarinda Ispanyol ve Portekiz Yahudilerinin Ispanya dan kovulmasiyla birlikte Osmanli Imparatorlugu bu Yahudilerin gunumuzdeki Turkiye topraklarina yerlesmesine izin verdi Boylece Anadolu daki Yahudi nufusu artti 20 yuzyildaki goclere ragmen bugun hala kucuk bir Yahudi nufusu Turkiye de bulunmaktadir Egitim 30 Mayis 1453 teMedaris i Semaniye ve Fatih Darussifasi adiyla kurulan Istanbul Universitesi 1 Agustos 1933 te yapilan reformla birlikte Turkiye nin ilk universitesi olarak hizmete girmistir Turkiye de universite oncesi egitim Milli Egitim Bakanligi nin denetimindedir 4 yil ilkokul 4 yil ortaokul ve 4 yil lise olmak uzere toplam 12 yillik egitim zorunludur OECD raporlarina gore ulkede liseyi tamamlamayan 25 34 yas grubuna dahil kisiler liseyi tamamlayan ayni yas grubundan is arkadaslarinin elde ettigi gelirin ortalama olarak sadece 80 ini almaktadirlar Ulkenin temel egitim seviyesi diger OECD ulkelerinin altinda kabul edilir Turkiye OECD nin PISA programinda 34 ulke arasinda 32 sirada yer alir Yuksek kalitedeki liselere giris buyuk olcude ulke genelinde yapilan ogrenci yerlestirme sinavlarindan alinan puana baglidir bu yuzden ulkedeki ozel ders alma yasi 10 a kadar dusmustur Turkiye de 2019 itibariyla yetiskin nufusun 97 2 si okuryazardir erkek nufusun kendi icindeki okuryazarlik orani 99 2 kadin nufusun kendi icindeki okuryazar orani 95 3 tur 2019 itibariyla Turkiye deki universite sayisi 208 dir Ogrenciler iki oturumlu Yuksekogretim Kurumlari Sinavi YKS sonucunda aldiklari puanlarla universiteye gecis hakki kazanir Anadolu Universitesi nin Acikogretim Fakultesi disindaki tum fakultelere giris lise mezunlarinin YKS sonucuna bagli olarak sekillenir Dunyanin en iyi universitelerinin siralandigi 2014 Times Higher Education World University Rankings te ilk 200 e Turkiye den dort universite dahil olmustur Listede Orta Dogu Teknik Universitesi 85 sirada Bogazici Universitesi 139 sirada Istanbul Teknik Universitesi 165 sirada Sabanci Universitesi 182 sirada yer almistir Saglik Acibadem Hastanesi Turkiye de saglik hizmetleri Saglik Bakanligi tarafindan merkezi bir devlet sistemiyle kontrol edilir 2003 yilinda hukumet saglik hizmetlerine ayrilan butce oranini artiran ve nufusun buyuk bir bolumunu saglik hizmetlerinden dusuk masrafla yararlanabilir hale getirmeyi amaclayan genis kapsamli bir saglik reformu programi baslatti Turkiye Istatistik Kurumu 2012 yilinda saglik hizmetleri kapsaminda 76 3 milyar TL harcandigini acikladi hizmet bedellerinin 79 6 si Sosyal Guvenlik Kurumu tarafindan karsilanirken geriye kalan 15 4 u hastalar tarafindan dogrudan odendi 2018 yili rakamlarina gore Turkiye de 34 559 saglik kurumu bulunmaktadir ve doktor basina ortalama 536 hasta dusmektedir Ayrica 1000 kisi basina dusen yatak sayisi 2 83 tur Turkiye de beklenen yasam suresi erkeklerde 71 1 yil ve kadinlarda 75 2 yil olmakla birlikte toplam nufus ortalamasinin beklenen yasam suresi 73 2 yildir Ulkede olumlere en cok neden olan hastaliklardan ilk ucu sunlardir dolasim sistemi hastaliklari 39 8 kanser 21 3 solunum hastaliklari 9 8 Turkiye 2020 yili ortasi itibariyla numbeo saglik arastirmalari sirketine gore 100 uzerinden 70 36 puan ile ulkelere gore saglik endeksi siralamasina 28 sirada yer almaktadir KulturMevlevi semazenler bir Sema torenindeyken Mevlevi Sema Torenleri UNESCO Somut Olmayan Kulturel Miras Listeleri nde yer almaktadir Turkiye Oguz Anadolu Osmanli Greko Romen ve Islami kulturlerin bir devamiydi ve Avrupa kulturu ile geleneklerinin karisimiyla ortaya cikan cok cesitli kulturleri barindirir Ulke cografyasindaki kulturel kaynasma Orta Asya dan Anadolu ya dogru gerceklesen Turk gocleri sirasinda Turklerin goc yollari uzerindeki kulturlerle kendi kulturlerini birlestirmesi sonucunda basladi Ulkedeki Batililasma hareketi ise Osmanli Imparatorlugu nun Tanzimat doneminde basladi ve bugune kadar surmeye devam etti Sonuc olarak gunumuz Turk kulturu geleneksel inanclari ve tarihi degerleri koruyarak cagdas bir Bati devleti olma cabasi sonucunda sekillendi Ozellikle 16 ve 18 yuzyillar arasinda Turk kulturu Osmanli Imparatorlugu nun zirvede oldugu donemde Turquerie adiyla bir fenomen haline gelerek Avrupa sanatini ve modasini da etkilemistir Sanat Osman Hamdi Bey in cizdigi Kaplumbaga Terbiyecisi Batili anlamda Turkiye de resim sanati 19 yuzyilin ortalarindan itibaren etkin bir gelisme gostermeye basladi Resim dersleri ilk olarak teknik ihtiyaclar icin 1793 yilinda su anki Istanbul Teknik Universitesi nde verilmeye baslandi 19 yuzyilin sonlarinda Batili anlamda insan tasvirleri ozellikle Osman Hamdi Bey ile birlikte Turk resminde kullanilmaya baslandi Cagdas egilimlerle birlikte empresyonizm de gelisim gosterdi ve Halil Pasa resimlerinde empresyonizmi kullandi 1926 da Avrupa ya gonderilen Turk sanatcilar Turkiye ye geri donduklerinde calismalarinda Fovizm Kubizm ve hatta Ekspresyonizm akimlarindan yararlandilar Sonraki yillarda D Grubu sanatcilarindan Abidin Dino ve Cemal Tollu dahil olmak uzere Fikret Mualla Fahrelnisa Zeid Bedri Rahmi Eyuboglu Adnan Coker ve Burhan Dogancay gibi sanatcilar son 30 yil boyunca Bati da gelisen bazi egilimleri tanittilar Bunlarin yani sira Yeniler Grubu 1930 larda Onlar Grubu 1940 larda Yeni Dal Grubu 1950 lerde ve Siyah Kalem Grubu 1960 larda ortaya cikarak cagdas Turk resminin diger onemli hareketleri olarak tanindilar Turk muzigi ve edebiyati cesitli kulturlerin izlerini tasir Osmanli Imparatorlugu nun yani sira Islam dunyasi ile Avrupa nin etkilesimi sonucunda Turk Islam ve Avrupa gelenekleri birleserek gunumuz Turk muzigini ve edebiyatini ortaya cikarmistir Osmanli doneminde Turk edebiyati Iran ve Arap edebiyatlarinin fazlasiyla etkisi altinda kaldi Tanzimat taki yeniliklerle birlikte daha onceden bilinmeyen roman ve oyku gibi edebi turler Turk edebiyatina giris yapti Cesitli yazarlar Turk edebiyatindaki ilkleri bu donemde verdiler Namik Kemal ilk edebi roman olan Intibah i 1876 yazarken gazeteci Sinasi ilk ozel gazeteyi cikardi ve ilk tiyatro olan Sair Evlenmesi ni 1860 yazdi Bati etkisinde gelisen modern Turk edebiyatinin sekillenmesi 1896 ve 1923 arasinda da surdu Bu arada Servet i Funun Fecr i Ati ve Milli Edebiyat gibi cesitli edebiyat hareketleri ortaya cikti 20 yuzyilda Nazim Hikmet serbest nazimla siirler yazarak Turk siirine radikal degisikler getirdi Siirdeki bir baska devrim ise 1941 de Garipciler tarafindan yapildi Cesitli kulturlerin karisimi olan Turk edebiyatinda bu durumun bir sonucu olarak islenen konular arasinda kultur catismasi onemli bir yer tutar Ornegin romanlarinda kulturlerin birbiriyle catismasi ve orulmesi icin yeni simgeler bulan Orhan Pamuk 2006 yilinda Nobel Edebiyat Odulu ne layik gorulmustur 2003 Eurovision Sarki Yarismasi na Turk muzigindeki cesitli kulturlerin izlerini tasiyan Everyway That I Can sarkisiyla katilan Sertab Erener ise yarismanin birincisi olarak Avrupa da adindan bahsettirmistir Turk kulturunde halk oyunlari onemli bir yer tutar Dogu Trakya da Hora Ege Guney Marmara ve Ic Anadolu da Zeybek Bati Akdeniz de Teke Ic Bati Anadolu Bati Karadeniz Guney Marmara ve Dogu Akdeniz de Kasik oyunlari ile Karsilama Orta ve Dogu Karadeniz de Horon Dogu ve Ic Anadolu da Halay Kuzeydogu Anadolu da Bar ve Lezginka halk oyunlari yaygindir Mutfak Turk lokumu ile birlikte Turk kahvesi Turk kahvesi UNESCO tarafindan Turklerin Somut Olmayan Kulturel Miraslar listesine alinmistir Turk mutfagi Cin ve Fransiz mutfaklariyla beraber dunyanin en zengin mutfaklarindandir Cografyasi ve tarihi geregi Turk mutfagi cok buyuk bir cesitlilik olusturur Turk mutfagi Mezopotamya ve Balkan mutfaklariyla etkilesime girmistir Istanbul Osmanli Saray mutfagi da Turk mutfaginin onemli bir kismini olusturur Osmanli Saray Mutfagi nda cok cesitli corba zeytinyagli sebze etli yemek balik borek tatli menuleri mevcuttur Saray mutfagi Bizans Imparatorlugu ndan Osmanli ya yuzyillarin saray zevki ve tecrubesiyle olusan elit bir mutfaktir O donemlerde halk ve koy mutfagi ise sade ve basittir Gunumuzde Saray kulturu ile halk kulturunun karisimi bir Turk mutfagi ortaya cikmistir Bircok saray yemegi halk tarafindan benimsenmistir Turk mutfagi Akdeniz kulturu Dogu kulturu Saray kulturu Bozkir kulturu olarak siniflandirilmistir Medya Cumhuriyet yazarlarinin tutuklanmasi protesto ediliyor Turkiye de basin ozgurlugu tartismali bir konudur Yuzlerce televizyon kanali binlerce yerel ve ulusal radyo istasyonu onlarca gazetesi kar saglayan uretken yerli sinemasi ve hizli buyuyen genis bant internet kullanimi ile Turkiye nin oldukca canli bir medya sektoru vardir 2014 yilinda ulkede faal durumda olan radyo ve televizyon kurumu sayisi 1 190 olarak aciklanmistir Bunlardan 77 7 si karasal yayin yaparken geriye kalani sadece uydu kablolu veya internet uzerinden yayin yapmistir Devlet kanali TRT ile Kanal D Show TV Atv ve Star TV gibi ozel kanallar izleyici tarafindan en cok takip edilen kanallardir Bu kanallarda gosterilen televizyon dizileri Turkiye sinirlarinin disinda son yillarda populerlesmeye baslayarak ulkenin dis iliskilerine ve taninirligina katki saglamaktadir Ulkedeki yayin kuruluslari uydu antenleri ve kablo sistemi ile genis bir alana yayilarak erisilebilir hale gelmistir Radyo ve Televizyon Ust Kurulu RTUK ulkenin televizyon ve radyolarini hukumet gozetiminde denetleyen yetkili kurulustur Tiraj rakamlarina gore ulkenin en populer ilk bes gazetesi Hurriyet Sabah Posta Sozcu ve Haberturk tur Freedom House Turkiye de basindan Ozgur Degil seklinde bahsederken internet ortamindan Kismen Ozgur seklinde bahseder Spor Turkiye UEFA Euro 2016 daTurkiye milli basketbol takimi 2010 FIBA Dunya Basketbol Sampiyonasi nda gumus madalya kazandi Turkiye de en cok sevilen sporlardan biri futboldur Futbol ligler halinde oynanmakta ve bunlarin en buyugu Super Lig dir Lig sampiyonu olabilmis olan takimlarin dordu Galatasaray Fenerbahce Besiktas ve Istanbul Basaksehir Istanbul takimi iki tanesi Trabzonspor ve Bursaspor ise Anadolu takimidir Futbol kulupleri Turkiye Futbol Federasyonu catisi altinda toplanmistir Galatasaray Avrupa da kupa kazanan ilk ve tek Turk futbol takimidir 2000 yilinda UEFA Kupasi ve UEFA Super Kupasi ni kazanmistir Turkiye milli futbol takimi 2000 Avrupa Futbol Sampiyonasinda altinci 2002 FIFA Dunya Kupasi nda ve 2003 FIFA Konfederasyonlar Kupasi nda ucuncu olmus 2008 Avrupa Futbol Sampiyonasinda yari final oynamistir Basketbol Turkiye de en cok ilgi goren sporlardan biridir Basketbol un en buyuk ligi Basketbol Super Ligi dir Anadolu Efes Fenerbahce Galatasaray Medical Park Besiktas ve Pinar Karsiyaka gibi takimlar EuroLeague de Basketbol Sampiyonlar Ligi ve diger ozel turnuvalarda cok buyuk basarilar gostermislerdir Ayrica Anadolu Efes 1996 yilinda Korac Kupasi ni kazanarak Avrupa Kupasi kazanan ilk Turk takimi olma unvanini elde etmistir 2012 yilinda FIBA EuroChallenge Sampiyonlugu kupasini kazanan Besiktas Milangaz Avrupa da kupa kazanabilen ikinci Turk takimidir Fenerbahce 2017 yilinda EuroLeague kupasini kazanarak Avrupa Kupalarinda spor kuluplerinin kazanabilecegi en buyuk kupayi kazanan ilk Turk erkek basketbol takimi olmustur Ayrica Anadolu Efes de 2021 ve 2022 yilinda EuroLeague kupasini kazanmistir Turkiye milli basketbol takimi da turnuvalarda buyuk basari elde etmistir Ornegin 2001 Avrupa Basketbol Sampiyonasi gumus madalya ve 2010 FIBA Dunya Basketbol Sampiyonasi gumus gibi 2010 FIBA Dunya Basketbol Sampiyonasi 28 Agustos ve 12 Eylul tarihleri arasinda Turkiye de gerceklestirilmistir Sampiyonayi FIBA Turkiye Basketbol Federasyonu ve 2010 Organizasyon Komitesi ortaklasa organize etmistir ve ikinci olmustur 1986 dan beri ucuncu defa 24 ulkenin katildigi turnuvanin takim karsilasmalari Istanbul Ankara Izmir ve Kayseri de bitis asamasi Istanbul Sinan Erdem Spor Salonu nda oynanmis kazanan ise bitiste Turkiye yi 64 81 maglup eden Amerika Birlesik Devletleri olmustur Turkiye kadin milli basketbol takimi 2011 Avrupa Kadinlar Sampiyonasi nda ikinci olmustur Ayrica 2013 Akdeniz Oyunlarinda erkek milli basketbol takimi altin madalya almistir Geleneksel bir Turk sporu olan guresin en onemli karsilasmasi Kirkpinar Yagli Guresleri dir Turklerin MO 4 yuzyildan beri gures yaptiklari bilinmektedir Ilkbahar aylarinda doganin canlanisi icin yapilan kutlamalarda evlenme merasimlerinde ve zafer solenlerinde hep gures musabakalari yapilirdi 1996 yilinda Geleneksel Spor Dallari Federasyonu kurulmus ve yagli gures icin onemli bir adim atilmistir Tenise olan ilginin de zamanla arttigi Turkiye Avrupa Tenis Federasyonu verilerine gore tenis adina 141 turnuva ile Avrupa da 2022 yilinda en fazla uluslararasi turnuva duzenleyen ikinci ulke oldu 2023 Avrupa Tenis Federasyonu Genel Kurulunda Turkiye ye En Fazla Gelisen Ulke Odulu verildi Ayrica bakinizTurk devletleri listesi Turkiye nin ana hatlari Turkiye de konusulan dillerNotlar Kurt ve Zazalar toplami 6 376 000 u Turkce anadilli yerli ve oturma izni vatandaslik almis Araplar toplami Kabardey Abhazlar Cogunlukla Turklesmis MGK Tamamen Turklesmis MGKKaynakca Ethnic groups 28 Agustos 2022 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 6 Subat 2024 Organisation for Economic Co operation and Development OECD 9 Aralik 2018 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 11 Ekim 2020 The Results of Address Based Population Registration System 2023 6 Subat 2024 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 6 Subat 2024 a b c d e World Economic Outlook Database October 2023 Edition Turkiye IMF org International Monetary Fund 10 Ekim 2023 12 Ekim 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 10 Ekim 2023 Ingilizce Dunya Bankasi 14 Subat 2019 tarihinde kaynagindan arsivlendi Human Development Index HDI 10 Haziran 2022 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 24 Mart 2024 Turkiye UNESCO 2 Mart 2024 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 2 Mart 2024 Scharlipp Wolfgang 2000 An Introduction to the Old Turkish Runic Inscriptions Verlag auf dem Ruffel Engelschoff ISBN 3 933847 00 1 9783933847003 Harper Douglas 2001 Online Etymology Dictionary 8 Nisan 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 16 Haziran 2013 a b Ortayli Ilber 17 Mayis 2008 Turkiye nin adi Milliyet 24 Mayis 2016 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 20 Mayis 2016 Jenkins Romilly James Heald 1967 De Administrando Imperio by Constantine VII Porphyrogenitus Corpus fontium historiae Byzantinae New revised bas Washington DC Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies s 65 ISBN 0 88402 021 5 Erisim tarihi 28 Agustos 2013 According to Constantine Porphyrogenitus writing in his De Administrando Imperio ca 950 AD Patzinakia the stretches west as far as the or even the and is four days distant from Tourkia i e Hungary Gunter Prinzing Maciej Salamon 1999 Byzanz und Ostmitteleuropa 950 1453 Beitrage zu einer table ronde des XIX International Congress of Byzantine Studies Copenhagen 1996 Otto Harrassowitz Verlag s 46 ISBN 978 3 447 04146 1 Erisim tarihi 9 Subat 2013 Henry Hoyle Howorth 2008 History of the Mongols from the 9th to the 19th Century The So called Tartars of Russia and Central Asia Cosimo Inc s 3 ISBN 978 1 60520 134 4 Erisim tarihi 15 Haziran 2013 Ozturk Ozhan 2011 Ankara Genesis Yayinlari s 364 27 Nisan 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 20 Mayis 2016 Greek term Tourkoi first used for the Khazars in 568 AD In addition in De Administrando Imperio Hungarians call Tourkoi too once known as Sabiroi Imber Colin PDF fatih edu tr 7 Nisan 2016 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 9 Agustos 2014 a b c d e f g h i j Marka Olarak Turkiye Ibaresinin Kullanimi PDF T C Resmi Gazete 4 Aralik 2021 17 Mayis 2022 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 26 Mayis 2024 Exports to be labeled Made in Turkiye Latest News Hurriyet Daily News Ingilizce 6 Aralik 2021 7 Haziran 2022 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Mayis 2024 Urunlerde Made in Turkiye ibaresi kullanilmaya baslayacak TRT Haber 4 Aralik 2021 26 Mayis 2024 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Mayis 2024 Turkey to register its new name Turkiye to UN in coming weeks Middle East Eye Ingilizce 6 Haziran 2022 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Mayis 2024 Topchi Ali UN to use Turkiye instead of Turkey after Ankara s request UN to use Turkiye instead of Turkey after Ankara s request Ingilizce 2 Haziran 2022 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Mayis 2024 Turkey wants to be called Turkiye in rebranding move BBC News Ingilizce 2 Haziran 2022 8 Ocak 2023 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Mayis 2024 BM de ilk kez Turkey yerine Turkiye ifadesi kullanildi Medyascope 3 Haziran 2022 26 Mayis 2024 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 26 Mayis 2024 The World s First Temple Archaeology Magazine Archive archive archaeology org 6 Ocak 2013 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 29 Nisan 2024 Maddy D Schreve D Demir T Veldkamp A Wijbrans J R Van Gorp W Van Hinsbergen D J J Dekkers M J Scaife R Schoorl J M Stemerdink C Van der Schriek T 2015 The earliest securely dated hominin artefact in Anatolia Quaternary Science Reviews Ingilizce 109 68 75 doi 10 1016 j quascirev 2014 11 021 Stiner Mary C Kuhn Steven L Gulec Erksin Mayis 2013 Early Upper Paleolithic shell beads at Ucagizli Cave I Turkey Technology and the socioeconomic context of ornament life histories Ingilizce 64 5 380 398 doi 10 1016 j jhevol 2013 01 008 ISSN 0047 2484 PMID 23481346 Howard Douglas Arthur 2001 The History of Turkey Ingilizce Greenwood Press ss xiv xx ISBN 978 0 313 30708 9 a b c Steadman Sharon R McMahon Gregory 2011 The Oxford Handbook of Ancient Anatolia Ingilizce Oxford University Press ss 3 11 37 ISBN 978 0 19 537614 2 12 Mayis 2024 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 4 Mayis 2013 Kartal Metin 2003 Anadolu nun Epi Paleolitik Donem buluntu topluluklari Sorunlar oneriler degerlendirmeler ve cesitli yaklasimlar Anatolia 24 35 43 doi 10 1501 andl 0000000288 Gresky Julia Haelm Juliane Clare Lee 28 Haziran 2017 Modified human crania from Gobekli Tepe provide evidence for a new form of Neolithic skull cult Science Advances Ingilizce 3 6 e1700564 Bibcode 2017SciA 3E0564G doi 10 1126 sciadv 1700564 ISSN 2375 2548 PMC 5489262 2 PMID 28782013 Ingilizce 3 Temmuz 2012 9 Mart 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 9 Subat 2013 ancient eu 30 Aralik 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 9 Agustos 2014 The Position of Anatolian PDF 5 Mayis 2013 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 4 Mayis 2013 Balter Michael 27 Subat 2004 Search for the Indo Europeans Were Kurgan horsemen or Anatolian farmers responsible for creating and spreading the world s most far flung language family Science 303 5662 1323 doi 10 1126 science 303 5662 1323 PMID 14988549 Casson Lionel 1977 The Thracians PDF The Metropolitan Museum of Art Bulletin 35 1 ss 2 6 doi 10 2307 3258667 3 Mayis 2019 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 4 Mayis 2013 Dalton Rex 2010 Palaeoanthropology Disputed ground Nature Ingilizce 446 176 178 doi 10 1038 466176a uakron edu 3 Mart 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 4 Eylul 2010 PDF 3 Mart 2016 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 4 Eylul 2010 Zimansky Paul Urartian Material Culture As State Assemblage An Anomaly in the Archaeology of Empire s 103 Roux Georges Ancient Iraq s 314 The Metropolitan Museum of Art New York Ekim 2000 Anatolia and the Caucasus 2000 1000 B C in Timeline of Art History New York The Metropolitan Museum of Art 10 Eylul 2006 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 21 Aralik 2006 a b ktu edu tr 21 Temmuz 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 9 Agustos 2014 D M Lewis John Boardman 1994 The Cambridge Ancient History Cambridge University Press s 444 ISBN 978 0 521 23348 4 2 Haziran 2013 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 7 Nisan 2013 Hooker Richard 6 Haziran 1999 Ancient Greece The Persian Wars Washington State University Washington United States 20 Kasim 2010 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 22 Aralik 2006 The Metropolitan Museum of Art New York Ekim 2000 Anatolia and the Caucasus Asia Minor 1000 B C 1 A D in Timeline of Art History New York The Metropolitan Museum of Art 14 Aralik 2006 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 21 Aralik 2006 David Noel Freedman Allen C Myers Astrid Biles Beck 2000 Eerdmans Dictionary of the Bible Wm B Eerdmans Publishing s 61 ISBN 978 0 8028 2400 4 2 Haziran 2013 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 24 Mart 2013 Theo van den Hout 27 Ekim 2011 The Elements of Hittite Cambridge University Press s 1 ISBN 978 1 139 50178 1 13 Ekim 2017 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 24 Mart 2013 Daniel C Waugh 2004 University of Washington Seattle Washington 12 Haziran 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 26 Aralik 2006 Wink Andre 1990 Al Hind The Making of the Indo Islamic World Vol 1 Early Medieval India and the Expansion of Islam 7th 11th Centuries Brill Academic Publishers s 21 ISBN 90 04 09249 8 peter mackenzie org 4 Mart 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 9 Agustos 2014 a b Rafis Abazov 2009 Culture and Customs of Turkey Greenwood Publishing Group s 1071 ISBN 978 0 313 34215 8 2 Haziran 2013 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 25 Mart 2013 Metz Helen Chapin Ed 1996 Turkish Origins Turkey A Country Study Area handbook series fifth bas Washington DC for the ISBN 0 8444 0864 6 LCCN 95049612 Mehmet Fuat Koprulu amp Gary Leiser The origins of the Ottoman Empire s 33 erisim tarihi kullanmak icin url gerekiyor yardim a b Kinross Patrick 1977 The Ottoman Centuries The Rise and Fall of the Turkish Empire Morrow ss 28 30 ISBN 0 688 03093 9 19 Aralik 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 9 Agustos 2014 Stanford J Shaw 29 Ekim 1976 History of the Ottoman Empire and Modern Turkey 1 Cambridge University Press s 213 ISBN 978 0 521 29163 7 6 Kasim 2013 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 15 Haziran 2013 Kirk George E 2008 A Short History of the Middle East Brill Academic Publishers s 58 ISBN 1 4437 2568 4 Yavuz Erdal PDF yeditepe edu tr 3 Eylul 2013 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 26 Agustos 2014 Yalcin Ozgur Reformation of Ottoman Bureaucracy A Failed Attempt academia edu Erisim tarihi 26 Agustos 2014 olu kirik baglanti Douglas Arthur Howard The History of Turkey sayfa 71 Krasner Stephen D books google com tr 5 Nisan 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 26 Agustos 2014 globaled org 8 Temmuz 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 26 Agustos 2014 Ismail Hakki Goksoy Ottoman Aceh relations as documented in Turkish sources in Michael R Feener Patrick Daly and Anthony Reid Mapping the Acehnese Past Leiden KITLV 2011 65 95 Todorova Maria 18 Mart 2009 Imagining the Balkans Oxford University Press s 175 ISBN 978 0 19 972838 1 7 Kasim 2013 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 15 Haziran 2013 Mann Michael 2005 The Dark Side of Democracy Explaining Ethnic Cleansing Cambridge University Press s 118 ISBN 978 0 521 53854 1 2 Haziran 2013 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 28 Subat 2013 nzhistory net nz 19 Aralik 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 9 Agustos 2014 Chambers Robert Liberty and The Ottoman Monthly University of Toronto 15 Nisan 2016 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 6 Eylul 2014 Encyclopaedia Britannica 11 Ekim 2014 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 9 Agustos 2014 Michigan Universitesi 14 Ekim 2007 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 15 Temmuz 2010 Freedman Jeri 2009 The Armenian genocide 1 ed bas New York Rosen Pub Group ISBN 1 4042 1825 4 4 Temmuz 2014 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 6 Eylul 2014 KB1 bakim Fazladan yazi link Totten Samuel Paul Robert Bartrop Steven L Jacobs eds Dictionary of Genocide Greenwood Publishing Group 2008 s 19 ISBN 0 313 34642 9 Patrick J Roelle Sr 27 Eylul 2010 Islam s Mandate a Tribute to Jihad The Mosque at Ground Zero AuthorHouse s 33 ISBN 978 1 4520 8018 5 2 Haziran 2013 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 9 Subat 2013 Schaller Dominik J Zimmerer Jurgen 2008 Late Ottoman genocides the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies introduction Journal of Genocide Research 10 1 7 14 doi 10 1080 14623520801950820 Roderic H Davison Review From Paris to Sevres The Partition of the Ottoman Empire at the Peace Conference of 1919 1920 by Paul C Helmreich in Vol 34 No 1 Mar 1975 ss 186 187 Donald Bloxham 2005 The Great Game of Genocide Imperialism Nationalism And the Destruction of the Ottoman Armenians Oxford University Press s 150 ISBN 978 0 19 927356 0 2 Haziran 2013 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 9 Subat 2013 Levene Mark Kis 1998 Creating a Modern Zone of Genocide The Impact of Nation and State Formation on Eastern Anatolia 1878 1923 Holocaust and Genocide Studies 12 3 s 393 433 doi 10 1093 hgs 12 3 393 17 Aralik 2012 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 6 Eylul 2014 Ferguson Niall 2007 The War of the World Twentieth Century Conflict and the Descent of the West Penguin Group USA Incorporated s 180 ISBN 978 0 14 311239 6 Ottoman Turkish Visions of the Nation 1860 1950 Erisim tarihi 18 Subat 2015 Atay Mehmet Turkiye Cumhuriyeti Milli Egitim Bakanligi 13 Kasim 2013 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 9 Agustos 2014 Mango Andrew 2000 Ataturk The Biography of the Founder of Modern Turkey Overlook s lxxviii ISBN 1 58567 011 1 Robert H Hewsen Armenia A Historical Atlas p 237 0 226 33228 4 Psomiades Harry J 2000 The Eastern Question the Last Phase a study in Greek Turkish diplomacy New York Pella ss 27 38 ISBN 0 918618 79 7 Macfie A L 1979 The Chanak affair September October 1922 Balkan Studies 20 2 309 41 Heper Criss Metin Nur Bilge 2009 Historical Dictionary of Turkey Scarecrow Press ISBN 978 0 8108 6281 4 28 Mart 2024 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 2 Kasim 2023 Darwin J G Feb 1980 The Chanak Crisis and the British Cabinet History 65 213 32 48 doi 10 1111 j 1468 229X 1980 tb02082 x 1958 William Lyon Mackenzie King A Political Biography 1874 1923 Toronto University of Toronto Press ss 401 416 Axiarlis Evangelia 2014 Political Islam and the Secular State in Turkey Democracy Reform and the Justice and Development Party I B Tauris s 11 Encyclopaedia Britannica 2007 25 Haziran 2008 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 29 Ekim 2007 Clogg Richard 20 Haziran 2002 A Concise History of Greece Cambridge University Press s 101 ISBN 978 0 521 00479 4 27 Mayis 2013 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 9 Subat 2013 Gerhard Bowering 28 Kasim 2012 Bowering Gerhard Crone Patricia Kadi Wadad Stewart Devin J Zaman Muhammad Qasim Mirza Mahan Ed The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought Princeton University Press s 49 ISBN 978 1 4008 3855 4 6 Kasim 2013 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 14 Agustos 2013 Following the revolution Mustafa Kemal became an important figure in the military ranks of the Ottoman Committee of Union and Progress CUP as a protege Although the sultanate had already been abolished in November 1922 the republic was founded in October 1923 ambitious reform programme aimed at the creation of a modern secular state and the construction of a new identity for its citizens KB1 bakim Birden fazla ad editor listesi link PDF Nufus ve Vatandaslik Isleri Genel Mudurlugu 4 Mart 2016 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 4 Mayis 2013 Cagaptay Soner 2002 Reconfiguring the Turkish nation in the 1930s Nationalism and Ethnic Politics Ingilizce 8 2 Yale Universitesi doi 10 1080 13537110208428662 United Nations 3 Temmuz 2006 17 Ocak 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 30 Ekim 2006 Huston James A 1988 Outposts and Allies U S Army Logistics in the Cold War 1945 1953 Ingilizce Susquehanna University Press s 134 ISBN 0 941664 84 8 OECD 2 Temmuz 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 9 Agustos 2014 Uslu Nasuh 2003 The Cyprus question as an issue of Turkish foreign policy and Turkish American relations 1959 2003 Nova Publishers s 119 ISBN 978 1 59033 847 6 13 Aralik 2011 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 16 Agustos 2011 Timeline Cyprus BBC 12 Aralik 2006 31 Mayis 2017 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 25 Aralik 2006 Hale William Mathew 1994 Turkish Politics and the Military Routledge UK s 161 215 246 ISBN 0 415 02455 2 Arsu Sebsem 12 Nisan 2012 The New York Times 1 Aralik 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 11 Agustos 2014 a b Nas Tevfik F 1992 Economics and Politics of Turkish Liberalization Lehigh University Press s 12 ISBN 0 934223 19 X Turkey s PKK peace plan delayed BBC 10 Ekim 2009 23 Kasim 2010 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 6 Subat 2010 Sebnem Arsu 25 Nisan 2013 Kurdish Rebel Group to Withdraw From Turkey The New York Times 23 Temmuz 2014 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 29 Nisan 2013 Murat Karayilan announces PKK withdrawal from Turkey BBC 25 Nisan 2013 28 Nisan 2013 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 29 Nisan 2013 Fox News 28 Eylul 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 3 Agustos 2015 Mullen Jethro Cullinane Susannah 4 Haziran 2013 What s driving unrest and protests in Turkey CNN 14 Ekim 2017 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 6 Haziran 2013 KB1 bakim Birden fazla ad yazar listesi link Cunningham Erin Sly Liz Karatas Zeynep 16 Temmuz 2016 The Washington Post 18 Temmuz 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 17 Temmuz 2016 PDF justice gov tr Ministry of Justice 21 Mayis 2016 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 14 Agustos 2014 T C Icisleri Bakanligi 31 Mart 2013 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 9 Nisan 2020 Yigit Ali PDF sakarya edu tr 31 Mart 2012 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 14 Agustos 2014 TUIK 10 Kasim 2020 10 Kasim 2020 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 4 Subat 2020 Turkey Turkiye CIA 28 Agustos 2022 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 28 Agustos 2022 Mevzuat anayasa gov tr 1 Temmuz 2020 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 28 Agustos 2022 TRT Haber 6 Nisan 2022 6 Nisan 2022 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 2 Mayis 2022 Kate Fleet Suraiya Faroqhi Resat Kasaba 17 Nisan 2008 The Cambridge History of Turkey Cambridge University Press s 357 358 ISBN 978 0 521 62096 3 erisim tarihi kullanmak icin url gerekiyor yardim YSK Secim Istatistikleri PDF Yuksek Secim Kurulu 14 Mayis 2023 Erisim tarihi 28 Mayis 2023 Arsivlenmesi gereken baglantiya sahip kaynak sablonu iceren maddeler link Europe s largest palace of justice in Istanbul 18 Mayis 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde buyuyenturkiye com 1 Agustos 2011 Erisim tarihi 17 Mayis 2019 www mymerhaba com 24 Mart 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 14 Agustos 2014 a b PDF uhdigm adalet gov tr Ministry of Justice 3 Mart 2016 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 14 Agustos 2014 Cezaevleri nufusu 100 bin kisiyi asti Sabah 15 Aralik 2008 4 Mart 2016 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 10 Eylul 2014 a b Turkish Secretariat of European Union Affairs 15 Mayis 2007 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 30 Ekim 2006 5 Nisan 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 5 Kasim 2011 Stratfor 17 Mart 2009 12 Haziran 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 21 Agustos 2011 heptagonpost com 18 Aralik 2010 24 Nisan 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 16 Mayis 2011 eurasiareview com 3 Ocak 2012 31 Mayis 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 15 Kasim 2012 PDF giga hamburg de 10 Subat 2014 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 18 Subat 2015 dw de 20 Mart 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 18 Subat 2015 mfa gov tr 11 Aralik 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 10 Eylul 2014 PDF isanet org 7 Nisan 2016 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 18 Subat 2015 mfa gov tr 27 Kasim 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 12 Haziran 2014 a b mfa gov tr 5 Mart 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 12 Haziran 2014 mfa gov tr 27 Kasim 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 12 Haziran 2014 mfa gov tr 27 Kasim 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 12 Haziran 2014 mfa gov tr 17 Aralik 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 12 Haziran 2014 mfa gov tr 21 Temmuz 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 12 Haziran 2014 mfa gov tr 5 Mart 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 12 Haziran 2014 a b mfa gov tr 16 Kasim 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 12 Haziran 2014 Turkiye nin uyeligi kabul edildi Hurriyet 17 Ekim 2008 28 Nisan 2011 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 5 Mayis 2013 11 Aralik 2006 Turkey s EU membership bid stalls BBC 22 Ocak 2009 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 17 Aralik 2006 Turkiye Cumhuriyeti Disisleri Bakanligi 27 Kasim 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 31 Agustos 2015 Avrupa Birligi uyeligi stratejik hedef Dogan Haber Ajansi 9 Mayis 2015 11 Eylul 2015 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 27 Agustos 2015 Adalet ve Kalkinma Partisi 22 Aralik 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 31 Agustos 2015 Ziya Onis SuhnazYilmaz PDF istanbul2004 ku edu tr 4 Mart 2016 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 4 Agustos 2014 Mitrovic Marija PDF edoc hu berlin de 14 Agustos 2014 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 9 Agustos 2014 Idris Bal 2004 Turkish Foreign Policy in Post Cold War Era Universal Publishers s 269 ISBN 978 1 58112 423 1 7 Kasim 2013 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 15 Haziran 2013 Kardas Saban Eurasia Daily Monitor Volume 13 Nisan 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 23 Aralik 2010 Katik Mevlut EurasiaNet 28 Agustos 2008 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 23 Aralik 2010 Baran Zeyno 2005 PDF The Baku Tbilisi Ceyhan Pipeline Oil Window to the West The Central Asia Caucasus Institute Silk Road Studies Program s 103 118 27 Subat 2008 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 30 Aralik 2007 Kocbas Ugur 11 Haziran 2012 Vatan 15 Haziran 2012 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 5 Mayis 2013 Taspinar Omer Eylul 2008 Carnegie Endowment for International Peace 12 Ocak 2011 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 5 Haziran 2010 Murinson Alexander Aralik 2009 Turkey s Entente with Israel and Azerbaijan State Identity and Security in the Middle East and Caucasus Routledge Studies in Middle Eastern Politics Routledge s 119 ISBN 0 415 77892 1 Euronews 4 Ekim 2013 4 Mart 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 10 Eylul 2014 Bloomberg 16 Agustos 2013 25 Ocak 2014 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 10 Eylul 2014 Richmond Oliver P 1998 Mediating in Cyprus The Cypriot Communities and the United Nations Psychology Press s 260 ISBN 978 0 7146 4877 4 2 Haziran 2013 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 9 Subat 2013 www tsk tr Turk Silahli Kuvvetleri 4 Mart 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 3 Agustos 2014 PDF Chaillot Paper no 97 European Union Institute for Security Studies Subat 2007 s 88 4 Mart 2016 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 5 Mayis 2013 mfa gov tr 21 Temmuz 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 12 Haziran 2014 a b Turkish General Staff 2006 Turk Silahli Kuvvetleri 18 Subat 2009 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 15 Aralik 2006 Madde 117 PDF s 37 7 Ocak 2020 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 23 Temmuz 2020 Cumhurbaskaninca atanan Genelkurmay Baskani Silahli Kuvvetlerin komutani olup savasta Baskomutanlik gorevlerini Cumhurbaskanligi namina yerine getirir Bakanliklara Bagli Ilgili Iliskili Kurum ve Kuruluslar ile Diger Kurum ve Kuruluslarin Teskilati Hakkinda Cumhurbaskanligi Kararnamesi Kararname Numarasi 4 PDF T C Cumhurbaskanligi Resmi Gazete 30479 Ankara T C Cumhurbaskanligi Idari Isler Baskanligi Hukuk ve Mevzuat Genel Mudurlugu 15 Temmuz 2018 s Madde 799 23 Temmuz 2020 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 23 Temmuz 2020 2 Genelkurmay Baskani ile Kara Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanlari Milli Savunma Bakanina ayri ayri bagli ve sorumludur United Nations High Commissioner for Refugees UNHCR Directorate for Movements of Persons Migration and Consular Affairs Asylum and Migration Division Temmuz 2001 Turkey Military service PDF Ingilizce UNHCR 18 Ekim 2006 tarihinde kaynagindan PDF Erisim tarihi 27 Aralik 2006 KB1 bakim Birden fazla ad yazar listesi link Ebco beoc eu 10 Ocak 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 4 Eylul 2010 PDF NATO 13 Nisan 2012 3 Haziran 2016 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 16 Haziran 2013 Der Spiegel 30 Mart 2009 14 Subat 2012 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 1 Kasim 2010 Hans M Kristensen PDF Natural Resources Defense Council 2005 11 Aralik 2015 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 1 Kasim 2010 Springer Simon Souza Marcelo Lopes de 2016 The Practice of Freedom Anarchism Geography and the Spirit of Revolt Rowman amp Littlefield ISBN 978 1 78348 665 6 TTB Turkish Medical Association 15 Temmuz 2013 6 Agustos 2013 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 28 Temmuz 2013 Human rights in Turkey still a long way to go to meet accession criteria Avrupa Parlamentosu Insan Haklari komitesi 26 Ekim 2010 22 Mart 2020 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 9 Subat 2013 a b Gazetecileri Koruma Komitesi 26 Mart 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 9 Subat 2013 Turkiye utanc listesinde yine birinci sirada CNN Turk 18 Aralik 2013 10 Eylul 2014 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 9 Eylul 2014 freemuse org 14 Mart 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 19 Subat 2015 a b freedomhouse org 4 Temmuz 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 29 Ocak 2015 Immerfall Stefan 1 Agustos 2009 Handbook of European Societies Social Transformations in the 21st Century Springer s 417 ISBN 978 0 387 88198 0 13 Ekim 2017 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 9 Agustos 2011 Turkish Odyssey 2 Subat 2000 22 Aralik 2014 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 1 Kasim 2010 National Geographic Atlas of the World 7 bas Washington D C National Geographic 1999 ISBN 0 7922 7528 4 Europe ss 68 69 Asia ss 90 91 A commonly accepted division between Asia and Europe is formed by the Ural Mountains Ural River Caspian Sea Caucasus Mountains and the Black Sea with its outlets the Bosporus and Dardanelles a b US Library of Congress US Library of Congress 12 Haziran 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 13 Aralik 2006 PDF 12 Haziran 2016 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 1 Kasim 2010 a b c Ingilizce Turkish Ministry of Tourism 2005 12 Haziran 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 13 Aralik 2006 NASA Earth Observatory 2001 24 Eylul 2008 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 27 Aralik 2006 7 Nisan 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 9 Agustos 2014 allaboutturkey com 25 Aralik 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 12 Haziran 2014 Couzens Dominic 2008 Top 100 Birding Sites of the World University of California Press s 73 75 ISBN 978 0 520 25932 4 26 Subat 2014 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 9 Agustos 2014 milliparklar gov tr Ministry of Forest and Water General Directorare of Nature Conservation and National Parks 17 Aralik 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 12 Haziran 2014 gateofturkey com 5 Mart 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 12 Haziran 2014 a b Climate of Turkey PDF General Directorate of Meteorology 4 Aralik 2010 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 24 Ocak 2014 hurriyetdailynews com 7 Nisan 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 13 Haziran 2014 Uluslararasi Para Fonu 2023 GYSIH Tahminleri Dunya Ekonomi Tahmini Uluslararasi Para Fonu 10 Ekim 2023 Arsivlenmesi gereken baglantiya sahip kaynak sablonu iceren maddeler link Bartolomiej Kaminski Francis Ng 1 Mayis 2006 PDF World Bank s 3 12 Haziran 2016 tarihinde kaynagindan PDF arsivlendi Erisim tarihi 27 Aralik 2006 Ihracatta cumhuriyet tarihinin rekoru kirildi Hurriyet 3 Ocak 2014 10 Mart 2015 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 8 Mart 2015 TUIK 18 Aralik 2015 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 8 Mart 2015 Dis acik 2014 te 84 5 milyar dolar CNBC e 30 Ocak 2015 Erisim tarihi 8 Mart 2015 olu kirik baglanti Organisation Internationale des Constructeurs d Automobiles 12 Haziran 2016 tarihinde kaynagindan arsivlendi Erisim tarihi 7 Mart 2013 Gemi ve yat ihracati 1 3 milyar dolara dayandi Bugun 3 Ocak 2015 2 Nisan 2015 tarihinde kaynagindan Erisim tarihi 8 Mart 2015